Zachowaj jasność umysłu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zachowaj jasność umysłu"

Transkrypt

1 Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu Jakość życia The European Dana Alliance for the Brain

2 NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association, amerykańskie Krajowe Towarzystwo Emerytowanych Nauczycieli) jest towarzystwem edukacyjnym należącym do AARP (American Association of Retired Persons - Amerykański Związek Emerytów). Zgodnie z misją AARP, zadaniem NRTA jest polepszanie jakości życia nas wszystkich w trakcie starzenia się, szczególnie poprzez podkreślenie roli edukacji i poszerzania wiedzy. NRTA skupia swoje wysiłki na wprowadzaniu odpowiednich zmian w dziedzinie edukacji. Towarzystwo zapewnia członkom cenne informacje, a także opiekuje się wszelkimi inicjatywami związanymi z nauką i edukacją. NRTA jest w Stanach Zjednoczonych liderem w swojej dziedzinie, wspierane poprzez sieć zrzeszonych związków emerytowanych nauczycieli, które działają w 50 stanach i 2700 miejscowościach, a także poprzez swoje krajowe biuro koordynacyjne w siedzibie głównej AARP w Waszyngtonie. Podczas współpracy ze Stowarzyszeniem na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana i w trakcie akcji Zachowaj jasność umysłu szczególnie dużą uwagę zwraca się na ścisły związek pomiędzy mózgiem, ludzkim zachowaniem a zdolnością do kontynuowania nauki przez całe życie oraz bada zależności zachodzące pomiędzy tymi elementami. Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana (www.dana.org) jest organizacją pożytku publicznego zrzeszającą ponad 200 czołowych neuronaukowców (naukowców badających układ nerwowy), wśród których jest 10 laureatów Nagrody Nobla. Zadaniem Stowarzyszenia Dana jest zwiększenie powszechnej świadomości dotyczącej postępów i korzyści płynących z badań nad mózgiem i szerzenie informacji na temat mózgu w sposób zrozumiały i przystępny. Stowarzyszenie Dana, wspierane w całości przez Fundację Dana, nie finansuje badań ani nie przydziela grantów naukowych. Fundacja Dana jest prywatną organizacją filantropijną zajmującą się głównie sprawami nauki, zdrowia i edukacji. Obecne zainteresowania Fundacji skupiają się na badaniach naukowych dotyczących układu odpornościowego i nerwowego oraz na edukacji w szkołach podstawowych i średnich, a szczególnie - na szkoleniu nauczycieli plastyki i wiedzy o kulturze. A Dana Alliance for the Brain Inc publication prepared by EDAB, a subsidiary of DABI. Reprinted by permission of NRTA and the Dana Alliance for Brain Initiatives.

3 Większość z nas chciałaby żyć pełnią życia. Bez względu na wiek chcemy móc wykonywać codzienne czynności i korzystać z przyjemności. Nie chcemy być ograniczani z powodu problemów zdrowotnych, ani zbytnio uzależnieni od innych. Nie chodzi tylko o to, by dożyć późnego wieku, ale by nawet wtedy móc w pełni korzystać z życia. Na szczęście wielu z nas tak właśnie zaczyna żyć. Na przykład, według National Institute of Aging (amerykański Narodowy Instytut Starzenia się), starsi ludzie w USA nie tylko żyją teraz dłużej, ale generalnie powodzi im się lepiej - są zdrowsi i zamożniejsi - niż kiedykolwiek wcześniej. Prawie trzy czwarte Amerykanów w wieku 65 lat lub starszych określa swoje zdrowie jako dobre lub świetne. Wskaźnik upośledzenia sprawności wśród osób starszych zmniejsza się w szybkim tempie, a Stany Zjednoczone mają jeden z najniższych współczynników upośledzenia sprawności na świecie. Wiele osób uważa, że wiek jest stanem ducha. Pogląd ten jest w dzisiejszych czasach wyjątkowo aktualny. Dzięki współczesnej medycynie wydłużył się czas życia, a objawy uznawane dawniej za skutki starzenia się teraz opisywane są w nowy sposób. I rzeczywiście, sformułowania typu norma wiekowa czy normalne starzenie się stają się pojęciami anachronicznymi i mylącymi, ponieważ wiek dotyka nas w przeróżny sposób. Do tego dochodzą rozmaite czynniki życiowe, mające wpływ na jakość naszego życia w trakcie starzenia się. Niektóre zmiany w obrębie ciała i umysłu, kojarzone zazwyczaj z późnym wiekiem, wcale nie muszą być naturalne, ale mogą być wynikiem możliwych do wyleczenia chorób lub skutkiem szkodliwych dla zdrowia nawyków. Specjaliści twierdzą, że tylko 30% objawów fizycznego starzenia się zależy od genów, reszta zależy od nas samych. A możemy bardzo dużo, żeby zachować zdrowie i poprawić jakość życia, bez względu na wiek. 1

4 Zachowaj jasność umysłu Wielu dokuczliwych objawów starzenia się można uniknąć, postępując zgodnie ze staroświeckimi wskazówkami: racjonalne odżywianie się, wysoka aktywność i dużo odpoczynku. Postępując według tych zasad i dodając do nich parę nowych odkryć z dziedziny geriatrii, możemy dużo zrobić, nie tylko dla utrzymania w dobrym zdrowiu naszego ciała, ale również samego mózgu. Sprawność intelektualna (tzw. zdolności kognitywne) jest ważna dla ogólnej jakości życia w takim samym stopniu, jak sprawność fizyczna. Trzeba poświęcać jej tyle samo uwagi. Czasami to, co u starszego człowieka wydaje się być zmniejszającą się sprawnością umysłową, stanowi objawy możliwej do wyleczenia choroby. Z wiekiem zwiększa się na przykład częstość występowania depresji. Mimo to depresja, która jest chorobą uleczalną (w większości przypadków) o podłożu psychicznym, często pozostaje nierozpoznana i nie jest leczona w odpowiedni sposób. Zmiany w zakresie funkcjonowania umysłu może wywoływać wiele chronicznych chorób, takich jak choroba serca lub nadciśnienie, jak również wiele rodzajów leków, które muszą być przyjmowane przez osoby w starszym wieku. Wiele problemów związanych ze starzeniem się umysłu, jak kłopoty z pamięcią czy osłabienie sprawności myślenia, można zminimalizować, opóźnić lub powstrzymać poprzez konsekwentne dbanie o sprawne funkcjonowanie mózgu. Naukowcy zajmujący się badaniem mózgu zauważyli, że osoby, które zachowują sprawność umysłu do najpóźniejszych lat życia, łączy szereg wspólnych cech (patrz dalej). 2

