Budowa pułapek gniazdowych dla murarki ogrodowej Osmia rufa L.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Budowa pułapek gniazdowych dla murarki ogrodowej Osmia rufa L."

Transkrypt

1 Budowa pułapek gniazdowych dla murarki ogrodowej Osmia rufa L. mgr Piotr Szefer Katedra Ekologii, Instytut Biologii Środowiska Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego Spis treści Wstęp Charakterystyka murarki ogrodowej Biologia Ekologia Wskazówki dotyczące hodowli i budowy gniazd Przygotowanie gniazd Hodowla Pozytywne skutki stwarzania siedlisk dla pszczół samotnic Czy to wszystko? BIBLIOGRAFIA: Wstęp Tworzenie schronień dla samotnych pszczół, w tym również murarki ogrodowej (Osmia rufa L.) jest działaniem niezwykle pożytecznym i nie wymaga zbyt dużego nakładu pracy, a tryb życia tego owada znacznie ogranicza zabiegi konieczne do utrzymania ich kolonii. Coraz częściej w Europie promuje się zwiększanie różnorodności biologicznej poprzez stawianie w ogrodach, parkach czy na balkonach tak zwanych hoteli dla pszczół (Syga 2011). Są to specjalnie przygotowane siedliska dla owadów mające na celu przyciągnięcie różnych, często pożytecznych gatunków poprzez stwarzanie im dogodnych warunków bytowania. Celem tego przewodnika jest dostarczenie wskazówek dla osób zainteresowanych zwiększaniem bioróżnorodności w swoim otoczeniu. Tekst ten skupia się głównie na murarce ogrodowej (Osmia rufa L.), ale tworzenie siedlisk w oparciu o podane tu instrukcje nie wyklucza sytuacji wykorzystania ich również przez inne gatunki samotnych pszczół lub owadów o podobnych wymaganiach co do miejsca bytowania. Głównym punktem 1

2 niniejszego opracowania jest rozdział poświęcony przygotowaniu gniazd, zawierający wskazówki dotyczące wymagań pszczoły odnośnie ich wymiarów, kształtu czy orientacji. Dla głębszego zrozumienia potrzeb pszczoły murarki i specyfiki gniazdowania przedstawiono także krótkie charakterystyki dotyczące ekologii i biologii Osmia rufa L. W końcowych rozdziałach podano kilka informacji dla osób zainteresowanych hodowlą tej pożytecznej pszczoły. Składają się na nie odnośniki do literatury i portali internetowych związanych z hodowlą murarek. Krótko także omówiono także problem spadku bioróżnorodności i zaznaczono pozytywne skutki stwarzania siedlisk dla owadów, w tym także owadów zapylających. 1. Charakterystyka murarki ogrodowej Osmia rufa L. to jednopokoleniowy, wczesnowiosenny gatunek pszczoły z rodziny miesierkowatych (Megachilidae). Stosunkowo duża (10 12mm, 40 do 100 mg) pszczoła, gęsto owłosiona i, jak większość przedstawicieli rodziny, przenosząca pyłek na specjalnej szczoteczce na spodniej stronie odwłoka (Fot. 1) (Banaszak, Romasenko 2001). Żyje samotnie, ale może w odpowiednich warunkach tworzyć bardzo duże kolonie (Glejdasz, Wilkaniec 2008). Nie produkuje miodu na skalę gospodarczą. Ten pospolity w Europie gatunek wykorzystywany jest głównie do zapylania drzew owocowych (Biliński, Teper 2004). Łatwość hodowli sprawia, że schronienia dla wielu gatunków samotnie żyjących dzikich pszczół (między innymi murarki ogrodowej) stanowią element ozdobny przydomowych ogródków oraz ogrodów botanicznych a ich hodowlę rozpatrywać można jako przyjemne hobby. Fot 1. Pokrój ciała murarki ogrodowej (Osmia rufa L.). Od lewej samiec i samica (fot. P.Szefer). 2

3 1.1. Biologia W ciągu roku murarka ogrodowa daje tylko jedno pokolenie. Pierwsze samce pojawiają się w kwietniu, a ostatnie samice oblatują rośliny do czerwca (Banaszak, Romasenko 2001; Ruszkowski i inni 1998). Oblot dorosłe owady rozpoczynają już w temperaturze 15 C (Glejdasz, Wilkaniec 2008). Murarka jest pszczołą polilektyczną (korzystającą z pyłku i nektaru wielu gatunków roślin). Na liście roślin pokarmowych znajduje się ponad 150 gatunków (Ruszkowski, Biliński 1986; Wilkaniec, Warakomska 1992). Często wymienia się tu także gatunki wiatropylne, takie jak Juglans (orzech włoski), czy Quercus (dąb) (Teper 2007). Murarka jako miejsca gniazdowania wykorzystuje istniejące już szczeliny i otwory, takie jak pęknięcia w drewnianych konstrukcjach, suche łodygi roślin, szczeliny w zaprawie lub pustakach. Samica tworzy liniowe gniazdo składające się z 2 15 kompartmentów (komórek) oddzielonych przegrodami z błota zmieszanego ze śliną (komórek), gdzie do komórek budowanych i zaopatrywanych jako pierwsze składane są jaja, z których wylęgną się samice. Z jaj położonych bliżej wylotu powstaną natomiast samce (Ivanov 2006). Gniazdo może mieć średnicę od 5 8 mm, przy czym najwyższą liczbę komórek osiągają gniazda o średnicach granicznych (5 i 8 mm) (Wilkaniec 1998). Głębokość to cm. Komórka ma zwykle ok. 4 6 mm a długość 9 18 mm (Ryc. 1). Ryc. 1. Przekrój przez gniazdo Osmia rufa L., utworzone w wydrążonej łodydze (wg Banaszaka i Romasenko 2001) (a) oraz zbliżenie pojedynczej komórki (b). 3

4 Ostateczne zamknięcie gniazda ma większą grubość: 5 10 mm i jest najcięższe (Ivanov 2006). Jednorazowe przygotowanie pokarmu dla czerwiu to około 30 wylotów (łącznie kilka tysięcy kwiatów, ok 10 kwiatów/ minutę) (Tasei, 1973). Za każdym razem pszczoła przenosi od 4 do 10 mg pyłku aż do osiągnięcia wartości g pyłku/ komórkę (to, jak dużo pyłku zostanie złożone w komórce zależy głównie od jej średnicy, przeznaczonej płci potomstwa i warunków środowiskowych) (Glejdasz, Wilkaniec 2008). W momencie gdy zaopatrzenie komórki osiągnie odpowiednią wartość (większą dla samic, mniejszą dla samców) samica wchodzi tyłem do gniazda i składa jajo, a następnie całość zamyka korkiem ze śliny i błota lub gliny (grubości ok. 1 2 mm). Tak powstaje podstawa do następnej komórki tworząc układ liniowy (Ryc. 1. a). Po kilku dniach z jaja wylęga się beznogi, ślepy czerw, który żywi się pozostawionym przez samicę pyłkiem. Po pewnym czasie produkuje srebrzysty oprzęd i do jesieni przechodzi przeobrażenie do imago czyli dorosłego owada. W tej postaci zimuje. Wiosną, gdy zaczynają kwitnąć drzewa owocowe, z kokonów wychodzą pierwsze samce. Najpierw z komórek wygryzają się osobniki znajdujące się najbliżej wyjścia do gniazda. Gdyby jednak rozwój komórki położonej bliżej wyjścia opóźniał się, inne osobniki mogą przegryźć się przez nią (Bosch 2008). Samce przez około tydzień odżywiają się na kwiatach w pobliżu kolonii i oczekują na samice. Te, gdy się pojawią, od razu kopulują z samcami i następnego dnia przystępują do budowy i zaopatrywania pierwszych komórek. Tempo budowy komórki zależy głównie od wieku pszczoły (samice żyją około 4-6 tygodni), warunków pogodowych i dostępności pokarmu (Glejdasz, Wilkaniec 2008). Jeżeli w sezonie gotowe gniazdo poddane zostanie wstrząsowi, może to obniżyć przeżywalność potomstwa i skutkować mniejszym procentem wygryzających się wiosną owadów (Biliński, Teper 2004). W czasie zimowania kokony zawierające dorosłe owady lepiej znoszą stale niska temperaturę (ok. 0 st. C) niż cieple i łagodne, lub bardzo mroźne zimy (Bosch, Kemp 2004). Do miejsc gniazdowania poprzez sygnały chemiczne wabione są również owady, które wykorzystują zgromadzony przez samicę murarki ogrodowej pyłek do własnych celów. Te tak zwane pasożyty gniazdowe nalezą do kilku w różnym stopniu spokrewnionych rodzin: Megachilidae (pasożytnicze gatunki blisko spokrewnione z murarką), Drosophilidae (niewielke muchówki) czy Chrysididae (osy pasożytnicze) (Banaszak, Romasenko 2001). Zwykle składają swoje jaja w nie zamkniętej jeszcze przez samicę komórce podczas jej lotu pokarmowego (Ulbrich, Seidelman 2001). Następnie wylęgające się jako pierwsze larwy 4

