NIE TYLKO INTERNET. Nowe media, przyroda i technologie społeczne a praktyki kulturowe. Pod redakcją Janusza Muchy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "NIE TYLKO INTERNET. Nowe media, przyroda i technologie społeczne a praktyki kulturowe. Pod redakcją Janusza Muchy"

Transkrypt

1

2

3 NIE TYLKO INTERNET Nowe media, przyroda i technologie społeczne a praktyki kulturowe Pod redakcją Janusza Muchy

4 Copyright by Zakład Wydawniczy»NOMOS«, 2010 Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy. Recenzje: dr hab. Kazimierz Krzysztofek prof. dr hab. Lech W. Zacher Książka dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Fundację dla AGH w Krakowie Redakcja i korekta: Teresa Czerniejewska-Herzig II korekta: Marcin K. Zwierżdżyński Redakcja techniczna: Dariusz Piskulak Projekt okładki: Marzena Wołowicz ISBN KRAKÓW 2010 Zakład Wydawniczy»NOMOS« Kraków, ul. Kluczborska 25/3u tel./fax (12)

5 Spis treści J a n u s z M u c h a (Akademia Górniczo-Hutnicza Kraków): Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku... 9 CZĘŚĆ I Internet i jego wykorzystywanie w przestrzeni społecznej J a n P o l e s z c z u k (Uniwersytet w Białymstoku): Kultura Internetu. Technologia komunikacji i problem integracji społecznej A l e k s a n d r a N o w a k o w s k a - K u t r a (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy): Internet w języku jako źródło nadawania znaczeń codzienności P a w e ł P r z y w a r a (Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie): McLuhanowska retrybalizacja na przykładzie Internetu Ł u c j a K a p r a l s k a (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Wirtualne państwa zabawa, nostalgia, utopia M a g d a l e n a S z p u n a r (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Cyberbullying nowe technologie jako narzędzia stosowania przemocy psychicznej K a r o l K a c z o r o w s k i (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Wpływ Internetu na przemiany w muzyce rozrywkowej A n n a E. K u b i a k (Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa): Wirtualizacja pamięci i żałoby w dobie późnej nowoczesności D o r o t a Ż u c h o w s k a-s k i b a, M a r i a S t o j k o w (Akademia Górniczo- -Hutnicza, Kraków): Internet nową przestrzenią publiczną, czy nową sferą publiczną? Analiza serwisów dziennikarstwa obywatelskiego w Polsce B a r b a r a P r z y w a r a (Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie): Współczesne formy autokreacji blogi publicystyczne, serwisy społecznościowe, czaty M a ł g o r z a t a K o s z e m b a r-wi k l i k (Politechnika Śląska, Katowice): Blogi indywidualna ekspresja, światowe forum, kreowanie marek? M a c i e j M y ś l i w i e c (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Portale społecznościowe. Czy są miejscem występowania zjawisk społecznych? A n n a K u c z y ń s k a (Uniwersytet Warszawski): Oczekiwania użytkowników Sieci wobec Internetu

6 6 Spis treści K r z y s z t o f S t a c h u r a (Uniwersytet Gdański): Sieciowa (nie)codzienność. Antropologiczne konteksty (nie)korzystania z Internetu Wo j c i e c h L i s (Katolicki Uniwersytet Lubelski): Prawo do prywatności a rozwój nowych technologii informatycznych. Szanse i zagrożenia CZĘŚĆ II Nowe technologie i nowa kultura Kultury symulacji M a g d a l e n a N o w i c k a (Uniwersytet Łódzki): Jestem jak spot, co przerywa taką sygnitywną ciszę poezja i nowe media E w a K r a w c z a k (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin): Nowe media a przestrzeń sztuki. Twórca, odbiorca i dzieło D o r o t a J e d l i k o w s k a (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Sztuka w procesie cybernetyzacji. O możliwościach realizacji nowej twórczości akademickiej M o n i k a M a z u r e k (Uniwersytet Gdański): Pokolenie 160 znaków, czyli wpływ nowych technologii na relacje międzyludzkie M o n i k a F r a n i a (Uniwersytet Śląski, Katowice): Mediatyzacja kultury zagrożenie czy wyzwanie przyszłości? Refleksja w kontekście opinii przyszłych pedagogów Wa c ł a w B r a n i c k i (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Społeczeństwo w kulturze symulacji D a r i u s z B r z e z i ń s k i (Uniwersytet Jagielloński): Kultura symulacji w ujęciu temporalnym. Jeana Baudrillarda koncepcja czasu rzeczywistego M a c i e j To m c z a k (Uniwersytet Łódzki): Tryumf symulacji nad rzeczywistością? Wpływ gier komputerowych na zachowania komunikacyjne graczy D o r o t a B a r a ń s k a (Uniwersytet Jagielloński): Prezentacja multimedialne komunikacja czy sztuka CZĘŚĆ III Świat przyrody, świat techniki Społeczeństwo w środowisku przyrodniczym B o g d a n G ó r a l s k i (Uniwersytet Warszawski): Wpływ kryzysów klimatycznych na przeszłe i przyszłe zachowania ludzkich populacji. Technologie przetrwania U r s z u l a J a r e c k a (Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa): Konceptualizacja zagrożeń biotechnologicznych w kulturze audiowizualnej

7 Spis treści 7 K a l i n a K u k i e ł k o, A r t u r L o r e n s, H e n r y k S k a r ż y ń s k i (Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu, Warszawa): Implant ślimakowy: on/off słyszę/nie słyszę Z b i g n i e w P a s e k (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Terminologia nauk ścisłych w tekstach wyznaniowych nowych ruchów religijnych Ł u k a s z Tr z c i ń s k i (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Technika. Między magią a religią. Czy nowa mitologia? A g a t a M a k s y m o w i c z (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Nowoczesne technologie a jakość umierania w dzisiejszych czasach D o r o t a R a n c e w-s i k o r a (Uniwersytet Gdański): Czy współczesne łowiectwo jest społeczną technologią? Ta d e u s z M i c h a l c z y k (Krakowska Akademia im. A. Frycza Modrzewskiego): Humanizm jako kategoria łącząca nauki przyrodnicze i nauki społeczne CZĘŚĆ IV Technologie społeczne w społeczeństwie opartym na wiedzy E w a J u r c z y ń s k a-m c C l u s k e y (Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej): Uczyć się innowacyjności. Społeczeństwo i kultura w wieku globalnej konkurencji E w a N a r k i e w i c z-n i e d b a l e c, E d y t a M i a n o w s k a (Uniwersytet Zielonogórski): Intelektualiści, eksperci i profesjonaliści w okresie budowania społeczeństwa wiedzy. Przemiany ról społecznych absolwentów uczelni J a n u s z T. H r y n i e w i c z (Uniwersytet Warszawski): Gospodarka oparta na wiedzy wzrost, ugruntowanie i kryzys K a r o l i n a Wo j t a s i k, M a r e k S. S z c z e p a ń s k i (Uniwersytet Śląski, Katowice): Między betonem a bitem. Rola kapitału ludzkiego i społecznego w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego K r y s t y n a L e ś n i a k-m o c z u k (Uniwersytet Rzeszowski): Wpływ nowoczesnych środków przekazu, łączności i komunikacji na życie społeczne w wiejskiej społeczności lokalnej M a r z e n a M a m a k-z d a n e c k a, Wa n d a M. Ta k u s k a-m r ó z (Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków): Konsumpcja wyrzeczeń problem bezrobocia w społeczeństwie ponowoczesnym I z a b e l a Ł u c j a n (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin): Organizacja ucząca się. Sposoby nabywania i zarządzania wiedzą. Wybrane aspekty A d a m D z i d o w s k i (Politechnika Wrocławska): Estetyka jako inspiracja rozwoju nauk o zarządzaniu

8 8 Spis treści R o b e r t P y k a (Uniwersytet Śląski, Katowice): Efektywność a reprezentatywność współczesnych systemów demokratycznych. Technokracja a demokracja. Polskie dylematy na tle sytuacji V Republiki Francuskiej S a b i n a O l s z y k (Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, Biblioteka Główna AGH): Slogan polityczny jako językowy środek technik perswazyjnych w komunikacji ze społeczeństwem podczas kampanii wyborczej A g n i e s z k a J e r a n (Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy): Arytmia czy przeplatanie? Ponowoczesny wzór przebiegu życia Summary: Not only Internet: New Media, Nature, High and Low Technologies, and Cultural Practices