5 Co nowego w badaniach mózgu... Neuronauka proponuje nowe spojrzenie na różne zmiany zachodzące w starzejącym się mózgu oraz opracowuje metody wywierania wpływu na te procesy. Mimo że bezsprzecznie pewną rolę odgrywają w nich geny, to istnieje wiele rzeczy, które sami możemy robić przez całe życie, żeby zachować sprawne działanie mózgu podczas starzenia się: Ćwiczenia umysłowe Gimnastyka umysłu wydaje się zapobiegać pogarszaniu się jego sprawności poprzez wzmacnianie połączeń między komórkami mózgowymi. Wyzwania intelektualne odgrywają tu ogromną rolę. Ćwiczenia fizyczne Aktywność fizyczna, zwłaszcza ćwiczenia poprawiające wydolność oddechową i umiarkowanie wyczerpujący wysiłek fizyczny, przyczynia się do zachowania sprawności umysłu. Poczucie skuteczności działań Mocno związana ze spowalnianiem starzenia się mózgu jest świadomość sprawowania kontroli w życiu codziennym i przekonanie, że to co się robi, odnosi skutek. Naukowcy nazywają to autoskutecznością (ang. self-efficacy). Kształcenie permanentne Wciąż nie wiemy, jak to się dzieje, że uczenie się przez całe życie korzystnie wpływa na zachowanie sprawności umysłu. Pomocne jest ustawiczne kształcenie się, nawet poza tradycyjnym systemem edukacyjnym. Unikanie używek i narkotyków Nadużywanie alkoholu (więcej niż trzy drinki dziennie) oraz używanie nielegalnych narkotyków jest niebezpieczne dla komórek mózgowych i może powodować ich nieodwracalne uszkodzenie. 3

6 Ochrona głowy Używanie pasów bezpieczeństwa i kasków znacznie zmniejsza ryzyko doznania obrażeń głowy i rdzenia kręgowego. Nawet niewielkie urazy głowy mogą spowodować upośledzenie funkcji intelektualnych. Panowanie nad stresem Chroniczny stres powoduje uszkodzenia komórek nerwowych poddawanych wysokiemu poziomowi hormonów stresu. Zmniejszanie poziomu stresu poprawia działanie pamięci. Troska o zdrowie serca Wyniki przeprowadzonych niedawno na szeroką skalę badań pokazały, że cukrzyca i miażdżyca tętnic, nawet w początkowej fazie, znacznie zwiększają ryzyko obniżenia się zdolności poznawczych. Obu chorobom można zapobiegać dzięki odpowiednim zmianom stylu życia i obydwie choroby można leczyć. Źródło: Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana (Dana Alliance for Brain Initiatives, biuro prasowe). Podtrzymywanie kontaktów społecznych i towarzyskich Samotność zabija. Niektóre badania pokazały, że osoby mające liczne i dobre kontakty z innymi ludźmi żyją dłużej i są fizycznie zdrowsze, niż osoby żyjące w izolacji. Według specjalistów kontakty z innymi ludźmi są jednym z najważniejszych prognostyków zdrowia i niezależności w starszym wieku. Szeroko zakrojony program badawczy, dotyczący zdrowia publicznego, w którym udział wzięło ponad 116 tysięcy osób, pokazał, że osoby posiadające silne relacje międzyludzkie wolniej traciły sprawność umysłową, żyły aktywniej, bez bólu i ograniczeń fizycznych. To odkrycie potwierdzają też inne badania, jak np. te, które sugerują, że w badanym okresie prawdopodobieństwo śmierci u osób z najbardziej ograniczonymi kontaktami społecznymi jest dwa razy większe niż u osób z najbardziej rozbudowanymi kontaktami. Szereg pomniejszych badań dotyczących pacjentów z przerzutowym rakiem piersi i czerniakiem, pokazało dodatnią korelację pomiędzy 4

7 przynależnością do grup wsparcia a długością życia. Osoby starsze mają tendencję do samotniczego trybu życia, szczególnie w przypadkach, gdy ich rodziny i przyjaciele przeprowadzili się lub poumierali. Wielu specjalistów uważa, że społeczna izolacja może wywołać stan przewlekłego stresu, który przyspiesza proces starzenia się. Zwalczanie samotności wymaga wysiłku, z jednej strony - nawiązania nowych kontaktów, a z drugiej - pogłębiania już istniejących. Oto kilka sugestii: Angażuj się w przedsięwzięcia wymagające utrzymywania regularnych kontaktów z innymi ludźmi. Sprawdź oferty dostępne w twojej społeczności lokalnej, korzystaj z programów i usług oferowanych przez domy kultury, lokalne kluby i ośrodki seniorów. Poszukaj osób z podobnymi zainteresowaniami, angażując się w inicjatywy organizacji religijnych, klubów, fundacji przyszpitalnych i organizacji non-profit. Poświęć swój czas na sprawy, w które wierzysz. Doceń towarzystwo zwierząt: czworonodzy i skrzydlaci przyjaciele mogą dać dużo radości i cel w życiu. 5