5 pasożyta wyjadają zgromadzony pokarm, co prowadzi do śmierci potomstwa murarki w danej komórce Ekologia Osmia rufa L. jest gatunkiem pospolitym w całej Europie (Banaszak, Romasenko 2001). Zwykle w krajobrazie rolniczym związana jest z zabudowaniami, gdyż stwarzają one różnorodne siedliska dla rozwoju populacji tych owadów. Najczęstszym czynnikiem ograniczającym wzrost populacji tej pożytecznej pszczoły jest brak miejsc do gniazdowania (Banaszak 1993). Drewniane belki, szczeliny w zaprawie, sterty drewna czy pustaków to elementy, które człowiek stara się usunąć ze swojego otoczenia. Murarki nie są w stanie same przygotować odpowiedniego otworu na gniazdo, stąd też bardzo stymulujące dla wzrostu populacji tej pszczoły jest tworzenie sztucznie odpowiednich siedlisk. Środowiska antropogeniczne zwykle wykazują duże bogactwo bazy pokarmowej (Banaszak 1983; Cierzniak 2003,). Zróżnicowane gatunki roślin sadzone w ogrodach, sady z drzewami owocowymi, zaniedbane przydroża, czy niektóre murawy stanowią bogate źródło pokarmu dla furażujących (poszukujących pyłku i nektaru) samic. Dostęp do pokarmu znajdującego się w pobliżu gniazd bezpośrednio wpływa na sukces rozrodczy samic i późniejszą przeżywalność i jakość potomstwa. Wg modelu matematycznego HIP, istnieje bezpośredni związek pomiędzy odległością i ilością kwiatów a długością i obfitością zaopatrywania jednej komórki w pyłek (Ulbrich, Seidelman 2001). Zbyt mała dostępność pokarmu skutkuje wydłużonym czasem furażowania, co zwiększa ilość komórek pasożytowanych oraz zmniejsza ilość pyłku przeznaczonego na jedna komórkę. Niewielkie zaopatrzenie komórek ma również wpływ na stosunek liczebności samców do samic. Murarka sama decyduje jakiej płci będzie osobnik wylęgający się z jaja dokonując jego zapłodnienia (samica) lub nie (samiec) (Seidelmann i inni 2010). Jednakże jeżeli ilość pokarmu jest niewystarczająca do rozwoju samicy to pszczoła składa tylko jaja z których wylęgają się samce. Dodatkowo powstające ze słabo zaopatrzonych komórek samice są mniejsze i mają obniżoną płodność. Wszystkie te czynniki składają się na załamanie się liczebności populacji. Duża populacja jest dużo bardziej odporna na losowe wydarzenia (Gotelli 2008) oraz zagrożenie pasożytnictwem (Ulbrich, Seidelman 2001). Wykazano, że konkurencja pokarmowa ze strony pszczoły miodnej nie wpływa w znaczący sposób negatywnie na rozwój populacji pszczół gniazdujących nad ziemią (lub w pułapkach gniazdowych), w tym także murarki ogrodowej (Steffan-Dewenter, Tscharntke 5

6 2000). Osmia rufa L. sama również nie stanowi zagrożenia dla rodzimych zgrupowań zapylaczy, gdyż jest gatunkiem występującym naturalnie w naszym kraju (Glejdasz, Wilkaniec 2008). Murarki pod względem intensywności oblotu kwiatów i pracowitości zdecydowanie przewyższają pszczoły miodne. Do zapylenia hektara sadu wystarczy (w zależności od gatunku drzew) od 550 do 3100 samic (czyli około kokonów) (Biliński, Teper 2004). Jest to liczba znacznie mniejsza od koniecznej do wykonania tej pracy liczebności rodzin pszczoły miodnej. 2. Wskazówki dotyczące hodowli i budowy gniazd Chów murarek ogrodowych jest niezwykle prosty i nie wymaga tylu zabiegów co przy rodzinach pszczelich. Z tych względów (oraz dlatego, że nawet kilkutysięczna kolonia tych owadów nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka) coraz częściej hotele dla pszczół trafiają do ogródków przydomowych i dużych ogrodów botanicznych (Fot. 2). Potwierdzeniem tego może być ich obecność jako element jednego z nagrodzonych projektów na XX Międzynarodowym Festiwalu Ogrodów w Chaumont (Bredy-Łaciak 2011). Fot. 2. Hotel dla owadów w Londyńskim Garden Museum (fot. P. Szefer). 6

7 Pszczoły samotnice nie są wybredne, zasiedlają otwory różnych kształtów w szerokim wachlarzu materiałów (Glejdasz, Wilkaniec 2008). Jednakże w celu zwiększenia liczebności populacji warto stosować kilka zasad zwiększających atrakcyjność przygotowanych przez nas siedlisk dla pszczół samotnic. Wiele badań prowadzono nad preferowanym materiałem gniazdowym. Zdecydowanie najlepsze (Wilkaniec 1998; Ivanov 2006; Krunić, Stanisavlejević 2006) wyniki hodowli uzyskiwano wykorzystując następujące materiały: puste łodygi Phragmites australis trzciny pospolitej (Ryc. 2), papierowe lub kartonowe rurki, bloki drewniane z nawierconymi otworami (Ryc. 3, 4). Ryc. 2. Gniazda dla Osmia rufa L. w postaci ciasno upakowanych, pustych łodyg trzciny pospolitej, otoczonych fragmentem rury PCV w celu zabezpieczenia przed deszczem (a) oraz przykład przygotowanie łodyg na potrzeby hodowlii (b) Przygotowanie gniazd Oprócz wyżej wymienionych materiałów do tworzenia gniazd wykorzystywać można pustaki, rurki plastikowe, bloki gliniane, jednakże podane powyżej są niezmiernie proste w pozyskaniu i obróbce. Rurki, łodygi lub otwory, ze względu na duży zakres wielkości samic, powinny mieć średnicę od 5 do 8 mm (Glejdasz, Wilkaniec 2008; Biliński, Teper 2004). 7

8 Długość gniazd wahać może się w szerokim zakresie cm. Najczęściej jednak wykorzystuje się gniazda cm. Trzciny (lub inne gatunki o wydrążonej łodydze - szczaw lucernowaty, barszcz) o przekroju światła łodygi jak podany powyżej przycina się do długości cm w ten sposób, że kolanko trawy znajduje się w środku lub przy końcu odcinka (Ryc. 2b). Zapewnia to zamknięcie rurki na końcu gniazda. Murarki nie lubią tylnych wyjść więc tunel powinien być zawsze zamknięty na dnie gniazda. Ryc. 3. Schemat budowy przykładowego gniazda wykorzystywanego do hodowli Osmia rufa L.: seria deseczek z wyżłobionymi tunelami, ściśle upakowane, skręcone śrubami lub mocno związane. Nawiercając przy pomocy wiertarki otwory w blokach drewnianych zaleca się przygotowanie otworów w kilku rozmiarach z podanego zakresu (wiertłami o danej średnicy). Stwarza to odpowiednie warunki dla wszystkich samic w populacji. Drewno wykorzystane do przygotowania gniazd w blokach drewnianych powinno być dobrze wysuszone. Stosowane rodzaje drewna to olcha, sosna, akacja oraz lipa. Kształt użytego fragmentu drewna zdaje się nie mieć większego znaczenia. Otwory nawiercać można zarówno w nieobrobionym bloku czy fragmencie grubizny. Odległość pomiędzy poszczególnymi otworami może być dowolna, aczkolwiek gęściej rozmieszczone wejścia do gniazd są szybciej odszukiwane przez pszczoły zakładające nowe gniazdo. Zdecydowanie łatwiejsze w użytkowaniu w celu rozmnożenia populacji są rurki kartonowe lub papierowe, ewentualnie trzcinowe, gdyż łatwiej z nich pozyskiwać kokony do późniejszej obserwacji, oczyszczenia i przechowywania. 8

