Pojawiło się światło w tunelu ** POLEMIKI DYSKUSJE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Pojawiło się światło w tunelu ** POLEMIKI DYSKUSJE"

Transkrypt

1

2

3 PRZEGLĄD Nr 12 GÓRNICZY 1 założono MIESIĘCZNIK STOWARZYSZENIA INŻYNIERÓW I TECHNIKÓW GÓRNICTWA Nr 12 (1093) grudzień 2013 Tom 69(CIX) UKD ; : 378 Pojawiło się światło w tunelu ** POLEMIKI DYSKUSJE Glimpse of hope Prof. dr hab. inż. Andrzej Lisowski * ) Treść: Nawiązując do artykułu profesora Macieja Kaliskiego autor wskazuje na najistotniejsze stwierdzenia przekazane w tym artykule. Omawia kryteria i sprawdziany zapowiadanej przez Niego Nowej Polityki.... Proponuje włączenie trzech zadań, Jego zdaniem, kluczowych. Abstract: With regard to the paper from professor Maciej Kaliski, the author indicates the most important content included in this paper. He presents the criteria and analysis of his New Policy. He also proposes to add three, in his opinion, essential sentences. Słowa kluczowe: nowa polityka paliwowo-energetyczna, wegiel kamienny Key words: new fuel and energy policy, hard coal W czerwcowym zeszycie Wiadomości Górniczych ukazał się świetny artykuł Prof. dr. hab. inż. Macieja Kaliskiego pt.: Pozycja węgla w polityce energetycznej Polski. Świetny bo ogarniający szeroko problematykę górnictwa węgla kamiennego z rzeczowym spojrzeniem na aktualną i przyszłą rolę węgla w polskiej gospodarce paliwowo- -energetycznej. Jest to przy tym głos nie tylko nauki reprezentowanej przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie, ale równocześnie głos Ministerstwa Gospodarki, w którym jeden z jego pracowników jest pełnoprawnym WŁAŚCICIELEM niemal całego naszego górnictwa węgla kamiennego. Co istotne w publikacji skierowanej do środowisk górniczych zapowiada wprowadzenie istotnych zmian w dotychczasowej polityce i WŁAŚCICIELSKIM ZARZĄDZANIU tym górnictwem. Nie da się zaprzeczyć, że zapowiedź ta ucieszyła zwłaszcza tych górników, którzy oceniali krytycznie dotychczasowy przebieg rynkowej transformacji realizowanej przez WŁAŚCICIELA w tej strategicznej gałęzi naszego górnictwa. Pojawiła się zapowiedź lepszego poznania poglądów jego otoczenia, a z tym nadzieja na szerszą dyskusję problemu * ) Emerytowany pracownik Głównego Instytutu Górnictwa. ** ) Autor informuje, że tekst ten nie został przyjęty do druku w miesięczniku Wiadomości Górnicze gdyż w opinii Komitetu Redakcyjnego, odbiega on od rodzaju artykułach publikowanych w Wiadomościach Górniczych. kondycji, potrzeb i przyszłości zarówno górnictwa węglowego, jak energetyki. 1. Najistotniejsze stwierdzenia W pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na dwa stwierdzenia, które znalazły się w przywołanym artykule. Pierwsze cytuję: W Ministerstwie Gospodarki podjęte zostały prace nad nową polityką energetyczną Polski do 2050 r., w tym aktualizacja prognozy zapotrzebowania na energię elektryczną i surowce energetyczne. Mam nadzieję, że prace te będą ukierunkowane na autentycznie nową politykę i że obejmą również okres do roku 2015, nad którym wciąż ciążą ustalenia Strategii działalności górnictwa węgla kamiennego w Polsce w latach Nie będę przypominał swojej krytyki tej niby strategii, w której WŁAŚCICIEL górnictwa formalnie scedował swe niezbywalne moim zdaniem obowiązki WŁAŚCICIELSKIEGO ZARZĄDZANIA na podległe mu, rozproszone, jednostki produkcyjne [5, 6]. Drugie stwierdzenie cytuję: Z punktu widzenia Nowej Polityki energetycznej, korzystnym będzie opracowanie systemowego modelu monitorowania rynku węgla w Polsce. Tak więc pojęcie Nowej Polityki energetycznej jest przez pana profesora Kaliskiego wprowadzane do przestrzeni publicznej. Jest to fakt moim zdaniem o kluczowym znaczeniu. Co

4 2 istotne pojawia się wraz z postulatem opracowania rozwiązań znacząco wspierających Nową Politykę. Przekonanie, że takie wspierające rozwiązania są niezbędne lansowałem niedawno w artykule opublikowanym w majowym zeszycie Przeglądu Górniczego [10]. W przedstawionej tam propozycji starałem się przekonać WŁAŚCICIELA górnictwa węgla kamiennego oraz zainteresowane środowiska nauki i praktyki górniczej, że aby skutecznie bronić pozycji węgla kamiennego na naszym rynku paliw, jest potrzebny skomputeryzowany system symulacyjnej, długofalowej (strategicznej) analizy produkcyjnych możliwości i ekonomicznej oceny, zarówno kopalń istniejących, jak i nowych partii złóż przewidywanych do zagospodarowania. Sądzę, że w systemowym modelu postulowanym przez pana profesora Macieja Kaliskiego wymogi strony podażowej mógłby z powodzeniem zaspokoić wskazany system. Obydwa cytowane wyżej stwierdzenia przekazane przez profesora Kaliskiego odczytuję jako nadzwyczaj korzystną od dawna oczekiwaną zmianę w polityce Ministerstwa Gospodarki (Rządu? WŁAŚCICIELA?), prowadzonej w odniesieniu do górnictwa węgla kamiennego. Po latach straszliwej degradacji tego górnictwa i po latach dryfowania pojawiła się zapowiedź optymistycznej zmiany w warunkach funkcjonowania tej podstawowej gałęzi naszej gospodarki paliwowo-energetycznej. 2. Kryteria i sprawdziany Nowej Polityki Zakładam, że zasadniczą cechą Nowej Polityki przewidywanej przez profesora Kaliskiego będzie jej bezwzględne oparcie na rzetelnej KALKULACJI ekonomicznej prowadzonej w kompleksowym, długofalowym interesie polskiego społeczeństwa i państwa przy użyciu jasnych, racjonalnych kryteriów. Mówiąc inaczej zakładam, że będzie to polityka diametralnie różna od dotychczasowej: opartej na antysurowcowej doktrynie (umocowanej politycznie) oraz na pseudorynkowych argumentach nierzadko całkowicie fałszywych [6, 7]. Zakładam też, że powyższe wymaganie nie koliduje z rozumieniem przez pana profesora Kaliskiego merytorycznej charakterystyki Nowej Polityki Jeżeli tak to zgodzi się ze mną, że cytuję: polski miks energetyczny, określony w dokumencie rządowym Polityka energetyczna Polski 2030 ( ), w którym przewiduje się wprowadzenie ( ) energetyki jądrowej wymaga weryfikacji wskazaną wyżej KALKULACJĄ ekonomiczną. Przeprowadzenie tej weryfikacji będzie podstawowym sprawdzianem autentyczności Nowej Polityki. Jestem przekonany, że tego rodzaju KALKULACJA wykaże całkowitą bezzasadność wprowadzania w naszej gospodarce energetyki jądrowej, droższej inwestycyjnie o 119% i dającej prąd droższy o 11% w porównaniu do energetyki opartej na węglu kamiennym [12]. Będę obstawał przy tym przekonaniu dopóki nie zobaczę RZETELNEJ KALKULACJI wykazującej, że efekty z wprowadzenia energetyki jądrowej są wyższe od efektów rozbudowy energetyki węglowej opartej na eksploatacji własnych złóż. Mówiąc inaczej dopóki ktoś nie wykaże, że: a) skutek użyteczny 1 wyprowadzenia z kraju setek miliardów złotych na zakup drogiej technologii i reaktorów jądrowych jest większy niż wykorzystanie posiadanych w kraju możliwości modernizacji i rozbudowy energetyki węglowej rozwijanej przy tym bardzo intensywnie w cały świecie; 1 Określenie używane przez Karola Adamieckiego. b) jest bardziej opłacalne przez cały okres żywotności reaktorów jądrowych (30 40 lat?) importowanie paliwa, serwisu remontowego, modernizacyjnego itd. (przy tym uzyskiwanie droższej energii) niż zatrudnianie wielotysięcznej własnej kadry robotniczej i inżynierskiej w kopalniach eksploatujących własne złoża oraz w przedsiębiorstwach obsługujących kopalnie i elektrownie węglowe; c) bardziej sprzyja zamożności społeczeństwa wyprowadzanie pieniędzy z kraju na zakup dóbr, które potrafimy nie gorzej sami wytwarzać (punkty a i b) niż dawanie zatrudnienia coraz to nowym rocznikom własnych obywateli, z coraz większym trudem znajdującym pracę w kraju; co istotne tu płacącym podatki, ubezpieczenia i inne publiczne daniny [2]. Postulowana KALKULACJA niczym się nie różni od tej, której zabrakło gdy, rozpoczynając rynkową transformację, podejmowano doktrynalną decyzję o likwidacji 100 milionów ton zdolności produkcyjnej górnictwa węgla kamiennego; (w latach wydobywaliśmy rocznie ponad 190 milionów ton tego węgla). Ewidentnie fałszując rzeczywistość [5, 6] uznano te zdolności produkcyjne za trwałe nierentowne, a później nadmierne co rzekomo uzasadniało ich likwidację (wcale niemałym kosztem). Prawdopodobnie nawet nie rozpatrzono opłacalności skierowania do przetwórstwa np. 50 milionów ton węgla aby wzorem Republiki Południowej Afryki (RPA) uzyskiwać tym sposobem (opłacalnie!) 12 milionów ton paliw płynnych i gazowych. Uchroniłoby to gospodarkę od olbrzymiego obciążenia kosztem importu tych paliw i zapewniło wiele tysięcy miejsc pracy w kraju. Podobnie, w roku 1999 zabrakło KALKULACJI, która wykazałaby co jest bardziej opłacalne: czy coroczne pompowanie do OFE (czyli do dyspozycji niewidzialnej ręki rynku ) miliardowych kwot ze składek ZUS (ale w istocie z coraz bardziej zadłużanego budżetu, który mu ten ubytek wyrównywał) czy może skierowanie tych kwot (do roku 2012 ponad 180 miliardów zł) na realizację konkretnych inwestycji infrastrukturalnych i modernizacyjnych, które mogłyby w sposób o wiele skuteczniejszy przyspieszać rozwój gospodarki [11]. Kolejnym istotnym sprawdzianem autentyczności Nowej Polityki powinna być zdecydowana NIEZGODA, przede wszystkim WŁAŚCICIELA górnictwa, ale też całego Rządu na przyjęte (niestety) przez Unię Europejską i Polskę wymagania Pakietu energetyczno-klimatycznego. NIEZGODA powinna obejmować zarówno wymagania obowiązujące do roku 2030, jak (jeszcze bardziej zaostrzone) obowiązujące do roku Konstatacja pana profesora Kaliskiego cytuję: W świetle tych planów należy poważnie liczyć się z sytuacją, w której koszty ich realizacji będą dla Polski zbyt wysokie jest niepodważalnie słuszna! Na szczęście decyzje tak jawnie doktrynalne i nonsensowne, grożące gospodarce całej Unii Europejskiej utratą konkurencyjności nie mogą być trwałe! Muszą ulec zmianie! Właśnie Nowa Polityka powinna wykazać się maksymalnym zaangażowaniem w tej batalii. Wskażę na jeszcze dwa uzupełniające sprawdziany omawianej polityki. Pierwszym powinno być wprowadzenie obowiązkowej, pełnej jawności kosztu pozyskania energii z różnych jej nośników. Także jawności dopłat, którymi jest promowana energia niskoemisyjna (w tym odnawialna). Uznaję jej walory i godzę się na racjonalne dopłaty. Uważam jednak, że jeżeli mówimy o konkurencji na rynku energii to uczestnicy tego rynku i także społeczeństwo powinni otrzymywać bieżącą informację: kto, ile i w jakim trybie dopłaca do tej energii.