8 Dieta To, że racjonalne odżywianie się jest ważne dla zdrowia, nie jest żadną tajemnicą. Tak naprawdę, sposób odżywiania się przez całe życie zmniejsza lub zwiększa ryzyko wielu chorób, które mogą prowadzić do przedwczesnej śmierci lub upośledzenia sprawności w późniejszym wieku, w tym chorób serca, nowotworów, udaru mózgu i cukrzycy. Z trzech długoletnich badań przeprowadzonych przez Harvard School of Public Health (wydział Uniwersytetu Harvarda), w których udział wzięło prawie 300 tysięcy osób, wynika na przykład, że: Zachorowalność na raka piersi i raka prostaty jest większa u osób, które jedzą mniej warzyw. Rak okrężnicy występuje częściej zarówno u kobiet jak i mężczyzn, którzy jedzą więcej czerwonego mięsa. Dieta bogata w tłuszcze, szczególnie w tłuszcze nasycone i kwasy tłuszczowe typu trans, zwiększa ryzyko chorób serca, cukrzycy, udaru mózgu i niektórych rodzajów nowotworów. Zwiększone spożycie rafinowanych węglowodanów zawartych w produkowanych przemysłowo tortach, ciastkach, krakersach i pieczywie zwiększa ryzyko otyłości, cukrzycy i chorób serca. Nadwaga i otyłość to główna przyczyna wielu chorób, które obniżają jakość życia w późniejszym wieku. Ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniej wagi odgrywa aktywność fizyczna, ale jeszcze większe znaczenie ma to, co i jak jemy. Na przykład Amerykanie słyną z diety bogatej w tłuszcze, a większość z nich nie jada wystarczająco dużo produktów pełnoziarnistych, warzyw i owoców oraz nabiału o niskiej zawartości tłuszczu. Z wiekiem zapotrzebowanie na energię zasilającą procesy zachodzące w organizmie i w mózgu zmienia się nieznacznie. Zmniejsza się trochę zapotrzebowanie na kalorie, ale nie zmienia się, a czasem wręcz ulega zwiększeniu zapotrzebowanie na niezbędne składniki odżywcze. Na przykład, z wiekiem zmniejsza się zdolność produkowania przez organizm witaminy D, w związku z tym trzeba świadomie wybierać pożywienie bogate w witaminę D, takie jak żółtka jaj, witaminizowany nabiał i wątróbka. Jedzenie, a nie preparaty witaminowe, jest najlepszym i skutecznym sposobem dostarczenia organizmowi potrzebnych składników odżywczych. W dodatku niektóre preparaty witaminowe i ziołowe mogą zakłócać działanie lekarstw, należy więc informować lekarza o ich przyjmowaniu. Co więcej, tego typu dodatki 6

9 i preparaty nie podlegają kontroli i wiele z nich nie jest odpowiednio zbadanych pod względem skuteczności i ewentualnych niepożądanych efektów działania. Czasem dolegliwości fizyczne utrudniają odpowiednie odżywianie się. Na przykład ubytki w uzębieniu lub choroba dziąseł mogą przeszkadzać w przeżuwaniu, a problemy żołądkowo-jelitowe, takie jak zaparcia, biegunka i zgaga zwykle ograniczają dobór pokarmów. Zdarza się też, że z wiekiem zmysły smaku i węchu ulegają przytępieniu, a niektóre leki, zarówno kupowane na recepty jak i bez nich, zmieniają smak pokarmów. Depresja lub poczucie samotności mogą powodować niechęć do jedzenia i przygotowywania posiłków. Znaczne zmiany w zakresie nawyków żywieniowych lub apetytu często są oznaką choroby albo wynikiem niepożądanego działania lekarstw (tzw. efektem ubocznym) i powinny być zgłaszane lekarzowi. 7

10 Zdrowe nawyki żywieniowe Racjonalne odżywianie się nie musi być trudne. Dobrym punktem wyjścia jest stosowanie się do zaleceń piramidy żywieniowej (ang. Food Guide Pyramid), opracowanej przez ministerstwo rolnictwa USA, według której podstawą zrównoważonej diety są produkty pełnoziarniste, świeże owoce i warzywa. Oto dalsze sugestie: Codzienne wypijaj 8-10 szklanek płynów, w tym co najmniej 5 szklanek wody. Ogranicz spożycie napojów zawierających kofeinę i alkohol. Działają one moczopędnie i mogą wypłukiwać składniki odżywcze z organizmu. Zmniejsz spożycie tłuszczów nasyconych (zawartych na przykład w produktach pochodzenia zwierzęcego) i zastąp je tłuszczami bogatymi w jednonienasycone kwasy tłuszczowe (które zawiera oliwa, olej rzepakowy, słonecznikowy, sojowy i krokoszowy). Wyeliminuj lub zmniejsz spożycie kwasów tłuszczowych trans, które wchodzą w skład wielu przetworzonych produktów i są wymieniane w ich składzie, jako utwardzone tłuszcze roślinne. Używaj jako przekąsek produktów zdrowych: owoców, kawałków warzyw i produktów pełnoziarnistych. Poproś twojego lekarza lub dietetyka o specjalną dietę i stosuj się do niej. Weź udział w kursach gotowania, aby nauczyć się przyrządzania potraw zdrowych, o niskiej zawartości tłuszczu. Traktuj jedzenie jako przyjemność: jedz wspólnie z rodziną, przyjaciółmi lub w grupach społeczności lokalnej. Zwróć się do organizacji lokalnych o pomoc w przyrządzaniu posiłków lub o dostarczanie gotowych dań do domu. Wiele domów seniora i organizacji religijnych również zapewnia posiłki. Źródło: National Institute on Aging (amerykański Narodowy Instytut Starzenia się). 8