9 Ryc. 2. Schemat budowy gniazda dla Osmia rufa L.: serie otworów różnych rozmiarów nawiercone w bloku drewnianym i zabezpieczone przed deszczem przy pomocy niewielkiego daszku przekrój (b). Samica zamieszkująca gniazdo szykująca się do lotu pokarmowego (a). Gniazda powinny znajdować się w miejscach osłoniętych od wiatru i koniecznie zabezpieczonych przed deszczem. Dobrymi punktami na lokalizację konstrukcji są okolice zabudowań, ogrody lub miejsca otoczone wysokimi krzewami. Podczas nawiercania otworów należy zwrócić uwagę na to, aby były one wykonane lekko pod kątem, tak, aby nie zbierała się w nich woda. Murarka wykorzystywać będzie stworzone tunele niezależnie od orientacji otworów wlotowych do gniazd. Mogą one znajdować się na powierzchniach pionowych lub poziomych. Jeżeli zależy nam na gniazdach, których wyloty skierowane będą w górę, należy dodatkowo zabezpieczyć je przed deszczem. Bloki drewniane przycina się pod kątem kilku stopni w stosunku do podstawy i umocowuje na tak powstałej skośnej powierzchni niewielki daszek (Rys ). Materiał gniazdowy w postaci rurek lub fragmentów łodyg trzciny grupuje się wiążąc w wiązki, umieszczając je w odpowiednio przyciętych fragmentach rury PCV lub plastikowych butelek, co dodatkowo zabezpiecz je przed wilgocią (Ryc. 2a). Luźne fragmenty trzcin można również umieszczać w skrzyniach drewnianych lub (pogrupowane) w specjalnych schronieniach posiadających daszek (Ryc. 5). 9

10 Wyjścia do gniazd powinny być skierowane na południe lub południowy wschód, tak aby poranne słońce ogrzewało otwory wejściowe i nocujące w gniazdach samice. Nie jest to warunek konieczny, ale dobra wystawa pozwala owadom na rozpoczęcie pracy już wczesnym rankiem. Dobrze nasłoneczniona powierzchnia z wejściami do gniazd posiada wysoka temperaturę, która zwiększa metabolizm murarek i pozwala na bardziej efektywna pracę. Udowodniono ostatnio w hodowlach w Serbii (Krunić, Stanisavlejević 2006), że w czasie susz można zwiększać liczebność kolonii nawadniając glebę w pobliżu gniazd. W wysokiej temperaturze aktywność owadów bardzo wzrasta. Murarki muszą jednak przeznaczać więcej czasu na poszukiwanie materiału do budowania przegród i zamknięć do gniazd. Przez zapewnienie im w pobliżu odpowiedniego budulca zmniejszamy znacząco wydatki energetyczne owadów, co przekłada się na atrakcyjność tworzonych przez nas siedlisk i szybszy wzrost populacji. Ryc. 3. Przykład budowy schronienia dla Osmia rufa L. Pułapki gniazdowe różnego typu układa się na utworzonych poziomach. Całość zabezpieczona przed deszczem prostym dachem (wg Krunić, Stanisavlejević 2006). 10

11 Duże nagromadzenie owadów przyciąga również liczne drapieżniki. Często stosowane przy większych hodowlach jest otoczenie gniazd i wejść do nich siatką o stosunkowo dużym oczku, żeby zabezpieczyć murarki przed atakami ptaków. Chociaż murarka gniazduje na dużym zakresie wysokości od powierzchni ziemi do kilku metrów w górę, to jednak zwykle hodowlę umieszcza sie na wysokości od 1 metra do 3 metrów nad powierzchnią ziemi, aby zapewnić dobre warunki wilgotnościowe, i zabezpieczenia przed drapieżnikami, czy wstrząsami. Lokalizując gniazdo warto upewnić się, czy w pobliżu znajduje się odpowiednio duża i bogata baza pokarmowa składająca się z ozdobnych i ruderalnych roślin zielnych, krzewów i drzew owocowych. Często jednak wystarczy także bliskość lasów sosnowych, dębów, lip czy klonów. Należy starać się zminimalizować odległość bazy pokarmowej od gniazd, co minimalizuje nakład pracy i czas ukończenia komórki. Skutkuje to szybszym wzrostem populacji i mniejszym ryzykiem opanowania komórki przez pasożyty (Ulbrich, Seidelmann 2001). Odpowiednio przygotowane i stabilnie umocowane gniazda wystawia się w miejscu naturalnego występowania murarki ogrodowej przed rozpoczęciem kwitnienia kwiatów w ogrodach i sadach Hodowla Oprócz zwiększania bioróżnorodności poprzez stwarzanie dodatkowych siedlisk dla murarek można podjąć się również jej hodowli, co pozwala na wydajne zwiększenie liczebności tych owadów dla celów gospodarczych. Wymaga to jednak więcej praktycznych umiejętności. Hodowla polega między innymi na corocznym przebieraniu gniazd, oczyszczaniu oprzędów i przygotowaniu ich do inkubacji. Na wiosnę uzyskane kokony wykłada się w pobliżu gniazd, aby nowe pokolenie wygryzło się z kokonów i zasiedlało przygotowane gniazda. Dodatkowe dokładne informacje w języku polskim dla ogrodników, działkowców i rolników dotyczące hodowli pszczoły murarki zawarte zostały w publikacji dra inż. Stanisława Flagi zatytułowanej Pszczoła murarka ogrodowa (Flaga 2002). Na wielu portalach internetowych można również nabyć gotowe gniazda, kokony i akcesoria przeznaczone dla hodowców ( m.in. 11

12 2.3. Pozytywne skutki stwarzania siedlisk dla pszczół samotnic Rok 2010 Unia Europejska ogłosiła rokiem bioróżnorodności (International Year of Biodiversity 2010). Do działań, które możemy podejmować należeć może budowanie hoteli dla pszczół. Niejednokrotnie stwarzamy w ten sposób możliwość przetrwania populacji dzikich pszczół w środowisku antropogenicznym (Banaszak 1983, Cierzniak 2003). Innym sposobem na przyciąganie pszczół w pobliże naszych siedlisk jest stwarzanie tzw. ogrodów dla pszczół, czyli sadzenie mieszanek roślin zielnych w skrzynkach i ogrodach. Oprócz sprzyjaniu wyższemu dobru hodowla murarek ze względu na swoją prostotę stanowić może ciekawe hobby poszerzające świadomość ekologiczną i sprawiające wiele przyjemności. Zapewniając dobrą jakości zapylania roślin w naszym otoczeniu sprzyjamy również ich kondycji jak również stabilności i ciągłości ekosystemów (Banaszak 1993) Jest to dobry sposób na zwiększenie atrakcyjności wizualnej naszego ogrodu. Przyczynić może się także do podwyższenia plonów niektórych warzyw oraz owoców w sadach i szklarniach (Wójtowski 1979) Czy to wszystko? Umieszczając w pobliżu naszych domów siedliska dla pszczół murarek możemy również stwarzać miejsca gniazdowe dla wielu innych gatunków owadów. Nawiercając w drewnianych bądź glinianych blokach mniejsze otwory, lub zwiększając zakres stosowanych średnic pustych łodyg, stwarzamy dogodne warunki do rozwoju i gniazdowania pszczół z rodzaju Hylaeus czy Megachile, oraz wielu rodzajów samotnie żyjących os, czy pożytecznych skorków (Forficula auricularia). Żaden z tych owadów nie stanowi dla ludzi zagrożenia ze względu na brak zachowań społecznych, które prowadzić mogłyby do aktywnej obrony gniazd. Dlatego też przy budowie hoteli dla pszczół zaleca się wykorzystywanie szerokiego wachlarza materiałów i średnic otworów. 12