5 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY 3 Jako drugi uzupełniający sprawdzian wskażę jawność procedur i jawność wyników badania węgla z importu wprowadzanego na nasz rynek w aspekcie jego dampingowej ceny. Nie tylko ja mam wątpliwości czy węgiel rosyjski ze względu na koszty transportu z odległych kopalń może w sposób uczciwy konkurować w Polsce z węglem krajowym. 3. Problem konkurencyjności naszego węgla kamiennego Rozdział 7, w którym pan profesor Kaliski wskazał Konieczne działania służące do podniesienia konkurencyjności polskiego węgla na rynku krajowym i zagranicznym, bardzo dobrze uświadamia jak rozległy jest to problem i jak trudny. Sądzę, że zrozumienie jego wagi jest już wśród górników na tyle szerokie, że Ministerstwo Gospodarki mogłoby zorganizować udane, nawet parodniowe ROBOCZE SYMPOZJUM, na którym NAUKA i PRZEMYSŁ byłyby zobowiązane zaprezentować swe propozycje rozwiązań warunkujących osiągnięcie poprawy sytuacji w obszarze wskazanym przez pana Profesora. Do dyskusji proponuję włączyć trzy istotne zadania obciążające głównie WŁAŚCICIELA górnictwa węgla kamiennego o których realizację dopominam się od bardzo dawna [1]. Zadanie 1. Zakończyć prace nad wdrożeniem w górnictwie węgla kamiennego trójukładowego systemu rozliczeń i analizy jego działalności [4]. Stan przygotowania i wdrożenia poszczególnych składowych tego systemu jest następujący. Układ organizacyjny wymaga jedynie lepszego dostosowania (usprawnienia) informacji dostarczanych na poszczególne szczeble zarządzania do specyficznych potrzeb odbiorcy. Układ rejonów i obiektów rozliczeniowych wdrożony w latach 1970 funkcjonuje w wersji zdegenerowanej w okresie rynkowej transformacji głównie rozproszeniem kopalń i przedsiębiorstw górniczych, które miały między sobą konkurować i także nieudolnością prac nad komputeryzacją zarządzania. Nie spełnia niestety swej zasadniczej funkcji: umożliwienia określania struktury i wielkości kosztów występujących w poszczególnych ciągach produkcyjnych (technologicznych) od przodka eksploatacyjnego bądź przygotowawczego, przez całą sieć transportową dołu kopalni i powierzchnię. System SRK [3] realizujący to zadanie został opracowany i funkcjonował przez parę lat w pilotującej kopalni Bielszowice, ale z niezrozumiałych względów nie został upowszechniony, natomiast został zaniechany. Układ procesów, którego wdrożenie warunkuje rozpoznanie bardzo wielu kosztów istotnych w aspekcie oceny stosowanych technologii, wyposażenia i zarządzania do dziś nie został opracowany. W epoce PRL jego opracowanie i wdrożenie blokowała decyzja ówczesnego Departamentu Planowania, który nie zgadzał się na eliminację skrajnie przestarzałego Wykazu stanowisk kosztów z lat Czemu natomiast nie został opracowany i wdrożony w okresie transformacji rynkowej nie potrafię zrozumieć. Układ ten jest niezbędny m.in. do oceny sprawności oraz pełnego kosztu eksploatacji poszczególnych maszyn i urządzeń funkcjonujących w kopalniach co wskazywałem niedawno w Przeglądzie Górniczym [9]. Twierdzę z uporem, że dopiero pełne wdrożenie sprawnej, trójukładowej ewidencji i analizy kopalnianych kosztów umożliwi dostarczanie kadrze zarządzającej informacji o tym: co, gdzie, w jakich okolicznościach, ile kosztuje! Ta zaś informacja warunkuje efektywność zarządzania na wszystkich jego szczeblach od nadgórnika aż po WŁAŚCICIELA kopalń. Profesor Kaliski znaczenie analityki kosztów podkreślił następującym stwierdzeniem cytuję: Gospodarowanie kosztami stanowi jeden z najważniejszych obecnie czynników umożliwiających poprawę konkurencyjności sektora. Zadanie 2. Nie muszę już nikogo przekonywać, że koncentracja produkcji w przodkach eksploatacyjnych czyli ich dobowa produkcja jest dobrym miernikiem wykorzystania zainstalowanego potencjału produkcyjnego i równocześnie wskaźnikiem decydującym o osiąganym poziomie kosztów. Lepszym wskaźnikiem jest koncentracja osiągana w skali całego tygodnia, gdy sobota i niedziela są dniami produkcji, ale takie wykorzystanie potencjału produkcyjnego należy w naszym górnictwie, niestety, do rzadkości. Aktualnie przodki eksploatacyjne w kopalniach węgla kamiennego są z reguły kompleksowo zmechanizowanymi ścianami, prowadzonymi od pola. Jak wykazało badanie przeprowadzone w górnośląskich kopalniach za IV kwartał 2010 roku (320 ściano-miesięcy) [8], ich dobowa produkcja kształtowała się następująco: 6,5 % ścian nie osiągało 500 ton; 16,5 % nie osiągało 1000 ton; 46,2 % 2000 ton; 70 % 3000 ton. Wydobycie powyżej 5000 t/dobę osiągało tylko 6,2 % ścian. Prawdopodobnie sytuacja w roku 2013 jest podobna. Minimalny poziom koncentracji produkcji w ścianach, zapewniający efektywną eksploatację w Górnośląskich kopalniach, określiłem w roku 1996 na 2000 t/d [1]. W tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych jeżeli ściana nie rokowała wydobycia 5000 t/d rezygnowano z systemu ścianowego i stosowano system alternatywny filarowo- -zabierkowy (room and pillar). W naszych i europejskich warunkach geologiczno-górniczych ten amerykański system nie znalazł zastosowania. Poważnych prac nad własnym systemem także według propozycji z roku 1996 (system DF-KP, długi front krótki przodek [1]) dotychczas nie podjęliśmy. Oznacza to, że jeżeli nie chcemy nadal ponosić olbrzymich kosztów prowadzenia ścian niezapewniających ekonomicznej eksploatacji pokładów, musimy jak najszybciej opracować i wdrożyć system alternatywny dla systemu ścian kompleksowo zmechanizowanych. Nikt za nas tego nie zrobi! Zadanie 3. Według danych z 2010 roku, [8], w kopalniach Górnośląskiego Zagłębia zatrudnialiśmy ogółem około pracowników w tym na dole około Prowadziliśmy natomiast, średnio, około 115 czynnych ścian. Oznacza to, że na jedną czynną ścianę przypadało około 956 wszystkich zatrudnionych pracowników w tym na dole 756. Warto porównać te wielkości ze znikomą (w tych proporcjach) liczbą ludzi zatrudnionych w kompleksowo zmechanizowanych przodkach ścianowych. Warto też w tym kontekście rozpatrzyć efekty, które możemy osiągnąć skupiając wysiłek na automatyzacji procesów realizowanych w przodkach ścianowych i na dalszym ograniczaniu liczby pracujących tam ludzi. Co istotne, w kopalniach osiągających średnie wydobycie w ścianach rzędu 4000 t/d zatrudnienie przypadające na jedną ścianę było wyższe (odpowiednio około 1100 i 900), niż w kopalniach osiągających koncentrację w przodkach na poziomie 1600 t/d (odpowiednio około 850 i 650). Oznacza to, że osiąganie wysokiej średniej koncentracji produkcji w przodkach ścianowych (t/d) jest mniejszym (łatwiejszym) problemem niż zmniejszanie zatrudnienia na dole kopalni i zatrudnienia ogółem. Stwierdzenie to przypomina problem znany od bardzo dawna [1], ale fatalnie zaniedbany mianowicie problem UPRASZCZANIA naszych głębinowych kopalń stosownie do możliwości wynikających z coraz większej produktywności przodków eksploatacyjnych. Mówiąc inaczej, problem skupiania wydobycia na coraz mniejszej liczbie czynnych szybów, poziomów, pokładów i pól eksploatacyjnych. Trzeba to przy tym osiągać

6 4 w warunkach znamiennych przeważnie nadmierną ich liczbą, odziedziczoną po latach minionych. Równocześnie trzeba przezwyciężać problem braku metod i instrumentów umożliwiających prognostyczną ocenę ryzyka związanego z takim działaniem; także braku instrumentów oceny kosztu produkcji osiąganego w poszczególnych wariantach przewidywanych działań upraszczających kopalnię itd. Wprawdzie rozwiązania przewidywane w przywołanym wyżej opracowaniu [10] mogą ułatwić przezwyciężanie wskazanych braków, jednak one nie wystarczą! W sumie jest to zadanie wyjątkowo trudne, zarówno w aspekcie potrzebnego wysiłku badawczego, jak i wysiłku i inwencji praktyków górnictwa planujących rozwój swoich kopalń. Nie sądzę, aby bez aktywnego zaangażowania się WŁAŚCICIELA kopalń to niezwykle istotne zadanie mogło być wykonane. 4. Konkluzje Konkludując gratuluję panu profesorowi Maciejowi Kaliskiemu świetnej publikacji. Równocześnie składam serdeczne podziękowanie za światło w tunelu, które zobaczyłem za jej przyczyną! Mam nadzieję, że ta wypowiedź pana Profesora zapoczątkuje nowy etap, jakże potrzebnej w środowiskach górniczych, ożywionej wymiany poglądów i ich dyskusji, zwłaszcza problemów trudnych i kontrowersyjnych. Wśród nich, może już warto rozpatrzyć przecież normalny w gospodarce rynkowej problem wzmocnienia WŁAŚCICIELSKIEGO ZARZĄDZANIA całością polskiego górnictwa węgla kamiennego? Wierzę, że to nasze górnictwo, które w wyniku rynkowej transformacji mogło wejść w nowy okres efektywnego funkcjonowania i rozwoju, wykorzysta jeszcze przynajmmniej część zmarnowanej szansy. Literatura 1. Lisowski A.: Podstawy ekonomicznej efektywności podziemnej eksploatacji złóż. GIG PWN, Katowice Lisowski A.: Rozszerzona ocena ekonomicznej efektywności przedsiębiorstw metoda bilansu dochodów publicznych (BDP). Przegląd Górniczy 2002, Nr Lisowski A.: Szansa na nowoczesność monitoringu i stymulacji ekonomicznej efektywności wnętrza podziemnych kopalń system SRK. Przegląd Górniczy 2003, Nr Lisowski A.: Szanse wdrożenia w górnictwie węgla kamiennego trójukładowego monitoringu i analityki wnętrza podziemnych kopalń. Przegląd Górniczy 2004, Nr Lisowski A.: Podstawowe błędy w rynkowej transformacji polskiego górnictwa węgla kamiennego i szanse pomyślnego zakończenia tego procesu. Przegląd Górniczy 2007, Nr Lisowski A.: Rynkowa transformacja polskiego górnictwa węgla kamiennego, Przegląd Górniczy 2010, Nr Lisowski A.: Czemu służy budowanie legendy o sukcesie restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego? Przegląd Górniczy 2011, Nr Lisowski A.: Koncentracja produkcji w Górnośląskim górnictwie węgla kamiennego problem wciąż aktualny. Przegląd Górniczy 2011, Nr Lisowski A.: Dalszy ciąg dyskusji: Trzeba wrócić do PRZESŁANIA profesora Bolesława Krupińskiego Przegląd Górniczy 2013, Nr Lisowski A.: Namawiam do konkretyzacji i rozwiązania problemu EKOLNOMIZACJI PLANOWANIA podziemnej eksploatacji złóż. Przegląd Górniczy 2013, Nr Lisowski A.: Emerytalna hybryda. Rzeczpospolita 8 maja 2013 r. 12. Debata Ekologiczne czarne złoto pod patronatem DGP maja 2013, gazetaprawna.pl