11 tłuszcze, oleje i słodycze SPORADYCZNIE mleko, jogurty i sery 2-3 porcje mięso, drób, ryby, łuskana fasola, jaja i orzechy 2-3 porcje warzywa 3-5 porcji owoce 2-4 porcje chleb, płatki zbożowe, ryż, makarony i pierogi 6-11 porcji Aktywność fizyczna Aktywność fizyczna jest korzystna dla zdrowia fizycznego i psychicznego u ludzi w każdym wieku, bez względu na aktualny poziom sprawności. Wielu specjalistów twierdzi, że regularne ćwiczenia są najważniejszym sposobem poprawienia ogólnego stanu zdrowia i dobrego samopoczucia, zapobiegającym również chorobom. Aktywność fizyczna zwiększa w mózgu poziom substancji chemicznych, które stymulują wzrost komórek nerwowych. To powoduje, że ćwiczenia poprawiające wydolność oddechową wpływają dodatnio na pamięć, a umiarkowanie wyczerpujący wysiłek fizyczny jest ściśle związany z zachowaniem sprawności umysłu. Z dobrodziejstw aktywności fizycznej korzystać może każdy. Jej koszty są żadne lub bardzo niewielkie. Nie jest potrzebne członkostwo w klubie fitness, wyszukane urządzenia czy specjalne ubranie. Trzeba się tylko wykazać odrobiną inicjatywy. Nawet umiarkowanie wyczerpujący wysiłek fizyczny przynosi znaczące korzyści zdrowotne. Niedawne badania Centers of Disease Control (amerykańskie Centrum Kontroli Chorób) pokazują, że codzienna półgodzinna aktywność fizyczna - nawet w dziesięciominutowych turach - przez większość dni tygodnia może mieć podobny, pozytywny wpływ na zdrowie, jak dużo bardziej wyczerpujące ćwiczenia. Codzienne obowiązki, takie jak praca w domu i w ogrodzie czy spacer z psem, są zaliczane do umiarkowanego wysiłku fizycznego, więc lepiej nie szukać wymówek i czerpać płynące z nich korzyści. 9

12 National Institute on Aging (amerykański Narodowy Instytut Starzenia się) zaleca stosowanie czterech rodzajów ćwiczeń przynoszących największe korzyści ogólne oraz zawierających najbardziej zróżnicowany program fitness: Ćwiczenia wytrzymałościowe, takie jak spacery oraz inne ćwiczenia poprawiające wydolność oddechową, które zwiększają wytrzymałość i opóźniają, lub wręcz mogą zapobiec cukrzycy, chorobom serca, nowotworom okrężnicy czy udarowi mózgu. Ćwiczenia siłowe (oporowe), wykonywane przy użyciu np. sztang i maszyn treningowych, które pomagają w kontrolowaniu wagi i regulują poziom cukru we krwi przez przyspieszenie metabolizmu oraz zapobiegają osteoporozie. Ćwiczenia rozciągające, takie jak stretching czy joga, które mogą zapobiegać lub pomóc w leczeniu odniesionych urazów. Ćwiczenia równowagi, takie jak stanie na jednej nodze, które mogą pomóc uniknąć upadków. Co daje regularne ćwiczenie? Zwiększa poczucie własnej wartości i pewności siebie Zmniejsza poziom niepokoju i stresu Poprawia humor i łagodzi depresję Poprawia sen Dodaje energii Może pomóc w utrzymaniu zdrowych stosunków seksualnych Zmniejsza ryzyko chorób serca i występowanie czynników ryzyka, takich jak otyłość i nadciśnienie Może zmniejszyć poziom cholesterolu Zmniejsza ilość tkanki tłuszczowej poprzez przyspieszenie spalania kalorii Opóźnia związany z wiekiem proces zaniku kości Umożliwia organizmowi bardziej efektywne wykorzystanie insuliny Zmniejsza ryzyko różnego rodzaju nowotworów, łącznie z rakiem piersi, macicy i okrężnicy Poprawia stan układu sercowo-naczyniowego Pomaga w kontrolowaniu wagi i zapobiega otyłości Źródło: National Institute on Aging (amerykański Narodowy Instytut Starzenia się) 10

13 Intensyfikacja aktywności fizycznej wymaga zachowania zdrowego rozsądku. Jeżeli nie ćwiczyłeś przez długi czas, zacznij powoli i zwiększaj wysiłek stopniowo. Nie trzeba od razu być maratończykiem, dobrym pomysłem na początek jest dziesięciominutowy spacer po okolicy. Przed rozpoczęciem nowego rodzaju aktywności czy programu ćwiczeń, należy porozmawiać z lekarzem o tym, czy są one dla ciebie odpowiednie. 11