9 9 Janusz Mucha Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku 1 Związki między strukturą społeczną (jakkolwiek rozumianą) i kulturą symboliczną z jednej strony, a z drugiej przyrodą i techniką (w tym technologiami społecznymi ) są od bardzo dawna przedmiotem systematycznych analiz. Zagadnieniom tym poświęcona jest też niniejsza książka. Mowa w niej o nowych technologiach (głównie, choć nie tylko, o Internecie), o nowych, przyjmowanych explicite bądź implicite, interpretacjach zjawisk przyrodniczych oraz o technologiach społecznych i społeczeństwie opartym na wiedzy. Wszystkie te zjawiska mają wpływ na nowe postacie kultury symbolicznej oraz na codzienne stosunki międzyludzkie. W tym wprowadzeniu zajmę się dwiema sprawami, które, z konieczności, będą się przeplatać, choć będą też w miarę możliwości oddzielane. Po pierwsze, przedstawię kilka szerokich, światowych nurtów badań powiązania tych zjawisk. Zwrócę też uwagę na problematykę poświęconych tym właśnie zagadnieniom międzynarodowych konferencji socjologicznych, a także odpowiednich grup roboczych wielkich kongresów socjologicznych (Europejskiego Towarzystwa Socjologicznego, Międzynarodowego Towarzystwa Socjologicznego). Po drugie, wplatać w te rozważania będę informacje o tym, które z zagadnień ogólnych (i w jaki sposób) podejmujemy w naszym tomie; jakie są konkretne przejawy interesujących nas tu związków. Polskie (socjologiczne, ale i związane z innymi dyscyplinami) zainteresowania studiowaniem cywilizacji technicznej i rozwoju naukowo-technicznego rozpoczęły się dość dawno i są warte osobnej uwagi, ale ich historią nie mogę się w tym tekście szczegółowo zajmować. Wspomnę raczej o ostatnich kilkunastu latach. Niezależnie od licznych prac Lecha Zachera, Kazimierza Krzysztofa czy Andrzeja Kiepasa (por. np. Krzysztofek i Szczepański 2002; Zacher 2000, 2002a, b; Zacher i Kiepas, red. 1994), którzy stawiają sobie za zadanie przeanalizowanie strukturalnych, symbolicznych i moralnych aspektów technologii, warto wymienić Instytut Problemów Współczesnej Cywilizacji (IPWC), będący konsorcjum badawczym kilku uczelni warszawskich. Ważną rolę odgrywają w nim zarówno przedstawiciele 1 We wstępie tym nawiązuję w pewnej mierze do fragmentów rozdziału Społeczeństwo nauka technika mojej książki (Mucha 2009: 16 38). Tam też znajdzie Czytelnik pełniejszą dokumentację niektórych przedstawionych tutaj tez. Korzystając z okazji, chciałbym podziękować za współpracę p. dr Katarzynie Leszczyńskiej. Dziękuję też recenzentom ZW Nomos, pp. Kazimierzowi Krzysztofkowi i Lechowi Zacherowi, za uwagi i inspiracje.

10 10 Janusz Mucha nauk ścisłych (w tym technicznych), jak i humaniści, czego dowodem jest publiczna działalność Instytutu. Działa on od roku 1996 i od tego czasu organizuje interdyscyplinarne seminaria i publikuje zbiory studiów. Wymieńmy kilka tytułów zeszytów naukowych IPCW: Bezpieczeństwo człowieka we współczesnym świecie, Problemy etyczne techniki, Problemy etyczne w nauce, Produkcja, konsumpcja i technika a ocieplanie klimatu, Zarządzanie bezpieczeństwem w sytuacjach kryzysowych, Uczelnie a innowacyjność gospodarki, Zagadnienia bezpieczeństwa energetycznego, Humanizm a technika. Instytut pokazuje, jak można w praktyce przezwyciężać napięcia między dwiema kulturami : kulturą humanistyczną a kulturą techniczną (w sprawie tych kultur por. Snow 1999). Innym przykładem zinstytucjonalizowanych prób budowania mostów między tymi kulturami są konferencje naukowe, a także czasopisma poświęcone społecznym aspektom nauki i techniki. Wrócę do nich pod koniec niniejszego tekstu. Współczesne (socjologiczne, antropologiczne, kulturoznawcze) badania nad interesującą nas w tym tomie ogólną tematyką są ogromnie zróżnicowane. W Polsce (choć nie tylko w naszym kraju) są to głównie studia nad strukturalnymi i kulturowymi aspektami technologii internetowych i nowych mediów, nawiązujące oczywiście do światowego dorobku. W książce poświęcamy temu zagadnieniu wiele uwagi (w szczególności w częściach pierwszej i drugiej). W powyższym kontekście przedstawić warto te kwestie, którymi się w tej książce zajmujemy, w szczególności w jej części pierwszej i drugiej. Są to: wpływ globalnej Sieci na integrację społeczną, jej oddziaływanie na język codzienny, na muzykę, ale też na nowe formy przemocy; nowe formy społeczności (tak zwane wirtualne), na przykład w postaci państw internetowych oraz społeczności internetowych (na przykład portali społecznościowych); inne nowe sposoby realizowania aktywności publicznej, jak na przykład dziennikarstwo internetowe czy blogi. Zawarte w książce rozdziały pokazują w dokumentacji (a więc w bibliografiach) ogromną, rosnąca, polską i zagraniczną literaturę poświęconą Internetowi i jego aspektom kulturowym i strukturalnym. Jest to literatura nie tylko socjologiczna, ale i, w coraz większej mierze, antropologiczna (por. też, np. Kozinets 2010). Jednak, jak mówi tytuł książki, nie tylko o Internet nam chodzi. Inny, bardzo poważnie z poprzednim spokrewniony, tak ważny w świecie, a od mniej więcej dekady w Polsce, obszar analizy związków między technologią a strukturą i kulturą to badania nad społeczeństwem informacyjnym i społeczeństwem wiedzy (por. np. Castells 2003, 2007; por. też Siwik, red. 2007). I tym się w prezentowanej książce (zwłaszcza w jej części ostatniej) zajmujemy, pokazując związki nowych technologii (w tym technologii społecznych ) i tworzącego się społeczeństwa wiedzy z makroprocesami gospodarczymi, z wywoływanymi przez nie przemianami w organizacji i sposobach zarządzania wielkich firm, ale też z życiem politycznym i kształtem społeczeństwa obywatelskiego. Przyroda ma oczywisty, badany od dawna, wpływ na życie ludzkie. Ingerujemy w nią za pomocą starych i nowych technologii, zmieniając warunki naszego społecznego funkcjonowania, modyfikując naszą kulturę. Rozmaite są też interpretacje

