Rozdział 8. Kamila Kuziemska 1. Euro w roli waluty międzynarodowej 8.1. WPROWADZENIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział 8. Kamila Kuziemska 1. Euro w roli waluty międzynarodowej 8.1. WPROWADZENIE"

Transkrypt

1 Rozdział 8 Euro w roli waluty międzynarodowej Kamila Kuziemska WPROWADZENIE Waluta międzynarodowa może być zdefiniowana jako waluta, która jest używana poza krajem emisji, jako miernik wartości (unit of account), środek płatniczy (medium of exchange) oraz środek akumulacji (store of value). Waluta międzynarodowa spełnia zatem funkcje pieniądza w wymiarze ponadnarodowym. Pierwszą walutą światową, bitą od III w. p.n.e., był rzymski srebrny denarius; od V do VII w. n.e. dominującą pozycję miał bizantyjski solidus, którego międzynarodową rolę podważył islamski dinar; obie waluty przetrwały do XII w. W XIII w. znaczącą pozycję osiągnęły trzy waluty włoskie: genujskie genoino, florenckie florino, weneckie ducato (Reinert i in. 2009b, s. 306). Wiek XIX to okres, w którym rolę światowej potęgi przemysłowej odgrywała Wielka Brytania, a funkcję dominującej waluty międzynarodowej zaczął pełnić funt brytyjski. Choć prymat gospodarczy Wielkiej Brytanii zakończył się po I wojnie światowej, waluta tego kraju odgrywała ważną rolę w międzynarodowym systemie walutowym aż do drugiej wojny światowej. Później dominującą walutą globalną stał się dolar amerykański (prawnie międzynarodową rangę dolara usankcjonował Układ z Bretton Woods, który uczynił go gwarantem stabilności światowego systemu finansowego). Pod koniec XX w. waluta Stanów Zjednoczonych straciła na znaczeniu, na początku na rzecz marki niemieckiej i jena japońskiego, a następnie euro. Głównym celem niniejszego rozdziału jest zarysowanie ewolucji międzynarodowego znaczenia euro od jego wprowadzenia w 1999 r. do chwili obecnej oraz próba przedstawienia perspektyw uzyskania przez euro statusu dominującej waluty światowej. Euro szybko stało się drugą co do ważności walutą międzynarodową i jego pozycja nadal się umacnia (European Commission 2008, s. 117). Wysoka pozycja euro dotyczy większości funkcji, które waluta globalna pełni w sferze prywatnej i oficjalnej. Euro jest powszechnie używane na międzynarodowych rynkach dłużnych papierów wartościowych, stopniowo wzrasta także jego rola jako waluty fakturowania i utrzymywania rezerw. Niemniej jednak ponad dekadę po wprowadzeniu euro internacjonalizacja tej waluty ma charakter głównie regionalny. Międzynarodowe wykorzystanie euro koncentruje się na 1 Kamila Kuziemska Uniwersytet Łódzki, Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych; Narodowy Bank Polski, Biuro ds. Integracji ze Strefą Euro. 155

2 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro państwach sąsiadujących ze strefą euro, krajach mających powiązania polityczne i gospodarcze z Unią Europejską oraz na transakcjach, w których uczestniczą podmioty gospodarcze ze strefy euro. Choć dominacja dolara amerykańskiego zmniejsza się, pozostaje on główną walutą międzynarodową w wielu obszarach WARUNKI KONIECZNE DO KREACJI PIENIĄDZA MIĘDZYNARODOWEGO Często zadawane jest pytanie, czy euro zdetronizuje dolara w roli dominującej waluty światowej. Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto przeanalizować czynniki, które powodują, że dana jednostka pieniężna staje się walutą międzynarodową. Międzynarodowy status waluty warunkują czynniki o charakterze strukturalnym oraz stabilność makroekonomiczna kraju emitenta waluty Czynniki strukturalne Głównymi czynnikami o charakterze strukturalnym są wielkość produkcji i handlu oraz wielkość rynku finansowego kraju emitenta waluty. Im większy jest udział kraju emitenta waluty w produkcji światowej i handlu międzynarodowym, tym większe są możliwości używania jego waluty przez podmioty z innych krajów do fakturowania, rozliczania handlu oraz transakcji na rynku walutowym, a przez władze monetarne państw trzecich jako denominatora systemu kursów walutowych, waluty rezerwowej i interwencyjnej. Porównanie wielkości gospodarek Stanów Zjednoczonych i strefy euro ilustruje rysunek 8.1, przedstawiający ich udział w światowym PKB oraz eksporcie dóbr i usług. W 2008 r. strefa euro miała mniejszy od Stanów Zjednoczonych udział w światowym PKB (15,7% wobec 20,6%). Z kolei udział strefy euro w światowym eksporcie dóbr i usług przewyższał udział Stanów Zjednoczonych (28,6% wobec 9,3%). Rysunek 8.1 Udział w światowym PKB, eksporcie dóbr i usług oraz populacji w 2008 r % PKB (PPP) eksport dóbr i usług populacja 0 USA Strefa euro(16) Wielka Brytania Japonia Ź ródło: IMF (2009a). 156

3 Analizując znaczenie wielkości rynku finansowego dla pełnienia przez jednostkę pieniężną funkcji waluty międzynarodowej, należy zaznaczyć, że im większy jest rynek finansowy kraju emitenta waluty, tym większe są możliwości używania jego waluty przez podmioty z innych krajów jako waluty inwestycyjnej, a przez władze monetarne państw trzecich jako waluty rezerwowej. Wielkość rynku finansowego Stanów Zjednoczonych i strefy euro została przedstawiona na rysunku 8.2. Rysunek 8.2 Wartość akcji, dłużnych papierów wartościowych w obrocie na rynku finansowym w 2008 r. mld USD USA Strefa euro Wielka Brytania Japonia akcje (stock market capitalisation) dłuzne papiery w artościowe (debt securities) Źródło: IMF (2009b). W 2008 r. wartość akcji w obrocie na rynku finansowym strefy euro stanowiła zaledwie 42% wartości akcji w obrocie na rynku finansowym Stanów Zjednoczonych. Wartość dłużnych papierów wartościowych w obrocie w strefie euro stanowiła 78% wartości tych papierów w obrocie w Stanach Zjednoczonych. Innymi słowy, w 2008 r. wartość akcji w obrocie na rynku finansowym Stanów Zjednoczonych była wyższa o 135%, natomiast wartość dłużnych papierów wartościowych była wyższa o 29% niż na rynku finansowym strefy euro. Z przedstawionych danych wynika, że rynek finansowy Stanów Zjednoczonych jest znacznie większy od rynku finansowego strefy euro. Z wielkością rynku finansowego wiąże się płynność aktywów finansowych będących przedmiotem obrotu oraz różnorodność instrumentów finansowych, czyli zakres możliwości inwestycyjnych. Wielkość i rozwój rynku finansowego Stanów Zjednoczonych dają im ewidentną przewagę komparatywną nad strefą euro, dzięki czemu ich waluta może pełnić funkcję dominującej waluty światowej. Gospodarka jest jednak tworem dynamicznym, a postępująca integracja walutowa i polityczna w Europie może przyspieszyć dalszy rozwój rynku instrumentów finansowych w strefie euro zarówno udziałowych, jak i dłużnych przez co poziom rozwoju rynku finansowego strefy euro może się zbliżyć do poziomu Stanów Zjednoczonych. 157

4 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro Stabilność makroekonomiczna Krajowa jednostka pieniężna może urosnąć do rangi waluty międzynarodowej tylko wtedy, gdy w kraju jej emitenta jest prowadzona stabilna polityka pieniężna i fiskalna. Głównym wyznacznikiem ustabilizowanej polityki pieniężnej jest wskaźnik stopy inflacji, określający procentowy wzrost ogólnego poziomu cen w ciągu roku. W ostatniej dekadzie zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w strefie euro wskaźnik cen konsumpcyjnych nie przekraczał 4% rocznie, a więc inflacja miała charakter pełzający. Skutkiem recesji w 2008 r. było gwałtowne obniżenie stopy inflacji. Na 2009 r. Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) szacuje deflację rzędu 0,4% (r/r) w Stanach Zjednoczonych oraz spadek inflacji do 0,3% (r/r) w strefie euro (rysunek 8.3). Rysunek 8.3 Inflacja, ceny konsumpcyjne; średnie roczne, zmiana r/r 1 % Japonia Wielka Brytania Stany Zjednoczone Strefa euro 1 Dane szacunkowe po 2008 r. Źródło: IMF (2009a). Głównym celem Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC) jest utrzymanie stabilności cen. Sprzyja temu niezależność polityczna Europejskiego Banku Centralnego, która zwiększa szanse ewolucji euro do rangi waluty międzynarodowej. Sama stabilność siły nabywczej pieniądza nie gwarantuje jednak stabilności makroekonomicznej. Ilustruje to sytuacja Japonii. Kraj ten w ostatniej dekadzie miał większe sukcesy w stabilizacji cen niż Stany Zjednoczone i strefa euro (zob. rysunek 8.3). Gdyby stabilność wskaźnika stopy inflacji była warunkiem wystarczającym, jen japoński mógłby urosnąć do rangi głównej waluty międzynarodowej. Dla stabilności finansowej istotne są jednak także takie czynniki, jak saldo budżetowe oraz wielkość długu publicznego (polityka fiskalna państwa). Według szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego dług publiczny w Japonii w 2009 r. osiągnął 219% PKB i ma wzrosnąć do 227% w 2010 r. (IMF 2009a), zob. rysunek 8.4. Tak duże zadłużenie ogranicza możliwość pełnienia przez jena japońskiego funkcji waluty dominującej. 158

5 Rysunek 8.4 Dług publiczny w relacji do PKB 1 250,0 % 200,0 150,0 100,0 50,0 0,0 Japonia Stany Zjednoczone Strefa euro Dane szacunkowe po 2008 r., dane na koniec roku, dług brutto (gross debt). Źródło: IMF (2009a). W następstwie kryzysu finansowego w najbliższych latach poziom długu publicznego zarówno w strefie euro, jak i w Stanach Zjednoczonych prawdopodobnie będzie miał tendencję rosnącą (skutek kumulacji deficytów budżetowych w fazie recesji). Aby dokapitalizować sektor finansowy, rządy w Stanach Zjednoczonych i w strefie euro emitowały obligacje, zwiększając dług publiczny. Sytuacja jest paradoksalna. Jedną z przyczyn recesji było nadmierne zadłużenie sektora prywatnego (gospodarstw domowych, przedsiębiorstw, sektora finansowego). Banki oraz korporacje (np. z sektora motoryzacyjnego) zwróciły się o pomoc do rządów. W rezultacie nastąpiła substytucja długu prywatnego długiem publicznym. W miejsce potrzeb pożyczkowych sektora prywatnego pojawiły się potrzeby pożyczkowe sektora publicznego. Może to prowadzić do niestabilności długu publicznego. Choć wina leży głównie po stronie sektora prywatnego, to istotne konsekwencje ponosi sektor publiczny. Zapoczątkowany w połowie 2007 r. w Stanach Zjednoczonych kryzys finansowy jest źródłem niepewności co do stabilności systemu finansowego w kolejnych latach. Ponieważ jednak niepewność ta istnieje po obu stronach Atlantyku, trudno przewidzieć, jaki będzie jej wpływ na współczesny, bipolarny system walutowy, oparty na dolarze amerykańskim i euro. Na koniec warto zauważyć, że historia gospodarcza pokazuje, iż zmiana statusu jednostki pieniężnej w międzynarodowym systemie walutowym to długotrwały proces. Jest to związane z efektem sieci w wykorzystaniu waluty (network effect, network externalities), polegającym na tym, że użyteczność stosowania danej waluty wynika głównie z jej wykorzystywania przez wiele podmiotów. Im więcej użytkowników konkretnej waluty, tym większy dla nich wszystkich pożytek z jej stosowania. Oznacza to, że gdy dana waluta (np. dolar amerykański) jest dominująca, sam ten fakt czyni ją użyteczną. Podmioty nie są skłonne zmieniać swych przyzwyczajeń i zacząć używać innej waluty. Substytucja waluty (currency substitution) jest procesem powolnym. Tłumaczy to, dlaczego funt szterling 159

6 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro pozostał główną walutą międzynarodową aż do drugiej wojny światowej, choć Wielka Brytania utraciła swą dominującą pozycję ekonomiczną i finansową już po pierwszej wojnie światowej. Zgodnie z tym rozumowaniem można przypuszczać, że w najbliższym czasie dominującą walutą światową pozostanie dolar amerykański. Równocześnie należy zaznaczyć, że bez wątpienia euro ma potencjał, aby stać się główną walutą międzynarodową. Jest ważną walutą denominacji obligacji oraz walutą rezerwową, czyli środkiem akumulacji. Już dziś euro pełni zatem jedną z trzech funkcji waluty międzynarodowej. W następnym podrozdziale zostaną dokładnie przedstawione funkcje pieniądza międzynarodowego oraz stopień spełniania ich przez euro FUNKCJE PIENIĄDZA MIĘDZYNARODOWEGO Funkcje waluty międzynarodowej można przedstawić, odwołując się do tradycyjnych funkcji pieniądza: miernika wartości, środka płatniczego, środka akumulacji, pełnionych w sferze prywatnej (stosowanie waluty przez osoby indywidualne, przedsiębiorstwa, instytucje finansowe) oraz w sferze oficjalnej (głównie banki centralne). Tabela 8.1 przedstawia popularny w literaturze podział funkcji waluty międzynarodowej. Należy zaznaczyć, że istnieją silne powiązania i interakcje pomiędzy przedstawionymi funkcjami. Tabela 8.1 Funkcje waluty międzynarodowej Funkcja Sfera prywatna Sfera oficjalna Miernik wartości (unit of account) Środek płatniczy (means of payment/medium of exchange) Waluta fakturowania handlu międzynarodowego (invoicing currency), notowania cen (quotation currency) Waluta przejścia na rynku dewizowym (vehicle currency), waluta rozliczania międzynarodowych transakcji finansowych (settlement currency) Waluta referencyjna podstawa definiowania parytetów walutowych (reference currency/anchor) Waluta interwencyjna (intervention currency), waluta oficjalnych przepływów finansowych Środek akumulacji/środek tezauryzacji (store of value) Waluta utrzymywania międzynarodowych aktywów finansowych (investment currency) Waluta rezerwowa (reserve currency) Źródło: zestawienie na podstawie Kenen (1983, s. 16); European Commission (2008, s. 18) Wykorzystanie euro w sferze oficjalnej Internacjonalizacja waluty obejmuje jej oficjalne wykorzystanie w polityce monetarnej i kursowej państw trzecich, jako waluty referencyjnej (miernik wartości), waluty rezerwowej (środek akumulacji) i waluty interwencyjnej (środek płatniczy). W procesie umiędzynarodowiania waluty szczególnie ważna jest jej funkcja referencyjna, gdyż pośrednio determinuje ona wybór waluty rezerwowej 160

7 i interwencyjnej. Euro pełni obecnie funkcję waluty referencyjnej w kierowanych mechanizmach kursowych (managed exchange rate regimes) około 40 krajów (European Commission 2008, s. 121). Są to m.in. kraje UE nienależące do strefy euro, kraje kandydujące oraz potencjalni kandydaci do członkostwa w UE. Szczegółowe zestawienie krajów o systemach walutowych opartych na euro zawiera tabela 8.2. Tabela 8.2 Kraje o mechanizmach walutowych powiązanych z euro (stan na 1 marca 2009 r.) Region Mechanizm kursowy Kraje Kraje UE nienależące do strefy euro Kraje kandydujące oraz potencjalni kandydaci do członkostwa w UE Inne ERM II Izba walutowa oparta na euro Kurs płynny kierowany z euro jako walutą referencyjną Jednostronna euroizacja Izba walutowa oparta na euro Kursy stałe (peg arrangements) lub kursy płynne kierowane z euro jako walutą referencyjną Euroizacja Kursy stałe oparte na euro Kursy stałe i kursy płynne kierowane oparte na SDR-ach 7 i innych koszykach walutowych zawierających euro Dania, Estonia 1, Łotwa 2, Litwa 1 Bułgaria Rumunia Kosowo, Czarnogóra Bośnia i Hercegowina Chorwacja, była Jugosłowiańska Republika Macedonii, Serbia 3 Europejskie mikropaństwa (Republika San Marino, Miasto Watykan, Księstwo Monako, Andora) 4, francuskie wspólnoty terytorialne (Saint-Pierre i Miquelon, Majotta) Kraje strefy franka CFA (CFA franc zone) 5 i francuskie terytoria zamorskie 6, Republika Zielonego Przylądka, Związek Komorów Seszele (59,1%), Federacja Rosyjska (45%), Singapur, Azerbejdżan (30%), Libia, Kuwejt, Syria, Botswana, Algieria, Maroko, Tunezja, Fidżi, Samoa, Tonga, Vanuatu 1 Jednostronne zobowiązanie do utrzymania kursu waluty w mechanizmie izby walutowej. 2 Jednostronne zobowiązanie do utrzymania kursu łata w paśmie wahań ±1% w stosunku do euro. 3 W grudniu 2008 r. Narodowy Bank Serbii przyjął memorandum w sprawie strategii polityki pieniężnej opartej na celu inflacyjnym (Memorandum on Inflation Targeting as a Monetary Strategy), które definiuje główne zasady stosowania celu inflacyjnego jako oficjalnej strategii polityki pieniężnej od 1 stycznia 2009 r. 4 Wspólnota zawarła monetarne i walutowe porozumienia z Republiką San Marino, Miastem Watykan, Księstwem Monako. Negocjacje z Andorą zostały rozpoczęte. 5 Kraje WAEMU (Benin, Burkina Faso, Republika Côte d'ivoire, Gwinea-Bissau, Mali, Niger, Senegal, Togo) i kraje CAEMC (Kamerun, Republika Środkowoafrykańska, Czad, Republika Konga, Republika Gwinei Równikowej, Gabon). 6 Polinezja Francuska, Nowa Kaledonia, Wallis i Futuna. 7 SDR-y są środkiem płatniczym wprowadzonym przez MFW w 1969 r., aby wesprzeć funkcjonowanie systemu z Bretton Woods. SDR to koszyk walutowy. Aktualnie w skład koszyka wchodzą: dolar amerykański (44%), euro (34%), funt brytyjski (11%) oraz jen japoński (11%). Źródło: zestawienie na podstawie ECB (2009, s. 8). Kolejnym istotnym wyznacznikiem międzynarodowego znaczenia waluty jest jej udział w oficjalnych rezerwach dewizowych. Można wyróżnić cztery główne motywy gromadzenia i utrzymywania rezerw: ostrożnościowy, interwencyjny, transakcyjny i dochodowy. Po pierwsze, poziom rezerw wpływa na ocenę wiarygodności kredytowej kraju. Ich odpowiednio wysoki poziom zwiększa 161

8 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro zaufanie inwestorów do sytuacji finansowej państwa, a tym samym ogranicza gwałtowne odpływy kapitału (motyw ostrożnościowy). Po drugie, rezerwy są wykorzystywane do wyrównywania bilansu płatniczego (motyw transakcyjny). Po trzecie, ważną przesłanką utrzymywania rezerw są interwencje walutowe, istotne zwłaszcza w sytuacji prowadzenia polityki stałego kursu walutowego (motyw interwencyjny). Po czwarte, rezerwy są źródłem dochodów banku centralnego (motyw dochodowy). Wybór waluty, w której utrzymywane są rezerwy banku centralnego, zależy m.in. od stosowanego mechanizmu kursowego, waluty-kotwicy, kierunku przepływów handlowych, waluty fakturowania i zadłużenia oraz przyjętej strategii dywersyfikacji ryzyka (European Commission 2008, s. 122). W IV kwartale 2008 r. ujawnione światowe zasoby rezerw dewizowych (global holdings of foreign exchange reserves) wynosiły mld dolarów amerykańskich. Niestety pełne dane na temat struktury walutowej rezerw dewizowych nie są dostępne. Najobszerniejsze informacje na ten temat publikowane są przez MFW (Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves, COFER). Obejmują one jednak wyłącznie rezerwy utrzymywane przez banki centralne, które ujawniają MFW strukturę walutową swych rezerw. Oznacza to, że wiele państw utrzymujących znaczne rezerwy, szczególnie krajów azjatyckich (w tym Chiny), nie jest uwzględnionych w COFER. Na rysunku 8.5 została przedstawiona ewolucja struktury walutowej ujawnionych oficjalnych rezerw dewizowych. Rysunek 8.5 Struktura walutowa rezerw dewizowych 1 % EUR USD JPY 1 Udziały walutowe rezerw dewizowych z ujawnioną kompozycją walutową, bieżące kursy walutowe. Źródło: opracowanie na podstawie ECB (2009, s. 9). W IV kwartale 2008 r. 26,5% ujawnionych oficjalnych rezerw dewizowych było wyrażonych w euro i udział ten wzrósł z 17,9% w 1999 r. W tym samym okresie udział dolara amerykańskiego w ujawnionych oficjalnych rezerwach dewizowych spadł z 71% do 64%, a jena japońskiego z 6,4% do 3,3%. Chociaż widoczny jest wzrost znaczenia euro, dolar amerykański pozostaje dominującą walutą rezerwową. Znaczenie euro jako waluty rezerwowej jest najbardziej widoczne w krajach sąsiadujących ze strefą euro oraz w państwach mających powiązania 162

9 instytucjonalne z UE. Jest to potwierdzeniem faktu, że następstwem pełnienia przez walutę funkcji referencyjnej jest jej występowanie w funkcji rezerwowej Wykorzystanie euro w sferze prywatnej Konsekwencją dużego znaczenia strefy euro w światowym handlu jest częste wykorzystywanie waluty tego obszaru do fakturowania i rozliczania transakcji handlowych pomiędzy strefą euro a państwami trzecimi oraz w niektórych przypadkach wyłącznie pomiędzy państwami trzecimi (tabela 8.3). Tabela 8.3 Udział euro i dolara w fakturowaniu/rozliczaniu handlu międzynarodowego 1 Kraje strefy euro 2 Eksport towarów Import towarów EUR USD EUR USD handel z krajami spoza strefy euro 56,7 31,5 50,7 40,2 handel z krajami spoza UE 49, ,2 55,7 Kraje UE spoza strefy euro 3 58,8 20,9 57,4 25,2 Kraje kandydujące do UE 4 61,1 34,3 63,3 33,3 Afryka 5 23,3 75,5 52,9 b.d. Azja 6 5,3 80,1 5,2 76,4 Ameryka Północna Kanada b.d. 70 b.d. b.d. Stany Zjednoczone b.d. b.d. 2 90,3 1 Średnie arytmetyczne udziałów krajów zaliczanych do danej grupy; dane za ostatni dostępny rok, w większości w okresie Bez Austrii, Finlandii i Irlandii. 3 Cypr, Czechy, Dania, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja, Słowenia, Wielka Brytania. 4 Bułgaria, Chorwacja, Rumunia, Turcja. 5 Algieria, Maroko, Republika Południowej Afryki, Tunezja. 6 Indonezja, Japonia, Korea Południowa, Malezja, Tajlandia. Źródło: European Commission (2008, s. 120). Jak pokazano w tabeli 8.3, w większości krajów strefy euro udział denominowanego w euro eksportu towarów przewyższa 55%, a importu przekracza 50%. Natomiast udział euro w handlu strefy euro z krajami spoza UE jest niższy i wynosi około 50% w przypadku eksportu i 35% w przypadku importu towarów. Rozbieżność pomiędzy udziałem euro w fakturowaniu/rozliczaniu eksportu i importu z krajów spoza UE wynika częściowo z dominacji dolara amerykańskiego jako waluty, w której wyrażany jest import energii i surowców naturalnych. Dolar amerykański pozostaje główną walutą fakturowania/rozliczania handlu między podmiotami z krajów nienależących do strefy euro. Wykorzystanie euro w handlu między państwami trzecimi dotyczy przede wszystkim krajów mających instytucjonalne powiązania z UE. Euro jest dominującą walutą fakturowania/rozliczania handlu w krajach UE spoza strefy euro oraz państwach kandydujących do członkostwa w UE. Potwierdza to instytucjonalny i regionalny (ograniczający się do Europy) charakter międzynarodowego wykorzystania euro. 163

10 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro W handlu surowcami mineralnymi oraz masowymi produktami rolnymi (np. kawa, kakao, herbata, juta, bawełna) podstawową walutą jest dolar amerykański, a euro ma stanowczo mniejsze znaczenie. Dolar amerykański jest standardową walutą fakturowania i rozliczania handlu surowcami i masowymi produktami rolnymi. Jest to odzwierciedlenie głęboko zakorzenionych zwyczajów obowiązujących w handlu międzynarodowym towarami homogenicznymi. Warto przyjrzeć się strukturze walutowej obrotów na światowym rynku dewizowym. Najaktywniej handluje się tzw. walutami przejścia (vehicle currency), czyli takimi, za pośrednictwem których ma miejsce wymiana jednej relatywnie niepłynnej waluty na inną. Bilateralny handel mało płynnymi walutami często wiąże się z wysokimi kosztami transakcyjnymi. Z tego względu niekiedy bardziej opłaca się skorzystać z waluty o wyższej płyności, o niższych kosztach transakcyjnych, występującej w roli waluty pośredniczącej w wymianie dwóch stosunkowo niepłynnych walut. Z ostatniego badania Banku Rozrachunków Międzynarodowych w Bazylei przeprowadzonego w 2007 r. wynika, że udział procentowy euro w obrotach rynków walutowych jest ponaddwukrotnie mniejszy od udziału dolara amerykańskiego. Kolejne miejsca w zestawieniu zajmują jen japoński i funt szterling (zob. tabela 8.4). Tabela 8.4 Udział procentowy walut w obrotach rynków walutowych (średnie dzienne obroty z kwietnia) Dolar amerykański 82,0 83,3 87,3 90,3 88,7 86,3 Euro 1 39,6 36,1 30,1 37,6 36,9 37,0 Jen japoński 23,4 24,1 20,2 22,7 20,2 16,5 Funt szterling 13,6 9,4 11,0 13,2 16,9 15,0 Frank szwajcarski 8,4 7,3 7,1 6,1 6,0 6,8 Dolar australijski 2,5 2,7 3,1 4,2 5,9 6,7 Dolar kanadyjski 3,3 3,4 3,6 4,5 4,2 4,2 Uwaga: dane dotyczą obrotów rejestrowanych przez banki centralne i przekazywanych do Banku Rozrachunków Międzynarodowych. Łączny obrót wynosi 200%, ponieważ w każdej transakcji biorą udział dwie waluty. 1 Przed 1999 r. dane dotyczą marki niemieckiej. Dla kwietnia 1998 r. dane nie uwzględniają handlu wewnętrznego z udziałem marki niemieckiej w Niemczech. Źródło: opracowanie na podstawie BIS (2007, s. 11; 2005, s. 9). Segment euro/dolar stanowi dominującą część średnich dziennych obrotów rynków walutowych z udziałem euro (74%). Spośród par walutowych para euro/dolar jest najczęściej przedmiotem obrotu i odpowiada za 27% rejestrowanych globalnych średnich dziennych obrotów. Obroty z udziałem dolara stanowią 86% wszystkich obrotów (z uwzględnieniem obrotów dolar/euro), natomiast z udziałem euro 37% wszystkich obrotów (z uwzględnieniem obrotów dolar/euro) (BIS 2007, s. 10). Statystyki te wskazują na ograniczoną rolę euro jako waluty przejścia (vehicle currency) na rynkach dewizowych. Badanie Banku Rozrachunków 164

11 Międzynarodowych z 2007 r. potwierdza, że dolar amerykański pozostaje główną walutą międzynarodową na tradycyjnym rynku walutowym. W sferze prywatnej euro przystąpiło do rywalizacji z dolarem amerykańskim w pełnieniu funkcji środka akumulacji (waluty inwestycyjnej). Euro jest ważną walutą emisji dłużnych papierów wartościowych, zarówno o długim (obligacje), jak i krótkim (instrumenty rynku pieniężnego) okresie zapadalności. Szybki wzrost roli euro w tym zakresie wiąże się co najmniej z dwoma czynnikami: brakiem efektu inercji na rynku finansowym oraz pojawieniem się możliwości stworzonych przez płynny, głęboki i zintegrowany europejski rynek finansowy (w tym związanych z dywersyfikacją portfela inwestycyjnego). Zgodnie z szeroką miarą międzynarodowej emisji dłużnych papierów wartościowych, która obejmuje emisje w walucie krajowej skierowane na międzynarodowy rynek finansowy, wartość dłużnych papierów wartościowych denominowanych w euro przewyższyła w 2004 r. wartość dłużnych papierów wartościowych denominowanych w dolarze amerykańskim. Od tego czasu różnica między udziałem euro i dolara w emisji dłużnych papierów wartościowych rosła. W czerwcu 2007 r. udział euro w światowej emisji dłużnych papierów wartościowych wyniósł 48% w porównaniu z 36-procentowym udziałem dolara amerykańskiego KORZYŚCI I ZAGROŻENIA WYNIKAJĄCE Z POSIADANIA WALUTY MIĘDZYNARODOWEJ Przywilej emisji pieniądza odgrywającego decydującą rolę w międzynarodowym systemie walutowym daje wielorakie korzyści. Kreacja waluty międzynarodowej przynosi profit w postaci renty emisyjnej (senioratu). Renta emisyjna to dochód banku centralnego z tytułu monopolu na emisję pieniądza (Maliszewski 2001, s. 6). Posiadanie waluty o randze międzynarodowej oznacza dodatkowe przychody banku centralnego z tytułu większej emisji pieniądza. Korzyści tej nie należy jednak przeceniać. Całkowite zyski Rezerwy Federalnej stanowią mniej niż 0,5% PKB Stanów Zjednoczonych. Oznacza to, że dodatkowe przychody z kreacji pieniądza międzynarodowego są relatywnie niskie (De Grauwe 2009, s. 72). Seniorat może stanowić źródło finansowania deficytu budżetu państwa. Korzyść ta jest związana z pełnieniem przez pieniądz międzynarodowy funkcji środka akumulacji w sferze oficjalnej, czyli rolą waluty rezerwowej. Rezerwy utrzymywane są w walutach obcych oraz w złocie. Największe na świecie rezerwy walut zagranicznych posiadają Chiny. W 2008 r. ich wartość osiągnęła mld USD, co stanowiło 158% wartości chińskiego importu dóbr i usług (IMF 2009a, s ). Bank centralny Chin lokuje większość swoich rezerw dewizowych w denominowane w dolarach amerykańskich aktywa, głównie obligacje. Podobnie czynią inne banki centralne Azji. Azjatyckie inwestycje w amerykańskie dłużne papiery wartościowe to ważne źródło finansowania deficytu budżetowego Stanów Zjednoczonych. 2 Więcej informacji na temat wąskiej i szerokiej miary emisji zob. European Commission (2008, s. 118). 165

12 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro Jak przedstawiono w poprzednim podrozdziale, wzrasta znaczenie euro jako waluty rezerwowej. W IV kwartale 2008 r. udział euro w ujawnionych światowych rezerwach dewizowych wyniósł 26,5%, dolara amerykańskiego 64%, jena japońskiego 3,3% (European Central Bank 2009, s. 9). Wygląda więc na to, że inwestycje w europejskie rządowe papiery wartościowe stanowią źródło finansowania deficytów budżetowych również w strefie euro. Istnieje niebezpieczeństwo związane z przedstawionym powyżej mechanizmem. Łatwe źródło finansowania może skłaniać do jego nadmiernego wykorzystywania. Przykładem jest sytuacja rządu Stanów Zjednoczonych, który zainicjował w 2001 r. ekspansywną politykę fiskalną i następnie utrzymywał wysoki deficyt budżetowy, wykorzystując łatwy dostęp do kredytów udzielanych przez azjatyckie banki centralne. To z kolei pomagało w finansowaniu boomu konsumpcyjnego w Stanach Zjednoczonych, którego drastyczny finał obserwowaliśmy w 2008 r. Kolejna korzyść z emisji pieniądza dominującego w światowym systemie walutowym polega na możliwości finansowania deficytu bilansu obrotów bieżących we własnej walucie, co pozwala na ograniczenie potrzeby akumulowania rezerw dewizowych. Valéry Giscard d'estaing w latach 60. XX w. sformułował termin nadzwyczajny przywilej (exorbitant privilege), upowszechniony następnie przez Charles a de Gaulle a. Pojęcie to odnosi się do działań Stanów Zjednoczonych, które od wielu lat importują więcej, niż eksportują, oraz korzystają z istotnego przywileju polegającego na finansowaniu ujemnego salda na rachunku obrotów bieżących za pomocą emisji pieniądza krajowego. W tym kontekście należy wspomnieć o tzw. dylemacie Triffina (Triffin dilemma). W latach 60. XX w. belgijsko-amerykański ekonomista Robert Triffin zwrócił uwagę na fakt, że oparty na dolarze ówczesny międzynarodowy system walutowy ma istotny defekt: potrzebna światu płynność wymaga deficytu na rachunku bieżącym USA. Ostrzegł, że nadmiar zobowiązań pieniężnych podważy zaufanie do głównej waluty międzynarodowej. Pogląd ten okazał się proroczy: system Bretton Woods załamał się w 1971 r. Dylemat Triffina polega na trudności jednoczesnego utrzymania płynności międzynarodowej i zaufania do waluty dominującej. Aktualnie przed dylematem Triffina stoją Chiny. Z jednej strony chińskich architektów polityki gospodarczej martwi ryzyko spadku wartości ogromnych rezerw dolarowych, z drugiej zgodnie z logiką Triffina to właśnie ich polityka spowodowała nasilenie tego zagrożenia. Stany Zjednoczone finansują część swego deficytu handlowego, emitując relatywnie nisko oprocentowane obligacje skarbowe nabywane przez banki centralne innych państw. Uprzywilejowana pozycja dolara amerykańskiego umożliwia Stanom Zjednoczonym emitowanie płynnych, krótkoterminowych zobowiązań zagranicznych (liquid and short-term foreign liabilities) oraz inwestowanie w niepłynne długoterminowe aktywa zagraniczne (illiquid and longterm foreign assets), czyniąc ze Stanów Zjednoczonych tzw. bankiera świata (banker of the world). Korzyść czerpana przez Stany Zjednoczone polega na tym, że oprocentowanie zagranicznych zobowiązań jest niższe niż stopa zwrotu osiągana z inwestycji w zagraniczne aktywa. 166

13 Posiadanie monopolu na emisję dominującej waluty międzynarodowej przynosi korzyść także w skali mikroekonomicznej. Polega ona na niższych kosztach transakcyjnych ponoszonych przez podmioty gospodarcze realizujące rozliczenia z zagranicą w walucie krajowej (brak kosztów przewalutowywania i konieczności zabezpieczania się przed ryzykiem kursowym). Dotyczy to nie tylko podmiotów handlu zagranicznego (eksporterów, importerów), ale także osób podróżujących za granicę lub dokonujących transgranicznych transferów pieniężnych. Większość importu Stanów Zjednoczonych jest fakturowana w ich narodowej walucie. Deprecjacja dolara amerykańskiego nie prowadzi do spadku popytu na import i pogorszenia terms of trade. W konsekwencji deprecjacja dolara jest słabym bodźcem do zastąpienia importu popytem na krajowe dobra i usługi, a redukcja deficytu handlowego odbywa się głównie za sprawą eksportu. Osiągnięcie przez jednostkę pieniężną rangi głównej waluty międzynarodowej stwarza ponadto szansę na pobudzenie aktywności krajowego rynku finansowego. Podmioty zagraniczne mogą być bardziej zainteresowane nabywaniem aktywów oraz emisją dłużnych papierów wartościowych denominowanych w walucie dominującej. W rezultacie rynek finansowy kraju emitenta głównej waluty międzynarodowej może przyciągać zagraniczny kapitał. Jeśli więc euro awansuje do rangi waluty międzynarodowej na równi z dolarem amerykańskim, mogą powstać nowe możliwości dla instytucji finansowych w strefie euro. Należy przy tym zaznaczyć, że międzynarodowy status waluty nie jest niezbędny do tego, aby kraj ją emitujący był atrakcyjny dla działalności finansowej. Przykładowo, londyńskie City jest ważnym w skali świata centrum finansowym, choć funt szterling nie odgrywa już decydującej roli w międzynarodowym systemie walutowym. Oznacza to, że dysponowanie walutą międzynarodową nie jest warunkiem koniecznym do świadczenia usług finansowych, za które reszta świata jest skłonna zapłacić. Internacjonalizacja waluty ma też pewne mankamenty. Jej międzynarodowy charakter wiąże się z ryzykiem destabilizacji gospodarki kraju jej emitenta, związanym z wystawieniem jej na znaczne przepływy kapitału międzynarodowego. Przepływy te mogą powodować duże wahania kursu waluty międzynarodowej, rzutując na konkurencyjność eksportu, a zatem na terms of trade kraju emitującego pieniądz światowy ARCHITEKTURA MIĘDZYNARODOWEGO SYSTEMU FINANSOWEGO A PRZYSZŁOŚĆ UNII WALUTOWYCH Współczesne finanse międzynarodowe cechuje tendencja do tworzenia regionalnych stref walutowych. Zjawisko regionalizmu walutowego jest widoczne niemal w każdej części świata. Wiele obszarów walutowych powstało w wyniku naśladownictwa integracji w ramach UGW w Europie. Regionalna integracja walutowa oznacza wykształcanie autonomicznej strefy walutowej, którą charakteryzują: eliminacja marż wahań kursów walutowych lub wprowadzenie do obiegu wspólnej waluty, utworzenie jednolitego rynku finansowego, powołanie superbanku banków emisyjnych, prowadzącego politykę pieniężno-walutową na 167

14 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro obszarze strefy walutowej. Istniejące na świecie ugrupowania walutowe są w większości związane z dolarem amerykańskim lub z euro. Można zatem stwierdzić, że procesy regionalnej integracji walutowej zmierzają do utworzenia dwubiegunowego światowego systemu walutowego opartego na tych walutach (Bilski 2007, s ; 2006, s. 267). Najwięcej różnorodnych stref walutowych powstaje na kontynencie afrykańskim. Wiele z nich ma swoje źródła w dawnych relacjach ekonomicznych między europejskimi metropoliami a afrykańskimi terytoriami zależnymi (koloniami). Frank CFA (CFA franc) jest wspólną walutą 14 państw afrykańskich, składających się na strefę franka (franc zone): Benin, Burkina Faso, Republika Côte d'ivoire, Gwinea-Bissau, Mali, Niger, Senegal, Togo tworzą Zachodnioafrykańską Unię Gospodarczą i Walutową (West African Economic and Monetary Union, WAEMU) ze wspólnym bankiem centralnym, Bankiem Centralnym Państw Zachodnioafrykańskich (Central Bank of West African States). Kamerun, Republika Środkowoafrykańska, Republika Konga, Republika Gwinei Równikowej, Czad i Gabon tworzą Wspólnotę Gospodarczą i Walutową Środkowej Afryki (Central African Economic and Monetary Community, CEMAC) ze wspólnym bankiem centralnym Bankiem Państw Środkowoafrykańskich (Bank of Central African States). Frank CFA powstał w 1945 r. Początkowo CFA franc stanowił akronim nazwy franc des Colonies Françaises d'afrique (franc of the French Colonies of Africa), czyli był walutą francuskich kolonii w Afryce. Od 1958 r. termin frank CFA oznaczał franc de la Communauté Française d'afrique (franc of the French Community of Africa). Gdy na początku lat 60. XX w. kolonie francuskie uzyskały niepodległość, nazwa ta stała się niepoprawna politycznie. Aktualnie CFA franc jest skrótowcem nazwy franc de la Communauté Financière d'afrique (franc of the African Financial Community) dotyczącej państw członkowskich WAEMU oraz franc de la Coopération Financière en Afrique Centrale (franc of the Financial Cooperation in Central Africa) nazwy obowiązującej w państwach należących do CEMAC. Kurs frank CFA początkowo był usztywniony w stosunku do franka francuskiego, a od 2002 r. jest powiązany z euro. O kursie franka CFA w stosunku do euro decyduje Francja 12 stycznia 1994 r. zdewaluowała franka CFA o 50%, nie konsultując tego nawet z państwami strefy franka. Za przykładem strefy franka CFA na kontynencie afrykańskim powstają nowe ugrupowania walutowe, m.in. Wspólny Obszar Walutowy (Common Monetary Area, CMA) w Afryce Południowej, który tworzą Lesoto, Swaziland, Namibia i Republika Południowej Afryki. CMA w Afryce Południowej jest organizacją o charakterze senioralnym (dominacja pojedynczego dużego kraju Republiki Południowej Afryki, na którą przypada około 90% PKB, handlu, populacji całego ugrupowania) bez wyraźnie wykształconych wspólnych instytucji (np. wspólnego banku centralnego). CMA w Afryce Południowej jest oparte na strefie wolnego handlu z bardzo wysoką mobilnością kapitału. Lesoto, Namibia i Swaziland mają prawo emitować waluty narodowe, które odgrywają rolę środka płatniczego 168

15 wyłącznie w krajach ich emisji 3. Rand pełni natomiast funkcję środka płatniczego na całym obszarze CMA w Afryce Południowej (Wang i in. 2007, s. 8). Waluty tych trzech małych państw (lesotho loti, dolar namibijski, lilangeni) są doskonałymi substytutami randa. Dla możliwie pełnego poznania procesów integracyjnych w Afryce warto zwrócić uwagę na projekt utworzenia unii walutowej przez Wspólnotę Gospodarczą Państw Afryki Zachodniej (Economic Community of West African States, ECOWAS). ECOWAS jest ugrupowaniem regionalnym złożonym z 15 państw. Tworzą go kraje WAEMU oraz Gambia, Gwinea, Sierra Leone, Liberia, Ghana, Nigeria i Republika Zielonego Przylądka. W 2000 r. ECOWAS przyjął dwuetapową strategię utworzenia unii walutowej. W pierwszym etapie państwa ECOWAS nienależące do WAEMU (Gambia, Ghana, Gwinea, Nigeria, Sierra Leone) 4 postanowiły utworzyć drugą unię walutową Strefę Walutową Afryki Zachodniej (West African Monetarny Zone, WAMZ). Następnie WAEMU i WAMZ planują połączenie w celu utworzenia szerszej unii monetarnej w ramach ECOWAS (De Grauwe 2009, s. 103). W państwach Afryki Zachodniej powstało wiele instytucji, np. wspólny bank centralny dla państw WAEMU i instytut monetarny dla krajów członkowskich WAMZ, co świadczy o stopniowym wykształcaniu się struktur instytucjonalnych unii. W 1981 r. została utworzona Organizacja Państw Wschodnich Karaibów (Organization of Eastern Caribbean States, OECS), a dwa lata później powstał bank centralny tego obszaru (Eastern Caribbean Central Bank). OECS tworzą: Antigua i Barbuda, Dominika, Grenada, Montserrat, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia i Saint Vincent oraz Grenadyny. Członkami stowarzyszonymi są Anguilla i Brytyjskie Wyspy Dziewicze. Członkowie OECS mają wspólną walutę dolara wschodniokaraibskiego (Eastern Caribbean dollar) powiązaną z dolarem amerykańskim. Ciekawy projekt utworzenia do 2010 r. unii walutowej realizują kraje Zatoki Perskiej. Rada Współpracy Zatoki Perskiej (Cooperation Council For The Arab States of The Gulf) z siedzibą w stolicy Arabii Saudyjskiej, Rijadzie, to powstała w 1981 r. organizacja krajów arabskich. Tworzą ją Zjednoczone Emiraty Arabskie, Bahrajn, Arabia Saudyjska, Oman, Katar i Kuwejt. Kraje tego obszaru osiągają duże zyski z eksportu surowców (ropa naftowa, gaz naturalny). Waluty krajów Rady są powiązane kursem stałym z dolarem amerykańskim, w którym rozliczana jest większość transakcji handlowych ugrupowania. Stopniowe wykształcanie się strefy walutowej ma również miejsce w Azji Wschodniej. Jej korzenie sięgają współpracy gospodarczej i politycznej w ramach utworzonego w 1967 r. Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej (Association of Southeast Asian Nations, ASEAN) z siedzibą w stolicy Indonezji, Dżakarcie. Wydarzeniem, które bardzo przyczyniło się do zacieśnienia współpracy państw regionu, był azjatycki kryzys walutowy w latach Lesotho loti jest powszechnie akceptowane jako środek płatniczy w miastach Republiki Południowej Afryki na granicy z Lesoto. 4 Liberia odmówiła uczestnictwa w unii walutowej, bierze jednak udział w spotkaniach WAMZ w roli obserwatora. Republika Zielonego Przylądka, przy wsparciu Portugalii, powiązała kurs swojej waluty z euro. 169

16 Mechanizmy funkcjonowania strefy euro Międzynarodowa transmisja kryzysu (tzw. efekt domina, zjawisko zarażania) spowodowała, że walka z nim wymagała podjęcia działań na wielu rynkach narodowych i wyzwoliła regionalny solidaryzm finansowy. Instytucjonalnym wyrazem współpracy walutowej państw Azji Wschodniej jest porozumienie Chiang Mai Initiative (CMI), ogłoszone przez państwa ASEAN (Bruneę, Kambodżę, Indonezję, Laos, Malezję, Birmę, Filipiny, Singapur, Tajlandię i Wietnam) oraz Chiny, Japonię i Koreę Południową w 2000 r. Jest ono rozszerzeniem istniejącej w ASEAN od 1977 r. siatki swap (bilateral swap arrangements) o trzy nowe kraje: Japonię, Chiny i Koreę Południową. CMI można porównać z działającym w ramach Europejskiego Systemu Walutowego (ESW) systemem bardzo krótkich kredytów na cele interwencji walutowych (Bilski 2007, s. 181). Wspólne interwencje walutowe są dowodem współpracy krajów regionu na rynkach finansowych. Jeśli jednak chodzi o unifikację walutową, kraje regionu zachowują powściągliwość. Wydaje się, że taka postawa ma motywy polityczne, wynikające z historii i kultury państw Azji Wschodniej. Konkludując, na podstawie przedstawionych przykładów regionalizmu walutowego obserwowanego w różnych częściach świata można stwierdzić, że obecne przeobrażenia w finansach międzynarodowych zmierzają do wykształcania bipolarnego systemu walutowego opartego na dwóch dominujących walutach światowych: dolarze amerykańskim i euro. Zmienić to mogą jedynie projekty integracji walutowej w Azji. Choć obecnie państwa azjatyckie są związane z dolarem amerykańskim, niewykluczone jest powstanie trójdzielnego systemu walutowego ZAKOŃCZENIE W rozdziale tym przedstawiono warunki konieczne do kreacji pieniądza międzynarodowego, funkcje pełnione przez walutę globalną, korzyści i niebezpieczeństwa wynikające z bycia emitentem głównej waluty światowej oraz zarys architektury międzynarodowego systemu finansowego w kontekście przyszłości unii walutowych. Procesy światowego regionalizmu walutowego zmierzają do utworzenia dwubiegunowego systemu walutowego opartego na dolarze amerykańskim i euro. Perspektywę tę mogą zakłócać jedynie projekty integracyjne w Azji Wschodniej. Chociaż zmniejsza się dominacja dolara amerykańskiego, pozostaje on dominującą walutą międzynarodową w wielu sferach, zarówno na rynku finansowym, jak i towarowym. Ponieważ Chiny oraz inne kraje Azji Południowo-Wschodniej lokują większość swoich rezerw dewizowych w denominowane w dolarach amerykańskich aktywa, przyszłość dolara amerykańskiego może zależeć od polityki dywersyfikacyjnej rezerw walutowych tych państw. Historia gospodarcza pokazuje, że zmiana statusu jednostki pieniężnej w międzynarodowym systemie walutowym to długotrwały proces. Nie należy się więc spodziewać radykalnych zmian w tym zakresie w najbliższym czasie. 170

17 Literatura BIS (2005), Triennial Central Bank Survey. Foreign exchange and derivatives market activity in 2004, March, Bank for International Settlements, Basel. BIS (2007), Triennial Central Bank Survey. Foreign exchange and derivatives market activity in 2007, December, Bank for International Settlements, Basel. Bilski J. (2006), Międzynarodowy System Walutowy, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa. Bilski J. (2007), Unie, bloki, strefy walutowe we współczesnej gospodarce, w: J. Schroeder, B. Stępień (red.), Handel i finanse międzynarodowe w warunkach globalizacji, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. De Grauwe P. (2009), Economics of monetary union, Oxford University Press, New York. ECB (2009), The International Role of the Euro, Statistical Annex, July, European Central Bank, Frankfurt am Main. European Commission (2008), Successes and Challenges after 10 years of Economic and Monetary Union, European Economy, 2. IMF (2009a), World Economic Outlook, October, International Monetary Fund, Washington D.C. IMF (2009b), Global Financial Stability Report, October, International Monetary Fund, Washington D.C. Kenen P.B. (1983), The Role of the Dollar As an International Currency, Group of Thirty, Occasional Papers, 13, New York. Maliszewski W. (2001), Pomiar senioratu przegląd metod i wyników empirycznych, Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych CASE, Studia i Analizy, 228, Warszawa. Oręziak L. (2008a), Euro pieniądz międzynarodowy, Bank i Kredyt, 1. Oręziak L. (2009), Międzynarodowa pozycja euro, w: NBP, Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczpospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej. Eseje zagranicznych i polskich ekonomistów, Narodowy Bank Polski, Warszawa. Reinert K.A., Rajan R.S., Glass A.J., Davis L. S. (2009a), The Princeton Encyclopedia of the Word Economy, I, Princeton University Press, New Jersey. Reinert K.A., Rajan R.S., Glass A.J., Davis L.S. (2009b), The Princeton Encyclopedia of the Word Economy, II, Princeton University Press, New Jersey. Wang J., Masha I., Shirono K., Harris L. (2007), The Common Monetary Area in Southern Africa: Shocks, Adjustment, and Policy Challenges, IMF Working Paper, 158, Washington. 171

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel Akademia Młodego Ekonomisty Walutowa Wieża Babel Dr Andrzej Dzun Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. Pieniądz- powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań,

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ EKONOMICZNY. Studium Podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro

UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ EKONOMICZNY. Studium Podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ EKONOMICZNY Studium Podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro Agata Burek MIĘDZYNARODOWE ZNACZENIE EURO. SZANSE NA POZYSKANIE STATUSU WALUTY ŚWIATOWEJ Praca dyplomowa

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Zarządzania, Informatyki i Finansów studia podyplomowe MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA STREFY EURO Magdalena Borowiec Wpływ kryzysu na euro jako walutę międzynarodową

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa rola euro na rynku pożyczkowym

Międzynarodowa rola euro na rynku pożyczkowym Międzynarodowa rola euro na rynku pożyczkowym Rola euro jako waluty służącej do zaciągania zobowiązań Euro jest popularną walutą zaciągania zobowiązań. Świadczy o tym wysoki udział dłużnych papierów wartościowych

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Po co komu Unia Europejska i euro? Prof. dr hab. Elżbieta Kawecka-Wyrzykowska (Katedra Integracji Europejskiej im. Jeana Monneta; www.kawecka.eu) Poprzedniczka strefy euro Łacińska

Bardziej szczegółowo

Zmiany na ekonomicznej mapie świata

Zmiany na ekonomicznej mapie świata Zmiany na ekonomicznej mapie świata Ryszard Petru Główny Ekonomista BRE Banku, Dyrektor Banku ds. Strategii i Nadzoru Właścicielskiego Starogard Gdański, 22.10.2010 1 Agenda Wschodząca Azja motorem światowego

Bardziej szczegółowo

EURO jako WSPÓLNA WALUTA

EURO jako WSPÓLNA WALUTA Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy EURO jako WSPÓLNA WALUTA Prof. dr hab. Eugeniusz Gatnar Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 18 marca 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Białecka. Euro w roli waluty międzynarodowej

Katarzyna Białecka. Euro w roli waluty międzynarodowej UNIWERSYTET WARMIŃSKO-MAZURSKI W OLSZTYNIE WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH STUDIA PODYPLOMOWE MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA STREFY EURO Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji

Bardziej szczegółowo

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne Makroekonomia gospodarki otwartej i finanse międzynarodowe Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Plan wykładu Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA PODJйTYCH DECYZJI DLA WIZ C I D W PODZIALE NA CEL WYDANIA WIZY, OBYWATELSTWO APLIKUJ CYCH

STATYSTYKA PODJйTYCH DECYZJI DLA WIZ C I D W PODZIALE NA CEL WYDANIA WIZY, OBYWATELSTWO APLIKUJ CYCH ZaЁ cznik nr 1 do OSR Proj. ustawy o cudzoziemcach STATYSTYKA PODJйTYCH DECYZJI DLA WIZ C I D W PODZIALE NA CEL WYDANIA WIZY, OBYWATELSTWO APLIKUJ CYCH Nazwa placсwki: WSZYSTKIE Cel wydania: WSZYSTKIE

Bardziej szczegółowo

Koniec dolara? Nowy pieniądz międzynarodowy. prof. dr hab. Roman SkarŜyński

Koniec dolara? Nowy pieniądz międzynarodowy. prof. dr hab. Roman SkarŜyński Koniec dolara? Nowy pieniądz międzynarodowy prof. dr hab. Roman SkarŜyński Część I. Stan aktualny Niesprawność międzynarodowego systemu finansowego u źródeł kryzysu finansowego 2008-2010 Rosnąca świadomość,

Bardziej szczegółowo

System finansowy w Polsce. dr Michał Konopczak Instytut Handlu Zagranicznego i Studiów Europejskich michal.konopczak@sgh.waw.pl

System finansowy w Polsce. dr Michał Konopczak Instytut Handlu Zagranicznego i Studiów Europejskich michal.konopczak@sgh.waw.pl System finansowy w Polsce dr Michał Konopczak Instytut Handlu Zagranicznego i Studiów Europejskich michal.konopczak@sgh.waw.pl Segmenty sektora finansowego (w % PKB) 2 27 212 Wielkość systemu finansowego

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro PREZENTACJA WYNIKÓW Wojciech Mroczek Znaczenie strefy euro w światowym handlu 1996-1998 2004-2006 Czy wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 23 października 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie i perspektywy euro jako waluty międzynarodowej. UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ W LUBLINIE Wydział Ekonomiczny

Funkcjonowanie i perspektywy euro jako waluty międzynarodowej. UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ W LUBLINIE Wydział Ekonomiczny UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ W LUBLINIE Wydział Ekonomiczny Studia podyplomowe: Mechanizmy funkcjonowania strefy euro Imię i nazwisko: Natalia Konopka nr albumu: 9355212 Funkcjonowanie i perspektywy

Bardziej szczegółowo

AKCJA 2 PARTNERSTWA STRATEGICZNE

AKCJA 2 PARTNERSTWA STRATEGICZNE ZASADY MAJĄCE ZASTOSOWANIE DO KATEGORII BUDŻETU NA PODSTAWIE JEDNOSTKOWYCH STAWEK RYCZAŁTOWYCH AKCJA 2 PARTNERSTWA STRATEGICZNE 1. Zarządzanie projektem i jego wdrażanie Dofinansowanie działań organizacji

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Budowa i odbudowa zaufania na rynku finansowym. Piotr Szpunar Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski

Budowa i odbudowa zaufania na rynku finansowym. Piotr Szpunar Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski Budowa i odbudowa zaufania na rynku finansowym Piotr Szpunar Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski Aktywa instytucji finansowych w Polsce w latach 2000-2008 (w mld zł) 2000 2001 2002 2003

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie Dziura w drodze

Ubezpieczenie Dziura w drodze Przykład szkoleniowy: Ubezpieczenie Dziura w drodze Cel algorytmu: Spółka ABC zajmuje się sprzedażą ubezpieczeń komunikacyjnych. Właśnie otrzymała nowy produkt o nazwie Dziura w drodze (zwrot kosztów za

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWA POZYCJA EURO BILANS DZIESIĘCIU LAT ISTNIENIA WSPÓLNEGO PIENIĄDZA

MIĘDZYNARODOWA POZYCJA EURO BILANS DZIESIĘCIU LAT ISTNIENIA WSPÓLNEGO PIENIĄDZA STUDIA I PRACE WYDZIAŁU NAUK EKONOMICZNYCH I ZARZĄDZANIA NR 13 Barbara Kurkowiak MIĘDZYNARODOWA POZYCJA EURO BILANS DZIESIĘCIU LAT ISTNIENIA WSPÓLNEGO PIENIĄDZA Wprowadzenie W maju 2008 roku minęło dziesięć

Bardziej szczegółowo

Lepsza perspektywa zysków! Zarządzanie płynnością Typy inwestycyjne Union Investment

Lepsza perspektywa zysków! Zarządzanie płynnością Typy inwestycyjne Union Investment Lepsza perspektywa zysków! Zarządzanie płynnością Typy inwestycyjne Union Investment Warszawa maj 2012 r. W co lokować nadwyżki? Aktualne typy inwestycyjne. maj 2012 2 Zarządzanie płynnością PLN Stały

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Zarządzania, Informatyki i Finansów studia podyplomowe MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA STREFY EURO Małgorzata Gackiewicz Euro jako waluta międzynarodowa praca dyplomowa

Bardziej szczegółowo

Cennik Połączeń realizowanych w ramach usługi Karta Tani Telefon

Cennik Połączeń realizowanych w ramach usługi Karta Tani Telefon Cennik Połączeń realizowanych w ramach usługi Karta Tani Telefon Karta Tani Telefon daje możliwość prowadzenia tanich rozmów międzynarodowych i krajowych. Oferuje następujące typy połączeń telefonicznych

Bardziej szczegółowo

Klub Laureatów Dolnośląskiego Certyfikatu Gospodarczego 25 kwietnia 2016 roku

Klub Laureatów Dolnośląskiego Certyfikatu Gospodarczego 25 kwietnia 2016 roku 25 kwietnia 2016 roku Bieżąca sytuacja gospodarcza Grzegorz Warzocha - AVANTA Auditors & Advisors www.avanta-audit.pl Międzynarodowa sytuacja gospodarcza 4,0% 3,5% 3,0% 2,5% Globalne tendencje gospodarcze

Bardziej szczegółowo

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra TEMAT: Zadłużenie międzynarodowe 9. 8. Funkcje kredytów w skali międzynarodowej: eksport kapitałów; możliwość realizacji określonych inwestycji np. przejęcie kontroli nad firmą znajdującą się zagranicą,

Bardziej szczegółowo

dr hab. Tomasz Nieborak Wydział Prawa i Administracji UAM w Poznaniu Katedra Prawa Finansowego

dr hab. Tomasz Nieborak Wydział Prawa i Administracji UAM w Poznaniu Katedra Prawa Finansowego dr hab. Tomasz Nieborak Wydział Prawa i Administracji UAM w Poznaniu Katedra Prawa Finansowego Pieniądz jako waluta Waluta to pieniądz w rozliczeniach międzynarodowych Platon Prawa : Prywatny człowiek,

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE KONTRAKTÓW CIRS W MECHANIZMIE CURRENCY CARRYTRADES

ZASTOSOWANIE KONTRAKTÓW CIRS W MECHANIZMIE CURRENCY CARRYTRADES Katedra Rynków Kapitałowych Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Jacek Tomaszewski ZASTOSOWANIE KONTRAKTÓW CIRS W MECHANIZMIE CURRENCY CARRYTRADES Rynek kapitałowy, a koniunktura gospodarcza Łódź, 3 4 grudnia

Bardziej szczegółowo

Ameryka Północna i Środkowa

Ameryka Północna i Środkowa Ameryka Północna i Środkowa Bahamy - - Barbados - - Bermudy - - Dominikana - Grenada - - Jamajka - Kanada - błonica, tężec, polio - Kostaryka - tężec, polio; dur Kuba - Meksyk - ; Nikaragua - WZW b; Trynidad

Bardziej szczegółowo

Bilans płatniczy strefy euro publikuje Europejski Bank Centralny, natomiast bilans płatniczy Unii Europejskiej - Eurostat.

Bilans płatniczy strefy euro publikuje Europejski Bank Centralny, natomiast bilans płatniczy Unii Europejskiej - Eurostat. Bilans płatniczy zestawienie (dochody wpływy kontra wydatki płatności) wszystkich transakcji dokonanych między rezydentami (gospodarką krajową) a nierezydentami (zagranicą) w danym okresie. Jest on sporządzany

Bardziej szczegółowo

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Mirosław Gronicki Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Warszawa 31 maja 2011 r. Spis treści 1. Geneza światowego kryzysu finansowego. 2. Światowy kryzys finansowy skutki. 3. Polska

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Dariusz Rosati... 11. Część I. Funkcjonowanie strefy euro

Spis treści. Wstęp Dariusz Rosati... 11. Część I. Funkcjonowanie strefy euro Spis treści Wstęp Dariusz Rosati.............................................. 11 Część I. Funkcjonowanie strefy euro Rozdział 1. dziesięć lat strefy euro: sukces czy niespełnione nadzieje? Dariusz Rosati........................................

Bardziej szczegółowo

CYFROWA TELEFONIA STACJONARNA

CYFROWA TELEFONIA STACJONARNA CYFROWA TELEFONIA STACJONARNA CENNIK USŁUG TELEFONICZNYCH netto brutto Instalacja linii telefonicznej dla odbiorcy Internetu blokowe.pl 40,16 zł 49,00 zł Instalacja linii telefonicznej dla pozostałych

Bardziej szczegółowo

Wirtualne Muzeum MOJE WIATRAKI

Wirtualne Muzeum MOJE WIATRAKI Wirtualne Muzeum MOJE WIATRAKI część Znaczki Pocztowe Koperty FDC Datowniki Okolicznościowe z Wiatrakiem Właściciel KOLEKCJI: Wiesław Szkopek Wydanie VII / 11 2015 eksponaty filatelistyczne w Kolekcji

Bardziej szczegółowo

` Cennik połączeń zagranicznych obowiązujący od 17.10.2014 Strona 1 z 6

` Cennik połączeń zagranicznych obowiązujący od 17.10.2014 Strona 1 z 6 ` Cennik połączeń zagranicznych obowiązujący od 17.10.2014 Strona 1 z 6 Cennik połączeń zagranicznych obowiązujący od 17.10.2014 Ceny za minutę połączenia, naliczanie sekundowe. Połączenia w ramach platformy

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM

Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM Szczecin, 2010 Spis treści Wstęp... 11 CZĘŚĆ I OD WYMIANY MIĘDZYNARODOWEJ DO GOSPODARKI GLOBALNEJ Rozdział 1 HANDEL MIĘDZYNARODOWY....

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Plan finansowania potrzeb pożyczkowych budżetu państwa i jego uwarunkowania

Plan finansowania potrzeb pożyczkowych budżetu państwa i jego uwarunkowania Departament Długu Publicznego Plan finansowania potrzeb pożyczkowych budżetu państwa i jego uwarunkowania Listopad 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Miesięczny kalendarz emisji... 2 Komentarze MF... 8 ul.

Bardziej szczegółowo

Cennik połączeń telefonicznych VOIP

Cennik połączeń telefonicznych VOIP SL-NET s.c. ul. Wiosenna 1c/1 35-303 Rzeszów Tel. 665-706-108 Tel. 017 250 20 11 email: biuro@sl-net.pl strona. www.sl-net.pl Cennik połączeń telefonicznych VOIP Usługi Netto Cena za usługę Brutto Połączenia

Bardziej szczegółowo

KA107 Współpraca z krajami partnerskimi - konkurs 2016

KA107 Współpraca z krajami partnerskimi - konkurs 2016 KA107 Współpraca z krajami partnerskimi - konkurs 2016 Katalog państw partnerskich Kraje partnerskie sąsiadujące z UE (Regiony 1-4) Bałkany Zachodnie (Region 1) w 2015/2016 19% ogółu mobilności 253 wymiany

Bardziej szczegółowo

Przydział i uruchomienie jednego numeru telefonicznego z puli jawtel.pl: - koszt uruchomienia: 250 PLN - obowiązująca promocyjna opłata: 29 PLN

Przydział i uruchomienie jednego numeru telefonicznego z puli jawtel.pl: - koszt uruchomienia: 250 PLN - obowiązująca promocyjna opłata: 29 PLN CENNIK USŁUG TELEFONICZNYCH TARYFA JAWTEL DOMOWY 60 MINUT Strona: 1/6 Opłaty uruchomieniowe: Przydział i uruchomienie jednego numeru telefonicznego z puli jawtel.pl: - koszt uruchomienia: 250 PLN - obowiązująca

Bardziej szczegółowo

Korekta nierównowagi zewnętrznej

Korekta nierównowagi zewnętrznej Wykład 4 Korekta nierównowagi zewnętrznej Plan wykładu 1. System kursu walutowego 2. Korekta przy sztywnym kursie 1. System kursu walutowego W systemie płynnych kursów walutowych cena waluty jest wyznaczona

Bardziej szczegółowo

Międzyrynkowa analiza kursów walutowych SPIS TREŚCI

Międzyrynkowa analiza kursów walutowych SPIS TREŚCI Międzyrynkowa analiza kursów walutowych Ashraf Laidi SPIS TREŚCI Przedmowa Podziękowania Wprowadzenie Rozdział 1. Dolar i złoto Koniec systemu z Bretton Woods złoto rozpoczyna hossę Restrykcyjna polityka

Bardziej szczegółowo

Warunki uzyskania zaliczenia z przedmiotu, na którym słuchacz studiów podyplomowych był nieobecny

Warunki uzyskania zaliczenia z przedmiotu, na którym słuchacz studiów podyplomowych był nieobecny Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej VII edycja Rok akademicki 2015/2016 Warunki uzyskania zaliczenia

Bardziej szczegółowo

Internacjonalizacja waluty Chin jako wyzwanie dla międzynarodowej roli euro

Internacjonalizacja waluty Chin jako wyzwanie dla międzynarodowej roli euro Internacjonalizacja waluty Chin jako wyzwanie dla międzynarodowej roli euro dr Dominik Skopiec Instytut Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Determinanty międzynarodowej

Bardziej szczegółowo

Euro wspólny pieniądz

Euro wspólny pieniądz Euro wspólny pieniądz dr Agnieszka Kłos Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji

Bardziej szczegółowo

Euro pieniądz międzynarodowy

Euro pieniądz międzynarodowy 1 styczeń 2008 Leokadia Oręziak Euro pieniądz międzynarodowy Funkcje walut międzynarodowych Dolar amerykański jako główna waluta międzynarodowa Czynniki stanowiące podstawę międzynarodowej pozycji euro

Bardziej szczegółowo

Szczepienia przed wyjazdem za granicę

Szczepienia przed wyjazdem za granicę Szczepienia przed wyjazdem za granicę Nazwa państwa Afganistan Albania Algieria Angola Antigua i Barbuda Arabia Saudyjska Argentyna Armenia Obowiązkowe szczepienia (Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne) szczepionka

Bardziej szczegółowo

Cennik połączeń międzynarodowych

Cennik połączeń międzynarodowych Cennik połączeń telefonicznych (kwoty brutto) Abonament Ilość darmowych minut Połączenia krajowe Połączenia stacjonarne Połączenia do Plus, T-Mobile, Orange Połączenia do innych operatorów sieci komórkowych

Bardziej szczegółowo

SYSTEM BANKOWY. Finanse 110630-1165

SYSTEM BANKOWY. Finanse 110630-1165 SYSTEM BANKOWY Finanse Plan wykładu Rodzaje i funkcje bankowości Bankowość centralna Banki komercyjne i inwestycyjne Finanse Funkcje banku centralnego(1) Bank dla państwa Bank dla banków Emisja pieniądza

Bardziej szczegółowo

Bilans płatniczy Polski w lipcu 2015 r.

Bilans płatniczy Polski w lipcu 2015 r. Warszawa, dnia 14 września 2015 r. Bilans płatniczy Polski w lipcu 2015 r. Miesięczny bilans płatniczy został oszacowany przy wykorzystaniu danych z miesięcznych i kwartalnych sprawozdań polskich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy cennik połączeń telefonicznych ALTkom

Szczegółowy cennik połączeń telefonicznych ALTkom Radlin dnia 26-05-2015 Szczegółowy cennik połączeń telefonicznych ALTkom Kraj Klasa Brutto Kraj Klasa Brutto Albania Stacjonarne 0,65 zł Bangladesz Stacjonarne 0,27 zł Albania Komórkowe 1,23 zł Bangladesz

Bardziej szczegółowo

Kursy walutowe wprowadzenie

Kursy walutowe wprowadzenie Kursy walutowe wprowadzenie Krzysztof Radojewski Koło Naukowe Zarządzania Finansami http://knmanager.ae.wroc.pl e-mail: knmanager@ae.wroc.pl Spis treści podstawowe pojęcia, ewolucja międzynarodowego systemu

Bardziej szczegółowo

BILANS PŁATNICZY. Aktywa (Kredyt +) Pasywa (Debet -) 1. Eksport towarów i usług. 1. Import towarów i usług. 2. Dary i przekazy jednostronne

BILANS PŁATNICZY. Aktywa (Kredyt +) Pasywa (Debet -) 1. Eksport towarów i usług. 1. Import towarów i usług. 2. Dary i przekazy jednostronne BILANS PŁATNICZY Aktywa (Kredyt +) Pasywa (Debet -) 1. Eksport towarów i usług. 1. Import towarów i usług. 2. Dary i przekazy jednostronne 2. Dary i przekazy jednostronne dla otrzymane z zagranicy. zagranicy.

Bardziej szczegółowo

Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy?

Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy? Andrzej Sławiński Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy? 1. Czy banki centralne emitują pieniądze? Warszawa.gazeta.pl Bilans

Bardziej szczegółowo

Gospodarka światowa w 2015. Mateusz Knez kl. 2A

Gospodarka światowa w 2015. Mateusz Knez kl. 2A Gospodarka światowa w 2015 Mateusz Knez kl. 2A Koło Ekonomiczne IV LO Nasze koło ekonomiczne współpracuje z Uniwersytetem Ekonomicznym w Poznaniu. Wspólne działania rozpoczęły się od podpisania umowy pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Cennik połączeń Obowiązuje od dnia 01.08.2012

Cennik połączeń Obowiązuje od dnia 01.08.2012 Cennik połączeń Obowiązuje od dnia 01.08.2012 Ceny połączeń krajowych: (Ceny z VAT, za minutę połączenia, przez calą dobę) w promocji: bez promocji: Międzymiastowe i Lokalne (wszyscy operatorzy) 0,10 zł

Bardziej szczegółowo

wzw A, wzw B, żółta gorączka (febra), błonica, wścieklizna, szczepionka p/gruźlicza p/gruźlicza Australia wzw A, błonica, tężec, polio, dur brzuszny

wzw A, wzw B, żółta gorączka (febra), błonica, wścieklizna, szczepionka p/gruźlicza p/gruźlicza Australia wzw A, błonica, tężec, polio, dur brzuszny Obowiązkowe szczepienia Zalecane szczepienia Zalecane szczepienia w zależności od stopnia narażenia, charakteru pobytu, rejonu kraju Afganistan wzw A,, dur brzuszny wzw B,, szczepionka Albania wzw A,,

Bardziej szczegółowo

Ryzyko walutowe i zarządzanie nim. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Ryzyko walutowe i zarządzanie nim. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Ryzyko walutowe i zarządzanie nim 2 Istota ryzyka walutowego Istota ryzyka walutowego sprowadza się do konieczności przewalutowania należności i zobowiązań (pozycji bilansu banku) wyrażonych w walutach

Bardziej szczegółowo

Cennik połączeń telefonicznych

Cennik połączeń telefonicznych Cennik połączeń telefonicznych ważny od grudnia 2006 Tanie Rozmowy UPC Połączenia lokalne dni robocze lub wolne od pracy całą dobę 0,09 22% 0, Połączenia międzymiastowe dni robocze 08:00-8:00 0,25 22%

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Cennik ogólny świadczenia usług telekomunikacyjnych przez Fiberway Sp. z o.o.

Cennik ogólny świadczenia usług telekomunikacyjnych przez Fiberway Sp. z o.o. Cennik ogólny świadczenia usług telekomunikacyjnych przez Fiberway Sp. z o.o. Obowiązuje klientów, którzy od dnia 1 listopada 2014 r. zawierają umowę o świadczenie usług telekomunikacyjnych, oraz abonentów,

Bardziej szczegółowo

- Hongkong. Porady dla podróżnych. Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014. 1. esky.pl 2. Guide_homepage

- Hongkong. Porady dla podróżnych. Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014. 1. esky.pl 2. Guide_homepage 1. esky.pl 2. Guide_homepage Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014 Porady dla podróżnych Loty Bagaż Ciąża a lot samolotem Dziecko w samolocie Zwierzęta Odprawa i obsługa pasażera Zdrowie i bezpieczeństwo Informacje

Bardziej szczegółowo

- jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego.

- jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego. Fundusze hedgingowe i private equity - jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego. Dr Małgorzata Mikita Wyższa Szkoła a Handlu i Prawa im. R. Łazarskiego w Warszawie Do grupy inwestycji alternatywnych

Bardziej szczegółowo

RYZYKO KURSOWE W BANKU CENTRALNYM

RYZYKO KURSOWE W BANKU CENTRALNYM N a r o d o w y B a n k P o l s k i Warszawa, 31 stycznia 2007 r. RYZYKO KURSOWE W BANKU CENTRALNYM 1. W bilansach banków centralnych, z racji pełnionych przez nie funkcji, po stronie aktywów dominują

Bardziej szczegółowo

SCOREBOARD WSKAŹNIKI PROCEDURY NIERÓWNOWAG MAKROEKONOMICZNYCH

SCOREBOARD WSKAŹNIKI PROCEDURY NIERÓWNOWAG MAKROEKONOMICZNYCH SCOREBOARD WSKAŹNIKI PROCEDURY NIERÓWNOWAG MAKROEKONOMICZNYCH Scoreboard to zestaw praktycznych, prostych i wymiernych wskaźników, istotnych z punktu widzenia sytuacji makroekonomicznej krajów Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Z. Pozsar i in.: pośrednictwo finansowe, które jest związane z dokonywaniem transformacji terminów zapadalności oraz płynności bez jednoczesnego

Z. Pozsar i in.: pośrednictwo finansowe, które jest związane z dokonywaniem transformacji terminów zapadalności oraz płynności bez jednoczesnego Shadow banking. Z. Pozsar i in.: pośrednictwo finansowe, które jest związane z dokonywaniem transformacji terminów zapadalności oraz płynności bez jednoczesnego dostępu do środków banku centralnego lub

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Kraj cena netto cena brutto

Kraj cena netto cena brutto Cennik połączeń ważny od 01.01.2015 Kraj cena netto cena brutto Afganistan 1,1301 zł 1,39 zł Afganistan - GSM 1,3740 zł 1,69 zł Albania 0,7967 zł 0,98 zł Albania - GSM 1,3740 zł 1,69 zł Albania - Usługi

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW arytet siły nabywczej () arytet siły nabywczej jest wyprowadzany w oparciu o prawo jednej ceny. rawo jednej ceny zakładając,

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG TELEFONICZNYCH. NAZWA PAKIETU START PREMIUM MAX ABONAMENT 15 ZŁ 40 ZŁ 60 ZŁ DARMOWE MINUTY 60 min. 350 min. BEZ LIMITU POŁĄCZENIA KRAJOWE

CENNIK USŁUG TELEFONICZNYCH. NAZWA PAKIETU START PREMIUM MAX ABONAMENT 15 ZŁ 40 ZŁ 60 ZŁ DARMOWE MINUTY 60 min. 350 min. BEZ LIMITU POŁĄCZENIA KRAJOWE CENNIK USŁUG TELEFONICZNYCH NAZWA PAKIETU START PREMIUM MAX ABONAMENT 15 ZŁ 40 ZŁ 60 ZŁ DARMOWE MINUTY 60 min. 350 min. BEZ LIMITU INSTALACJA 1,23 zł POŁĄCZENIA KRAJOWE USŁUGA połączenia w TYGRYS.NET połączenia

Bardziej szczegółowo

Opis danych kartograficznych dostępnych w ofercie Emapa sp. z o.o.

Opis danych kartograficznych dostępnych w ofercie Emapa sp. z o.o. Opis danych kartograficznych dostępnych w ofercie Emapa sp. z o.o. - stan na grudzień 2013 1. MapSet Polska:... 3 2. MultiNet Europa:... 5 3. MapSet Europa:... 8 5. MapSet Azja:... 10 2 1. MapSet Polska

Bardziej szczegółowo

WYKAZ STREF MIĘDZYNARODOWYCH. Wielka Brytania Local Rate. Papua Nowa Gwinea audiotext

WYKAZ STREF MIĘDZYNARODOWYCH. Wielka Brytania Local Rate. Papua Nowa Gwinea audiotext WYKAZ STREF MIĘDZYNARODOWYCH Francja premium Wielka Brytania Local Rate Hawaje Szwecja USA Watykan Portugalia Wielka Brytania Niemcy Niemcy premium Alaska Austria Papua Nowa Gwinea audiotext Szwecja premium

Bardziej szczegółowo

Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy?

Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy? Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy? Łukasz Tarnawa Departament Strategii i Analiz Warszawa, 6 listopada 2008 1 Gospodarka globalna kryzys sektora finansowego w gospodarkach

Bardziej szczegółowo

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Dr Bogdan Buczkowski Katedra Wymiany Międzynarodowej Konferencja organizowana w ramach projektu Utworzenie nowych interdyscyplinarnych programów kształcenia

Bardziej szczegółowo

- Malta. Porady dla podróżnych. Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014. 1. esky.pl 2. Guide_homepage

- Malta. Porady dla podróżnych. Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014. 1. esky.pl 2. Guide_homepage 1. esky.pl 2. Guide_homepage Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014 Porady dla podróżnych Hotele Loty Bagaż Ciąża a lot samolotem Dziecko w samolocie Zwierzęta Odprawa i obsługa pasażera Zdrowie i bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

NAZWA KIERUNKU Cena netto Kwota VAT Cena brutto Afganistan 2,07 zł 0,48 zł 2,55 zł Alaska 0,14 zł 0,03 zł 0,17 zł Albania 0,61 zł 0,14 zł 0,75 zł

NAZWA KIERUNKU Cena netto Kwota VAT Cena brutto Afganistan 2,07 zł 0,48 zł 2,55 zł Alaska 0,14 zł 0,03 zł 0,17 zł Albania 0,61 zł 0,14 zł 0,75 zł NAZWA KIERUNKU Cena netto Kwota VAT Cena brutto Afganistan 2,07 zł 0,48 zł 2,55 zł Alaska 0,14 zł 0,03 zł 0,17 zł Albania 0,61 zł 0,14 zł 0,75 zł Albania - tel. kom. 0,61 zł 0,14 zł 0,75 zł Algieria 0,91

Bardziej szczegółowo

Cennik usług telekomunikacyjnych

Cennik usług telekomunikacyjnych Cennik usług telekomunikacyjnych świadczonych przez: PHU IWKD Adam Gwóźdź z siedzibą w Ostródzie (14-100) przy ul. Małłka 7, wpisanej do rejestru przedsiębiorców telekomunikacyjnych pod numerem 5246, NIP:

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

Twoje Minuty 30. Opłata za inicjację połączeń lokalnych, strefowych, międzystrefowych, do sieci komórkowych

Twoje Minuty 30. Opłata za inicjację połączeń lokalnych, strefowych, międzystrefowych, do sieci komórkowych Twoje Minuty 30 Opłata miesięczna Miesięczna opłata abonamentowa (zawiera 30 darmowych minut na połączenia lokalne) Cena Cena 23,00 5,06 28,06 Opłata za inicjację połączeń lokalnych, strefowych, międzystrefowych,

Bardziej szczegółowo

RYNEK FINANSOWY W POLSCE - WYBRANE PROBLEMY

RYNEK FINANSOWY W POLSCE - WYBRANE PROBLEMY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Rzecznik Prasowy Prezesa GUS seminarium naukowe pod patronatem naukowym prof. dr hab. Józefa Oleńskiego Prezesa GUS RYNEK FINANSOWY W POLSCE - WYBRANE PROBLEMY prof. nadzw. dr

Bardziej szczegółowo

Bankowość Zajęcia nr 1

Bankowość Zajęcia nr 1 Motto zajęć: "za złoty dukat co w słońcu błyszczy" Bankowość Zajęcia nr 1 Bankowość centralna, przemiany w pośrednictwie finansowym System bankowy Dwuszczeblowość: bank centralny + banki komercyjne (handlowe);

Bardziej szczegółowo

Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r.

Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r. Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r. Członkowie Rady Polityki Pieniężnej dyskutowali na temat polityki pieniężnej w kontekście bieżącej i oczekiwanej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Wniosek DECYZJA RADY. w sprawie przyjęcia przez Litwę euro w dniu 1 stycznia 2015 r.

Wniosek DECYZJA RADY. w sprawie przyjęcia przez Litwę euro w dniu 1 stycznia 2015 r. KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 4.6.2014 r. COM(2014) 324 final 2014/0170 (NLE) Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przyjęcia przez Litwę euro w dniu 1 stycznia 2015 r. PL PL UZASADNIENIE 1. KONTEKST WNIOSKU

Bardziej szczegółowo

Unia bankowa skutki dla UE, strefy euro i dla Polski. Warszawa, 29 listopada 2012 r.

Unia bankowa skutki dla UE, strefy euro i dla Polski. Warszawa, 29 listopada 2012 r. Unia bankowa skutki dla UE, strefy euro i dla Polski Warszawa, 29 listopada 2012 r. Unia bankowa skutki dla UE i dla strefy euro Andrzej Raczko Narodowy Bank Polski Strefa euro Strefa euro doświadcza bardzo

Bardziej szczegółowo

Import: Dostępność usług, strefy i czasy tranzytowe

Import: Dostępność usług, strefy i czasy tranzytowe Import: Dostępność usług, strefy i czasy tranzytowe Kraj Afganistan 11 5-9 Brak serwisu - Afryka Południowa (RPA) 12 3-5 Brak serwisu - Albania 7 3-4 Brak serwisu - Algieria 13 3-5 Brak serwisu - Amerykańskie

Bardziej szczegółowo

- Nepal. Porady dla podróżnych. Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014. 1. esky.pl 2. Guide_homepage

- Nepal. Porady dla podróżnych. Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014. 1. esky.pl 2. Guide_homepage 1. esky.pl 2. Guide_homepage Ostatnia aktualizacja: 19.11.2014 Porady dla podróżnych Loty Bagaż Ciąża a lot samolotem Dziecko w samolocie Zwierzęta Odprawa i obsługa pasażera Zdrowie i bezpieczeństwo Informacje

Bardziej szczegółowo

Gospodarka i rynki finansowe Gdynia 11.05.2016 XTB ONLINE TRADING. www.xtb.pl www.tradebeat.pl

Gospodarka i rynki finansowe Gdynia 11.05.2016 XTB ONLINE TRADING. www.xtb.pl www.tradebeat.pl Gospodarka i rynki finansowe Gdynia 11.05.2016 ONLINE TRADING www.tradebeat.pl Gospodarka i rynki finansowe 1. Wzrost na świecie i oczekiwania 2. Chiny zagrożeniem numer jeden dla światowej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Informacje o polskich urzędach wymiany, które wysyłają paczki pocztowe za granicę

Informacje o polskich urzędach wymiany, które wysyłają paczki pocztowe za granicę Informacje o polskich urzędach wymiany, które wysyłają paczki pocztowe za granicę 1. Urzędem wymiany dla wszystkich paczek priorytetowych jest WER w Warszawie, zwany dalej. 2. Urzędami wymiany dla paczek

Bardziej szczegółowo

Okres pobytu bezwizowego. Wymagane dokumenty podróży A AFGANISTAN tak paszport. paszport / dowód osobisty ALGIERIA tak paszport

Okres pobytu bezwizowego. Wymagane dokumenty podróży A AFGANISTAN tak paszport. paszport / dowód osobisty ALGIERIA tak paszport Państwo / terytorium Wiza Okres pobytu bezwizowego Wymagane dokumenty podróży A AFGANISTAN ALBANIA do 90 dni ALGIERIA ANDORA do 90 dni ANGOLA ANGUILLA czas pobytu określany przy wjeździe ANTIGUA I BARBUDA

Bardziej szczegółowo

CENY UWZGLĘDNIAJĄ PODATEK VAT W WYSOKOŚCI

CENY UWZGLĘDNIAJĄ PODATEK VAT W WYSOKOŚCI 1. Usługi krajowe połączenia standardowe, SMS, MMS, Internet USŁUGI Połączenia krajowe (cena za minutę połączenia) 0,29 zł 0,24 zł SMS 0,12 zł 0,10 zł MMS 0,50 zł 0,41zł Transmisja danych (cena za 100

Bardziej szczegółowo