14 Problemy ze snem Jedną trzecią naszego życia przesypiamy. Sen jest niezbędny dla naszego dobra tak samo jak jedzenie i woda, chociaż pytanie, dlaczego właściwie śpimy, nadal wzbudza burzliwe debaty wśród naukowców. Niektórzy specjaliści uważają, że sen odgrywa zasadniczą rolę w konsolidacji pamięci i przetwarzaniu informacji w mózgu, inni zwracają uwagę na to, że sen wydaje się być niezbędny dla optymalnego działania systemu odpornościowego. Mitem jest to, że starsi ludzie potrzebują mniej snu. Większość dorosłych osób potrzebuje siedmiu do ośmiu godzin snu dziennie, chociaż niektórym wystarczy jedynie pięć, a inni muszą spać dziesięć godzin dziennie. Według National Institute of Neurological Disorders and Stroke (amerykański Narodowy Instytut Chorób Neurologicznych i Udaru Mózgu) starzejąc się, potrzebujemy zazwyczaj takiej samej ilości snu, jaka wystarczała nam w okresie wczesnej dorosłości. Wzorce snu zmieniają się wraz ze starzeniem, natomiast przerywany sen i budzenie się z uczuciem zmęczenia nie są normalnymi objawami starzenia się. Mimo to połowa ludzi po 65 roku życia sygnalizuje problemy ze snem, podczas gdy zgłasza je tylko 15% wszystkich dorosłych. Kłopoty ze snem mogą mieć negatywny wpływ na ogólną jakość życia, powodując poważny dyskomfort, spowolnienie reakcji, zaburzenia nastroju, koncentracji i pamięci. Okresowa bezsenność spowodowana stresem, chorobą lub zmianami w najbliższym środowisku dotyka wiele osób, ale u części z nich problemy te nie mijają. W przypadku tego typu zaburzenia, zwanego bezsennością warunkową lub wyuczoną, zwykłe czynności wykonywane rutynowo podczas udawania się na spoczynek wywołują trudności z zasypianiem. Problemy ze snem są często związane z chorobami, w tym z zaburzeniami psychicznymi. Jednak najczęstszym powodem przerw w śnie, szczególnie wśród mężczyzn, jest konieczność wstawania (1-3 razy w nocy), żeby oddać mocz. 12

15 Dobre rady służące osiągnięciu odpowiedniej higieny snu Uprawiaj regularne ćwiczenia fizyczne, ale nie w ciągu kilku godzin przed zaśnięciem. Stosuj zrównoważoną dietę i unikaj ciężkich potraw przed położeniem się spać. Stosuj techniki relaksacyjne przed zasypianiem, takie jak głębokie oddychanie, wizualizacja i medytacja. Unikaj kofeiny, nikotyny i alkoholu po południu i w godzinach wieczornych. Ustal stałe godziny udawania się na spoczynek i wstawania. Jeśli nie możesz zasnąć przez 20 minut od położenia się spać, wstań i zacznij robić coś innego, aż pojawi się zmęczenie. Prowadź dziennik, by zapisywać wszystko co robisz, co jesz i co pijesz, stany emocjonalne oraz inne czynniki, które mogą mieć wpływ na jakość twojego snu. Utrzymuj stałą, nie za wysoką temperaturę w sypialni. Unikaj czytania, rozmów i oglądania telewizji w łóżku. Uczyń z sypialni miejsce bezpieczne, z zamkami w drzwiach, wykrywaczem dymu, telefonem i dobrym oświetleniem w zasięgu ręki. Jeśli masz skłonności do chrapania, unikaj spania na plecach i trzymania wysoko głowy. Zadbaj o odpowiednie leczenie alergii, przeziębień i problemów z zatokami. Wstawaj przy porannym słońcu lub używaj rano mocnego światła, żeby nastawić zegar biologiczny organizmu. Nie leż w łóżku po obudzeniu się. Źródło: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (amerykański Narodowy Instytut Chorób Neurologicznych i Udaru Mózgu). 13

16 Należy uznać taką przerwę w śnie za coś normalnego, a potem znowu zasnąć. Nie należy się też martwić dniem wczorajszym lub jutrzejszym. Kolejnym powodem przerywania snu jest ból. Winowajcami mogą być skurcze mięsni nóg, bóle pleców czy karku. Osoby mające te problemy muszą eksperymentować z najlepszymi dla nich lekarstwami przeciwbólowymi, jednakże zawsze po uprzedniej konsultacji z lekarzem. Zbyt wczesne budzenie się i niemożność ponownego zaśnięcia może być objawem depresji lub sygnałem ostrzegającym przed depresją. Trwałe zmiany zachowań związanych ze snem lub kłopoty ze snem należy konsultować z lekarzem. Dostępne są różne leki pomagające w zaśnięciu, należą do nich środki dostępne bez recepty i leki na receptę (środki uspokajające i przeciwdepresyjne). Niezbędne dla opanowania problemów ze snem jest wypracowanie odpowiedniej higieny snu - nawyków wspomagających spokojny sen (zobacz Dobre rady służące osiągnięciu odpowiedniej higieny snu ). Wyciszeniu umysłu i ciała podczas przygotowywania się do snu mogą również pomóc techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, autohipnoza, głębokie oddychanie lub wizualizacja. Najczęściej występujące problemy ze snem Opisano ponad 70 różnych zaburzeń snu, z których większość może zostać wyleczona po rozpoznaniu i odpowiedniej diagnozie. Najbardziej rozpowszechnione z nich są wyszczególnione na następnej stronie. 14

17 Rodzaj zaburzenia snu Bezsenność (prawie zawsze objaw innego problemu) Kogo dotyczy 60 milionów Amerykanów (40% kobiet, 30% mężczyzn) Zachorowalność zwiększa się z wiekiem Cechy charakterystyczne Zaśnięcie zabiera dużo czasu Wielokrotne budzenie się w ciągu nocy Zbyt wczesne budzenie się i niemożność ponownego zaśnięcia Budzenie się z uczuciem zmęczenia Zespół obturacyjnego bezdechu śródsennego 18 milionów Amerykanów (większość niezdiagnozowana) Związany z wiekiem Mężczyźni bardziej podatni Obwisła tkanka lub zwiotczałe mięśnie blokują dopływ powietrza do płuc Głośne chrapanie, sapanie i trwające do minuty, powtarzające się przerwy w oddychaniu W ciągu dnia ospałość, drażliwość, ociężałość, zaburzenia koncentracji i pamięci Zespół niespokojnych nóg 12 milionów Amerykanów Częstszy wśród starszych osób Cecha rodzinna Nieprzyjemne uczucie cierpnięcia, pieczenia i mrowienia skóry nóg i stóp Potrzeba poruszenia nogami, żeby zlikwidować to uczucie Prowadzi do ciągłego poruszania nogami w nocy Narkolepsja 250 tysięcy Amerykanów Zazwyczaj dziedziczna Częste, niespodziewane ataki snu w ciągu dnia, nawet w przypadku normalnego snu w nocy W niektórych przypadkach: utrata kontroli nad mięśniami w sytuacjach spowodowanych silnymi emocjami, halucynacje, czasowy paraliż po przebudzeniu, zakłócenia snu nocnego Źródło: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (amerykański Narodowy Instytut Chorób Neurologicznych i Udaru Mózgu). 15