13 BIBLIOGRAFIA: Banaszak Cibicka W., Hodowla dziko żyjących pszczół. Przegląd Pszczelarski, 17: Banaszak J., Ecology of bees (Apoidea) of agricultural landscape. Polish Ecological Studies, 9: Banaszak J., Ekologia pszczół. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, Poznań. Banaszak J., Romasenko L Megachilid Bees of Europe. Second Edition. Bydgoszcz University Press, Bydgoszcz. Biliński M., Teper D., Rearing and Utilization of the Red Mason Bee Osmia rufa L. (Hymenoptera, Megachilidae) For Orchard Pollination. Journal of Apicultural Science, 48: Bosch J., Production of undersized offspring in a solitary bee. Animal behavior, 75: Bosch J., Kemp W.P., Effect of pre-wintering and wintering temperature regimes on weight loss, survival and emergence time In the mason bee Osmia cornuta (Hymenoptera: Megachilidae). Apidologie 35: Bredy-Łaciak B Jubileuszowy festiwal w Chaumont nad Loarą. Zieleń miejska, nr 12(56). Cierzniak T., Ekologia pszczół w dynamicznym kręgu zbiorowisk grądowych. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz. Flaga S., Pszczoła murarka ogrodowa. Zarząd Główny PKE, Kraków Glejdasz K., Wilkaniec Z Murarka ogrodowa (Osmia rufa L.: Megachilidae) jako element środowiska rolniczego biologia i ekologia. [W:] Krajobraz i Bioróżnorodność, (red. S. Kaczmarek: ). Wydawnictwo UKW, Bydgoszcz. Gotelli N.J., Primer of Ecology. Sinauer Associates, Sunderland. International Year of Biodiversity 2010 (http://www.cbd.int/2010/welcome/). Ivanov S.P The Nesting of Osmia rufa (L.) (Hymenoptera, Megachilidae) in the Crimea: Structure and Composition of Nests. Entomological Review, 86: Krunić M., Stanisavlejević L Augumentation of managed population of Osmia cornuta and Osmia rufa (Hymenoptera: Megachilidae) in Southeastern Erope. European Journal of Entomology, 103:

14 Ruszkowski A. Gosek J., Biliñski M., Pawlikowski T., Kosior A., Fijał J., Kaczmarska K., Okresy pojawu pszczół samotnic z rodziny miesiarkowatych (Hymenoptera, Apoidea, Megachilidae) oraz przebieg inkubacji niektórych gatunków. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 42: Ruszkowski A., Biliński M., Rośliny pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze murarek. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe. 30: Seidelmann K., Ulbrich K., Mielniz N., Conditional sex allocation in the Red Mason bee Osmia rufa. Behavioral Ecology and Sociobiology, 64: Steffan-Dewenter I., Tscharntke T., Resource overlap and possible competition between honey bees and wild bees in central Europe. Oecologia. 122: Syga P., Owady mile widziane (dostępne online: Ogrody/1,113395, html) Tasei J.N., Observation sur le development d Osmia cornuta Latr. et Osmia rufa L. (Hymenoptera: Megachilidae). Apidologie 4: Treper D., Food plants of the red mason bee (Osmia rufa L.) determined based on a palynological analysis of faeces. Journal of Apicultural Science. 51: Ulbrich K., Seidelman K., Modeling population dynamics of solitary bees in relation to habitat quality. Web Ecology 2: Wilkaniec Z., The effect of differences in nest tube diameters on the settling of artificial nests by females of solitary bee Osmia rufa L. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe. Rok XLII, Nr 2. Wilkaniec Z., Warakomska Z., Host plant of Osmia rufa L. defined on the basis of pollen stored by female bees. [W:] Natural resources of bees in Poland (red. J. Banaszak: ) Pedagogical University, Bydgoszcz. Wójtowski F., Spostrzeżenia nad biologią I możliwościami użytkowania pszczoły murarki Osmia rufa L. (Apoidea: Megachilidae). Roczniki AR w Poznaniu, 111:

Pszczoła murarka ogrodowa

Pszczoła murarka ogrodowa Pszczoła murarka ogrodowa Dr inż. Joanna Klepacz-Baniak Plantpress Murarka ogrodowa (Osmia rufa) jest samotnie żyjącą, dziką pszczołą z rodziny miesiarkowatych (Megachilidae). Błonkówka ta występuje na

Bardziej szczegółowo

Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi

Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi Konferencja pt. Ochrona owadów zapylających warunkiem zachowania ekosystemów i produkcji

Bardziej szczegółowo

Praca i efektywność owadów zapylających

Praca i efektywność owadów zapylających Praca i efektywność owadów zapylających Dr inż. Joanna Klepacz-Baniak Plantpress Fot. 1. Wczesną wiosną matki trzmiele szukają miejsc na gniazdowanie Fot. 2. W przypadku agrestu wskutek odwiedzin kwiatów

Bardziej szczegółowo

WZORU UŻYTKOWEGO PL 67276 Y1 22.07.2013 BUP 15/13. FLAGA DOROTA BIODAR, Kraków, PL 31.07.2014 WUP 07/14. STANISŁAW FLAGA, Kraków, PL

WZORU UŻYTKOWEGO PL 67276 Y1 22.07.2013 BUP 15/13. FLAGA DOROTA BIODAR, Kraków, PL 31.07.2014 WUP 07/14. STANISŁAW FLAGA, Kraków, PL PL 67276 Y1 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 120675 (22) Data zgłoszenia: 16.01.2012 (19) PL (11) 67276 (13) Y1

Bardziej szczegółowo

MURARKA OGRODOWA (Osami rufa) W UPRAWACH SADOWNICZYCH. Materiały szkoleniowe. Opracowanie i rysunki Tadeusz Netczuk

MURARKA OGRODOWA (Osami rufa) W UPRAWACH SADOWNICZYCH. Materiały szkoleniowe. Opracowanie i rysunki Tadeusz Netczuk MURARKA OGRODOWA (Osami rufa) W UPRAWACH SADOWNICZYCH Materiały szkoleniowe Opracowanie i rysunki Tadeusz Netczuk SZKOLENIA O PSZCZOŁACH W PZD Niniejsze opracowanie przygotowano na podstawie Murarki ogrodowej

Bardziej szczegółowo

REARING AND UTILIZATION OF THE RED MASON BEE - Osmia rufa L. (Hymenoptera, Megachilidae) FOR ORCHARD POLLINATION

REARING AND UTILIZATION OF THE RED MASON BEE - Osmia rufa L. (Hymenoptera, Megachilidae) FOR ORCHARD POLLINATION Vol. 48 No. 2 2004 Journal of Apicultural Science 69 REARING AND UTILIZATION OF THE RED MASON BEE - Osmia rufa L. (Hymenoptera, Megachilidae) FOR ORCHARD POLLINATION Mieczys³aw Biliñski, Dariusz Teper

Bardziej szczegółowo

Dzikie owady zapylające wobec chemicznej ochrony roślin

Dzikie owady zapylające wobec chemicznej ochrony roślin Dzikie owady zapylające wobec chemicznej ochrony roślin Dr Dariusz Teper Instytut Ogrodnictwa, Oddział Pszczelnictwa w Puławach Zapylanie kwiatów roślin uprawnych jest jednym z najważniejszych, a jednocześnie

Bardziej szczegółowo

Osy. Vespula. Biologia. Szkodliwość. Występowanie

Osy. Vespula. Biologia. Szkodliwość. Występowanie Osy Vespula Biologia Ciało robotnicy osy pospolitej osiąga długość od 11 do 20 mm. Jest podobna do osy dachowej, ale ma na nadustku dużą kanciastą czarną plamę zamiast trzech czarnych punktów. Osa pospolita

Bardziej szczegółowo

Rola i stan dzikiej entomofauny zapylającej, a chemiczna ochrona roślin

Rola i stan dzikiej entomofauny zapylającej, a chemiczna ochrona roślin Rola i stan dzikiej entomofauny zapylającej, a chemiczna ochrona roślin Zapylanie kwiatów roślin uprawnych jest jednym z najważniejszych, a jednocześnie najtańszym czynnikiem plonotwórczym. Proces ten

Bardziej szczegółowo

OCENA ZESPOŁU ZAPYLACZY (HYMENOPTERA, APOIDEA) W UPRAWIE RZEPAKU OZIMEGO

OCENA ZESPOŁU ZAPYLACZY (HYMENOPTERA, APOIDEA) W UPRAWIE RZEPAKU OZIMEGO Progress in Plant Protection/Postępy w Ochronie Roślin 51 (3) 2011 OCENA ZESPOŁU ZAPYLACZY (HYMENOPTERA, APOIDEA) W UPRAWIE RZEPAKU OZIMEGO WOJCIECH SĄDEJ, MARIUSZ NIETUPSKI Uniwersytet Warmińsko-Mazurski

Bardziej szczegółowo

Zadrzewienia śródpolne enklawy bioróżnorodności

Zadrzewienia śródpolne enklawy bioróżnorodności Zadrzewienia śródpolne enklawy bioróżnorodności Jakub Józefczuk Bank Drzewek jest realizowany w ramach projektu: Partnerstwo dla drzew i klimatu społeczna odpowiedzialność biznesu w zakresie ochrony środowiska,

Bardziej szczegółowo

PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae)

PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae) PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae) Kos (Turdus merula), należy do rodziny drozdów. Samiec jest cały czarny, oprócz żółtego dzioba oraz żółtej obrączki wokół oka, ze stosunkowo

Bardziej szczegółowo

autor opracowania dr Iwona Gottfried EKOZNAWCA

autor opracowania dr Iwona Gottfried EKOZNAWCA Inwentaryzacja przyrodnicza wykonana w ramach termomodernizacji budynku Urzędu Miasta w Jeleniej Górze na Placu Ratuszowym 58 pod kątem występowania zwierząt chronionych (ptaków i nietoperzy) autor opracowania

Bardziej szczegółowo

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Odpowiedź nr 2. Samice wychowujące młode żyją zwykle: 1. wspólnie (samica i samiec) 2. samotnie (samice) 3. w grupach, tzw.

Bardziej szczegółowo

Rosliny, owady i miód

Rosliny, owady i miód Rosliny, owady i miód 5 6 września, sobota i niedziela Owady często nas drażnią latają, bzyczą, czasem gryzą. Są nam jednak niezbędne! Często nie zdajemy sobie sprawy z tego jak bardzo od nich zależymy

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Zn. Spr. SA.270.106.2015 Ruciane Nida, 10.12.2015 r. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Wykonanie pszczelarskiego punktu edukacyjnego w ramach projektu Tradycyjne bartnictwo ratunkiem dzikich pszczół w lasach

Bardziej szczegółowo

Ekspertyza ornitologiczna opracowana w związku z termomodernizacją budynku mieszkalnego przy ul. Kordeckiego 19 w Bydgoszczy

Ekspertyza ornitologiczna opracowana w związku z termomodernizacją budynku mieszkalnego przy ul. Kordeckiego 19 w Bydgoszczy ARDEA Doradztwo Środowiskowe Arkadiusz Kiszka os. Wschód 4C/6 62-100 Wągrowiec tel. 513 338 854 kontakt@ardea.net.pl www.ardea.net.pl Ekspertyza ornitologiczna opracowana w związku z termomodernizacją

Bardziej szczegółowo

Czytanie pobocza Z: Forman et al. 2003

Czytanie pobocza Z: Forman et al. 2003 Wykład 4 R.T.T Forman, D. Sperling, J. Bissonette, A.P. Clevenger, C. Cutshall, V. Dale, L. Fahrig, R. France, C. Goldman, K. Heanue, J. Jones, F. Swanson, T. Turrentine, T. Winter Mapy Polski Rozwój dróg

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko. Błotniaki. Gniazdowanie... 2 W Polsce... 2. Gniazdowanie... 3 W Polsce... 3. Błotniak stawowy - Circus aeruginosus...

Imię i nazwisko. Błotniaki. Gniazdowanie... 2 W Polsce... 2. Gniazdowanie... 3 W Polsce... 3. Błotniak stawowy - Circus aeruginosus... Błotniaki Błotniaki, to liczący 13 gatunków rodzaj ptaków drapieŝnych z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae), rzędu sokołowych (Falconiformes), występujących w Eurazji, Afryce i Ameryce. Ptaki te osiągają

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY KONKURS CO WIESZ O PSZCZOŁACH?

SZKOLNY KONKURS CO WIESZ O PSZCZOŁACH? SZKOLNY KONKURS CO WIESZ O PSZCZOŁACH? Drodzy uczniowie! Bardzo się cieszymy, że zdecydowaliście się wziąć udział w konkursie, którego celem jest promowanie postaw proekologicznych. Przygotowaliśmy dla

Bardziej szczegółowo

Materiały do filmu ARKANA Łowcy miodu: Na ratunek pszczołom. Mayfly

Materiały do filmu ARKANA Łowcy miodu: Na ratunek pszczołom. Mayfly Dla nauczyciela Tytułem wstępu i wyjaśnienia Proponowane zadania zostały podzielone na dwie lekcje tematyczne, zainspirowane treścią filmu Łowcy miodu. Pierwsza dotyczy najbardziej oczywistej zależności

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I ODPOWIEDZI CEL WIELKIEGO DNIA PSZCZÓŁ 8.08

PYTANIA I ODPOWIEDZI CEL WIELKIEGO DNIA PSZCZÓŁ 8.08 PYTANIA I ODPOWIEDZI CEL WIELKIEGO DNIA PSZCZÓŁ 8.08 Święto pszczół powstało, aby przekazywać wiedzę i przypominać jak największej liczbie osób o niezastąpionej roli, jaką zapylacze pełnią w całym środowisku

Bardziej szczegółowo

Pomóż pszczołom one pomagają nam od zawsze.

Pomóż pszczołom one pomagają nam od zawsze. Pomóż pszczołom one pomagają nam od zawsze. Pszczoły same z siebie nie atakują człowieka, jeśli nie mają do tego powodu. Pszczoły uznawane są przez większość osób za owady niebezpieczne. Wystarczy, że

Bardziej szczegółowo

Działania NFOŚiGW dla ochrony bioróżnorodności na przykładzie wybranych projektów z zakresu ochrony przyrody

Działania NFOŚiGW dla ochrony bioróżnorodności na przykładzie wybranych projektów z zakresu ochrony przyrody Działania NFOŚiGW dla ochrony bioróżnorodności na przykładzie wybranych projektów z zakresu ochrony przyrody Leszek Jóskowiak p.o. dyrektora Departamentu Ochrony Przyrody Poznań, 25 listopada 2010 r. Różnorodność

Bardziej szczegółowo

Tobiasz i dzikie pszczoły

Tobiasz i dzikie pszczoły Tobiasz i dzikie pszczoły Wreszcie nadeszła Wielkanoc i Tobiasz może spędzić trochę czasu w gospodarstwie wujka. Jak zawsze na początku wizyty biegnie na łąkę przywitać się z Emmi, swoją ulubioną krową.

Bardziej szczegółowo

Hotele dla dzikich zapylaczy. zrób to sam!

Hotele dla dzikich zapylaczy. zrób to sam! Hotele dla dzikich zapylaczy zrób to sam! Po co nam owady zapylające? Najtroskliwszymi i niezastąpionymi opiekunami każdego ogrodu są bez wątpienia owady zapylające. Musimy je chronić, żeby odwdzięczyć

Bardziej szczegółowo

Rosliny, owady i miód

Rosliny, owady i miód Rosliny, owady i miód 7 8 września, sobota i niedziela w Ogrodzie Botanicznym UW Owady często nas drażnią latają, bzyczą, czasem gryzą. Są nam jednak niezbędne! Często nie zdajemy sobie sprawy z tego jak

Bardziej szczegółowo

ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk

ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk Cel zajęć: Cele operacyjne: Uczeń: potrafi stworzyć sieć troficzną i łańcuch pokarmowy, umie powiązać ze sobą różne elementy środowiska,znaleźć

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie stratom rodzin pszczelich w Polsce

Zapobieganie stratom rodzin pszczelich w Polsce K P Zapobieganie stratom rodzin pszczelich w Polsce wyniki projektu Nr 520/N-COST/2009/0 Zdrowie pszczół w Europie WARSZAWA 19.02.2013, 8.45 13.00 Zdrowie pszczół w Europie jest projektem, mającym na celu

Bardziej szczegółowo

CZYM JEST HOTEL DLA OWADÓW?

CZYM JEST HOTEL DLA OWADÓW? HOTEL DLA OWADÓW CZYM JEST HOTEL DLA OWADÓW? Hotel dla owadów to sztuczna budowla z materiałów naturalnych, zapewniająca różnym gatunkom owadów schronienie i możliwość budowy gniazd, szczególnie podczas

Bardziej szczegółowo

Rosliny, owady i miód

Rosliny, owady i miód Rosliny, owady i miód 6 7 września, sobota i niedziela Owady często nas drażnią latają, bzyczą, czasem gryzą. Są nam jednak niezbędne! Często nie zdajemy sobie sprawy z tego jak bardzo od nich zależymy

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

Bioróżnorodność. Ochrona owadów pożytecznych i zapylających

Bioróżnorodność. Ochrona owadów pożytecznych i zapylających Bioróżnorodność Ochrona owadów pożytecznych i zapylających Ochrona pszczół i innych owadów zapylających Produkcja żywności, która ma dobrą jakość i przystępną cenę wymaga nowoczesnych środków ochrony roślin

Bardziej szczegółowo

PTASI KALENDARZ 2012 PAŹDZIERNIK. Szczygieł (Carduelis carduelis) Łuszczaki (Fringillidae)

PTASI KALENDARZ 2012 PAŹDZIERNIK. Szczygieł (Carduelis carduelis) Łuszczaki (Fringillidae) PTASI KALENDARZ 2012 PAŹDZIERNIK Szczygieł (Carduelis carduelis) Łuszczaki (Fringillidae) Szczygieł to jeden z najbarwniejszych naszych ptaków, mniejszy od wróbla. Ptaki te najbardziej rzucają się w oczy

Bardziej szczegółowo

Prawie wszystko o owadach zapylających

Prawie wszystko o owadach zapylających Prawie wszystko o owadach zapylających Fot. archiwum P. Teper Dr Dariusz Teper Owady zapylające są tak samo ważnym elementem produkcji ogrodniczej, jak agrotechnika, nawożenie czy ochrona roślin. O ich

Bardziej szczegółowo

Zatrucia pszczół straty nie tylko dla pszczelarstwa

Zatrucia pszczół straty nie tylko dla pszczelarstwa Zatrucia pszczół straty nie tylko dla pszczelarstwa Dr Piotr Skubida Instytut Ogrodnictwa, Oddział Pszczelnictwa w Puławach Zatrucia pszczół środkami ochrony roślin (ś. o. r.) stanowią nie od dziś poważny

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Wymagania roślin cebulowych 6 Uprawa 7 Sadzenie roślin cebulowych 8 Pielęgnacja 10 Nawożenie 10 Podlewanie 11 Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

pod wspólnym tytułem Pszczoła a środowisko

pod wspólnym tytułem Pszczoła a środowisko Regionalny Związek Pszczelarzy w Toruniu ul. Środkowa 11 87-100 Toruń Cykl Szkoleń w Kołach Terenowych zrzeszonych w RZP Toruń pod wspólnym tytułem Pszczoła a środowisko 12 stycznia 2013 r. szkolenia :

Bardziej szczegółowo

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Krzysztof Schmidt Instytut Biologii Ssaków PAN, Białowieża Duże ssaki drapieżne występujące w Polsce Fot. H. Schmidt Fot.

Bardziej szczegółowo

Budujemy populację owadów zapylających

Budujemy populację owadów zapylających Akcja jest prowadzona z inicjatywy Sumi Agro Poland, producenta insektycydu Akcja edukacyjna Akcja Budujemy populację owadów zapylających ma na celu edukowanie środowiska rolniczego i ogrodniczego odnośnie

Bardziej szczegółowo

Plonowanie wybranych gatunków roślin uprawianych na cele energetyczne w polskich warunkach

Plonowanie wybranych gatunków roślin uprawianych na cele energetyczne w polskich warunkach Plonowanie wybranych gatunków roślin uprawianych na cele energetyczne w polskich warunkach Wybrane elementy agrotechniki Gatunek Obsada roślin [tys./ha] Nawożenie [kg/ha] N P 2 O 5 K 2 O Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

Czynniki środowiskowe mające znaczenie w życiu ptaków leśnych

Czynniki środowiskowe mające znaczenie w życiu ptaków leśnych Ekologia i ochrona ptakó ptaków leś leśnych w świetle problemó problemów gospodarki leś leśnej, obowią obowiązują zującego ustawodawstwa oraz zmian klimatycznych Rysunki E. Grzędzicka Emilia Grzę Grzędzicka

Bardziej szczegółowo

Interakcje pomiędzy roślinami i zwierzętami

Interakcje pomiędzy roślinami i zwierzętami Interakcje pomiędzy roślinami i zwierzętami Rośliny: energia dla wyższych poziomów troficznych Zwierzęta zależne pośrednio (drapieżniki, pasożyty) lub bezpośrednio: rośliny jako pokarm: liście, łodygi,

Bardziej szczegółowo

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne Biologia Klasa 3 Dział :Wzajemne zależności między organizmami a środowiskiem Numer lekcji Temat lekcji Osiągnięcia ucznia podstawowe Osiągnięcia ucznia ponadpodstawowe 1 2 3 4 1. Charakterystyka środowiska

Bardziej szczegółowo

Instrukcja prowadzenia monitoringu obecności rolnic w uprawach warzyw z wykorzystaniem pułapek feromonowych

Instrukcja prowadzenia monitoringu obecności rolnic w uprawach warzyw z wykorzystaniem pułapek feromonowych Instrukcja prowadzenia monitoringu obecności rolnic w uprawach warzyw z wykorzystaniem pułapek feromonowych Autorzy: mgr Andrzej Lewandowski dr Maria Rogowska mgr Katarzyna Woszczyk mgr Robert Wrzodak

Bardziej szczegółowo

Rola entomopatogenicznych nicieni w ograniczeniu liczebności szrotówka kasztanowcowiaczka (Cameraria ohridella)

Rola entomopatogenicznych nicieni w ograniczeniu liczebności szrotówka kasztanowcowiaczka (Cameraria ohridella) Rola entomopatogenicznych nicieni w ograniczeniu liczebności szrotówka kasztanowcowiaczka (Cameraria ohridella) Anna Kreft, Henryk Skrzypek, Waldemar Kazimierczak Katolicki Uniwersytet Lubelski Zakład

Bardziej szczegółowo

Owady społeczne. Pszczoły

Owady społeczne. Pszczoły Daria Pawlak kl. M3 Owady społeczne Owady społeczne- owady socjalne, zgrupowanie owadów prowadzących zorganizowane życie, z podziałem czynności w koloniach wywodzących się z jednej lub kilku samic. Najprostszym

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 Plan pracy wychowawczo dydaktyczno opiekuńczej opracowano na podstawie: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Lindernia mułowa Lindernia procumbens (1725)

Lindernia mułowa Lindernia procumbens (1725) Lindernia mułowa Lindernia procumbens (1725) Koordynator: Agnieszka Nobis Eksperci lokalni : Marcin Nobis, Arkadiusz Nowak, Joanna-Zalewska Gałosz Liczba i lokalizacja stanowisk i obszarów monitoringowych

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Beata Madras-Majewska, prof. SGGW

Dr hab. Beata Madras-Majewska, prof. SGGW Dr hab. Beata Madras-Majewska, prof. SGGW KONTAKT SGGW w Warszawie Wydział Nauk o Zwierzętach Pracownia Pszczelnictwa ul. Nowoursynowska 166 02-787 Warszawa Tel: + 48 225936652 E-mail: beata_madras_majewska@sggw.pl

Bardziej szczegółowo

1. Zestawienie drzew do przesadzenia w ramach realizacji przebudowy ul. Miłoszyckiej

1. Zestawienie drzew do przesadzenia w ramach realizacji przebudowy ul. Miłoszyckiej 1. Zestawienie drzew do przesadzenia w ramach realizacji przebudowy ul. Miłoszyckiej Drzewa należy przesadzić na teren dz. 59 i 64 AM-11 obręb Kowale przy ul. Kowalskiej we Wrocławiu. Rośliny należy sadzić

Bardziej szczegółowo

WARTOŚĆ ZAPYLANIA SADÓW JABŁONIOWYCH W POLSCE PRÓBA SZACUNKU METODĄ KOSZTÓW ZASTĄPIENIA. Janusz Majewski

WARTOŚĆ ZAPYLANIA SADÓW JABŁONIOWYCH W POLSCE PRÓBA SZACUNKU METODĄ KOSZTÓW ZASTĄPIENIA. Janusz Majewski 126 JANUSZ MAJEWSKI ROCZNIKI NAUKOWE EKONOMII ROLNICTWA I ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, T. 101, z. 3, 2014 WARTOŚĆ ZAPYLANIA SADÓW JABŁONIOWYCH W POLSCE PRÓBA SZACUNKU METODĄ KOSZTÓW ZASTĄPIENIA Janusz Majewski

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe. c) Okno inspektowe wykonane z poliwęglanu litego.

Zapytanie ofertowe. c) Okno inspektowe wykonane z poliwęglanu litego. Mikołów, 20.03.2015 r. Zapytanie ofertowe I. Zamawiający: Śląski Ogród Botaniczny Związek Stowarzyszeń ul. Sosnowa 5, 43-900 Mikołów NIP: 635-168-17-50 II. Opis przedmiotu zamówienia 1. Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK TYTUŁ/NAZWA Dobrej praktyki Tworzenie ogrodu szkolnego Zielone marzenie NAZWA SZKOŁY/PLACÓWKI Szkoła Podstawowa w Bochotnicy ADRES SZKOŁY/PLACÓWKI Bochotnica,

Bardziej szczegółowo

Uczniów klas: I-III Szkoły Podstawowej

Uczniów klas: I-III Szkoły Podstawowej ZAPRASZAMY NA WARSZTATY PRZYRODNICZO- EKOLOGICZNE Uczniów klas: I-III Szkoły Podstawowej od września do 24 czerwca Cel warsztatów: Tematy z ekologii proponowane w tym programie mają na celu wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Dynamika zasobów ryb Bałtyku jej uwarunkowania i racjonalne wielkości połowów ryb. Jan Horbowy. e-mail: jan.horbowy@mir.gdynia.pl

Dynamika zasobów ryb Bałtyku jej uwarunkowania i racjonalne wielkości połowów ryb. Jan Horbowy. e-mail: jan.horbowy@mir.gdynia.pl Dynamika zasobów ryb Bałtyku jej uwarunkowania i racjonalne wielkości połowów ryb Jan Horbowy Morski Instytut Rybacki PIB, ul. Kołłątaja 1, 81-332 Gdynia, e-mail: jan.horbowy@mir.gdynia.pl W prezentacji

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. (0 2) Rysunek przedstawia głowę ryby. Wskazany strzałką narząd to... Narząd ten odpowiada za proces...

Zadanie 3. (0 2) Rysunek przedstawia głowę ryby. Wskazany strzałką narząd to... Narząd ten odpowiada za proces... Egzamin część I Zadanie 1. (0 1) Krokodyla przedstawionego można opisać następująco: A. wąż, zmiennocieplny, drapieżca, jajorodny B. gad, stałocieplny, wody ciepłe C. drapieżca, gad, zmiennocieplny, jajorodny

Bardziej szczegółowo

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis Wydra - opis oczy chronione są trzecią powieką, która podczas nurkowania chroni je nie ograniczając jednocześnie widzenia długie smukłe ciało umożliwia wysoką zwinność i zwrotność w wodzie mała spłaszczona

Bardziej szczegółowo

I I. 8 9 10 13 12 14 11

I I. 8 9 10 13 12 14 11 I. 1 2 3 4 7 6 5 II. 8 9 10 11 12 13 14 III. 15 16 17 18 19 20 21 IV. 22 23 24 25 26 27 28 Przewodnik do obserwacji organizmów pełniących różne funkcje w zespole organizmów związanym z drzewem Wstęp Czy

Bardziej szczegółowo

młodzieńczy 2500 rozrodczy 1500 starości 500 a) Na podstawie informacji z tabeli wykonaj wykres

młodzieńczy 2500 rozrodczy 1500 starości 500 a) Na podstawie informacji z tabeli wykonaj wykres . Zadanie Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Ekologia zajmuje się A. usuwaniem skutków szkodliwej działalności człowieka oraz zapobieganiem zanieczyszczeniu środowiska. B. badaniem wzajemnego wpływu

Bardziej szczegółowo

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Emilia Bylicka Departament Zarządzania Zasobami Przyrody Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 14 października 2015 r. Warszawa

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

Trzmiele nie tylko pod osłonami

Trzmiele nie tylko pod osłonami Fot. J. Klepacz-Baniak Trzmiele nie tylko pod osłonami Dr inż. Joanna Klepacz-Baniak Plantpress Trzmiele (Bombus spp.), obok pszczół miodnych stanowią najważniejszą grupę owadów zapylających. Obecne na

Bardziej szczegółowo

EKOFARMA MIEJSKA. Rewitalizacja biologiczna terenów zielonych

EKOFARMA MIEJSKA. Rewitalizacja biologiczna terenów zielonych EKOFARMA MIEJSKA Rewitalizacja biologiczna terenów zielonych Rewitalizacja Biologiczna Terenów Zieleni Miejskiej Biologizacji i rewitalizacji biologicznej można poddać gospodarstwa rolne, zbiorniki wodne,

Bardziej szczegółowo

Produkcja Zwierzęca klasa 4TR Nr. Programu 321(05)/T-4,TU, SP/MENiS 2005.02.03

Produkcja Zwierzęca klasa 4TR Nr. Programu 321(05)/T-4,TU, SP/MENiS 2005.02.03 Produkcja Zwierzęca klasa 4TR Nr. Programu 321(05)/T-4,TU, SP/MENiS 2005.02.03 Moduł, dział, temat Zakres treści Drób 1. Znaczenie gospodarcze chowu drobiu 1. Pochodzenie drobiu 2. Pojęcie drobiu, 3. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

Drewno? Naturalnie! budowa i remont

Drewno? Naturalnie! budowa i remont Dom z Ogrodem Tekst: Waldemar Zieliński, prezes Fabryki Konstrukcji Drewnianych S.A. Drewno? Naturalnie! Drewno było do niedawna dosyć często zastępowane w budownictwie żelbetonem, cegłą lub stalą. Coraz

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Robert Kościelniak Dr Lucjan Schimscheiner

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Robert Kościelniak Dr Lucjan Schimscheiner KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Bioróżnorodność środowisk przyrodniczych Biodiversity of Natural Environments Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Robert Kościelniak Dr Lucjan Schimscheiner Zespół dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DLA POWODZIAN NA TEMAT ZWALCZANIA SZKODLIWYCH OWADÓW

INFORMACJA DLA POWODZIAN NA TEMAT ZWALCZANIA SZKODLIWYCH OWADÓW INFORMACJA DLA POWODZIAN NA TEMAT ZWALCZANIA SZKODLIWYCH OWADÓW KOMARY I INNE OWADY KRWIOPIJNE przyjaznym środowiskiem dla bytowania komarów są tereny podmokłe, wilgotne, rozlewiska wody, gdzie w mule

Bardziej szczegółowo

Technik architektury krajobrazu. Przykładowe rozwiązanie zadania praktycznego z informatora

Technik architektury krajobrazu. Przykładowe rozwiązanie zadania praktycznego z informatora Przykładowe rozwiązanie zadania praktycznego z informatora Tytuł: Projekt realizacji prac obejmujących wykonanie rewaloryzacji XIX-wiecznego ogrodu willowego w zakresie przeprowadzenia zabiegów pielęgnacyjnych

Bardziej szczegółowo

Temat: Pola i las w ciepły, słoneczny czas.

Temat: Pola i las w ciepły, słoneczny czas. Temat: Pola i las w ciepły, słoneczny czas. Czas trwania: 2 x 45 min. Tematyka szczegółowa: 1) Słońce. 2) Energia słoneczna. Wiadomości: Uczeń wie: - co to jest Słońce? - że Słońce ma wpływ na temperaturę

Bardziej szczegółowo

Naprawy dachów i wymiany pokryć dachowych w miejscach siedlisk jerzyków.

Naprawy dachów i wymiany pokryć dachowych w miejscach siedlisk jerzyków. ULOTKA II Naprawy dachów i wymiany pokryć dachowych w miejscach siedlisk jerzyków. Oto kilka prostych wskazówek, aby remont dachu w miejscu siedliska jerzyków był wykonany zgodnie z prawem oraz w ten sposób

Bardziej szczegółowo

INNOWACYJNY SYSTEM OPAKOWAŃ BASF ECO PACK

INNOWACYJNY SYSTEM OPAKOWAŃ BASF ECO PACK INNOWACYJNY SYSTEM OPAKOWAŃ ECO PACK Nowy standard: wygoda i bezpieczeństwo w używaniu środków ochrony roślin Nowe opakowania specjalnie dla Państwa! Specjalna zakrętka Wbudowana w nakrętkę uszczelka Brak

Bardziej szczegółowo

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 KASZTANOWCE POTRZEBUJĄ POMOCY! RATUJMY JE! Jesień to pora roku budząca zachwyt mieniącymi się w słońcu barwami. Zjawisko jesiennej zmiany barwy liści jest

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY HISTORIOGRAFICZNE

MATERIAŁY HISTORIOGRAFICZNE Wiad. entomol. 26 (1): 49-56 Poznań 2007 MATERIAŁY HISTORIOGRAFICZNE HISTORIOGRAPHIC MATERIALS Pamięci dr. hab. Tomasza CIERZNIAKA, prof. nadzw. UKW (1961 2006) In memory of Professor Tomasz CIERZNIAK

Bardziej szczegółowo

Zatrucia pszczół jako czynnik powodujący istotne straty w pszczelarstwie

Zatrucia pszczół jako czynnik powodujący istotne straty w pszczelarstwie Zatrucia pszczół jako czynnik powodujący istotne straty w pszczelarstwie Zatrucia pszczół środkami ochrony roślin stanowią nie od dziś poważny problem. Stosowanie tych środków w rolnictwie jest sprawą

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa. 14. Gatunki i rola drzew w przyrodzie. Zadanie: sadzenie drzewa. Dzieci z Przedszkola nr 16 w Koszalinie 10 października obchodziły ŚWIETO DRZEWA. Tegoroczne Święto Drzewa odbyło się pod hasłem DRZEWO

Bardziej szczegółowo

Na czym polega bioróżnorodność?

Na czym polega bioróżnorodność? Kto kogo je? Na czym polega bioróżnorodność? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 2 poziomy bioróżnorodności Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP uczeń: obserwuje

Bardziej szczegółowo

Brevis 150 SG. regulator wzrostu. Mniej znaczy więcej!

Brevis 150 SG. regulator wzrostu. Mniej znaczy więcej! Brevis 150 SG Mniej znaczy więcej! regulator wzrostu Korzystne warunki przy zawiązywaniu pąków kwiatowych i dobra pogoda przy kwitnieniu umożliwiają skuteczne zapylanie. Prowadzi to do wykształcenia zbyt

Bardziej szczegółowo

PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ

PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ Mariusz Włodarczyk Senior Consultant for Environment Protection Mott MacDonald Polska Sp. z o.o. PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA

Bardziej szczegółowo

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie ul. Sosnowa 5, 43-190 Mikołów Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie www.sibg.org.pl Nasi członkowie: Województwo śląskie

Bardziej szczegółowo

PL 217357 B1. AGRIMPEX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Jarosław, PL 02.04.2013 BUP 07/13. JAROSŁAW MOKRZECKI, Siedlce, PL

PL 217357 B1. AGRIMPEX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Jarosław, PL 02.04.2013 BUP 07/13. JAROSŁAW MOKRZECKI, Siedlce, PL PL 217357 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217357 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 396474 (51) Int.Cl. A01G 13/02 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

Czy obce może być naturalne? Rozważania na przykładzie robiniowych zadrzewień śródpolnych w okolicach Turwi

Czy obce może być naturalne? Rozważania na przykładzie robiniowych zadrzewień śródpolnych w okolicach Turwi Czy obce może być naturalne? Rozważania na przykładzie robiniowych zadrzewień śródpolnych w okolicach Turwi Krzysztof Kujawa, Jerzy Karg, Hanna Gołdyn, Anna Kujawa, Maria Oleszczuk Instytut Środowiska

Bardziej szczegółowo

Słup wolnostojący Dach budynku Drzewo

Słup wolnostojący Dach budynku Drzewo WYKORZYSTYWANIE PRZEZ BOCIANY BIAŁE PLATFORM LĘGOWYCH ZAINSTALOWANYCH W 20 ROKU W DOLINIE NOTECI ORAZ WYNIKI KONTROLI GNIAZD PODDANYCH RENOWACJI W UBIEGŁYM ROKU NAD NOTECIĄ RAPORT 2011 Liczebność bociana

Bardziej szczegółowo

Wycena zmian w zarządzaniu lasami

Wycena zmian w zarządzaniu lasami Wycena zmian w zarządzaniu lasami Mikołaj Czajkowski miq@wne.uw.edu.pl Pozaprodukcyjne funkcje lasów Pozaprodukcyjne funkcje lasów: Różnorodność biologiczna Rekreacja Retencja wody Funkcje glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

PLAN METODYCZNY LEKCJI

PLAN METODYCZNY LEKCJI PLAN METODYCZNY LEKCJI Data: 24. 0 2014 r. Klasa: VI b Przedmiot: przyroda Czas trwania lekcji: 45 minut Nauczyciel: mgr Iwona Gładyś Temat lekcji: Jakie jest znaczenie owadów w przyrodzie i w życiu człowieka?

Bardziej szczegółowo

Podwórko. Jedno miejsce, wiele pomysłów. mgr inż. architekt krajobrazu Ewa Szadkowska

Podwórko. Jedno miejsce, wiele pomysłów. mgr inż. architekt krajobrazu Ewa Szadkowska Podwórko. Jedno miejsce, wiele pomysłów mgr inż. architekt krajobrazu Ewa Szadkowska Plan prezentacji Co zawiera projekt zieleni, na co zwrócić uwagę w rozmowie z architektem Etapy pracy nad projektem:

Bardziej szczegółowo

Wyhoduj sobie budki lęgowe dla ptaków

Wyhoduj sobie budki lęgowe dla ptaków Wyhoduj sobie budki lęgowe dla ptaków Organizmy pożyteczne na działkach pomagają nam w walce ze szkodnikami i sprawiają, iż nie musimy stosować środków chemicznych. Organizmy pożyteczne powinny na naszych

Bardziej szczegółowo

Nawiew powietrza do hal basenowych przez nawiewne szyny szczelinowe

Nawiew powietrza do hal basenowych przez nawiewne szyny szczelinowe Nawiew powietrza do hal basenowych przez nawiewne szyny szczelinowe 1. Wstęp Klimatyzacja hali basenu wymaga odpowiedniej wymiany i dystrybucji powietrza, która jest kształtowana przez nawiew oraz wywiew.

Bardziej szczegółowo

OCHRONY ŚRODOWISKA ŻYCIA PSZCZÓŁ I INNYCH OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH

OCHRONY ŚRODOWISKA ŻYCIA PSZCZÓŁ I INNYCH OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH Kampania na rzecz OCHRONY ŚRODOWISKA ŻYCIA PSZCZÓŁ I INNYCH OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH www.eeagrants.org Większość z nas na tak zadane pytanie odpowiada zwykle, że bez pszczół nie byłoby miodu. Tymczasem miód

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

XIV Ogólnopolskie Dni Owada. Owady sprzymierzeńcy człowieka. 30 maj 1 czerwiec 2014. w budynku Wydziału Ogrodniczego. Al. 29-go Listopada 54

XIV Ogólnopolskie Dni Owada. Owady sprzymierzeńcy człowieka. 30 maj 1 czerwiec 2014. w budynku Wydziału Ogrodniczego. Al. 29-go Listopada 54 XIV Ogólnopolskie Dni Owada Owady sprzymierzeńcy człowieka 30 maj 1 czerwiec 2014 w budynku Wydziału Ogrodniczego Al. 29-go Listopada 54 31-425 Kraków Jednostki naukowo-badawcze biorące udział w Dniach

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

CENA BRUTTO 2,400 PLN.

CENA BRUTTO 2,400 PLN. Elementy składowe urządzenia zabawowego: podest, drabinka wejściowa, zjeżdżalnia. Wymiary urządzenia zabawowego: wysokość 175cm, szerokość 100cm, długość 300cm, strefa użytkowania urządzenia 400cm x 550cm,

Bardziej szczegółowo

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne)

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne) Drapieżnictwo II Jeżeli w ogóle są jakikolwiek świadectwa celowego projektu w stworzeniu (świata), jedną z rzeczy ewidentnie zaprojektowanych jest to, by duża część wszystkich zwierząt spędzała swoje istnienie

Bardziej szczegółowo

KONKURS BIOLOGICZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 24 lutego 2007 r. zawody III stopnia (finał)

KONKURS BIOLOGICZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 24 lutego 2007 r. zawody III stopnia (finał) KOD UCZNIA... Suma punktów... KONKURS BIOLOGICZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 24 lutego 2007 r. zawody III stopnia (finał) Przed Tobą test, który składa się z zadań otwartych. Udzielaj

Bardziej szczegółowo