7 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY 5 Dr hab. inż. Andrzej Nierobisz, prof. GIG* ) UKD : /.84: Analiza wpływu parametrów charakteryzujących górotwór i obudowę na uszkodzenie wyrobiska korytarzowego w wyniku tąpnięcia Analysis of the impact of parameters characterizing the rock mass and mine support on dog heading damage resulting from the rockburst Treść: Przedstawiono wyniki prac, których celem było określenie wpływu parametrów charakteryzujących górotwór i obudowę na zakres i rodzaj uszkodzeń wyrobiska korytarzowego, jakie mogą powstać w wyniku tąpnięcia. Przeanalizowano wszystkie tąpnięcia, jakie zaistniały w latach (124 zdarzenia). Następnie zdefiniowano pojęcie utraty funkcjonalności wyrobiska korytarzowego i badano wpływ różnych czynników na jej wartość, z wykorzystaniem modelu regresji logistycznej. Uzyskane wyniki pozwoliły na opracowanie metody prognozowania utraty funkcjonalności wyrobiska. Abstract: This paper presents the results of the research on determination of the impact of parameters characterizing the rock mass and mine support on the magnitude of dog heading damage which may occur as a result of the rockburst. Each tremor which occurred between 1990 and 2012 (124 events) was thoroughly analyzed. Then, the term of loss of functionality of the dog heading was defined and the impact of different factors on its value was tested by use of the logistic regression model. The conclusions allowed to develop a method of forecasting the loss of functionality of the dog heading. Słowa kluczowe: bezpieczeństwo, górnictwo, górotwór, obudowa chodnikowa, tąpnięcie, wyniki badań, prognoza statystyczna Key words: safety, mining industry, rock mass, support, rockburst, results of research, statistical forecast 1. Wprowadzenie 2. Analiza warunków górniczo-geologicznych W trakcie eksploatacji węgla kamiennego występuje wiele zagrożeń naturalnych. Jednym z nich jest zagrożenie tąpnięciem. Dla oceny tego zagrożenia stosuje się różne metody. Do najważniejszych należą: metoda rozeznania górniczego, metoda sejsmologiczna, metoda sejsmoakustyczna oraz metoda wierceń małośrednicowych [12]. Każda z wymienionych metod umożliwia określenie stanu zagrożenia według umownej klasyfikacji, która nie zawiera jednak informacji czy obudowa i wyrobisko w wyniku wstrząsu sejsmicznego zostaną uszkodzone lub zniszczone, czy też nie. Na to uszkodzenie lub zniszczenie ma wpływ wiele parametrów charakteryzujących górotwór i obudowę wyrobiska. Aby ocenić ich wpływ, przeanalizowano wszystkie zgłoszone tąpnięcia zaistniałe w latach (124 zdarzenia). * ) Główny Instytut Górnictwa, Katowice Analiza danych dotyczących zaistniałych tąpnięć [6, 7, 8, 11], pozwala stwierdzić, że warunki górniczo-geologiczne, w których prowadzono eksploatację, były bardzo różne. Można je scharakteryzować następującymi danymi: średnia głębokość zalegania pokładów, 744 m, średnia miąższość pokładów, 2,6 m, średnia grubość prowadzonej eksploatacji, 2,3 m, średni kąt upadu pokładu, 2 stopnie, średni wskaźnik W ET, 4,99, średnia wytrzymałość węgla na ściskanie, 26,5 MPa. W stropach i spągach wyrobisk zalegały następujące rodzaje skał: piaskowce, mułowce, iłowce, węgle. Spotykano również zroby. Udział poszczególnych rodzajów skał w profilach litologicznych stropów i spągów przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Zestawienie udziału poszczególnych typów litologicznych skał w stropach i spągach wyrobisk Table 1. Summary of percentage of particular types of lithologic rocks in roofs and floors of the excavations Typ Strop pokładu (do 100 m) Spąg pokłady (do 30 m) skały Udział w profilu litologicznym, % Udział w profilu litologicznym, % U<25 25 U 50 U>50 U=0 lub brak U<25 25 U 50 U>50 brak danych danych piaskowiec 5,8 28,9 65,3 0 42,1 26,4 14,0 17,5 mułowiec 68,6 18,2 1,7 11,5 43,0 17,4 10,7 28,9 iłowiec 51,2 38,0 5,0 5,8 43,0 19,0 24,8 13,2 węgiel 92, ,0 47,1 24,8 5,8 22,3 zroby 38, ,2 4,1 0,8-95,1

8 6 Analizując położenie wyrobisk korytarzowych w stosunku do stropu i spągu pokładu, zauważono, że można wyróżnić pięć wariantów ich położenia, a mianowicie [9] wyrobisko wykonano: w pokładzie (rys.1), po spągu pokładu z pozostawieniem węgla w pułapie (rys.2), pod stropem pokładu z pozostawieniem węgla w spodku (rys.3), pod zrobami zawałowymi z pozostawieniem węgla w spodku (rys.4), pod stropem pokładu po zrobach podsadzkowych (rys.5). Rys. 1. Wyrobisko wykonane w pokładzie Fig. 1. Excavation in the stratum Rys. 2. Wyrobisko wykonane po spągu pokładu z pozostawieniem węgla w pułapie Fig. 2. Excavation along the floor of stratum with coal remaining in roofwall Rys. 3. Wyrobisko wykonane pod stropem pokładu z pozostawieniem węgla w spodku Fig. 3. Excavation under the roof of stratum with coal remaining in footwall Rys. 4. Wyrobisko wykonane pod zrobami zawałowymi z pozostawieniem węgla w spodku Fig. 4. Excavation under gobs with coal remaining in footwall Objaśnienia: SP skała płonna (iłowiec, mułowiec, piaskowiec) W węgiel ZZ zroby zawałowe ZP zroby podsadzkowe Rys. 5. Wyrobisko wykonane pod stropem pokładu po zrobach podsadzkowych Fig. 5. Excavation under the roof of stratum along the gobs g grubość pokładu węgla

9 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY 7 Udział procentowy poszczególnych wariantów położenia wyrobiska kształtował się następująco i tak wyrobiska wykonane: w pokładzie 33% analizowanych wyrobisk, po spągu pokładu z pozostawieniem węgla w pułapie 23% analizowanych wyrobisk, pod stropem pokładu z pozostawieniem węgla w spodku 38% analizowanych wyrobisk, pod zrobami zawałowymi z pozostawieniem węgla w spodku 3% analizowanych wyrobisk, pod stropem pokładu po zrobach podsadzkowych 3% analizowanych wyrobisk. Następnym zagadnieniem, które analizowano był wpływ odległości krawędzi leżących powyżej i poniżej analizowanych wyrobisk na zakres ich uszkodzeń. Wyniki tych analiz przedstawiono na rysunkach 6 9. Rys. 6. Minimalna odległość pionowa uszkodzonych wyrobisk od krawędzi leżącej powyżej Fig. 6. Minimum vertical distance of the damaged excavations from the edge located above Rys. 7. Minimalna odległość pionowa uszkodzonych wyrobisk od krawędzi leżącej poniżej Fig. 7. Minimum vertical distance of the damaged excavations from the edge located below Rys. 8. Minimalna odległość pozioma uszkodzonych wyrobisk od krawędzi leżącej powyżej Fig. 8. Minimum horizontal distance of the damaged excavations from the edge located above Rys. 9. Minimalna odległość pozioma uszkodzonych wyrobisk od krawędzi leżącej poniżej Fig. 9. Minimum horizontal distance of the damaged excavations from the edge located below

10 8 Z rysunków wynika, że większość wyrobisk, w których wystąpiły tąpnięcia znajdowało się pod wpływem krawędzi. Minimalna odległość pionowa i pozioma od krawędzi leżącej powyżej była mniejsza niż 50 m (odpowiednio 55 i 52% analizowanych wyrobisk). Krawędzie leżące poniżej wyrobisk nie oddziaływały w sposób znaczący na wyrobisko, ponieważ leżały poza zasięgiem ich wpływu (odpowiednio 83 i 78% analizowanych wyrobisk dla odległości pionowej i poziomej). Wpływ uskoku na uszkodzenie wyrobiska korytarzowego przedstawiono na rysunku 10. Wynika z niego, że analizowane wyrobiska znajdowały się: w 36% w odległości mniejszej niż 50 m od uskoku, w 14% w odległości od 50 do 100 m od uskoku, w 21% w odległości większej niż 100 m od uskoku, 29% analizowanych wyrobisk nie znajdowało się w sąsiedztwie uskoku. Biorąc pod uwagę usytuowanie wyrobisk względem płaszczyzny uskoku, można stwierdzić, że (rys.11): 47% procent analizowanych wyrobisk usytuowano ukośnie do płaszczyzny uskoku, 16% procent analizowanych wyrobisk usytuowano równolegle do płaszczyzny uskoku, 7% procent analizowanych wyrobisk usytuowano prostopadle do płaszczyzny uskoku, w skrzydle wiszącym uskoku zlokalizowano 43 wyrobiska, w skrzydle zrzuconym uskoku zlokalizowano 46 wyrobisk. 3. Typy obudowy wyrobisk korytarzowych W analizowanych wyrobiska zastosowano 18 różnych typów obudowy chodnikowej, a mianowicie: ŁP8/V25/A, ŁP9/V25/A, ŁP9/V29/A, ŁP9/V32/4/A, ŁP9/V29/4/A, ŁP9/ V32/4/A, ŁP9/V36/4/A, ŁP8/V32/4/A, ŁP10/V25/A, ŁP8/ V29/A, ŁP9/V29/4/A, ŁP11/V29/4/A, ŁPY9/V29, ŁPKO8/8/ V29/A, ŁP7/V25/A, OBUDOWA MUROWA, ŁP7/V29/A, TH9. Z wszystkich wymienionych typów obudowy najczęściej były stosowane: ŁP8/V25/A (37 zastosowań), ŁP9/V29/A (16 zastosowań), ŁP9/V25/A (13 zastosowań), ŁP8/V29/A (12 zastosowań). Liczba zastosowań pozostałych typów obudowy chodnikowej była mniejsza od 10. Rozstaw odrzwi wahał się od 0,5 do 1,0 m. Najczęściej stosowano rozstaw 0,75 0,8 m (71 % analizowanych wyrobisk). Interesujące są dane dotyczące stosowanej opinki stropu i ociosów. Zastosowano 9 rodzajów opinki stropu. W 43 przypadkach opinkę stropu wyrobisk, w których wystąpiły skutki tąpnięć, stanowiły betonity (36,8%), w 21 przypadkach zastosowano siatkę zaczepową (17,9%) oraz w 11 przypadkach zastosowano siatkę MM (9,4%). Liczba zastosowań pozostałych rodzajów opinki stropu była mniejsza od 10. Podobnie kształtują się dane dotyczące opinki ociosów. Zastosowano 7 rodzajów opinki ociosów. W 40 przypadkach opinkę ociosu wyrobisk, w których wystąpiły skutki tąpnięcia, stanowiła siatka MM (34,2%), w 29 przypadkach zastosowano Rys. 10. Odległość wyrobiska od uskoku Fig. 10. Distance of the excavation from the fault Rys. 11. Usytuowanie wyrobiska względem płaszczyzny uskoku Fig. 11. Location of the excavation against the fault plane

11 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY 9 siatkę zaczepową (24,8%), w 7 przypadkach zastosowano betonity (6%). Liczba zastosowań pozostałych rodzajów opinki ociosu wynosiła 1 2. Prawie we wszystkich analizowanych wyrobiskach (za wyjątkiem 3 przypadków) stosowano różnego rodzaju wzmocnienia (25 typów). Najczęściej stosowany był podciąg drewniany podbudowany stojakami Valent lub SV (44 przypadki zastosowań). 4. Analiza uszkodzeń obudowy i konturu wyrobiska Dokonana analiza skutków tąpnięć w wyrobiskach korytarzowych pozwala na wyróżnienie trzech rodzajów uszkodzeń konturu wyrobiska i ośmiu rodzajów uszkodzeń obudowy. Ich udział w ogólnej liczbie 124 tąpnięć kształtuje się następująco (rys. 12): dla uszkodzeń konturu wyrobiska: wypiętrzenie spągu stwierdzono w 75% przypadków, uszkodzenie stropu wyrobiska stwierdzono w 66% przypadków, uszkodzenie ociosu stwierdzono w 62% przypadków, dla uszkodzeń obudowy: zsuwy na złączach stwierdzono w 84% przypadków, zdeformowanie opinki ociosu stwierdzono w 69% przypadków, uszkodzenie wzmocnień obudowy stwierdzono w 63% przypadków, zdeformowanie łuku stropnicowego stwierdzono w 65% przypadków, zdeformowanie łuku ociosowego stwierdzono w 65% przypadków, zdeformowanie opinki stropu stwierdzono w 59% przypadków, uszkodzenie rozpór stwierdzono w 35% przypadków, uszkodzenie strzemion stwierdzono w 7% przypadków. 5. Analiza czynników wpływających na wystąpienie wstrząsu Na wystąpienie wstrząsu sejsmicznego ma wpływ wiele czynników. Analiza 124 zdarzeń pozwoliła na wyróżnienie następujących czynników (rys.13): 1. występowanie grubych warstw skał płonych 100 % zdarzeń. 2. głębokość eksploatacji 98 % zdarzeń. 3. prowadzenie robót górniczych w zasięgu wpływu resztki lub krawędzi 80 % zdarzeń. 4. prowadzenie robót górniczych w sąsiedztwie uskoku 56 % zdarzeń. 5. prowadzenie robót górniczych w jednostronnym lub dwustronnym otoczeniu zrobów 38 % zdarzeń. 6. prowadzenie robót górniczych w warunkach braku odprężenia 39 % zdarzeń. 7. skłonność węgla do tąpań 23 % zdarzeń. 8. występowanie wyrobisk korytarzowych na wybiegi ściany 4 % zdarzeń. 9. nierówność eksploatacji pokładu w sąsiedztwie uskoku lub/i sąsiednich rejonach 5 % zdarzeń. 10. zaburzenia w zaleganiu pokładu (wymycia, połączenia pokładów, niecka) 3 % zdarzeń. 11. zbliżanie się spodkiem wyrobiska do stropu grubego pokładu 1 % zdarzeń. 6. Prognozowanie utraty funkcjonalności wyrobiska Podane w rozdziale 5 parametry można traktować jako zmienne typu ilościowego (np. energia sejsmiczna, głębokość eksploatacji) i jakościowego (np. zaszłości eksploatacyjne, tektonika). Dla tego typu danych opracowano metodę prognozowania uszkodzeń wyrobiska, wykorzystując model regresji logistycznej, który zdefiniowany został w następujący sposób: niech Y oznacza zmienną dychotomiczną o wartościach: 0 - sukces (wyrobisko zachowało swoją funkcjonalność), 1 - porażka (wyrobisko nie zachowało swej funkcjonalności). Pod pojęciem zachowania funkcjonalności wyrobiska rozumie się maksymalne zmniejszenie jego przekroju poprzecznego w świetle obudowy, w wyniku wstrząsu sejsmicznego o mniej niż 50%. Kryterium to związane jest z aktualnie obowiązującymi przepisami dotyczącymi wymiarów wyrobiska [13]. W przypadku przeciwnym, gdy w wyniku wstrząsu sejsmicznego nastąpiło zmniejszenie jego przekroju poprzecznego o więcej niż 50%, uznaje się, że wyrobisko utraciło swoją funkcjonalność. Wówczas logistyczny model regresji dla zmiennej dychotomicznej opisany jest równaniem [14] Rys. 12. Rodzaje uszkodzeń konturu wyrobisk i obudowy wyrobisk chodnikowych zaistniałe w wyniku tąpnięć w latach Fig. 12. Types of damages of excavation edge and support of excavations which occurred as the result of rockbursts between

12 10 Rys. 13. Czynniki mające wpływ na wystąpienie wstrząsu Fig. 13. Factors influencing the occurrence of rockburst gdzie: a i ; i = 0, 1, 2,..., k są współczynnikami regresji, x 1, x 2,..,x k są zmiennymi niezależnymi, które mogą być typu ilościowego lub jakościowego. Lewa strona powyższej równości to warunkowe prawdopodobieństwo, że zmienna zależna Y przyjmie wartość równą 1 dla wartości zmiennych niezależnych x 1, x 2,,x k. Aby uzyskać dane do modelu przeanalizowano wszystkie tąpnięcia zarejestrowane w latach (124 zdarzenia). Podstawą analiz były informacje z katalogów tąpań prowadzonych w Głównym Instytucie Górnictwa [6, 7, 8, 11], zweryfikowane danymi z kopalń. Narzędziem do realizacji powyższego celu był pakiet Statistica. Spośród analizowanych kilkunastu zmiennych istotny statystycznie wpływ na konstruowany model miało osiem zmiennych niezależnych i w związku z tym zostały one uwzględnione w równaniu regresji, są to: X1 - energia sejsmiczna wstrząsu, J, X2 - odległość hipocentralna ogniska wstrząsu od wyrobiska, m, X3 - wskaźnik (bezwymiarowy) charakteryzujący uszkodzenia obudowy wyrobiska korytarzowego zaistniałe w wyniku tąpnięcia, X4 - wskaźnik (bezwymiarowy) charakteryzujący uszkodzenia konturu wyrobiska korytarzowego zaistniałe w wyniku tąpnięcia, X5 - wskaźnik (bezwymiarowy) charakteryzujący usytuowanie wyrobiska względem stropu i spągu pokładu, X6 - głębokość eksploatacji, m, X7 - wskaźnik (w procentach) charakteryzujący budowę litologiczną skał stropowych, (1) X8 - wskaźnik (bezwymiarowy) charakteryzujący czynniki mające wpływ na wystąpienie tąpnięcia. Dwa zdarzenia zostały odrzucone ze względu na błędną lokalizację ogniska wstrząsu. Z powyższych zmiennych utworzono tabelę składającą się z 9 kolumn (1 zmienna zależna i 8 zmiennych niezależnych) i 122 wierszy (122 tąpnięcia), którą wczytano do programu Statistica. W wyniku obliczeń (tab.2) uzyskano model opisujący prawdopodobieństwo P(Y) utraty funkcjonalności wyrobiska korytarzowego opisany za pomocą zależności W modelu powyższym 6 przypadkom (na 45) błędnie przypisano prawdopodobieństwo zachowania funkcjonalności. Jednocześnie z 77 przypadków utraty funkcjonalności błędnie zaklasyfikowano 8 przypadków. Pozytywna i negatywna predykcja wynosi odpowiednio 82,2 i 92,2% (tab.3). Można zatem stwierdzić, że błąd prognozy nie jest większy od 17,8 %. Wykorzystując powyższy model, szukano odpowiedzi na pytanie, jaki wpływ na prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska mają: energia sejsmiczna wstrząsów oraz odległość ogniska, rodzaj opinki stropu i ociosów, wytrzymałość skał stropowych, grubość prowadzonej eksploatacji, występowanie warstwy węgla w spodku wyrobiska, usytuowanie wyrobiska względem stropu i spągu pokładu, głębokość położenia wyrobiska, profil litologiczny stropu, czynniki powodujące wstrząsy. W wyniku przeprowadzonej analizy [10] można przedstawić następujące stwierdzenia: (2)

13 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY 11 Tabela 2. Ekran programu Statistica z wynikami obliczeń współczynników regresji logistycznej Table 2. Screen of Statistica software with calculation results of logistic regression coefficients Tabela 3. Klasyfikacja przypadków (wyniki z programu Statistica) Table 3. Classification of events (result from Statistica software) 1. Odległość hipocentralna ogniska wstrząsu ma duży wpływ na utratę funkcjonalności wyrobiska w wyniku wstrząsu sejsmicznego. W miarę zwiększania odległości hipocentralnej ogniska, prawdopodobieństwo utraty jego funkcjonalności maleje. Czym większa energia wstrząsów, tym prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska jest większe (rys.14). Rys. 14. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w funkcji odległości hipocentralnej ogniska wstrząsu i energii sejsmicznej wstrząsu Fig. 14. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the hypocentral distance of the focal point and seismic energy of a rockburst

14 12 2. Czym mocniejsza opinka obudowy tym uszkodzenia wyrobiska będą mniejsze (rys.15). Rys.15. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od rodzaju opinki Fig. 15. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the type of astel 3. Prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska wzrasta wraz ze zmniejszeniem wytrzymałości na jednoosiowe ściskanie skał stropu bezpośredniego (rys.16). Rys.16. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od wytrzymałości na ściskanie skał stropowych Fig. 16. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the compressive strength of roof rocks

15 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY Zwiększenie grubości prowadzonej eksploatacji powoduje zwiększenie prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w przypadku wystąpienia tąpnięcia (rys.17). Rys. 17. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od grubości prowadzonej eksploatacji Fig. 17. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the thickness of exploitation 5. Prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska wzrasta wraz ze zwiększeniem miąższości węgla w spodku wyrobiska (rys.18). Rys. 18. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od miąższości węgla w spodku wyrobiska Fig. 18. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the thickness of coal seam in footwall

16 14 6. Analiza prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od położenia wyrobiska względem stropu i spągu pokładu wykazała, że największe prawdopodobieństwo występuje w przypadku prowadzenia eksploatacji z pozostawieniem warstwy węgla w spodku wyrobiska (rys.19). Rys. 19. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od usytuowania wyrobiska względem stropu i spągu pokładu Fig. 19. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the location of excavation against the roof and floor of the stratum 7. W miarę wzrostu głębokości wyrobiska wzrasta prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska (rys.20). Rys. 20. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od głębokości eksploatacji Fig. 20. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the depth of exploitation

17 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY Zwiększenie udziału procentowego skał o dużej wytrzymałości w stropie pokładu powoduje zwiększenie prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska (rys.21). Rys. 21. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od udziału procentowego piaskowców w stropie wyrobiska Fig. 21. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the percentage of sandstones in the roof of excavation 9. Takie czynniki jak: prowadzenie robót górniczych w zasięgu wpływu resztki, uskoku, w jednostronnym lub dwustronnym otoczeniu zrobów, w warunkach braku odprężenia i skłonności górotworu do tąpań mają bardzo duży wpływ na prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska (rys.22). Rys. 22. Zmiana prawdopodobieństwa utraty funkcjonalności wyrobiska w zależności od rodzaju czynników mających wpływ na wystąpienie wstrząsu sejsmicznego Fig. 22. Change in the probability of loss of excavation functionality in relation to the factors influencing the occurrence of seismic tremor

18 16 5. Podsumowanie 1. Obecnie ocenę stanu zagrożenia tąpaniami wykonuje się metodą rozeznania górniczego, sejsmologiczną, sejsmoakustyczną, wierceń małośrednicowych lub innymi metodami dostosowanymi do lokalnych uwarunkowań. W wyniku tych prognoz ocenia się stan zagrożenia bądź według umownych klasyfikacji bądź też podaje się prognozowane wartości energii wstrząsów. Klasyfikacje te nie podają jednak informacji, czy w wyniku wstrząsu sejsmicznego wyrobisko wraz z obudową zostaną uszkodzone czy też nie. 2. Na stan zagrożenia tąpaniami wpływa szereg czynników, z których najważniejsze to: występowanie grubych warstw skał płonnych, głębokość eksploatacji, prowadzenie robót górniczych w zasięgu wpływu resztki lub krawędzi, prowadzenie robót górniczych w sąsiedztwie uskoku, prowadzenie robót górniczych w jednostronnym lub dwustronnym otoczeniu zrobów, skłonność węgla do tąpań i inne. Podane parametry można traktować jako zmienne typu ilościowego (np. energia sejsmiczna, głębokość eksploatacji) i jakościowego (np. zaszłości eksploatacyjne, tektonika). Dla tego typu danych przeprowadzono analizę uszkodzeń wyrobiska, wykorzystując model regresji logistycznej. 3. Model regresji logistycznej został zdefiniowany w następujący sposób: niech Y oznacza zmienną dychotomiczną o wartościach: 0 - sukces, wyrobisko zachowało swoją funkcjonalność, 1 - porażka, wyrobisko nie zachowało swej funkcjonalności. Pod pojęciem zachowania funkcjonalności wyrobiska rozumie się zmniejszenie jego przekroju poprzecznego w wyniku wstrząsu sejsmicznego o mniej niż 50%. W przypadku przeciwnym uznaje się, że wyrobisko utraciło swoją funkcjonalność. 4. Dla optymalizacji modelu przeanalizowano wszystkie tąpnięcia zarejestrowane w latach (124 zdarzenia). Wynikiem tych analiz jest postać funkcji logistycznej pozwalającej z określonym prawdopodobieństwem ocenić szansę zachowania funkcjonalności wyrobiska dla określonych wartości zmiennych niezależnych typu ilościowego i jakościowego. Błąd prognozy nie jest większy niż 17,8 %. 5. Wykorzystując opracowany model, szukano odpowiedzi na pytanie, jaki wpływ na prawdopodobieństwo utraty funkcjonalności wyrobiska mają: energia sejsmiczna wstrząsów oraz odległość ogniska, rodzaj opinki stropu i ociosów, wytrzymałość skał stropowych, grubość prowadzonej eksploatacji, występowanie warstwy węgla w spodku wyrobiska, usytuowanie wyrobiska względem stropu i spągu pokładu, głębokość położenia wyrobiska, budowa litologiczna stropu, czynniki powodujące wstrząsy. Uzyskano wyniki zgodne z wynikami uzyskanymi przez innych badaczy [1, 2, 3, 4,6]. 6. Opracowane narzędzie pozwala na prognozowanie zagrożenia dla życia i zdrowia górników. Literatura 1. Chudek M. (red.): Opracowanie metody określania wpływu wstrząsów (tąpnięć) w górotworze na stan naprężeniowo-odkształceniowy wyrobisk korytarzowych wraz z kryterium dynamicznej utraty stateczności. Wyd. Politechniki Śląskiej, Gliwice Drzewiecki J.: Prawdopodobieństwo zniszczenia wyrobiska górniczego w następstwie wstrząsu sejsmicznego. Górnictwo i Geoinżynieria. Kwartalnik AGH. 2009, r. 33, z. 1, s Dubiński J., Konopko W.: Tąpania. Ocena. Prognoza. Zwalczanie. Wydawnictwo GIG, Katowice Kabiesz J. praca zbiorowa (red.): Metody oceny stanu zagrożenia tąpaniami wyrobisk górniczych w kopalniach węgla kamiennego. Wydawnictwo GIG, Katowice Kidybiński A.: Ryzyko tąpnięcia i przeciwdziałanie jego skutkom przy pomocy kotwi. Bezpieczeństwo i Ochrona Środowiska w Górnictwie, 1998, Nr 5. s Konopko W. (red.): Raport roczny o stanie podstawowych zagrożeń naturalnych i technicznych w górnictwie węgla kamiennego. Wydawnictwo GIG, Katowice Merta G., Ożana P., Zehnal J., Wartalska E.: Katalog tąpań zaistniałych w 1990 r. wraz z ich analizą. Dokumentacja pracy statutowej GIG 1991 (niepublik.). 8. Myszkowski J., Patyńska R.: Katalogi tąpań zaistniałych w r. Dokumentacja prac statutowych GIG (niepublik.). 9. Nierobisz A.: Rola obudowy w utrzymaniu wyrobisk korytarzowych w warunkach zagrożenia tąpaniami. Prace Naukowe GIG, 2012, nr Nierobisz A.: Analiza wpływu parametrów charakteryzujących górotwór i obudowę na uszkodzenie wyrobiska korytarzowego w wyniku tąpnięcia. Dokumentacja pracy statutowej GIG 2012 (niepublikowana). 11. Patyńska R.: Katalogi tąpań zaistniałych w latach r. Dokumentacje prac statutowych GIG (niepublikowane). 12. Praca zbiorowa: Zasady stosowania Metody kompleksowej i metod szczegółowych oceny stanu zagrożenia tąpaniami w kopalniach węgla kamiennego Prace GIG, Seria: Instrukcje nr 22, Katowice Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia r w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy, prowadzenia ruchu oraz specjalistycznego zabezpieczenia przeciwpożarowego w podziemnych zakładach górniczych wraz z późniejszymi zmianami. Dz.U. Nr 139, poz.1169 oraz r. nr , poz Stanisz A.: Przystępny kurs statystyki z zastosowaniem STATISTICA PL na przykładach z medycyny, t. 2, Modele liniowe i nieliniowe. Wydawnictwo StatSoft. Kraków 2007.

19 Nr 12 PRZEGLĄD GÓRNICZY 17 UKD : /.84: Charakterystyka mechanizmu ognisk wysokoenergetycznych wstrząsów górotworu występujących podczas eksploatacji ścianowej pokładu 507 Characteristics of the focal mechanism of high-energy tremors occurring during longwall mining of coal seam no. 507 mgr Łukasz Wojtecki* ) mgr Grażyna Dzik** ) Treść: W artykule przedstawiono wyniki analizy mechanizmów ognisk wysokoenergetycznych wstrząsów powstałych podczas eksploatacji ścianowej pokładu 507 prowadzonej w jednej z kopalń GZW. W mechanizmie ognisk analizowanych wstrząsów dominowała składowa ścinająca. Występowanie najsilniejszych wstrząsów wiązało się z pękaniem grubej warstwy piaskowca nad pokładem 507. Azymuty płaszczyzn nodalnych tych wstrząsów były zwykle quasi-równoległe do frontu ściany. Przemieszczenie skał w ogniskach najsilniejszych wstrząsów odbywało się głównie w kierunku zrobów ściany. Na występowanie tych wstrząsów wpływ wywierały również krawędzie eksploatacyjne w pokładach 501 i 502. W części ognisk słabszych wstrząsów występowały również inne mechanizmy: implozja (wstrząsy za frontem ściany) oraz eksplozja (wstrząsy przed frontem ściany). Wstrząsy te związane były z destrukcją pokładu i skał stropu bezpośredniego. Abstract: This paper presents the results of the analysis of the focal mechanism of high-energy tremors occurring during longwall mining of the coal seam no. 507, in one of the hard coal mines in the Upper Silesian Coal Basin. In the source mechanism of analyzed mine tremors the shear component predominated. Occurrence of the strongest tremors was related with the cracking of thick layer of sandstone above the coal seam no The nodal planes azimuths of these tremors were usually quasi parallel to the longwall. Rocks dislocation in the sources of the strongest tremors took place mainly in the direction of longwall gobs. Mining edges in coal seams no. 501 and no. 502 also influenced the occurrence of these tremors. In the sources of some lower-energy tremors also other mechanisms occurred: implosion (tremors behind the longwall) and explosion (tremors in the front of the longwall). These tremors caused the destruction of seam and rocks of the direct roof. Słowa kluczowe: wstrząsy górnicze, mechanizm ognisk, tensor momentu sejsmicznego Key words: mining tremors, focal mechanism, seismic moment tensor 1. Wprowadzenie Eksploatacji pokładów węgla kamiennego często towarzyszą wstrząsy górotworu, w tym także wstrząsy wysokoenergetyczne. Wyznaczenie mechanizmów jest możliwe dzięki metodzie inwersji tensora momentu sejsmicznego. Poznanie * ) KW S. A., Katowice ** ) Instytut Technik Innowacyjnych EMAG, Katowice procesów odpowiedzialnych za występowanie wstrząsów górotworu, a w szczególności wstrząsów wysokoenergetycznych podczas prowadzonej eksploatacji górniczej umożliwia poprawniejszą ocenę stanu zagrożenia tąpaniami metodą sejsmologiczną i może być pomocne w ustalaniu działań profilaktycznych. Metodę inwersji tensora momentu sejsmicznego zastosowano dla wysokoenergetycznych wstrząsów indukowanych podczas eksploatacji ścianowej pokładu 507 w jednej

20 18 z kopalń GZW, dzięki czemu określono najbardziej prawdopodobny sposób powstawania tych wstrząsów. Uzyskane wyniki powiązano z lokalnymi warunkami górniczymi. 2. Warunki górniczo-geologiczne Pokład 507 w rejonie objętej badaniami ściany zalega na głębokości dochodzącej do -890 m i posiada miąższość od 2,7 m do 3,8 m wraz z występującą w stropie warstwą sapropelu o grubości od 0,5 m do 0,8 m. Upad pokładu 507 w tym rejonie zawiera się w przedziale od 2 do 10. W spągu pokładu 507 występują łupki ilaste i piaszczyste o miąższości do kilku metrów, pod którymi zalega gruby pokład 510 (do 8 m). W stropie bezpośrednim pokładu 507 występują naprzemiennie warstwy łupka ilastego, łupka piaszczystego oraz piaskowca. W odległości ponad 50 m nad pokładem 507 dominują piaskowce o dużej wytrzymałości. Ich miąższość, łącznie z niewielkim udziałem łupków piaszczystych i ilastych, dochodzi do 60 m. Objęta badaniami ściana rozpoczęła swój bieg w rejonie filara dla przekopów skrzydłowych, a następnie była prowadzona wzdłuż zrobów wytworzonych w górnym piętrze ścianowym. Na końcowym wybiegu przedmiotowa ściana zbliżała się do filara dla przekopów głównych i do filara dla szybów. Na wybiegu objętej badaniami ściany występowały krawędzie eksploatacyjne wytworzone w pokładach 501 i 502, zalegających odpowiednio około 150 m i około 135 m nad pokładem 507. Ich usytuowanie względem frontu ściany było zmienne. W połowie wybiegu ściany krawędzie te były generalnie równoległe względem siebie i frontu ściany, a wzajemna odległość pozioma tych krawędzi wynosiła do 70 m. Na pozostałym wybiegu krawędzie 501 i 502 występowały osobno i były usytuowane quasi prostopadle względem frontu ściany. Eksploatacja pokładu 507 w opisanych warunkach górniczo-geologicznych znalazła swoje odzwierciedlenie w rejestrowanej aktywności sejsmicznej górotworu. 3. Aktywność sejsmiczna Ze względu na zmienne warunki górniczo-geologiczne oraz skorelowaną z nimi aktywność sejsmiczną bieg objętej badaniami ściany można podzielić na trzy etapy. Podczas pierwszego etapu (około 7 miesięcy) ściana oddalała się od filara dla przekopów skrzydłowych oraz była prowadzona pod usytuowaną względem niej generalnie prostopadle krawędzią pokładu 501. W tym okresie w rejonie objętej badaniami ściany wystąpiło w sumie 2110 wstrząsów o sumarycznej energii 3, J, z czego 43 stanowiły wstrząsy wysokoenergetyczne (42 o energii rzędu 10 5 J i 1 o energii rzędu 10 6 J). Wstrząsy wysokoenergetyczne występowały wyłącznie za frontem ściany. Podczas drugiego, trwającego pół roku etapu, objęta badaniami ściana usytuowana pod względem niej krawędziami eksploatacyjnymi równolegle wytworzonymi w pokładach 501 i 502. Zarejestrowano wówczas 1961 wstrząsów o sumarycznej energii 1, J. W drugim okresie wystąpiło najwięcej wysokoenergetycznych wstrząsów, tj. 84 wstrząsy o energii rzędu 10 5 J, 27 wstrząsów o energii rzędu 10 6 J i 1 wstrząs o energii J. Wstrząsy o energii rzędu 10 5 J występowały głównie za frontem ściany, natomiast wstrząsy o energii rzędu 10 6 J w przeważającej większości występowały na wybiegu ściany. Na wybiegu ściany wystąpił również najsilniejszy wstrząs o energii J. W trzecim etapie, trwającym przez około 5 miesięcy, objęta badaniami ściana zbliżała się do filara dla przekopów głównych oraz do filara dla szybów i była prowadzona pod usytuowaną względem niej generalnie prostopadle krawędzią pokładu 502. W tym okresie wystąpiły 2103 wstrząsy górotworu o sumarycznej energii 4, J, z czego 40 wstrząsów stanowiły wstrząsy wysokoenergetyczne (34 wstrząsy o energii rzędu 10 5 J i 6 wstrząsów o energii rzędu 10 6 J). Początkowo, w krótkim okresie, ogniska wysokoenergetycznych wstrząsów lokalizowały się głównie na biegu ściany. W miarę postępu ściany dominowały wstrząsy w zrobach ściany i o niższych energiach. 4. Podstawy wyznaczania mechanizmu ognisk wstrząsów Wstrząsy powstają w wyniku działania określonych systemów sił na pewien fragment górotworu, który stanowi ognisko wstrząsu. Odpowiednio zorientowane w przestrzeni systemy sił determinują ściśle określone dla nich przebiegi procesów dynamicznych [7], które są źródłem promieniowania sejsmicznego o ściśle określonej charakterystyce. Sejsmogramy zawierają informację o układzie sił działających w ognisku wstrząsu, a także o przebiegu zachodzącego w nim procesu dynamicznego [6]. W ogniskach wstrząsów indukowanych eksploatacją górniczą, oprócz procesów ścinania, mogą występować także mechanizmy eksplozyjne czy implozyjne [5]. Do określania mechanizmu ognisk wstrząsów górotworu stosuje się metodę inwersji tensora momentu sejsmicznego. Tensor momentu sejsmicznego opisuje układ sił działających w źródle sejsmicznym jako liniową kombinację par sił. Tensor ten opisuje źródło sejsmiczne w sposób zupełny i stanowi najpełniejszy opis systemu sił występujących w ognisku wstrząsu [2]. Przemieszczenia w polu dalekim wywołane przez system sił występujących w źródle sejsmicznym są sumą przemieszczeń wywołanych przez poszczególne pary sił [1]. Inwersja tensora momentu sejsmicznego polega na obliczeniu jego składowych na podstawie zarejestrowanego przez sieć sejsmologiczną pola przemieszczeń. Dekompozycja tensora momentu sejsmicznego na część izotropową (opisującą zmiany objętościowe w źródle) oraz dewiatorową, na którą składa się liniowy skompensowany dipol wektorowy (CLVD) i podwójna para sił (DBCP) jest najczęściej przyjmowanym opisem źródła sejsmicznego ([3], [5], [6], [8]). Część izotropowa (I) opisuje zmiany objętości w źródle ( + - eksplozja, - implozja). Liniowy skompensowany dipol wektorowy (CLVD) opisuje mechanizm zbliżony do jednoosiowego ściskania ( ) lub rozciągania ( + ). Podwójna para sił (DBCP) dotyczy procesów ścinania i poślizgu. Standardowo określa się trzy modele ogniska wstrząsu opisane przez trzy rodzaje tensora momentu sejsmicznego: pełny (zawierający: I, CLVD, DBCP), dewiatoryczny (zawierający: CLVD, DBCP) oraz czystego ścinania (zawierający wyłącznie DBCP). Przewaga części izotropowej (I) występuje dla wstrząsów górotworu powstających np. w wyniku nacisku na pokład nadległych warstw skalnych i przekroczenia jego wytrzymałości na ściskanie (mechanizm eksplozyjny) czy wstrząsów związanych z zawalaniem się skał stropowych do pustki wytworzonej w wyniku eksploatacji (mechanizm implozyjny). Liniowy skompensowany dipol wektorowy (CLVD) może opisywać pękanie filarów. Mechanizm, w którym dominuje podwójna para sił (DBCP) dotyczy wstrząsów związanych głównie z pękaniem znajdujących się w stropie pokładu grubych warstw skał cechujących się dużą sztywnością i wytrzymałością (np. grubej warstwy mocnych skał) lub uaktywnianiem się występujących w górotworze uskoków.

Sprawozdanie ze stażu naukowo-technicznego

Sprawozdanie ze stażu naukowo-technicznego dr inż. Edyta Brzychczy mgr inż. Aneta Napieraj Katedra Ekonomiki i Zarządzania w Przemyśle Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie Sprawozdanie

Bardziej szczegółowo

1. Zagrożenie sejsmiczne towarzyszące eksploatacji rud miedzi w Lubińsko-Głogowskim Okręgu Miedziowym

1. Zagrożenie sejsmiczne towarzyszące eksploatacji rud miedzi w Lubińsko-Głogowskim Okręgu Miedziowym Górnictwo i Geoinżynieria Rok 28 Zeszyt 3/1 2004 Zdzisław Kłeczek* GRUPOWE STRZELANIE PRZODKÓW JAKO ELEMENT PROFILAKTYKI TĄPANIOWEJ W KOPALNIACH RUD MIEDZI LGOM 1. Zagrożenie sejsmiczne towarzyszące eksploatacji

Bardziej szczegółowo

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Mogłoby się wydawać, iż kopalnia węgla kamiennego, która wydobywa teoretycznie jeden surowiec jakim jest węgiel nie potrzebuje tak zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Obudowa zmechanizowana Glinik 15/32 Poz [1]: 1 stropnica, 2 stojaki, 3 spągnica

Rys. 1. Obudowa zmechanizowana Glinik 15/32 Poz [1]: 1 stropnica, 2 stojaki, 3 spągnica Górnictwo i Geoinżynieria Rok 30 Zeszyt 1 2006 Sławomir Badura*, Dariusz Bańdo*, Katarzyna Migacz** ANALIZA WYTRZYMAŁOŚCIOWA MES SPĄGNICY OBUDOWY ZMECHANIZOWANEJ GLINIK 15/32 POZ 1. Wstęp Obudowy podporowo-osłonowe

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka zagrożenia sejsmicznego i tąpaniami w górnictwie polskim w roku 2000

Charakterystyka zagrożenia sejsmicznego i tąpaniami w górnictwie polskim w roku 2000 WARSZTATY 21 nt. Przywracanie wartości użytkowych terenom górniczym Mat. Symp., str.489-52 Wojciech MAGIERA, Adam MIREK Wyższy Urząd Górniczy, Katowice Charakterystyka zagrożenia sejsmicznego i tąpaniami

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE. MINISTRA ŚRODOWISKA l)

ROZPORZĄDZENIE. MINISTRA ŚRODOWISKA l) Projekt z dnia 24 czerwca 2013 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA l) Na podstawie art. 118 ust. 4 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr 163, poz. 981 oraz z 2013

Bardziej szczegółowo

Marian Turek. Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego

Marian Turek. Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego Marian Turek Techniczna i organizacyjna restrukturyzacja kopalń węgla kamiennego GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA Katowice 2007 1 Spis treści Od Autora... 7 Wprowadzenie... 8 ROZDZIAŁ 1 Warunki restrukturyzacji

Bardziej szczegółowo

Tak dla restrukturyzacji: raport z badań Instytutu Badań Rynku i Opinii Publicznej CEM Polacy wobec przemysłu górniczego (luty- marzec 2015)

Tak dla restrukturyzacji: raport z badań Instytutu Badań Rynku i Opinii Publicznej CEM Polacy wobec przemysłu górniczego (luty- marzec 2015) 14/04/2015 Tak dla restrukturyzacji: raport z badań Instytutu Badań Rynku i Opinii Publicznej CEM Polacy wobec przemysłu górniczego (luty- marzec 2015) Kontekst badań Spadek cen węgla kamiennego na światowych

Bardziej szczegółowo

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004 KSZTAŁTOWANIE I REALIZACJA POLITYKI ENERGETYCZNEJ NA POZIOMIE WOJEWÓDZTWA STAN OBECNY, PRIORYTETY NA PRZYSZŁOŚĆ W KONTEKŚCIE PROWADZONEJ AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA. Wydział Programowania

Bardziej szczegółowo

Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie

Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie System zarządzania energią to uniwersalne narzędzie dające możliwość generowania oszczędności energii, podnoszenia jej efektywności

Bardziej szczegółowo

Nr 2 (1071) luty 2012 Tom 68(CVIII) Dr inż. Andrzej Krowiak* ) 1. Wprowadzenie

Nr 2 (1071) luty 2012 Tom 68(CVIII) Dr inż. Andrzej Krowiak* ) 1. Wprowadzenie PRZEGLĄD Nr 2 GÓRNICZY 1 założono 01.10.1903 MIESIĘCZNIK STOWARZYSZENIA INŻYNIERÓW I TECHNIKÓW GÓRNICTWA Nr 2 (1071) luty 2012 Tom 68(CVIII) UKD: 330.322.5: 622.333: 622.013: 662.21-045.43: 005.336.1 Analiza

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIE TĄPANIAMI PODCZAS EKSPLOATACJI ŚCIANY 8 W POKŁADZIE 510 WARSTWA DOLNA W KWK BOBREK-CENTRUM. 1. Warunki geologiczno-górnicze

ZAGROŻENIE TĄPANIAMI PODCZAS EKSPLOATACJI ŚCIANY 8 W POKŁADZIE 510 WARSTWA DOLNA W KWK BOBREK-CENTRUM. 1. Warunki geologiczno-górnicze Górnictwo i Geoinżynieria Rok 33 Zeszyt 1 2009 Janusz Jankowski*, Bronisław Pawszok** ZAGROŻENIE TĄPANIAMI PODCZAS EKSPLOATACJI ŚCIANY 8 W POKŁADZIE 510 WARSTWA DOLNA W KWK BOBREK-CENTRUM 1. Warunki geologiczno-górnicze

Bardziej szczegółowo

Szacowanie względnego ryzyka utraty funkcjonalności wyrobisk w rejonie ściany w oparciu o rozpoznane zagrożenia

Szacowanie względnego ryzyka utraty funkcjonalności wyrobisk w rejonie ściany w oparciu o rozpoznane zagrożenia XV WARSZTATY GÓRNICZE Czarna k. Ustrzyk Dolnych-Bóbrka 4-6 czerwca 2012 r. Szacowanie względnego ryzyka utraty funkcjonalności wyrobisk w rejonie ściany w oparciu o rozpoznane zagrożenia Stanisław Trenczek,

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA PRZYGOTOWANIE AKTUALIZACJI ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE

OFERTA NA PRZYGOTOWANIE AKTUALIZACJI ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE OFERTA NA PRZYGOTOWANIE AKTUALIZACJI ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE 2 z 5 Szanowni Państwo, Urzędy gmin i miast będąc gospodarzami na swoim terenie, poprzez

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ EGZAMINACYJNY ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE CZERWIEC 2010

ARKUSZ EGZAMINACYJNY ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE CZERWIEC 2010 Zawód: technik górnictwa podziemnego Symbol cyfrowy zawodu: 311 [15] Numer zadania: 1 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu 311[15]-01-102 Czas trwania egzaminu: 180

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

G-09.7. Sprawozdanie o inwestycjach w górnictwie węgla kamiennego. za m-c..2015 r.

G-09.7. Sprawozdanie o inwestycjach w górnictwie węgla kamiennego. za m-c..2015 r. MINISTERSTWO GOSOPDARKI, plac Trzech Krzyży /5, 00-50 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej (wypełniają kopalnie węgla kamiennego i spółki) Statystyczny numer identyfikacyjny - REGON G-09. Sprawozdanie

Bardziej szczegółowo

Jak wspierać dalszy rozwój kogeneracji w Polsce? Rola sektora kogeneracji w realizacji celów PEP 2050 Konferencja PKŚRE

Jak wspierać dalszy rozwój kogeneracji w Polsce? Rola sektora kogeneracji w realizacji celów PEP 2050 Konferencja PKŚRE Jak wspierać dalszy rozwój kogeneracji w Polsce? Rola sektora kogeneracji w realizacji celów PEP 2050 Konferencja PKŚRE Warszawa 22.10.2015r Polska jest dobrym kandydatem na pozycję lidera rozwoju wysokosprawnej

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych

Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych 1 Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych Daniel Roch Szymon Pająk ENERGOPOMIAR Sp. z o.o., Zakład Techniki Cieplnej Plan prezentacji 1. Aspekty kompleksowego podejścia do rozwoju systemu

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Dawid Szurgacz 1. WPROWADZENIE

Dawid Szurgacz 1. WPROWADZENIE PRACE NAUKOWE GIG GÓRNICTWO I ŚRODOWISKO RESEARCH REPORTS MINING AND ENVIRONMENT Kwartalnik Quarterly 1/2011 Dawid Szurgacz PRÓBA OKREŚLENIA DYNAMICZNEJ MOCY STOJAKA ZMECHANIZOWANEJ OBUDOWY ŚCIANOWEJ PRZEZNACZONEGO

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne. Oficjalne przejęcie kopalni Silesia przez inwestora koncern EPH 9 grudnia 2010

Informacje ogólne. Oficjalne przejęcie kopalni Silesia przez inwestora koncern EPH 9 grudnia 2010 Katowice 2012 PG SILESIA to prywatne przedsiębiorstwo należące do Energetický a Průmyslový Holding a.s., czołowej czeskiej grupy działającej w sektorze energetycznym i przemysłowym. Spółka zmodernizowała

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Polityka energetyczna Polski do 2030 roku Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Uwarunkowania PEP do 2030 Polityka energetyczna Unii Europejskiej: Pakiet klimatyczny-

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka zagrożenia tąpaniami występującego w kopalniach Kompanii Węglowej SA

Charakterystyka zagrożenia tąpaniami występującego w kopalniach Kompanii Węglowej SA WARSZTATY 26 z cyklu: Zagrożenia naturalne w górnictwie Mat. Symp. str. 275 292 Franciszek NIEZGODA, Adam BARAŃSKI Kompania Węglowa SA, Katowice Charakterystyka zagrożenia tąpaniami występującego w kopalniach

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: inżynieria środowiska Rodzaj przedmiotu: obieralny, moduł 5.3 Rodzaj zajęć: wykład, ćwiczenia Profil kształcenia: studia o profilu ogólnoakademickim Gospodarka odpadami Waste

Bardziej szczegółowo

II POSIEDZENIE ZESPOŁU

II POSIEDZENIE ZESPOŁU Posiedzenie zespołu ds. opracowania projektu krajowego planu mającego na celu zwiększenie liczby budynków o niemal zerowym zużyciu energii oraz optymalizacji zasad ich finansowania II POSIEDZENIE ZESPOŁU

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik górnictwa odkrywkowego 311[13]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik górnictwa odkrywkowego 311[13]-01 Czerwiec 2009 Zadanie egzaminacyjne W pobliżu istniejącej kopalni odkrywkowej węgla brunatnego Kluki zbadano i udokumentowano dodatkowe, niewielkie złoże towarzyszące węgla brunatnego pokładowe, kategorii I w pobliżu

Bardziej szczegółowo

System wsparcia dla wytwórców energii elektrycznej z biomasy - regulacje wynikające z projektu ustawy o OZE. Bełchatów, dn. 16 października 2014 r.

System wsparcia dla wytwórców energii elektrycznej z biomasy - regulacje wynikające z projektu ustawy o OZE. Bełchatów, dn. 16 października 2014 r. System wsparcia dla wytwórców energii elektrycznej z biomasy - regulacje wynikające z projektu ustawy o OZE Bełchatów, dn. 16 października 2014 r. 2 Założenia zoptymalizowanego systemu wsparcia OZE (zmiany

Bardziej szczegółowo

Budowa Kopalni Węgla Kamiennego Przeciszów w obszarze koncesji Oświęcim-Polanka 1

Budowa Kopalni Węgla Kamiennego Przeciszów w obszarze koncesji Oświęcim-Polanka 1 Budowa Kopalni Węgla Kamiennego Przeciszów w obszarze koncesji Oświęcim-Polanka 1 Szansą na ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ 02 października 2015 KOPEX-EX-COAL Sp. z o.o. www.kopalniaprzeciszow.pl Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

http://www.ncbir.pl/ps_kopalnie

http://www.ncbir.pl/ps_kopalnie OGŁOSZENIE KONKURSOWE I ZAMAWIAJĄCY A. Nazwa: Dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju B. Adres: 00-695 Warszawa, ul. Nowogrodzka 47a C. Adres internetowy: www.ncbir.pl D. Dokumenty dotyczące konkursu

Bardziej szczegółowo

SKZ System Kontroli Zarządczej

SKZ System Kontroli Zarządczej SKZ System Kontroli Zarządczej KOMUNIKAT Nr 23 MINISTRA FINANSÓW z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie standardów kontroli zarządczej dla sektora finansów publicznych Na podstawie art. 69 ust. 3 ustawy z

Bardziej szczegółowo

GRID-ALWA LS Tech-Homes S.A.

GRID-ALWA LS Tech-Homes S.A. GRID-ALWA LS Tech-Homes S.A. Instrukcja stosowania okładziny 1 Charakterystyka okładziny Okładzina typu GRID ALWA (80-800) stwarza możliwość zmiany stosowanych technologii opinki stropu i ociosu, jej innowacyjne

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Tomasz Dąbrowski Dyrektor Departamentu Energetyki Warszawa, 22 października 2015 r. 2 Polityka energetyczna Polski elementy

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości Efektywność w budownictwie czyli Wykorzystać szansę Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości maria.dreger@rockwool.pl Rezerwy są wszędzie, ale uwaga na budynki - ponad 5 mln obiektów zużywających

Bardziej szczegółowo

Ocena stateczności wyrobisk korytarzowych w rejonie szybu R-XI z wykorzystaniem sprężysto-plastycznego modelu górotworu i kryterium Coulomba-Mohra

Ocena stateczności wyrobisk korytarzowych w rejonie szybu R-XI z wykorzystaniem sprężysto-plastycznego modelu górotworu i kryterium Coulomba-Mohra CUPRUM nr 4 (69) 2013, s. 21-40 21 Daniel Pawelus 1) Ocena stateczności wyrobisk korytarzowych w rejonie szybu R-XI z wykorzystaniem sprężysto-plastycznego modelu górotworu i kryterium Coulomba-Mohra Streszczenie

Bardziej szczegółowo

Eksploatacja węgla kamiennego. Dr inż. Jarosław Zubrzycki Instytut Nauk Technicznych i Lotnictwa

Eksploatacja węgla kamiennego. Dr inż. Jarosław Zubrzycki Instytut Nauk Technicznych i Lotnictwa Eksploatacja węgla kamiennego Dr inż. Jarosław Zubrzycki Instytut Nauk Technicznych i Lotnictwa Charakterystyka złóż węgla Część skorupy ziemskiej, w której skupiony jest minerał użyteczny, nazywamy złożem

Bardziej szczegółowo

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Rola węgla brunatnego w gospodarce Polski 180 160 140 120 100 80 60 40 20 Struktura produkcji en. elektrycznej w elektrowniach krajowych

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie gromadzeniem źródeł informacji na przykładzie Biblioteki Naukowej Głównego Instytutu Górnictwa

Zarządzanie gromadzeniem źródeł informacji na przykładzie Biblioteki Naukowej Głównego Instytutu Górnictwa Zarządzanie gromadzeniem źródeł informacji na przykładzie Biblioteki Naukowej Głównego Instytutu Górnictwa Plan wystąpienia Główny Instytut Górnictwa i Biblioteka Naukowa historia i teraźniejszość Historyczny

Bardziej szczegółowo

Katalog wymagań programowych na poszczególne stopnie szkolne. Matematyka. Poznać, zrozumieć

Katalog wymagań programowych na poszczególne stopnie szkolne. Matematyka. Poznać, zrozumieć Katalog wymagań programowych na poszczególne stopnie szkolne Matematyka. Poznać, zrozumieć Kształcenie w zakresie podstawowym. Klasa 3 Poniżej podajemy umiejętności, jakie powinien zdobyć uczeń z każdego

Bardziej szczegółowo

Powstanie, struktura i zadania Oddziału CZOK.

Powstanie, struktura i zadania Oddziału CZOK. Powstanie, struktura i zadania Oddziału CZOK. Centralny Zakład Odwadniania Kopalń (CZOK), powołany został Uchwałą Nr 1/00 Zarządu Spółki Restrukturyzacji Kopalń S.A., z dnia 22.08.2000 roku. SRK S.A. powstała

Bardziej szczegółowo

Narzędzia PMR do analizy sektora transportu drogowego

Narzędzia PMR do analizy sektora transportu drogowego Narzędzia PMR do analizy sektora transportu drogowego Wspomaganie zarządzania relacjami z dostawcami w branży transportowej Analizy bieżącej i przyszłej sytuacji w branży transportu drogowego, rzetelne

Bardziej szczegółowo

4.2. Transport samochodowy

4.2. Transport samochodowy 4.2. Transport samochodowy Ogólna charakterystyka rynku transportu samochodowego ładunków O miejscu i roli samochodowego transportu ładunków, w odniesieniu do pozostałych gałęzi transportu, świadczą wielkości

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO PUBLICZNO- PRYWATNE JAKO METODA REALIZACJI ZADAŃ PUBLICZNYCH

PARTNERSTWO PUBLICZNO- PRYWATNE JAKO METODA REALIZACJI ZADAŃ PUBLICZNYCH PARTNERSTWO PUBLICZNO- PRYWATNE JAKO METODA REALIZACJI ZADAŃ PUBLICZNYCH (public-private partnerships) Szymon Jurski Plan prezentacji: Definicja Kiedy wybrać formułę PPP? Cykl życia PPP Partnerstwo publiczno-prywatne

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla działań na rzecz poprawy efektywności energetycznej ze strony systemów informatycznych

Wsparcie dla działań na rzecz poprawy efektywności energetycznej ze strony systemów informatycznych Wsparcie dla działań na rzecz poprawy efektywności energetycznej ze strony systemów informatycznych Potencjał efektywności energetycznej w przemyśle Seminarium Stowarzyszenia Klaster 3x20 Muzeum Górnictwa

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL 1

Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL 1 Załącznik 4 - Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL 1 NR WNIOSKU KSI: INSTYTUCJA

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 125 ds. Udostępniania i Eksploatacji Złóż Kopalin

PLAN DZIAŁANIA KT 125 ds. Udostępniania i Eksploatacji Złóż Kopalin Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 125 ds. Udostępniania i Eksploatacji Złóż Kopalin STRESZCZENIE Obszarem działalności normalizacyjnej KT 125 są kapitalne wyrobiska górnicze pionowego i poziomego udostępnienia

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ SEMINARIUM STAN I PERSPEKTYWY ROZWOJU PRZEMYSŁU U CHEMICZNEGO W POLSCE Marek Ściążko WARSZAWA 15 MAJA 2012 1/23 STRATEGIA działalno alności

Bardziej szczegółowo

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Gdańsk, 2012 Zarządzanie planem gospodarki odpadami Warunkiem realizacji planu gospodarki odpadami jest ustalenie systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

W PROGRAMACH BRD. 3. Jakie powinny być priorytetowe kierunki badań naukowych wspierających realizację Narodowego Programu BRD

W PROGRAMACH BRD. 3. Jakie powinny być priorytetowe kierunki badań naukowych wspierających realizację Narodowego Programu BRD O POTRZEBIE BADAŃ NAUKOWYCH W PROGRAMACH BRD (głos w dyskusji) 1. Dlaczego badania naukowe odgrywają ważną rolę w budowie infrastruktury i zarządzaniu ruchem? 2. Jaka jest obecnie, a jaka powinna być rola

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Maszyny i urządzenia górnicze. Studia podyplomowe

Maszyny i urządzenia górnicze. Studia podyplomowe Maszyny i urządzenia górnicze Studia podyplomowe składa się z powtarzalnych elementów jakimi są sekcje obudowy. ma za zadanie zapewnie niezakłóconego wybierania kopaliny użytecznej poprzez zabezpieczenie

Bardziej szczegółowo

Wniosek w sprawie podziału zysku netto za 2011 r.

Wniosek w sprawie podziału zysku netto za 2011 r. Bogdanka, 19 marca 2012 r. Zwyczajne Walne Zgromadzenie Lubelski Węgiel Bogdanka S.A. Wniosek w sprawie podziału zysku netto za 2011 r. Zarząd Lubelski Węgiel Bogdanka S.A przedkłada wniosek wraz z uzasadnieniem

Bardziej szczegółowo

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Departament Środowiska Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Program

Bardziej szczegółowo

AUDYT ENERGETYCZNY podstawa efektywnego projektu. Praktyczne doświadczenia

AUDYT ENERGETYCZNY podstawa efektywnego projektu. Praktyczne doświadczenia AUDYT ENERGETYCZNY podstawa efektywnego projektu. Praktyczne doświadczenia mgr inż. Arkadiusz Osicki Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii e-mail: office@fewe.pl Katowice 29.09.2009 Definicja

Bardziej szczegółowo

Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? grudzień 2012

Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? grudzień 2012 Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? Raport: partner Co merytoryczny: wiemy o możliwości zmiany patroni sprzedawcy medialni energii elektrycznej? grudzień

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Warszawa, czerwiec 2014 r. Dotychczas podjęte inicjatywy Szefa Służby Cywilnej W latach

Bardziej szczegółowo

Program ochrony środowiska przed hałasem

Program ochrony środowiska przed hałasem Program ochrony środowiska przed hałasem dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych oraz wojewódzkich na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, o obciążeniu ponad 3 mln pojazdów

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

Projekt: Grey2Green Innowacyjne produkty dla gospodarki

Projekt: Grey2Green Innowacyjne produkty dla gospodarki Projekt: Grey2Green Innowacyjne produkty dla gospodarki Główne założenia do realizacji projektu Działalność podstawowa Grupy TAURON to: Wydobycie węgla Wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła Dystrybucja

Bardziej szczegółowo

Katowicki Holding Węglowy S.A.

Katowicki Holding Węglowy S.A. Katowicki Holding Węglowy S.A. Wiodący europejski producent węgla energetycznego Opracowali: Roman Łój, Daniel Borsucki SENAT RP, Warszawa 6 listopad 2012 rok 2 KATOWICKA GRUPA KAPITAŁOWA OBSZAR GÓRNICZY

Bardziej szczegółowo

Analiza ryzyka eksploatacji urządzeń ciśnieniowych wdrażanie metodologii RBI w Grupie LOTOS S.A

Analiza ryzyka eksploatacji urządzeń ciśnieniowych wdrażanie metodologii RBI w Grupie LOTOS S.A Grupa LOTOS S.A. Analiza ryzyka eksploatacji urządzeń ciśnieniowych wdrażanie metodologii RBI w Grupie LOTOS S.A Jan Dampc Inspektor Dozoru / Dział Dozoru Technicznego 2 czerwca 2015r. Rafineria w Gdańsku

Bardziej szczegółowo

Wypieranie CO 2 z obszaru energetyki WEK za pomocą technologii OZE/URE. Paweł Kucharczyk Pawel.Kucharczyk@polsl.pl. Gliwice, 28 czerwca 2011 r.

Wypieranie CO 2 z obszaru energetyki WEK za pomocą technologii OZE/URE. Paweł Kucharczyk Pawel.Kucharczyk@polsl.pl. Gliwice, 28 czerwca 2011 r. Politechnika Śląska Instytut Elektroenergetyki i Sterowania Układów Wypieranie CO 2 z obszaru energetyki WEK za pomocą technologii OZE/URE Paweł Kucharczyk Pawel.Kucharczyk@polsl.pl Gliwice, 28 czerwca

Bardziej szczegółowo

PGN a PONE wymagania w zakresie dokumentacji dla okresu programowania 2014-2020. Szymon Liszka, FEWE Piotr Kukla, FEWE

PGN a PONE wymagania w zakresie dokumentacji dla okresu programowania 2014-2020. Szymon Liszka, FEWE Piotr Kukla, FEWE PGN a PONE wymagania w zakresie dokumentacji dla okresu programowania 2014-2020 Szymon Liszka, FEWE Piotr Kukla, FEWE Warszawa, 17 grudnia 2014 Zakres prezentacji Doświadczenia FEWE Rynek PGN PGN v.s.

Bardziej szczegółowo

WARUNKI OPTYMALIZACJI TECHNOLOGII ROBÓT STRZAŁOWYCH W ODKRYWKOWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

WARUNKI OPTYMALIZACJI TECHNOLOGII ROBÓT STRZAŁOWYCH W ODKRYWKOWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH Pracownia Technologii Wydobycia i Przeróbki Surowców Skalnych Laboratorium Sejsmiki Górotworu mgr inż. Arkadiusz Grześkowiak WARUNKI OPTYMALIZACJI TECHNOLOGII ROBÓT STRZAŁOWYCH W ODKRYWKOWYCH ZAKŁADACH

Bardziej szczegółowo

Fundamenty na terenach górniczych

Fundamenty na terenach górniczych Fundamenty na terenach górniczych Instrukcja ITB Wymagania techniczno-budowlane dla obiektów budowlanych wznoszonych na terenach podlegających wpływom eksploatacji górniczej zostały wydane i zalecone do

Bardziej szczegółowo

Underground mining systems for steep coal seams

Underground mining systems for steep coal seams Underground mining systems for steep coal seams Ph. D. Rak Zbigniew Ph. D. Łukasz Herezy Underground Mining Department India, October 2012 Part 1 Systems with backfill SYSTEMY UBIERKOWO - ZABIERKOWE CUT

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ZAGROŻEŃ NATURALNYCH NA BEZPIECZEŃSTWO PRACY W KOPALNIACH

WPŁYW ZAGROŻEŃ NATURALNYCH NA BEZPIECZEŃSTWO PRACY W KOPALNIACH GÓRNICTWO I GEOLOGIA 2013 Tom 8 Zeszyt 1 Jan SZLĄZAK Politechnika Śląska, Gliwice WPŁYW ZAGROŻEŃ NATURALNYCH NA BEZPIECZEŃSTWO PRACY W KOPALNIACH Streszczenie. W artykule wykonano analizę wpływu zagrożeń

Bardziej szczegółowo

WPŁYW SYSTEMU ORGANIZACJI PRACY CIĄGŁEJ NA JEDNOSTKOWY KOSZT WŁASNY W ASPEKCIE STOPNIA WYKORZYSTANIA ZDOLNOŚCI PRODUKCYJNEJ ZAKŁADU GÓRNICZEGO

WPŁYW SYSTEMU ORGANIZACJI PRACY CIĄGŁEJ NA JEDNOSTKOWY KOSZT WŁASNY W ASPEKCIE STOPNIA WYKORZYSTANIA ZDOLNOŚCI PRODUKCYJNEJ ZAKŁADU GÓRNICZEGO WPŁYW SYSTEMU ORGANIZACJI PRACY CIĄGŁEJ NA JEDNOSTKOWY KOSZT WŁASNY W ASPEKCIE STOPNIA WYKORZYSTANIA ZDOLNOŚCI PRODUKCYJNEJ ZAKŁADU GÓRNICZEGO Roman MAGDA, Tadeusz WOŹNY Streszczenie: W pracy przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 90/2014 CZY WARTO POZOSTAĆ W OFE?

Warszawa, czerwiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 90/2014 CZY WARTO POZOSTAĆ W OFE? Warszawa, czerwiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 90/2014 CZY WARTO POZOSTAĆ W OFE? Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy klasa 3

Plan wynikowy klasa 3 Plan wynikowy klasa 3 Przedmiot: matematyka Klasa 3 liceum (technikum) Rok szkolny:........................ Nauczyciel:........................ zakres podstawowy: 28 tyg. 3 h = 84 h (78 h + 6 h do dyspozycji

Bardziej szczegółowo

Demografia członków PAN

Demografia członków PAN NAUKA 3/2007 163-167 ANDRZEJ KAJETAN WRÓBLEWSKI Demografia członków PAN O niektórych sprawach dotyczących wieku nowych i odchodzących członków Polskiej Akademii Nauk mówiłem już w dyskusji podczas Zgromadzenia

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Ochrony Środowiska Katowice, 31 marca 2015 r. STRATEGIA ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Metody badań kamienia naturalnego: Oznaczanie wytrzymałości na zginanie pod działaniem siły skupionej

Metody badań kamienia naturalnego: Oznaczanie wytrzymałości na zginanie pod działaniem siły skupionej Metody badań kamienia naturalnego: Oznaczanie wytrzymałości na zginanie pod działaniem siły skupionej 1. Zasady metody Zasada metody polega na stopniowym obciążaniu środka próbki do badania, ustawionej

Bardziej szczegółowo

MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ

MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ Jarosław MAŃKOWSKI * Andrzej ŻABICKI * Piotr ŻACH * MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ 1. WSTĘP W analizach MES dużych konstrukcji wykonywanych na skalę

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE październik 2008 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze dobro

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku. Warszawa, sierpień 2014 r.

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku. Warszawa, sierpień 2014 r. Polityka energetyczna Polski do 2050 roku Warszawa, sierpień 2014 r. 2 Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko Strategia BEiŚ: została przyjęta przez Radę Ministrów 15 kwietnia 2014 r. (rozpoczęcie prac

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do dokumentu Moduł polityki zarządzania

1. Wprowadzenie do dokumentu Moduł polityki zarządzania MCP Moduł polityki zarządzania, V2, 1/1/2003 Strona 1 WPROWADZENIE DO ZARZĄDZANIA ENERGIĄ W PRZEDSIĘBIORSTWIE W KONTEKŚCIE PROGRAMU UE: THE EUROPEAN MOTOR CHALLENGE PROGRAMME Moduł polityki zarządzania

Bardziej szczegółowo

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI.

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. Spis treści PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ROZDZIAŁ 1... BŁĄD! NIE RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZASADY FUNKCJONOWANIA.... BŁĄD! NIE 1.1. RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZMIANY STRUKTURALNE

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY.

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY. Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015 Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY Wprowadzenie Janusz Olszowski Górnicza Izba Przemysłowo-Handlowa Produkcja

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe rozwiązania dla górnictwa

Kompleksowe rozwiązania dla górnictwa Kompleksowe rozwiązania dla górnictwa BEZPIECZEŃSTWO P O P I E R W SZE BEZPIECZEŃSTWO K Kluczowym wyzwaniem dla światowych producentów nowoczesnych maszyn i urządzeń wydobywczych jest zapewnienie ich maksymalnej

Bardziej szczegółowo

Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki

Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport A. USYTUOWANIE

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Agro-Centrum Innowacyjnych Technologii Unia Europejska zamierza do 2030 roku

Bardziej szczegółowo