18 Opiekunowie Miliony osób opiekują się bliskimi (członkami rodziny lub przyjaciółmi), którzy są chorzy lub niepełnosprawni i skazani na przebywanie w domu. Istnieje coraz więcej dowodów na to, że opiekowanie się innymi jest ogromnym fizycznym, emocjonalnym i finansowym obciążeniem, mimo że może być też źródłem osobistej satysfakcji. Odpowiedzialności za zaspokojenie wszystkich potrzeb kochanej osoby towarzyszy napięcie emocjonalne, wynikające z patrzenia na cierpienie tej osoby, często podupadającej na zdrowiu. Nic dziwnego więc, że opiekunowie prawie zawsze skarżą się na wysoki poziom stresu. Co najmniej połowa opiekunów lawiruje między pracą, rodziną, a obowiązkami związanymi z opieką. W wielu przypadkach opiekunowie izolują się i tracą kontakt z innymi ludźmi, co pogłębia stres i wywiera negatywny wpływ na ogólny stan ich zdrowia. 16

19 Opiekunowie mają mało czasu na troskę o swoje własne zdrowie i potrzeby emocjonalne, a poświęcenie czasu na przyjemności często sprawia im trudność. Wielu opiekunów zgłasza znaczące problemy zdrowotne, od mniej ważnych dolegliwości do poważnych chorób. Według pewnych badań niektórzy opiekunowie doświadczają wywołanych stresem zmian stanu zdrowia, które występują częściej u osób ze skłonnościami do chorób serca lub nowotworów. Wyniki szeregu badań pokazują, że istnieje związek pomiędzy chronicznym stresem a osłabieniem funkcjonowania układu odpornościowego, co powoduje większą podatność opiekuna na infekcje, takie jak grypa lub przeziębienie i spowalnia procesy regeneracji po urazach. Wśród starszych opiekunów, którzy mają swoje własne problemy ze zdrowiem, zmniejszona odporność może mieć poważne skutki. Istnieją specjalne organizacje oferujące różne rodzaje wsparcia zarówno opiekunom, jak i osobom, które podlegają opiece. Jeżeli jesteś opiekunem, lub znasz, kogoś kto nim jest, pamiętaj, że są miejsca, gdzie można znaleźć pomoc. Troska o opiekuna jest istotna zarówno dla niego samego, jak i dla osoby, którą on się zajmuje 17

20 Radzenie sobie ze sprawowaniem opieki Zarezerwuj czas i energię na zajęcie się sobą. Poproś o pomoc przyjaciół, rodzinę, lokalną społeczność lub grupy wsparcia dla opiekunów. Spróbuj ustalić harmonogram zapewniający ci regularne przerwy. By ułatwić sprawowanie opieki, zapytaj lekarza, w jaki sposób złagodzić objawy choroby, na przykład przez dobór odpowiednich leków i specjalistycznego sprzętu (łóżka szpitalnego, przenośnej toalety, itp.). O ile to możliwe, zapewnij profesjonalną pomoc pielęgniarki społecznej w domu, która przejmie niektóre obowiązki, co umożliwi ci robienie przerw (niektóre rodzaje ubezpieczeń refundują takie usługi). Nie próbuj wszystkiego robić samemu. W razie potrzeby, poszukaj pomocy w prowadzeniu spraw finansowych i prawnych związanych z opieką. Przyłącz się do grupy wsparcia dla opiekunów i poznaj strategie radzenia sobie w trudnych sytuacjach oraz sposoby otrzymywania pomocy. Źródło: Family Caregiver Alliance (amerykańskie Przymierze Opiekunów Rodzinnych) 18

21 Zakończenie Utrzymując zdrowy tryb życia, możemy - bez względu na wiek - mieć wpływ na jakość naszego życia i nim bardziej świadomie kierować - zarówno teraz, jak i z biegiem lat. Podstawą jest racjonalne odżywianie się, aktywność fizyczna i wystarczająca ilość snu w nocy. Naukowcy uświadamiają sobie obecnie, że troska o zdrowie naszego mózgu przez całe życie jest tak samo ważna dla zachowania optymalnej jakości życia jak inne czynniki. Możemy zastosować ich odkrycia w codziennej praktyce, a czyniąc to, zapewnimy sobie miejsce wśród tych, którzy cieszyć się będą dobrym zdrowiem i szczęściem także w późnym wieku. 19

22 Dodatkowe źródła AARP (dawniej American Association of Retired Persons) Alliance for Aging Research American Sleep Apnea Association American Academy of Sleep Medicine Family Caregiver Alliance National Council on Aging National Institute on Aging National Sleep Foundation Well Spouse Foundation Restless Legs Syndrome Foundation, Inc. The Dana Foundation Ministerstwo Zdrowia Zdrowie-UE; Portal zdrowia publicznego Unii Europejskiej Narodowy Fundusz Zdrowia 20

23 The European Dana Alliance for the Brain Prezes William Safire Wiceprezes Colin Blakemore, PhD, ScD, FRS Pierre J. Magistretti, MD, PhD Przewodniczący Edward F. Rover Komitet wykonawczy Carlos Belmonte, MD, PhD Anders Björklund, MD, PhD Joël Bockaert, PhD Albert Gjedde, Dr Med, MD, FRSC Sten Grillner, MD, PhD Malgorzata Kossut, MSc, PhD Richard Morris, DPhil, FRSE, FRS Dominique Poulain, MD, DSc Wolf Singer, MD, PhD Piergiorgio Strata, MD, PhD Eva Syková, MD, PhD, DSc Dyrektor wykonawczy Barbara E. Gill Zdjęcia Maureen Keating; strony 3, 4 21

24 The European Dana Alliance for the Brain The Dana Centre 165 Queen's Gate London SW7 5HD edab.dana.org 601 E Street, NW Washington, DC

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności.

Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności. Zdrowy tryb życia Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności. Wyróżnia się: Zdrowie fizyczne prawidłowe funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 9

Szkoła Podstawowa nr 9 Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II w Ostrowie Wielkopolskim w drodze do uzyskania statusu SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE ZDROWIE to stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego:

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego: DANE OSOBOWE........................ data*.................................................. Imię i nazwisko: *............................................... Telefon: *..................................................

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla

ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla ZDROWIE Zasady zdrowego stylu życia NA TALERZU Poradnik dla Ucznia Rodzica Nauczyciela Zdrowie człowieka to fundament, na którym opiera się całe jego szczęście i wszystkie umiejętności. Benjamin Disraeli

Bardziej szczegółowo

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA Jest to dowolna forma ruchu ciała lub jego części, spowodowana przez mięsień szkieletowy,

Bardziej szczegółowo

Bieganie. Moda czy sposób na zdrowie? mgr Wojciech Brakowiecki Kraśnik 2014 r.

Bieganie. Moda czy sposób na zdrowie? mgr Wojciech Brakowiecki Kraśnik 2014 r. Bieganie. Moda czy sposób na zdrowie? mgr Wojciech Brakowiecki Kraśnik 2014 r. 5:41.03 Bieganie korzyści. Bieganie jest najlepszym sposobem na podniesienie sprawności fizycznej, złapanie kondycji i może

Bardziej szczegółowo

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia.

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Nieprawidłowe odżywianie w wieku niemowlęcym, przedszkolnym i szkolnym: hamuje rozwój

Bardziej szczegółowo

Zdrowo jem - więcej wiem

Zdrowo jem - więcej wiem Zdrowo jem - więcej wiem Co to znaczy być zdrowym??? Być zdrowym: 1. nie chorować, 2. czuć się dobrze, 3. być radosnym, 4. być sprawnym fizycznie. Prawidłowe odżywianie! Jeśli właściwie się odżywiamy,

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ANKIET I TESTÓW KLAUDIA KRZYŻAŃSKA, KL.IIIF GIMNAZJUM NR14 BYTOM

WYNIKI ANKIET I TESTÓW KLAUDIA KRZYŻAŃSKA, KL.IIIF GIMNAZJUM NR14 BYTOM . WYNIKI ANKIET I TESTÓW KLAUDIA KRZYŻAŃSKA, KL.IIIF GIMNAZJUM NR14 BYTOM TESTY TESTY ROZWIĄZAŁO 140 UCZNIÓW 1.Co dostarcza organizmowi najwięcej energii? A)WĘGLOWODANY, TŁUSZCZE I BIAŁKA B)MAGNEZ,POTAS

Bardziej szczegółowo

DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY

DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY WPROWADZENIE DO PREZENTACJI Carl Rehnborg i Nutrilite historia Wyzwania związane ze zdrowym sposobem odżywiania się Pokoloruj swoją dietę Zdrowy

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka upadków i aktywność fizyczna seniora Debata w Oświęcimiu www.seniorizdrowie.pl

Profilaktyka upadków i aktywność fizyczna seniora Debata w Oświęcimiu www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Profilaktyka upadków i aktywność fizyczna

Bardziej szczegółowo

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Wszstkie prawa zastrzeżone Kwasy tłuszczowe omega-3 są obecnie gorącym tematem w świecie dietetyki. Do niedawna naukowcy sugerowali,

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci.

Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci. Wpływ żywienia na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci. ZDROWIE definicja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to stan cechujący się uzyskaniem dobrego samopoczucia na poziomie fizycznym, psychicznym i

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO Jan Przewoźnik TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO ODNOWA, ODDECH, RELAKSACJA, WIZUALIZACJA SKALA HOLMESA RAHE A Test poziomu stresu TECHNIKI ODDYCHANIA

Bardziej szczegółowo

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?!

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Rozporządzenie Z dniem 01.09.2015 roku weszło w życie nowe Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2015

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK!

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! Jesień to niełatwy czas dla naszego samopoczucia mała ilość słońca i krótki dzień nie wpływają na nas pozytywnie. Co zatem zrobić, aby nie tracić energii i nie popadać w stany

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. ZDROWE ODŻYWIANIE Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Istotne jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA

RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA RODZICE, PRACOWNICY SZKOŁY ANKIETA Szkoła nasza włączyła się do ruchu szkół promujących zdrowie. Rozpoczynając tę pracę chcemy zapytać pracowników o sprawy dotyczące ich zdrowia, samopoczucia i stylu życia.