11 Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku 11 tego, co się dzieje z przyrodą, jak ona oddziałuje na społeczeństwa i jak one oddziałują na przyrodę. Tym zagadnieniem zajmujemy się w części trzeciej. Chciałbym teraz wstępnie zarysować nieco ogólniej problematykę z w i ą z k ó w h u m a n i s t y k i z s z y b k o p r z e k s z t a ł c a j ą c ą s i ę t e c h n i k ą, gdyż na tym tle łatwiej będzie dostrzec to, w jaki sposób i jakie znane z literatury światowej wątki tutaj podejmujemy, a które pomijamy. Będzie to z konieczności bardzo skrótowa opowieść o wielości społecznych perspektyw, czy konceptualizacji tej problematyki. Oczywiście nie będą tutaj wspomniane one wszystkie: prawdopodobnie nie wszystkie obecne i ważne dziś podejścia badawcze udało mi się po prostu dostrzec; rozmaite perspektywy przenikają się zresztą. Archeologiczne, historyczne, socjologiczne i antropologiczne b a d a n i a p o - równawcze n a d c y w i l i z a c j a m i prowadzone bywają od dość dawna i są zasadniczo tak dobrze znane, że omawianie ich nie jest tutaj potrzebne. Trudno mi się zgodzić z Timem Dantem, niewątpliwie wybitnym analitykiem tego zagadnienia, który uważa, że klasyczna socjologia pomijała na ogół znaczenie społecznych relacji ze światem materialnym dla kształtowania się form funkcjonowania społeczeństwa (Dant 2006: 289). Na problem związków między cywilizacją materialną a kulturą symboliczną bardzo ciekawie patrzy wybitny polski historyk Gerard Labuda. Zarówno wiąże, jak i przeciwstawia on kulturę i cywilizację w sposób stanowiący dobry kontekst do badań nad naukami ścisłymi i technicznymi oraz dokonywanymi w ich ramach odkryciami i wynalazkami. Uczonego interesuje natura twórczości w materialnej, społecznej i duchowej działalności człowieka. Twórczość ma dla niego dwie postacie. Po pierwsze, oznaczać ona może akty twórcze, które są jednorazowe i niepowtarzalne. Po drugie, mamy do czynienia z twórczością w słabszym (nie jest to określenie Labudy) sensie. Tutaj faktycznie chodzi o akty odtwórcze, naśladowcze i aplikacyjne, ale o zasięgu masowym. Istotą twórczości w tym pierwszym znaczeniu są innowacje. Każda innowacja rodzi się i rozwija w trzech etapach. Najpierw w głowie twórcy rodzi się pomysł lub projekt, czyli inwencja; ze zrealizowanego pomysłu rodzi się dzieło (łac. ars) lub czyn (opus, actum, gr. praxis), tj. innowacja w ścisłym tego słowa znaczeniu. Gdy dzieło znajdzie uznanie wśród odbiorców, doznaje ono upowszechnienia w postaci dzieł naśladowczych [...]. Dzieła twórcze, innowacyjne, tworzą kulturę w ścisłym tego słowa znaczeniu, natomiast dzieła odtwórcze, upowszechnione cywilizację. [...] W dziedzinie życia materialnego innowacje takie najlepiej kojarzą się nam z wyrazem wynalazek. (Labuda 2008: 229) Druga interesująca mnie perspektywa teoretyczna to rozmaite przejawy n e o - e w o l u c j o n i z m u i m a t e r i a l i z m u k u l t u r o w e g o w makrosocjologii i makroantropologii społeczno-kulturowej. Ostatnie dekady, to, na przykład, prace Leslie White a, Marvina Harrisa czy Juliana Stewarta (por. np. Brozi 1994; Szacki 2002: ). Prowadzone są między innymi badania nad tym, w jaki sposób procesy geologiczne i zmiany klimatu (zarówno wywołane przez człowieka, jak i niezależne od jego działalności) wpływają na postępujące za nimi trendy demograficzne,

12 12 Janusz Mucha a dalej procesy strukturalne, polityczne i kulturowe. Ten ostatni typ badań ma na ogół charakter wysoce hipotetyczny (i często kontrowersyjny), ale trudno przecież te badania lekceważyć. Przykład takich interesujących, hipotetycznych we wnioskach (choć opartych na starannie zebranych danych) badań znajduje się w części trzeciej naszej książki. W tej właśnie części zajmujemy się też zagadnieniem innego typu związków między przyrodą a kulturą, a także między wiedzą humanistyczną (naukami społecznymi) a naukami ścisłymi i technicznymi. Od dawna obecna jest w naukach społecznych p e r s p e k t y w a t e c h n o - k r a c j i. Już jeden z prekursorów socjologii, Claude Henri de Saint-Simon, był zdania, że społeczeństwem rządzić powinni ci, którzy myślą najbardziej racjonalnie, a więc przede wszystkim naukowcy i technicy. Przyznawanie uczonym szczególnego statusu jest zresztą, zdaniem Saint-Simona, w Europie empirycznym faktem już od średniowiecza, kiedy to zaczęła się kształtować wiedza oparta na systematycznej obserwacji. Królowie Francji i Anglii wspierali, jak zauważał ten filozof i, jak już wspominałem, prekursor socjologii, postęp nauk i podnosili polityczne znaczenie uczonych. Tylko uczeni powinni mieć, według Saint-Simona, możliwość korzystania z pełni praw obywatelskich. Wolność ludu powinna polegać przede wszystkim na podporządkowywaniu się zarówno odkrytym przez naukowców prawidłowościom, jak i samym uczonym (por. na ten temat np. Mucha 1986: 18 24). Poglądy takie, w bardziej lub mniej radykalnej postaci, reprezentowane były (i są) równie często przez reprezentantów nauk ścisłych i technicznych naukowców, jak i przez socjologów i innych przedstawicieli humanistyki. Przykładem najzupełniej współczesnych kulturoznawczych krytycznych analiz technokracji jest popularny, pochodzący z roku 1992, pamflet na technikę autorstwa amerykańskiego filozofa kultury Neila Postmana. Pisze on o tym, iż w świecie technokratycznym materialne narzędzia odgrywają centralną rolę w intelektualnym obszarze kultury. Wszystko musi ustąpić przed ich rozwojem. Wartości moralne wyraźnie oddzielane są od intelektualnych. Uważa się za oczywiste to, iż nauka poprawia warunki życia człowieka (Postman 2004: 43, 46, 51). Technopol to w koncepcji Postmana totalna technokracja. Tutaj ubóstwiana technika w pełni rządzi ludźmi. To oni muszą się do niej dostosować (tamże: 65, 89 91). Jedne teksty, zawarte w części pierwszej i w części drugiej naszego zbioru, można uznać za argument za stanowiskiem Postmana, ale inne za stanowiskami odmiennymi. Gdy piszemy tu o technologiach i technokracji, warto przypomnieć, iż w dzisiejszym języku, zarówno socjologicznym, jak i potocznym, słowo technologia n i e m u s i mieć wyłącznie znaczenia eksponującego m a n i p u l o w a n i e r z e c z a - m i. Często pisze się i mówi przecież o socjotechnice, o inżynierii społecznej, a więc chodzi o intencjonalne, w domniemaniu racjonalne, manipulowanie ludzkimi sprawami kulturowymi i strukturalnymi. Podobnie technokraci nie muszą dziś być osobami przekonanymi o wyższości kultury materialnej. Mogą to być ludzie stosujący wspomniane techniki manipulacyjne odnoszące się do ludzi, a nie do przedmiotów. Przykłady badań nad technologiami społecznymi (głównie

13 Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku 13 politycznymi) i nad technokracją we wskazanym właśnie rozumieniu znajdują się zarówno w części trzeciej, jak i w części czwartej książki. Jak zauważyła kilkanaście lat temu Joanna Kurczewska, debata na ten temat jest niezbędna nie tylko w czasach kryzysu potocznych wyobrażeń o demokracji, ale i w dobrze funkcjonującej reprezentatywnej demokracji proceduralnej, gdzie wielu uczestników życia publicznego upomina się o skuteczne rządy fachowców, o wysoką sprawność administracji (choćby kosztem wspomnianego typu demokracji), o stymulowanie mentalności racjonalnej, ułatwiającej przyspieszanie procesów modernizacyjnych. Zwolennicy ograniczenia, przyrodzonego demokracji liberalnej, chaosu domagają się porządku, charakterystycznego dla potocznych wyobrażeń o procesach technologicznych i o badaniach naukowych w dyscyplinach przyrodniczych (por. Kurczewska 1997: X XI). Dodać można, iż u podstaw poglądów technokratycznych leży też przekonanie, iż naukowcy i technicy są zawsze (lub choćby na ogół) kompetentni, bezstronni, obiektywni i politycznie neutralni. Szeroka i ważna wydaje mi się dzisiaj perspektywa n i e k l a s y c z n e j s o - c j o l o g i i w i e d z y, w jej rozmaitych wariantach. Klasyczna jeszcze socjologia wiedzy, oparta głównie na XIX-wiecznych badaniach Karola Marksa i na prowadzonych później na początku XX wieku badaniach Karla Mannheima i Émile a Durkheima, szukała przede wszystkim grupowych (klasowych) uwarunkowań różnych przejawów wiedzy społecznej, a więc na przykład jeśli chodzi o pierwszego uczonego nauk ekonomicznych (ale też ideologii i wiedzy potocznej). Co więcej, skupiała się ona na socjologii błędu naukowego, a więc na analizie i próbach wyjaśnienia tego, w jaki sposób interesy klasowe (czy szerzej grupowe) prowadzą ludzi (w tym uczonych) do nietrafnego ujmowania zjawisk społecznych. Klasyczna socjologia wiedzy w zasadzie nie zajmowała się społecznymi aspektami nauk ścisłych i technicznych, choć zarzutu takiego nie można by postawić na przykład Robertowi K. Mertonowi, jednemu z głównych jej przedstawicieli w powojennej socjologii nauki (por. np. Merton 1973, 1982: ). Nieklasyczna socjologia wiedzy podchodzi do wiedzy, w tym naukowej, inaczej. Szuka ona szerokich społecznych kontekstów (a nie tylko klasowych uwarunkowań) różnych sposobów prowadzenia badań naukowych i ich wyników. Zakłada, że strukturalne czy kulturowe uwarunkowania (ale i konsekwencje) mają nie tylko nauki społeczne, ale też empiryczne nauki przyrodnicze, a nawet nauki analityczne, takie jak logika i matematyka. Zakłada, że społecznie uwikłane jest nie tylko popełnianie błędów, ale także formułowanie twierdzeń, uważanych w danym miejscu i czasie za prawdziwe (por. np. Barnes i Bloor, red. 1993; Mokrzycki 1993; Zybertowicz 1995; Sojak 2004: 11 16). Nieklasyczna socjologia wiedzy nie podoba się wielu przyrodoznawcom (choć również obiektywistycznie nastawionym socjologom), gdyż na ogół uważają oni siebie samych za bezstronne i doskonałe narzędzie pomiaru, trafnie odczytujące to, co obiektywnie zawiera w sobie, niezależnie od aktu poznawczego i niezależnie od niego, natura. Niektórzy z nich są zdania, że wybór konkretnej problematyki badawczej uwarunkowany jest wyłącznie ich, opartymi na naukowej kompetencji,

14 14 Janusz Mucha zainteresowaniami poznawczymi i obiektywnymi prawami rozwoju nauki i że oni sami odkrywają te obiektywnie i niezależnie od nich istniejące prawa przyrody, a społeczny (w skali całego społeczeństwa i jego struktury interesów ekonomicznych i politycznych, a także w skali konkretnych szkół naukowych oraz społecznej mikrostruktury laboratoriów i zespołów badawczych) kontekst ich działalności badawczej nie ma tu nic do rzeczy. Twierdzenie naukowe jest, ich zdaniem, albo prawdziwe, albo fałszywe, niezależnie od tego społecznego kontekstu. Z uwagi na to, że w naszej książce tej problematyce nie poświęcamy wiele miejsca, nie będę tutaj tego zagadnienia szeroko rozwijał. Pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku powstała (por. Douglas 1985: 19), a w latach osiemdziesiątych zaczęła się prężnie rozwijać jeszcze inna perspektywa społecznego badania nauki i techniki. Jest to perspektywa, którą można określić jako a n t r o p o l o g i ę i s o c j o l o g i ę r y z y k a oraz s o c j o l o g i ę z a g r o ż e ń c y w i l i z a c y j n y c h. Miała ona swe ważne, niewiele wcześniejsze precedensy w analizie antropologicznej, zwłaszcza w pracach wybitnej brytyjskiej (a potem amerykańskiej) uczonej Mary Douglas. Popatrzmy najpierw krótko na główne wyniki dokonanej przez tę uczoną kulturowej analizy ryzyka. Mary Douglas wskazuje więc na fakt, iż ryzyko i zagrożenia istniały zawsze. Wcześniej (to znaczy w okresie przedprzemysłowym) miały one jednak znacznie częściej niż dzisiaj charakter przyrodniczy (trudno jednak zapomnieć o licznych kiedyś wojnach i o znacznie bardziej niż dzisiaj tolerowanej, nawet bardzo brutalnej, agresji w życiu publicznym i codziennym, o wielkiej liczbie wypadków powodujących śmierć lub kalectwo). Badacze dzisiejszego ryzyka uważają, że w tej chwili w krajach rozwiniętych jest ono przede wszystkim wywołane przez człowieka i jego działalność techniczną, a nie przez niezależny od niego sposób funkcjonowania przyrody. Ryzyko i zagrożenia stały się nieoczekiwanymi przez twórców, ale realnymi, groźnymi i trwałymi (w odróżnieniu od tak zwanych panik moralnych, którymi tutaj zajmować się nie będę; por. na ten klasyczny już temat ostatnio Ungar 2001; Hier 2003) konsekwencjami wszelkiej działalności naukowej i technicznej. Nowe technologie bardzo ułatwiają życie, rozwiązują wiele problemów, ale powodują też wielki wzrost społecznych oczekiwań, które na ogół nie w pełni mogą być spełnione. Konsekwencją tej sytuacji jest rosnące w świecie zachodnim społeczne poczucie rozczarowania. Do tego dochodzi kwestia poziomu zaufania ludzi do władz, a więc do tych ważnych instytucji, które zdaniem tych samych ludzi powinny rozwiązywać problemy stojące przed społeczeństwem. Im bardziej ufamy władzom, tym mniejsze jest nasze poczucie zagrożenia, tym większe ryzyko jesteśmy w stanie zaakceptować, a winę za różne obserwowane niepowodzenia (w tym techniczne) chętnie przerzucamy wówczas na przyrodę lub inne zbiorowości czy instytucje, takie jak młodzież (zwykle uważana za zagrożenie dla ładu społecznego), rozmaite mniejszości (etniczno-religijne, seksualne), imigrantów, czy wielkie korporacje krótko mówiąc, na innych (por. Douglas 1985: 5; 1992: 13, 16, 44 59). Ryzyko jest bowiem na ogół traktowane przez społeczeństwa jako niebezpieczeństwo wywołane przez nieakceptowanych obcych (taż 1992: 30).

15 Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku 15 Ludzie świadomie ignorują wiele życiowych zagrożeń (czyli sytuacji, o których wiedzą, iż są niebezpieczne) i zaprzeczają istnieniu ryzyka w wielu jego postaciach. Palą papierosy, piją alkohol, zażywają narkotyki, jeżdżą za szybko samochodami, wspinają się po wysokich skałach etc. Takie są jednak ich wybory życiowe, do których czasem mają prawo. Społeczności ludzkie same konstruują sobie to, co uważać będą za środowisko naturalne i to, co uważać będą za groźne w tym środowisku. Społeczna rutyna i społeczne interesy decydują o tym, czy jakieś konkretne problemy uznamy za naturalne i nieuniknione, czy też za wywołane działalnością tych ludzi, których w miarę łatwo i niskim ogólnospołecznym kosztem można w danych warunkach obciążyć odpowiedzialnością za nie. Zagrożenie powiązane jest na ogół z poczuciem moralnym społeczności. Te niebezpieczeństwa będziemy uważać za szczególnie groźne i potencjalnie dające się uniknąć (a więc przez kogoś zawinione ), które możemy poddać krytyce moralnej, opartej na naszym systemie wartości (Douglas i Wildavsky 1982: 7 9; por. też Peretti-Watel 2003). Obecnie musimy się przyzwyczaić do tego, jak stwierdził w opublikowanej w 1986 roku klasycznej dziś książce wybitny niemiecki socjolog Ulrich Beck, że żyjemy w społeczeństwie ryzyka. W wielu swych pracach kładzie on nacisk na to, że przyrost wiedzy naukowo-technicznej jest ściśle i wielostronnie powiązany z produkcją ryzyka. Nieodwracalne zagrożenia są globalne ponadnarodowe i ponadklasowe. Nie znaczy to jednak, iż są one zupełnie pozbawione kontekstu lokalnego i strukturalnego. Różne typy ryzyka mogą dotyczyć w różnym stopniu różnych grup społecznych. Społeczna dystrybucja ryzyka polega też na jego umiędzynarodowieniu i (na ogół świadomym, w szczególności w przypadku politycznych decydentów) przesuwaniu go w przyszłość i eksportowaniu do krajów uboższych. Pojawia się tu problem odpowiedzialności, kontroli rozwoju naukowo-technicznego i tego, kto ma ewentualnie tę kontrolę sprawować. Nie bardzo możemy (i chcemy) ufać ekspertom, gdyż zbyt często się mylą, a i różni eksperci mają w tej samej sprawie różne zdanie. Refleksyjna faza nowoczesności polegać musi, zdaniem Becka, na podjęciu otwartej debaty nad wspomnianymi zagadnieniami (por. Beck 2002). Pojawia się ważny społeczny problem, jak minimalizować wspomniane ryzyko i zagrożenia (zlikwidować go się niestety nie da). Jak napisał znany polski publicysta specjalizujący się w kwestiach nauki i techniki, daleki, jak sądzę, od myślenia technokratycznego, Edwin Bendyk (2006: 80 82), wielu ludziom nadal wydaje się, że ratunek znaleźć można w inżynierach (czyli w przedstawicielach świata dyscyplin ścisłych i technicznych). Na przykład, jak pokazuje Bendyk, neoekologowie nie widzą już innej szansy na podtrzymanie ochrony środowiska naturalnego, jak rozwój i upowszechnienie zaawansowanych technologii. Nie było to wśród tradycyjnych ekologów postawą częstą. Ponadto pamiętać musimy i o tym, że o ryzyku i zagrożeniach wywołanych przez człowieka wiemy na ogół głównie dzięki osiągnięciom naukowców, przedstawicieli dyscyplin ścisłych, w tym technicznych, którzy zauważają i diagnozują problemy laikom trudno poznawczo dostępne. Ale, z drugiej strony, ekspertyzy różnych uczonych często są, jak już wspominałem, niekonkluzywne i wzajemnie sprzeczne (w ostatnich kilku latach ostre debaty wy-

16 16 Janusz Mucha bitnych naukowców w sprawie samego istnienia i ewentualnego unikalnego, wywołanego głównie przez działania człowieka a nie naturalną dynamikę klimatu, charakteru obecnego globalnego ocieplenia i jego ewentualnych konsekwencji są tego świetnym przykładem; por. np. Hołdys 2008; Jaworowski 2008), zaś odkrycia i wynalazki na pewno przyniosą nowe postaci ryzyka i nowe zagrożenia, z których dziś nie mamy szansy zdawać sobie sprawy. Żyjemy więc, jak się wydaje, w sytuacji błędnego koła. Musimy też jednak pamiętać i o tym, że społeczne odczucie ryzyka jest często konsekwencją nie tyle i nie tylko realnych zagrożeń, ale też manipulacji społecznej, w tym politycznej. Ta właśnie problematyka badawcza reprezentowana jest nie tylko na Zachodzie, ale i w Polsce. Niebeckowska socjologiczna analiza problematyki ryzyka (w znacznie ogólniejszym, moim zdaniem, rozumieniu) wyraźna jest też na przykład w socjologii społeczeństwa postindustrialnego, rozwijanej przez wybitnego neofunkcjonalistę Niklasa Luhmanna. Co ciekawe, uczony ten prawie w ogóle nie nawiązywał do wspomnianej wyżej koncepcji Ulricha Becka, tworząc swoją własną, znacznie bardziej abstrakcyjną wizję ryzyka i jego filozoficznego oraz społecznego kontekstu. Podkreślał on, iż we wspomnianym typie społeczeństwa złożoność sytuacji społecznych jest tak wielka, iż każdy wybór przez człowieka jego sposobu działania (a wybór jest nieunikniony, gdyż zawsze stoi przed nami wiele możliwości działania) wiązać się musi z ryzykiem nieskuteczności i rozczarowania. Zadaniem systemu społecznego jest więc szukanie sposobów redukcji tego ryzyka, sposobów upraszczania świata. Każda socjologia ryzyka powinna, zdaniem Luhmanna, być oparta na jakiejś wizji normalności i granic między tym, co uważane za normalne, a tym, co takie nie jest. W tym sensie, socjologia ryzyka jest zawsze socjologią krytyczną. Uczony podkreśla i to, o czym pisałem już kilka akapitów wcześniej, że ustalenie dopuszczalnych progów ryzyka jest społecznie określone, że na ogół wchodzi tu w grę problem przypisania winy, a więc problem moralny, że ryzyko odnosi się nie tylko do pokoleń aktualnych, ale i wytwarzamy ryzykowne warunki działania dla pokoleń przyszłych, że społeczna ocena ryzyka jest ambiwalentna i w tym sensie, iż powinna być dokonywana w kategoriach racjonalnych, ale dla społecznej oceny danego ryzyka charakterystyczne jest przesadzanie, że nauki przyrodnicze i techniczne są z konieczności traktowane nie tylko jako uczestnik wytwarzania ryzyka, ale i jako arbiter przy ocenianiu go oraz domniemane źródło rozwiązania danych konkretnych problemów (por. np. Luhmann 1993, 1994). Jeszcze inna, znacznie bardziej kulturowa, socjologia ryzyka uprawiana jest przez Zygmunta Baumana. Socjologia społeczeństwa ponowoczesnego, prezentowana w jego licznych pracach (por. np. Bauman 1996, 2000) również traktuje ambiwalencję i stałą konieczność wyboru w warunkach coraz większej niepewności jako nieodłączne cechy współczesności. Wątki naukowe i technologiczne nie są w jego twórczości jednak tak silnie eksponowane, jak we wskazanych wcześniej pracach. Jak wspominałem, socjologiczne badania nad ryzykiem technologicznym to w znacznej mierze domena badaczy niemieckich. Jak się dziś wydaje, mogą istnieć interesujące kulturowe powody takiego właśnie zainteresowania. W wydanym

17 Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku 17 w końcu lipca 2009 roku numerze tygodnika Newsweek International znajdujemy ciekawy artykuł Stefana Theila (2009) na temat fal technosceptycyzmu w Niemczech ostatnich kilku dekad. Do końca lat siedemdziesiątych XX wieku, twierdzi autor, Niemcy były krajem przodującym w dziedzinie nowych technologii. Od początku lat osiemdziesiątych sytuacja się bardzo zmieniła (choć kolejne zmiany mają następować właśnie teraz). Kampanie prowadzone przez aktywistów ochrony przyrody (w tym Partię Zielonych), przywódców kościelnych, wpływowych dziennikarzy, doprowadziły do faktycznego zastopowania badań (nie tylko stosowanych, ale i podstawowych) z dziedziny biotechnologii medycznych, organizmów modyfikowanych genetycznie (GMO), zamykania elektrowni jądrowych, propagowania strachu przed nanotechnologiami. Nowe technologie traktowane są jako wymierzone w przyrodę, która ma, zdaniem pseudoekologów, pozostać nienaruszona. Nie zmienia to faktu, że Niemcy chętnie korzystają z importowanych lekarstw produkowanych za pomocą zabronionych u nich technologii, codziennie jedzą importowane produkty wytworzone poprzez genetyczną modyfikację, korzystają z energii elektrycznej sprowadzanej z Francji, a wyprodukowanej tam w elektrowniach jądrowych. Theil pisze o tym, że jeszcze kilka lat temu niemieckie dzieci uczyły się w szkołach o tym, jak wielkie, wręcz katastrofalne zagrożenie dla rynku pracy i przebiegu komunikacji interpersonalnej niesie ze sobą rozprzestrzenianie się komputerów osobistych. Zdaniem autora, wspomniana chwilę wcześniej nowa faza dynamiki stosunku Niemców do nowych technologii pojawiła się wraz z kolejnym przedefiniowaniem tego, co to jest przyroda i tego, jakie technologie są czyste, przyjazne przyrodzie. Dobre okazują się więc technologie oparte na sile wiatru, na energii słonecznej. Co więcej, pojawiają się wezwania do przemyślenia i zrewidowania negatywnego stosunku Niemców do technologii jądrowej, a nawet GMO. Pamiętać musimy o tym, że ostrożność czasem bywa przesadnym problemem, ale w wielu przypadkach okazuje się po latach, a nawet dekadach, uzasadniona. Problematyka ryzyka i zagrożeń technologicznych nie pojawia się bezpośrednio w naszej książce, ale dość wyraźnie przenika wiele tekstów poświęconych społecznym konsekwencjom rozpowszechnienia Internetu. Podejmujemy jednak problem społecznej percepcji zagrożeń i różnych aspektów ekologicznych działań i upowszechnionych poglądów, a nawet związanych z nimi interesów. Dość krótko przedstawić chciałbym jeszcze jeden interesujący, moim zdaniem, nurt rozważań. Idzie mi o to, od kiedy, c z y i n a i l e r o z w ó j n a u k i (w s z c z e g ó l n o ś c i n a u k ś c i s ł y c h) p r z y c z y n i a s i ę d o w z r o s t u g o s p o d a r c z e g o, czy szerzej, stanu gospodarki w różnych jej aspektach. Zdania na ten temat (nawet jeśli ograniczymy się do okresu od czasów rewolucji przemysłowej) są podzielone. Konwencjonalne koncepcje potoczne przemawiają silnie za poglądem o istnieniu takiego wpływu. Międzynarodowe badania, prowadzone w latach , skłaniają jednak do przyjęcia znacznie bardziej wyważonej, a nawet sceptycznej tezy. Otóż okazuje się na przykład, że rozwój naukowej działalności badawczej może prowadzić do osłabienia tempa wzrostu gospodarczego. Wyjaśniane jest to tym, iż rozwój nauki i jej zastosowań musi korygować dotychcza-

18 18 Janusz Mucha sowe błędy i wykryte przez naukę zagrożenia (wspominałem o tym wcześniej), że nakłady na naukę i technikę kierowane są coraz częściej ku takim domenom, które są bardzo ważne społecznie, ale nie przekładają się łatwo i szybko na wzrost gospodarczy (szeroko rozumiana medycyna i opieka społeczna, ochrona środowiska naturalnego). Nakłady na naukę i technikę są więc społecznie bardzo pożyteczne, ale nie można tego pożytku rozumieć w kategoriach wyłącznie czysto ekonomicznych (por. np. Schofer, Ramirez i Meyer 2000). Historycy i socjologowie już wcześniej wskazywali na fakty wielkich osiągnięć technicznych i przyspieszenia gospodarczego zupełnie niezwiązane z nauką w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. W naszym tomie (w części czwartej) podejmujemy zagadnienie różnych, idących w odmiennych kierunkach, konsekwencji rozwoju nowych technologii dla tego, co w dzisiejszym społeczeństwie uznać można za bolące problemy społeczne. Problemy cywilizacyjne to również w y z w a n i a m o r a l n e. Wspominałem o tym przy okazji omawiania socjologii i antropologii ryzyka. Ta perspektywa uzupełnia podejście, o którym pisałem powyżej. Nie chodzi w omawianym w tej chwili sposobie analizy przede wszystkim o niezaspokojone wymogi funkcjonalne społeczeństwa i o nadzieję, że nauka i technika pomogą w realizacji ważnych funkcji. Jak wskazuje na przykład Lech Zacher, popatrzeć na tę sprawę można i z przeciwnej strony. Nauka i technika dają narzędzia, potencjał, wykraczające poza dotychczasowe doświadczenia i tradycje, wymykające się tradycyjnej aksjologii. Wyzwanie polega tu na tym, że pojawia się żywotna, niezaspokojona potrzeba kształtowania nowych społecznych czy kulturowych odpowiedzi na zaistniałą sytuację o charakterze technologicznym. Jak uważa Zacher (nieco w tym miejscu dointerpretowany przeze mnie), opcja konserwatywna polega tutaj na krytykowaniu, straszeniu i żądaniu kontroli badań i rozwoju technologii wszędzie tam, gdzie otwierają się nowe zagadnienia poznawcze i moralne, niezgodne z dotychczasowymi wartościami, zasadami, obyczajami czy przyzwyczajeniami. Druga opcja, o charakterze poszukującym, jest otwarta i wychodzi w przyszłość z zaciekawieniem raczej niż z lękiem. Szuka ona tego, co w nowinkach naukowych i technicznych pożyteczne, akceptowalne. Postuluje więcej niż dotąd tolerancji i akceptacji podwyższonego ryzyka (faktycznego bądź wyimaginowanego) w wykorzystaniu okazji rozwojowych. Nakłada niejako moralny obowiązek szukania i wykorzystywania takich nowych okazji dla dobra społecznego, choć dostrzega możliwości i fakty generowania również i negatywnych skutków ubocznych. Zacher uważa decyzje dotyczące nauki i techniki za decyzje społecznie bardzo doniosłe, a podejmowanie ich powinno być, jego zdaniem, policentryczne, czyli być efektem współdziałania wielu ośrodków decyzyjnych. Kategorię społeczeństwo obywatelskie traktuje ten uczony jako szczególnie przydatną w tej nowej sytuacji (por. Zacher 2002a: 140, 141; por. też Kiepas 1994). Warto też zwrócić uwagę Czytelnika na to, iż tradycyjnych kontekstów, w jakich ulokować możemy interesującą nas tutaj problematykę, jest znacznie więcej. Wskażę w tym miejscu jeszcze jeden. Margaret Mead opublikowała w roku 1970 (por. Mead 1978) bardzo potem wpływową książkę na temat dystansu międzypokoleniowego, w której pokazuje między innymi sytuacje tak zwanej prefiguratyw-

19 Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku 19 ności, a więc odwróconej socjalizacji, polegającej na tym, iż starsze pokolenia uczą się od pokoleń młodszych. Tak jest bardzo często w przypadkach migracji oraz w świecie, który za czasów Margaret Mead dopiero kiełkował, a więc w realiach ogromnego tempa przemian technologicznych, które znacznie łatwiej przyswoić ludziom młodym niż ludziom starszym, wychowanym w zupełnie innej, powolniejszej kulturze. Tak jest więc w szczególności w społeczeństwie informacyjnym, w cywilizacji Internetu i nowych technologii komunikacyjnych, której poświęcamy całą część pierwszą naszego zbioru. Niektóre kwestie, ważne w kontekście badań nad strukturą społeczną, gospodarką, związkiem między kulturą symboliczną a technologiami oraz naukami ścisłymi, choć ciekawe i ważne, są w badaniach polskich, na przykład odzwierciedlonych w naszym tomie, reprezentowane w zakresie niewielkim. Wspominam o tym dlatego, iż podkreślenie tego faktu może się w Polsce przyczynić do rozwoju omawianej problematyki. Chciałbym więc przedstawić to, czym zajmują się inni badacze rzeczonego obszernego kompleksu zagadnień. Dam trzy ogólne przykłady. Pierwszym będzie problematyka międzynarodowej części konferencji poświęconej związkom między strukturą społeczną, kulturą a nowymi technologiami, która odbyła się z okazji jubileuszu Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie w maju 2009 roku (w tym tomie korzystamy z dorobku polskojęzycznej części tej konferencji). Wymienię tu, jak zaznaczyłem, tylko tematykę, która w niewielkim zakresie pojawia się w tej publikacji. Mowa więc była tam o nowej technologii militarnej; o związkach między ludzkimi a nie-ludzkimi podmiotami działań społecznych i o społecznych relacjach między człowiekiem a jego nie-ludzkimi partnerami; o biotechnologiach i ich znaczeniu dla życia człowieka i potencjalnym wpływie na losy całych społeczeństw; o sposobach radzenia sobie różnych kategorii społecznych z tak zwanymi niskimi technologiami; o specyfice firm internetowych; o realnych, ale i często pozornych różnicach między współczesnymi naukami przyrodniczymi a naukami społecznymi. Znacznie bogatsza jest oczywiście, zwłaszcza gdy ujmowana sumarycznie, oferta tematyczna w dziedzinie związków między społeczeństwem a nowymi technologiami, prezentowana w trakcie wielkich międzynarodowych konferencji, które mają swe sekcje czy komitety badawcze temu wyłącznie poświęcone. Moim drugim przykładem będą więc tematy sesji problemowych Komitetu Badawczego (nr 23) zajmującego się społecznymi aspektami nauki i techniki, podjęte podczas Światowego Kongresu Socjologii w Durbanie w roku Zajmowano się tam problemem standaryzacji w różnych typach polityki naukowej; komercjalizacją nauk ścisłych; globalizacją nauki i techniki; społecznymi i etycznymi aspektami biotechnologii; zmianami w publicznym wizerunku nauki i techniki; rolą kobiet w świecie nauk ścisłych i w świecie nowych technologii. Trzecim przykładem są tematy sesji zorganizowanych przez Sieć Badawczą (nr 24) zajmującą się tymi samymi zagadnieniami, podjęte podczas Konferencji Europejskiego Towarzystwa Socjologicznego, która miała miejsce w Lizbonie w roku Zajmowano się tam relacjami między ekspertami a laikami; dynamiką sieci badawczych; patentami i transferem wiedzy;

20 20 Janusz Mucha ewaluacją w ramach systemów nauki; aspektami organizacyjnymi nauk ścisłych i technicznych; procesami pojawiania się i rozprzestrzeniania nowych technologii; związkiem między płcią społeczną a szansami zrobienia kariery w naukach ścisłych i w świecie nowych technologii. Jak więc widzimy, Internet i nowe technologie komunikacyjne, które interesowały tak wielu autorów naszego tomu, nie są tam przedmiotem szczególnej uwagi. Na konferencjach tych pojawiały się one oczywiście, ale przede wszystkim w ramach komitetów czy sieci badawczych poświęconych innym zagadnieniom. Jeszcze inny kontekst, w którym umieścić możemy treść niniejszego tomu z myślą o przyszłych badaniach, konferencjach i publikacjach, to zawartość takich na przykład międzynarodowych czasopism, jak Science, Technology and Society, Bulletin of Science, Technology and Society, czy Science, Technology and Human Values. Jak wiadomo, nie ma większych problemów z dotarciem do ich wersji on-line. Dlatego też nie będę poruszanej w nich problematyki prezentował. W zakończeniu wprowadzenia wrócę, bardzo już krótko, do struktury prezentowanej tu Czytelnikom książki. Jak wiemy, składa się ona z czterech części. Pierwsze dwie odnoszą się do (z konieczności tylko wybranych, tych, które najbardziej interesują autorów) kulturowych i strukturalnych konsekwencji rozpowszechnienia się nowych technologii, przede wszystkim Internetu. Globalna Sieć i jej możliwości organizują treści zawarte w części pierwszej. W części drugiej patrzymy na interesujące nas podobne zagadnienia, ale inaczej. Chodzi nam o to, jak nowe technologie zmieniają sposoby realizowania tradycyjnych praktyk kulturowych. Interesuje nas więc to, co się dzieje w poezji, sztukach plastycznych, w relacjach międzyludzkich w związku z upowszechnieniem nowych urządzeń technicznych. Interesuje nas też budowa kultury symulacji przy ich pomocy. Część trzecia koncentruje się na tym, jak interpretujemy dziś przyrodę: jakie widzimy zagrożenia i szanse związane z jej funkcjonowaniem, na jakie sposoby, techniczne i kulturowe, usiłujemy ją okiełznać, jak uzasadniamy nasze działania i zaniechania. Część ostatnia dotyczy technologii społecznych, stosowanych intencjonalnie w coraz szerzej postulowanym społeczeństwie opartym na wiedzy. Przekonani na ogół jesteśmy, iż wiedza naukowa da nam szanse na lepsze zorganizowanie życia społecznego. Nasze przykłady pochodzą zarówno ze świata polityki, jak i ze świata gospodarki, na różnych jej poziomach i w różnych jej aspektach. Prezentujemy zarówno argumenty przemawiające za szerokim stosowaniem technologii społecznych, jak i pokazujące zagrożenia. Mamy nadzieję, że ten zbiór przedstawia Czytelnikowi zarówno nowe interesujące dane empiryczne, jak i nowe interpretacje, powiększające naszą samowiedzę i umożliwiające nam coraz lepszą orientację w zawiłych sprawach przenikniętego złożonymi technologiami i technologicznymi metaforami współczesnego świata.

J a n u s z M u c h a (Akademia Górniczo-Hutnicza Kraków): Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku...

J a n u s z M u c h a (Akademia Górniczo-Hutnicza Kraków): Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku... Spis treści J a n u s z M u c h a (Akademia Górniczo-Hutnicza Kraków): Nowe technologie. Przyroda a nowe postacie kultury na początku XXI wieku... 9 CZĘŚĆ I Internet i jego wykorzystywanie w przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie trzeciej edycji Akademii Młodych Dyplomatów Promocja im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego

Podsumowanie trzeciej edycji Akademii Młodych Dyplomatów Promocja im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego Podsumowanie trzeciej edycji Akademii Młodych Dyplomatów Promocja im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego W roku akademickim 2006/2007 odbyła się III edycja Akademii Młodych Dyplomatów, programu przygotowującego

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park?

p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park? p tyt 1 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:03 PM Agora czy Hyde Park? tyt 2 po.pdf 1 11/27/2010 1:42:59 PM Agora czy Hyde Park? Internet jako przestrzeń społeczna grup mniejszościowych Redakcja Łucja Kapralska

Bardziej szczegółowo

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Wraz z upowszechnieniem Internetu narodziło się nowe pokolenie. Świat

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej jeden z 13 wydziałów Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Od kilkunastu lat główną siedzibą Wydziału oraz Instytutu

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

1. Termin: 20-21 czerwca 2013r.

1. Termin: 20-21 czerwca 2013r. Informacja na temat udziału w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych w latach 2007-2014 udział w 32 konferencjach; wygłoszonych 27 referatów 1. Termin: 20-21 czerwca 2013r. Organizator: Wydział

Bardziej szczegółowo

Ranking szkół publicznych

Ranking szkół publicznych Ekonomia-Zarządzanie komentarz s. 61 1 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 58,3 64,1 60,3 51,4 2 Akademia Ekonomiczna w Krakowie 58,0 54,7 59,8 59,0 3 Uniwersytet Warszawski - Wydział Nauk Ekonomicznych

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Dylematy współczesnych: radzenie sobie z wielością ról i zadań

Dylematy współczesnych: radzenie sobie z wielością ról i zadań IV Interdyscyplinarna Konferencja Doktorantów i Młodych Naukowców Dylematy współczesnych: radzenie sobie z wielością ról i zadań Bydgoszcz, 3-5 IV 2014 Od wielu lat jesteśmy świadkami zmian, jakie dokonują

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Wykształcenie na zamówienie

Wykształcenie na zamówienie Wykształcenie na zamówienie Wyniki kolejnej edycji konkursu na kierunki zamawiane Według szacunków ministerstwa, w roku 2013 w polskim przemyśle zabraknie ponad 46 tys. inżynierów, a w usługach ponad 22

Bardziej szczegółowo

Komunikacja naukowa, otwartość i współpraca na portalach społecznościowych

Komunikacja naukowa, otwartość i współpraca na portalach społecznościowych Komunikacja naukowa, otwartość i współpraca na portalach społecznościowych PAULINA STUDZIŃSKA-JAKSIM Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie INTERPERSONALNA PERSWAZYJNA WERBALNA JĘZYKOWA

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach Część I Szczecin 2013 Tytuł monografii naukowej: Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Praca dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego 1 2 3 4 2011 Copyright by Zakład Wydawniczy»NOMOS«Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie,

Bardziej szczegółowo

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze).

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Jaworzno, 26.03.2015 HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Teksty H. M. McLuhan a 1. McLUHAN, Marshall. Galaktyka Gutenberga / Marshall

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie 2015. Strona główna Ranking Kierunków Studiów Kierunki społeczne. 2015 Nazwa uczelni WSK

Zarządzanie 2015. Strona główna Ranking Kierunków Studiów Kierunki społeczne. 2015 Nazwa uczelni WSK Strona główna Ranking Kierunków Studiów Kierunki społeczne kierunki SPOŁECZNE Dziennikarstwo i komunikacja Politologia i stosunki międzynarodowe Pedagogika i edukacja Psychologia Socjologia Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Zespołu Pedagogiki Pracy przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN w latach 2011-2015

Sprawozdanie z działalności Zespołu Pedagogiki Pracy przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN w latach 2011-2015 Stefan M. Kwiatkowski Przewodniczący Zespołu Pedagogiki Pracy Sprawozdanie z działalności Zespołu Pedagogiki Pracy przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN w latach 2011-2015 W latach 2011-2015 Zespół Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych nauki

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA DO EGZAMINU DYPLOMOWEGO W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KIERUNEK:

ZAGADNIENIA DO EGZAMINU DYPLOMOWEGO W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KIERUNEK: ZAGADNIENIA DO EGZAMINU DYPLOMOWEGO W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KIERUNEK: 1. PEDAGOGIKA studia I stopnia, profil praktyczny, specjalność: a) EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA Z WYCHOWANIEM

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

sprofilowanych zawodowo ścieżek tematycznych, ocenę wyróżniającą. 1. Badania rynkowe Marketing Zachowania konsumenckie 2. Innowacje społeczne

sprofilowanych zawodowo ścieżek tematycznych, ocenę wyróżniającą. 1. Badania rynkowe Marketing Zachowania konsumenckie 2. Innowacje społeczne Program studiów na kierunku socjologia zorganizowany jest wokół sprofilowanych zawodowo ścieżek tematycznych, które rozpoczynają się już na pierwszym roku studiów, zarówno pierwszego, jak i drugiego stopnia.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Media w edukacji 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Media in Education 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze:

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: Stosunki międzynarodowe, w szczególności: negocjacje międzynarodowe, dyplomacja publiczna, protokół dyplomatyczny, europeistyka, paradygmaty teoretyczne.

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie postaw na studiach III stopnia stan faktyczny i moŝliwości - przykład

Kształtowanie postaw na studiach III stopnia stan faktyczny i moŝliwości - przykład Kształtowanie postaw na studiach III stopnia stan faktyczny i moŝliwości - przykład Uniwersytet Gdański, 25 czerwca 2010 r. Ewa Chmielecka, Ekspert Boloński Fragment sylabusu do wykładu Wybrane zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Statystyka zastosowania biznesowe. Ewy Frątczak Alfredy Kamińskiej Jana Kordosa

Statystyka zastosowania biznesowe. Ewy Frątczak Alfredy Kamińskiej Jana Kordosa Statystyka zastosowania biznesowe Ewy Frątczak Alfredy Kamińskiej Jana Kordosa Wydawnictwo Wyższej Szkoły Menedżerskiej w Warszawie im. Prof. L. Krzyżanowskiego wsm.warszawa.pl Statystyka zastosowania

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 01/01 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Podstawy psychologii i socjologii Rok akademicki: 2014/2015 Kod: RAR-1-107-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Inżynierii Mechanicznej i Robotyki Kierunek: Automatyka i Robotyka Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

Wykształcenie na zamówienie

Wykształcenie na zamówienie Wykształcenie na zamówienie Wyniki tegorocznej edycji konkursu na kierunki zamawiane Według szacunków ministerstwa, w roku 2013 w polskim przemyśle zabraknie ponad 46 tys. inżynierów, a w usługach ponad

Bardziej szczegółowo

Stan akredytacji. Ponownej akredytacji na okres 5 lat udzielono 25 czerwca 2010 roku Instytutowi Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UJ

Stan akredytacji. Ponownej akredytacji na okres 5 lat udzielono 25 czerwca 2010 roku Instytutowi Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UJ Archeologia STAN AKREDYTACJI Ponownej akredytacji udzielono na okres 5 lat 28 czerwca 2004 rok Instytutowi Archeologii UJ Instytutowi Archeologii UŁ Instytutowi Prahistorii UAM Instytutowi Archeologii

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Socjologia KOD WF/II/st/7

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Socjologia KOD WF/II/st/7 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Socjologia KOD WF/II/st/7 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iii semestr 5. LICZBA

Bardziej szczegółowo

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego Recenzja: prof. dr hab. Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Marek Szczepaniak Korekta: Marek Szczepaniak Joanna Barska Projekt okładki, zgodnie z pomysłem Autora:

Bardziej szczegółowo

WYNIK 2013. Filologie, języki obce i językoznawstwo MIEJSCE. Nazwa Uczelni

WYNIK 2013. Filologie, języki obce i językoznawstwo MIEJSCE. Nazwa Uczelni Filologie, języki obce i językoznawstwo 1 Uniwersytet Jagielloński 100,0 100,0 100,0 40,30 100,0 100,0 2 Uniwersytet Warszawski 94,47 89,31 94,30 100,0 45,67 100,0 3 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w

Bardziej szczegółowo

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 POLSKA AKADEMIA NAUK KANCELARIA PAN KOMITET PROGNOZ POLSKA 2000 PLUS' EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 EUROPĘ IN THE PERSPECTIVE TO 2050 Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Uwagi wstępne 10 EUROPA 2050 - WYZWANIA

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą.

Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. OKLADKA Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. PLACET słowo niegdyś używane w naszym języku a zapożyczone z łaciny oznaczało: przyzwolenie, zgodę, a też,,podobać się. To

Bardziej szczegółowo

Media a problemy społeczne. Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl

Media a problemy społeczne. Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl Media a problemy społeczne Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl Problemy społeczne różne ujęcia Socjologowie przyjmujący założenie, że problemy społeczne to szczególne warunki

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje RECENZJE Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje Autor: red. Marta Juchnowicz Wydawnictwo PWE Warszawa 2014 Przedstawiona mi do recenzji książka zatytułowana Zarządzanie kapitałem ludzkim.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI Socjologia wydanie II Warszawa 2006 Recenzenci Prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Prof. dr. hab. Stanisław Widerszpil Poszególne rozdziały napisali Henryk

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Rejestrowanie dorobku pracowników uniwersytetów dotychczasowe dokonania i spojrzenie w przyszłość

Rejestrowanie dorobku pracowników uniwersytetów dotychczasowe dokonania i spojrzenie w przyszłość Rejestrowanie dorobku pracowników uniwersytetów dotychczasowe dokonania i spojrzenie w przyszłość Aleksandra Zawadzka Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu CZYM JEST UNIWERSYTET według ustaw o szkolnictwie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 listopada 2014 r. Pozycja 51

Warszawa, dnia 25 listopada 2014 r. Pozycja 51 Warszawa, dnia 25 listopada 2014 r. Pozycja 51 KOMUNIKAT MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dnia 9 października 2014 r. o przyznanych dotacjach ze środków finansowych na naukę na inwestycje w zakresie

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU Kierunek: FIZJOTERAPIA SYLABUS Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii,

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ITE-1-119-s Punkty ECTS: 2. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: -

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ITE-1-119-s Punkty ECTS: 2. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: - Nazwa modułu: PR i Zarządzanie kulturą Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ITE-1-119-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Informatyki, Elektroniki i Telekomunikacji Kierunek: Teleinformatyka Specjalność: - Poziom studiów:

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI Autorki: Agnieszka Błyszczek, Magdalena Gołębiewska INFORMACJE O AUTORKACH Doktorantki I roku Pedagogiki, na Wydziale Nauk

Bardziej szczegółowo

Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa Recenzent: prof. dr hab. Lidia Cierpiałkowska Redakcja: Zofia Kozik Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce pojoslaw / fotolia.com Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa ISBN

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Autor: Małgorzata Dubis ISBN: 978-83-7587-469-3 Dane techniczne: Wydanie I, Kraków 2011, Format B5, Objętość

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012. Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012. Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Recenzenci: prof. dr hab. Hanna Palska prof. dr hab. Jan Poleszczuk Redaktor prowadzący: Agnieszka Szopińska Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Marta Kurczewska Copyright by Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Kompetencje akademickie Wprowadzenie do komunikacji naukowej

Kompetencje akademickie Wprowadzenie do komunikacji naukowej WYKŁAD OGÓLNOUNIWERSYTECKI DLA DOKTORANTÓW 2015/2016 Kompetencje akademickie Wprowadzenie do komunikacji naukowej Rok akademicki: 2015/2016 Semestr zimowy: 30 h Limit miejsc: 100 Prowadzący: dr Emanuel

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Czesław Witkowski Magdalena Kachniewska Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Warszawa 2005 Czesław Witkowski: wstęp, rozdział I pkt. 5, rozdział II, rozdział III, rozdział IV, rozdział

Bardziej szczegółowo