Bardziej szczegółowo

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej 1 Zasady ogólne 1. Częstość i regularność posiłków 2. Śniadanie - najważniejszy posiłek dnia 3. Ostatni posiłek -2 godz. przed snem 4. Posiłek budulcem

Bardziej szczegółowo

Wyzwanie na Odchudzanie

Wyzwanie na Odchudzanie Wyzwanie na Odchudzanie Gratulacje! Dzisiejszy temat: DLACZEGO DIETY NIE DZIAŁAJĄ Statystyki otyłości i chorób w Polsce: 61,6% mężczyzn ma nadwagę lub otyłość. 50,3% kobiet ma nadwagę lub otyłość. Na przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Mój dekalog zdrowia. Konrad Stefaniak

Mój dekalog zdrowia. Konrad Stefaniak Mój dekalog zdrowia Konrad Stefaniak Spis treści 1. Sen...2 2. Stres...2 3. Dieta...3 4. Serce mięsień życia...4 5. Trening siłowy...4 6. Trening stabilizacyjny...5 7. Po treningu...6 8. Uzależnienia...6

Bardziej szczegółowo

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Choroby autoimmunizacyjne grupa chorób, w których układ odpornościowy organizmu niszczy własne komórki lub tkanki jest

Bardziej szczegółowo

Cele i harmonogram warsztatów

Cele i harmonogram warsztatów Rozpoczynamy kolejną akcję Akademii Zdrowego Przedszkolaka, drugą edycję akcji Przedszkolak Pełen Zdrowia. Hasło tej akcji to: Odporność wzmacniamy, bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy. Cele i harmonogram

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasada nr 1 Noś jasne, luźne, swobodne oraz bawełniane ubrania. Zakładaj tak mało ubrań jak to jest możliwe gdy jesteś w domu. Zasada nr 2 Pij dużo płynów W czasie

Bardziej szczegółowo

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! POWIEDZ grypie STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ Jedną z najpowszechniej występujących i wciąż niedocenianych chorób jest grypa, choroba, która w sezonie

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Dzień zabiegu. Po pierwsze, postaraj się zrelaksować i myśl pozytywnie! Ten dzień może być punktem zwrotnym Twojego życia.

Dzień zabiegu. Po pierwsze, postaraj się zrelaksować i myśl pozytywnie! Ten dzień może być punktem zwrotnym Twojego życia. Dzień zabiegu Po pierwsze, postaraj się zrelaksować i myśl pozytywnie! Ten dzień może być punktem zwrotnym Twojego życia. Pamiętaj aby nic nie jeść ani nie pić na 12 godzin przed zabiegiem. Załóż wygodne

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ Dorota Jakubczak Każdy człowiek doświadcza choroby nieco inaczej We współczesnym, holistycznym modelu opieki zwraca się uwagę na emocjonalne doznania pacjenta, jego

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

Gluten - fakty i mity

Gluten - fakty i mity Gluten - fakty i mity (na podstawie artykułu Porozmawiajmy o glutenie, Food Forum nr 3-4 (6) 2014, Anna Rychłowska) Opracowanie: Paulina Wiśniewska FUNDACJA WSPARCIE NA STARCIE "1 1. Gluten jest niezbędny

Bardziej szczegółowo

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA mgr Katarzyna Liptak Nauczyciel wych. wczesnoszkolnego, Trener Wellness Co to jest ODŻYWIANIE? To proces życiowy polegający na pozyskiwaniu przez organizm ze środowiska

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

Czym jest zdrowie od czego zależy i jak należy o nie dbać. Kinga Źrółka klasa 1a

Czym jest zdrowie od czego zależy i jak należy o nie dbać. Kinga Źrółka klasa 1a Czym jest zdrowie od czego zależy i jak należy o nie dbać. Kinga Źrółka klasa 1a Co to jest zdrowie? ZDROWIE---to stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrego samopoczucia,to pełna sprawność

Bardziej szczegółowo

10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka

10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka 10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka Krok pierwszy - pełnowartościowa dieta Drogi Rodzicu, prawidłowo dobrana dieta jest podstawowym czynnikiem, który pomoże w zapobieganiu chorobom. Konieczne jest

Bardziej szczegółowo

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Spis treści 1. Co to dieta?... 2 2. Dlaczego ludzie przechodzą na dietę?... 3 3. Od czego zależy jaki rodzaj diety

Bardziej szczegółowo

Recepta na zdrowie dlaczego. warto zyc aktywnie

Recepta na zdrowie dlaczego. warto zyc aktywnie Recepta na zdrowie dlaczego. warto zyc aktywnie Co tak naprawdę oznacza termin zdrowie? Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie całkowity brak choroby czy niepełnosprawności.

Bardziej szczegółowo

JESIENIĄ UWAŻAJ NA INFEKCJE!

JESIENIĄ UWAŻAJ NA INFEKCJE! JESIENIĄ UWAŻAJ NA INFEKCJE! Jesień to czas kichania, kataru, kaszlu. Nie unikniesz kontaktu z drobnoustrojami, ale możesz ograniczyć ryzyko zakażeń. Pamiętaj! Myj często ręce wodą z mydłem. Gdy kichasz

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

zdrowia Zaangażuj się

zdrowia Zaangażuj się Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się Niniejszy projekt jest finansowany przez Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się www.oha.com 1. Zainteresuj się ochroną swojego zdrowia. Jeśli masz pytania lub wątpliwości

Bardziej szczegółowo

Zachowaj jasność umysłu

Zachowaj jasność umysłu Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu The European Dana Alliance for the Brain NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association,

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

CORSENTIALS prosta metoda na doskonałe zdrowie.

CORSENTIALS prosta metoda na doskonałe zdrowie. CORSENTIALS prosta metoda na doskonałe zdrowie. System CORSENTIALS korzysta z zastrzeżonej, zgłoszonej do opatentowania technologii firmy LifeWave, która odmieni stan Twojego zdrowia, przynosząc istotne

Bardziej szczegółowo

Bieganie dla początkujących

Bieganie dla początkujących Bieganie dla początkujących Plan Treningowy PRZYKŁADOWY FRAGMENT Spis treści Wstęp...2 Rola diety...3 Plan Treningowy...5 Zasady treningu:...6 Dni z zalecanym odpoczynkiem lub innym sportem...7 Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia bez tajemnic.

Piramida zdrowego żywienia bez tajemnic. Piramida zdrowego żywienia bez tajemnic. PRODUKTY ZBOŻOWE Pokarmy przygotowane ze zbóż (takich jak pszenica, ryż, owies) są podstawą diety. Zapewniają witaminy, składniki mineralne, węglowodany (skrobię

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo