Biologia i sens. Studium witalizmu Jacoba von Uexkülla

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biologia i sens. Studium witalizmu Jacoba von Uexkülla"

Transkrypt

1 Kazimierz Szewczyk Biologia i sens. Studium witalizmu Jacoba von Uexkülla Akademia Medyczna w Łodzi, Łódź 1993

2 2 Spis treści Wstęp...s Biogram Jacoba von Uexkülla....s Cel i układ pracy. s. 8. Rozdział I. Krytyka obiektywnego świata astronautów i fizyków.. s Uniwersum astronomiczno-fizykalne świat bezsensu i nicości.. s Najszlachetniejsze z dążeń ludzkich dążenie ku Tajemnicy....s Filozof krytyk światopoglądów i ich konstruktor.... s Podsumowanie światopogląd jako konwencja w postaci wyboru s. 25. Rozdział II. Radykalny perspektywizm światopoglądowy. s Hans Driesch od teoretycznego egoizmu do problemu Boga... s Jacob von Uexküll od filozofii jako ramy konstruktu teoretycznego nauki do światopoglądu.... s Driesch i Uexküll liniowy postęp wiedzy i koncepcja wiecznego powrotu rzeczy... s Podsumowanie pojęcie planu centralna kategorią witalizmu Uexkülla s. 45. Rozdział III. Müller i Driesch problem stosunku duszy i ciała s Johannesa Müllera prawo energii swoistej zmysłów.. s Hans Driesch psychoid i entelechia.. s Podsumowanie psychizacja życia. s. 69. Rozdział IV. Pojęcie kręgu funkcji......s Etap analizy organizacja umysłu i impulsy woli.. s Umysł i ciało jedność praw.. s Etap syntezy schemat i funkcja.... s Pojęcie planu aktywnego psychoid, mechanizator i organizator.. s Podsumowanie monizm psychofizyczny i przejście od umysłu do ciała. s. 98. Rozdział V. Metafora gmachu Natury... s Trzecia różnorodność zestawianie wokół-światów w planową jedność Natury... s Budowanie Natury trwanie i czas... s Podsumowanie plan aktywny jako metafora ludzkiej działalności wolicjonalnej... s Rozdział VI. Zasada kontrapunktu.... s Zarys biologii idealistycznej konstrukcja przez analogię..s Krąg funkcji krąg znaczeń.. s Podsumowanie Goethe i Uexküll... s Rozdział VII. Od symfonii życia Jacoba Uexkülla do teologii Ziemi René Dubos a.s Technika Natury kontrapunkt i dobór naturalny s Krąg znaczeń i model instynktu hierarchicznie zorganizowanego... s Od szeregów wydolnościowych do praw funkcjonalnych Wszechbytu... s Diagnoza i terapia dysharmonia rozdartego uniwersum s Podsumowanie między wiarą i nadzieją... s Literatura... s. 164.

3 3 WSTĘP W biologii końca XX wieku po raz kolejny wydaje się zwyciężać nurt mechanistyczny. Jednakże różni się on bardzo od mechanicyzmu nauki o życiu przełomu XVI i XVII stulecia. Na proces tego subtelnienia mechanicyzmu wielce znaczący wpływ miały poglądy autorów nastawionych antymechanistycznie (witalistycznie). W nowożytnej biologii wyróżnić bowiem można naprzemienne fazy wymienionych nurtów, tworzące pospołu nierozerwalną parę dialektyczną 1. Ciąg tych faz zapoczątkowuje mechanicyzm, silnie związany z filozofią Kartezjusza. Kulminację osiemnastowiecznego etapu rozwoju biologii stanowi twórczość fizjologa Albrechta Hallera ( ) 2. Jest to zarazem schyłkowa faza pierwszego mechanistycznego cyklu, gdyż już pod koniec tego wieku w dialektycznej parze prym zaczyna wieść witalizm szkoły Montpellier, korzeniami swoimi sięgający animizmu Georga Ernsta Stahla ( ) 3. Do tego, z początkiem dwudziestego stulecia rozbudowanego i różnorodnego ruchu mechanistycznego, dołącza się niemiecka romantyczna filozofia przyrody. Jej wpływ na ówczesne metodologicznie rozdrobnione jeszcze i niejednolite teoretycznie przyrodoznawstwo, choć znaczący, był w późniejszych dziesięcioleciach znacznie przeceniany 4. Stąd też jak zauważa Władysław Biegański, w omawianym okresie oprócz wyraźnych i konsekwentnych witalistów można było spotkać uczonych, którzy jak[...] J. Müller hołdowali w teorii pewnym poglądom witalistycznym, w praktyce zaś kroczyli utartymi drogami badania doświadczalnego 5. Zdaniem cytowanego autora wpływ witalizmu na biologię początku XIX wieku był w sumie pozytywny: nauka ta podobnie jak całość przyrodoznawstwa rozbita na odrębne metodologicznie dyscypliny pod wpływem syntetyzująco-uogólniających spekulacji witalistów zaczęła się jednoczyć w jednolitą naukę o życiu, którego to przekształcenia gorącym zwolennikiem był wspomniany Johannes Müller ( ) 6. Kolejny cykl antywitalistyczny buduje mechanicyzm biologiczny XIX stulecia zainicjowany przez François Magendiego ( ) 7 i ukoronowany badaniami Claude Bernarda ( ) 8. Był on, generalnie rzecz biorąc, formacją programowo zrywającą z filozofią. Odchodzenie od filozofii, czy też wręcz walka z nią szczególnie widoczna w Niemczech, dotyczy przede wszyst- 1 A. Bednarczyk, Filozofia biologii europejskiego Oświecenia. Albrecht von Haller i jego współcześni, Warszawa 1984, s H. Schädelbach, Filozofia w Niemczech , Warszawa 1992, s Wł. Biegański, Neo-witalizm współczesnej biologii, Krytyka Lekarska 1904, nr 1, s

4 4 kim filozofii przyrody przecenianej przez tę formację, osobliwie zaś systemu Hegla. Uczeni usiłowali zbudować rodzaj muru chińskiego, odgradzającego naukę od filozoficznych spekulacji 9. Odżegnywanie się ówczesnego antywitalizmu od filozofii różni go od mechanicyzmu XVII wieku, dobitnie akcentującego swoje zakorzenienie w filozofii (Kartezjańskiej). Po odkryciu ruchów Browna 10 w 1927 roku rośnie nadzieja na ujednolicenie zgodnie z założeniami mechanicyzmu całości nauk w tym także nauki o życiu powstałej w okresie witalistycznym. Fizyk Hermann Helmholtz ( ) 11, niekwestionowany autorytet naukowy epoki, głosił optymistyczny program sprowadzenia przyrodoznawstwa do mechaniki 12. Ekspansja mechanicyzmu na całość nauki również wydaje swoją filozofię, swe uzasadnienie filozoficzne. Jego spektakularnym wyrazem i jednocześnie zwieńczeniem był tzw. wulgarny materializm trójki przyrodników Ludwiga Büchnera 13, Carla Vogta 14 i Jacoba Moleschotta 15. Powtórzmy, filozofia ta odmiennie niż w poprzednim cyklu mechanistycznym wyrasta z mechanistycznie pojmowanej nauki i rozprasza się w niej, stając się niezwykle radykalną odmianą scjentyzmu. Pod koniec XIX wieku mechanicyzm drugiej fazy zaczyna tracić dominującą pozycję. Jednakże reakcja przeciw niemu inicjowana jest nie na gruncie nauki, lecz na obszarze filozofii, ściślej teorii poznania. Stało się tak, gdyż scjentyzm nie dał mechanicyzmowi solidnej epistemologii, zastępując ją uproszczonymi do granicy popularyzacji i dogmatycznymi hipotezami teoriopoznawczymi. Słabość postaw epistemologicznych mechanicyzmu wyraźnie pokazał Albert Lange 16 w Historii materializmu. Autor ten upowszechnił zarazem fizjologiczną interpretację aprioryzmu Kanta; interpretację dokonaną nie przez filozofów, lecz przyrodników, szczególnie przez H. Helmholtza, nawiązującego do fizjologii zmysłów J. Müllera. Za fizjologiczne rozumienie Kanta uznać można także ewolucyjną teorię poznania Konrada Lorenza ( ) 17. Tak oto u schyłku XIX stulecia przyrodnicy ogłaszają, przy współudziale filozofów, powrót do Kanta i dokonują dzieła rehabilitacji filozofii 18. Była ona wyrazem reakcji na dogmatyczny i niepomiernie uproszczony materializm mechanistów. Z hasłem rehabilitacji filozofii występuje również embriolog Hans Driesch ( ), wybitny przedstawiciel fazy antymechanistycznej sięgającej aż do lat drugiej wojny światowej. Jednak u niego rehabilitacja odnosi się nie tylko do filozofii pojętej jako teoria poznania, lecz także jak pokażę niżej filozofii w 9 Wł. Biegański, Neo-witalizm współczesnej biologii, s H. Helmholtz, Philosophische Vorträge und Aufsätze, Berlin 1971, s. 153 i n J. Kraszewski, O epistemologii ewolucyjnej Karla R. Poppera i Konrada Lorenza, Zagadnienia Naukoznawstwa 1990, nr 1-2, s H. Schädelbach, Filozofia w Niemczech, op. cit., s.164.

5 5 znaczeniu przedkantowsko rozumianej metafizyki. Dzieje się tak, gdyż dla Driescha przezwyciężenie materializmu jest nie tylko odrzucaniem jego teoriopoznawczych podstaw, ale poczyna być bezpardonową walką z nim w imię powtórnej tym razem metafizycznej introdukcji Sensu, inkorporacji w Byt Prawdy, Dobra i Piękna; w Byt, w którym są tylko, jak głosił Büchner, siła i materia. Dzieło tej, rzec można podwójnej, sensotwórczej i epistemologicznej rehabilitacji filozofii w oryginalny sposób kontynuował Jacob von Uexküll (czyt.: Ixkill), ostatni z wielkich (neo)witalistów, żyjący w latach Teoretyczne prace tego hamburskiego biologa w przeciwieństwie do trudnych i ciężkich w odbiorze książek H. Driescha w większości pisane barwnym, obrazowym i momentami wręcz literackim stylem były (i są) czytane przez przyrodników, filozofów i laików. Dokonany przez niego opis wokół-świata (Umwelt) kleszcza jest cytowany zarówno w literaturze ekofilozoficznej 19, jak i w książkach o charakterze esejów filozoficznych 20. Dla Arnolda Gehlena teoria Uexkülla mimo pewnych braków jest rzeczywistą, a nawet genialną nowością 21. Do prac Uexkülla nawiązuje Martin Buber myśliciel daleki od biologizmu 22. Echa koncepcji hamburskiego witalisty odnaleźć można też u Maxa Schelera 23. Ogólnie jednak twórczość zoologa była (i jest) przez przyrodników oceniania ambiwalentnie. Przykładem może być pogląd Richarda Goldschmidta, także zoologa. Dla niego dokonania Uexkülla to mieszanina nauki i metafizyki. Samego zaś autora nazywa ekscentrycznym mistykiem. Z drugiej strony, z wielkim uznaniem wypowiada się o twórczych eksperymentach swego niemal genialnego kolegi 24. W pewnym stopniu zbieżne z tym poglądem są uwagi Ludwika Flecka lekarza i filozofa 25. Największy wpływ wywarł Uexküll na systemizm i organizmalizm Ludwiga Bertalanffy ego 26 oraz na szkołę etologiczną Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena opowiadającą się za organizmalno-systemową wizją życia. Fakt owego wpływu przemawia za tezą, że prekursorem tych koncepcji był witalizm i że eo ipso organizmalizm jest współczesną, odpowiednio złagodzoną posta- 19 Z. Piątek, Aspekty antropocentryzmu, Kraków 1988, s. 62 i n. 20 H. Ditfurth, Duch nie spadł z nieba, Warszawa 1979, s. 232 i n. 21 A. Gehlen, Der Mensch. Seine Natur und seine Stellung in der Welt, Wiesbaden 1978, s. 78 i n. 22 M. Buber, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, Warszawa 1992, s. 126 i n. 23 P.K. Eberhard, Umweltgebundenheit und Weltoffenheit. Untersuchungen zur theoretischen Biologie und theoretischen Antropologie an Hand der Werke Jacob von Uexkülls und Max Schelers, Universität Bibliothek, München 1953, Nieopublikowany maszynopis pracy doktorskiej. 24 R. Goldschmidt, Portraite from Memory. Recollections of a Zoologist, Seatle 1956, s. 70 i n. 25 L. Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, Lublin 1986, s

6 6 cią witalizmu 27. Swoistym instytucjonalnym uznaniem owej formy złagodzonego witalizmu jaką jest systemizm w wydaniu etologów spod znaku Lorenza, było przyznanie w 1973 roku K. Lorenzowi, N. Tinbergenowi 28 i Karlowi von Frischowi 29 nagrody Nobla. Można przeto zaryzykować twierdzenie, że lata 80. ubiegłego wieku zapoczątkowały trzecią już fazę witalizmu bardzo złagodzonego i subtelnego ; fazę nadbudowującą się nad równie złagodzonym mechanicyzmem powojennym, kulminującym odkryciem struktury DNA. Z dokonanej prezentacji wynika, że koncepcja J. Uexkülla stanowi niezwykle istotny zwornik łączący myśl witalistyczną i neowitalistyczną z systemowym widzeniem życia i świata. To ostanie ujęcie bytu jest teoretycznym zapleczem dla ekologizmu doby obecnej: ruchu tyleż a może bardziej kulturowo-społecznego, co naukowego. Z drugiej strony, referowana koncepcja przede wszystkim dzięki wpływowi na K. Lorenza i N. Tinbergena w znacznej mierze przyczyniła się zbliżenia się dialektycznej pary mechanicyzm - antymechanicyzm tak, iż wielu przyrodników drugiej polowy XX wieku mogło głosić pogląd, że biologia współczesna wyrwała się już zaczarowanego kręgu wiecznego sporu między w witalizmem i mechanicyzmem i przystąpić do propagowania dualizmu metodologicznego nauk o życiu 30. Jak napisałem w pierwszym zdaniu Wstępu wiodący nurt biologii końca XX wieku wydaje się być ponownie nurtem mechanistycznym, albowiem jak twierdzi François Jacob Ambicją współczesnej biologii jest wyjaśnienie właściwości organizmu strukturą cząsteczek, z których on się składa. W tym sensie odpowiada ona nowej epoce mechanicyzmu 31. Ta nowa epoka wszakże jest fazą mechanicyzmu niezwykle już subtelnego, o czym świadczą Jacobowskie koncepcje integronu i bricolageu 32 (ich zaczątki można spotkać u Uexkülla). Mimo wysubtelnienia metodologicznego wizja życia związana z nowym mechanicyzmem F. Jacoba jest wizją świata gry przypadku ograniczanego przez prawa (i swą historię) 33. Natomiast systemowe ujęcie bytu złagodzonego witalizmu ukazuje podobnie jak hamburski zoolog model uniwersum jako harmonijnej całości wyposażonej w Sens. Jednak również i w tej warstwie dochodzi do zbliżenia między członami dialektycznej pary. Szczególnie jest to widoczne w idei zmitologizowanego naukowego materializmu Edwarda Wilsona 34, nad którym unosi się niewidoczny dla socjobiologa duch Jacoba von Uexkülla. 27 A. Urbanek, Rewolucja naukowa w biologii, Warszawa 1973, s. 93. Zob. też. Sz. W. Ślaga, Życie ewolucja, w: Zagadnienia filozoficzne współczesnej nauki. Wstęp do filozofii przyrody, red. M. Heller, M. Lubański, Sz.W. Ślaga, Warszawa 1992, s A. Urbanek, Rewolucja naukowa w biologii, op. cit. 31 F. Jacob, Historia i dziedziczność, Warszawa 1973, s F. Jacob, Gra możliwości. Esej o różnorodności życia, Warszawa 1987, s. 45 i n. 33 K. Szewczyk, Ewolucja jako ograniczenie i wybór, Człowiek i Światopogląd 1989, nr 1, s. 60 i in. 34 E. Wilson, O naturze ludzkiej, Warszawa 1988, s. 240 i n.

7 7 1. Biogram Jacoba von Uexkülla Jacob von Uexküll urodził się 8 września 1864 roku w dobrach Keblas w Estonii w wielodzietnej rodzinie bardzo silnie związanej z dziejami tego kraju. Szkołę średnią ukończył w Rewalu, gdzie jako piętnastoletni młodzieniec uległ fascynacji myślą Immanuela Kanta. Po ukończeniu gimnazjum studiował w latach zoologię na uniwersytecie w Dorpacie. Następnie przez 10 lat współpracował z Wilhelmem Kühne ( ) 35, znanym fizjologiem pracującym wówczas w Heidelbergu. Ówczesne badania Uexkülla dotyczyły aparatu ruchowego zwierząt i były podstawą sformułowania jego własnej biologicznej fizjologii zwierząt (bezkręgowych) 36. Rozbudował ją później do nauki o wokół-świecie (Umweltlehre). Jej zarys został przedstawiony w 1909 roku w pierwszym wydaniu książki Umwelt und Innenwelt der Tiere. Nie obejmował on jeszcze fundamentalnego dla tej teorii pojęcia kręgu funkcji, sformułowanego dopiero w 1920 w Theoretische Biologie. W latach długie miesiące spędzał w nadmorskiej Stacji Zoologicznej w Neapolu. Tam w roku 1891 spotkał swego najważniejszego nauczyciela Hansa Driescha. Po śmierci W. Kühna doszło do nawiązania bliższych kontaktów Uexkülla z innym fizjologiem heidelberskim Otto Kestnerem 37 oraz z fizjologiem i farmakologiem Rudolfem Magnusem 38. Uczeni ci utworzyli, pod duchowym przewodnictwem Driescha, zwartą grupę witalistyczną 39. Jej członkowie czynnie uczestniczyli w życiu intelektualnym kraju, niejednokrotnie bardzo agresywnie polemizując z oficjalną zoologią tamtego czasu i wzajemnie się podtrzymując na różnego rodzaju kongresach zoologicznych. Grupa miała duży wpływ na młodych adeptów zoologii. Działalność w grupie, bodaj na równi z jego poglądami, przysporzyła Uexküllowi wielu wrogów wśród naukowego establishmentu. Miarą tej niechęci może być fakt, że zoolog nigdy nie uzyskał doktoratu. W latach 30. zostały mu przyznane dwa doktoraty honorowe: doktora filozofii przez uniwersytet w Kilonii i nauk przyrodniczych przez uniwersytet w Utrechcie. Skłócenie z oficjalną zoologią było również przyczyną długotrwałych kłopotów Uexkülla z otrzymaniem stanowiska uniwersyteckiego. Brak zatrudnienia stał się szczególnie dotkliwy po utracie niezależności finansowej spowodowanej konfiskatą po pierwszej wojnie światowej dóbr w Estonii. Jednak w roku 1924 trudności zostają przezwyciężone i Uexküll podejmuje pracę na uniwersytecie w Hamburgu, początkowo na różnych pomocniczych stanowiskach naukowych; następnie otrzymuje nominację na kierownika Akwarium przy tej uczelni, wkrótce przekształconego w Instytut Badania Środowiska placówkę interdy J. Uexküll, G. Kriszat, Streifzüge durch die Umwelten von Tieren und Menschen. Bedeutungslehre, Hamburg 1956, s J. Schmidt, Die Umweltlehre Jacob von Uexkülls in ihrer Bedeutung für die Entwicklung der Vergleichenden Verhaltensforschung, Marburg/Lahn 1980, s. 19 i n.

8 8 scyplinarną, zajmującą się badaniami z pogranicza medycyny, psychologii i zoologii. Uexküll podczas pracy w Instytucie, wraz ze swoim pierwszym asystentem Friedrichem Brockiem, wykształcił wielu uczniów. Część z nich jednak przede wszystkim z powodu nieomal wojującego antydarwinizmu Uexkülla i jego współpracowników z Instytutu musiało bronić dysertacji doktorskich poza Hamburgiem. Sam Instytut był częścią Wydziału Medycznego Uniwersytetu, na którym to Wydziale kultywowano szczególnie ortodoksyjny darwinizm. Uexküll kierował Instytutem Badania Środowiska aż do przejścia na emeryturę w 1940 roku. Z powodu stanu zdrowia ostatnie lata życia spędził na Kapri, gdzie umarł 23 lipca Przed śmiercią odznaczony został Medalem Goethego przez macierzysty Wydział. Od roku 1903 był żonaty z Gundrun von Schwerin 40. Mieli córkę i dwóch synów, z których starszy Karl Kuno Thure był zwolennikiem i kontynuatorem (pewnych) wątków myśli ojca 41. Do niedawna działało aktywnie Centrum Jacoba von Uexkülla Cel i układ pracy Podstawowym celem niniejszego studium, będącego rozprawą habilitacyjną, jest możliwie pełna rekonstrukcja witalizmu J. Uexkülla we wszystkich trzech jego aspektach: a. w wymiarze filozoficzno-sensotwórczym (światopoglądowym). Wiodącą tezą organizującą rozważania tego aspektu twórczości zoologa jest założenie o nieistnieniu powszechnie ważnego, obiektywnego świata. Przenika ono całość witalizmu Uexkülla. b. W aspekcie teoriopoznawczym, nawiązującym przede wszystkim do aprioryzmu Kanta. Epistemologia Uexkülla bywa zazwyczaj interpretowania realistyczne, a nawet metafizycznie, co jak staram się uzasadnić w pracy jest interpretacją błędną, zapoznającą całkowicie oryginalność teoriopoznawczego stanowiska zoologa. c. W wymiarze sensu stricto biologicznym, ukazującym swoistość metodologiczną Uexküllowskiej biologii, jako idealistycznej nauki o wokół-świecie. Tak wyznaczonemu zadaniu podporządkowana jest kompozycja pracy. W rozdziale I pokazuję dowody skłaniające zoologa do odrzucenia tezy o istnieniu obiektywnego świata, wspólnego wszystkim gatunkom żywym. Rozdział II stanowi ogólny szkic propozycji teoriopoznawczej J. Uexkülla, skontrastowany dla lepszego zrozumienia ze stanowiskiem epistemologicznym H. Driescha. Następnie rozdziały, z wyjątkiem III i ostatniego, są szczegółową rekonstrukcją koncepcji hamburskiego biologa, wypełniającą ramy ogólnego jej szkicu z rozdziału II. Rozdział ostatni i w dużej mierze III poświęcone są ukazaniu miejsca nauki o wokół-świecie w obrębie linii rozwojowej dziedzin biologii zajmują- 40 T. Rüsting, History and Significance of Jacob von Uexküll and His Institute in Hamburg, Sing System Studies 2005 nr K. Kull, J. Hoffmeyer, Thure von Uexküll, Sing System Studies 2005 nr 2; 42 Zob. też:

9 cych się relacjami zwierząt i ludzi do środowiska, co stanowi cel cząstkowy pracy, mogący zainteresować także historyków biologii. 9

10 ROZDZIAŁ I KRYTYKA OBIEKTYWNEGO ŚWIATA ASTRONOMÓW I FIZYKÓW Wiele wątków pisarstwa J. Uexkülla pozwala na zaliczenie go do grona myślicieli krytycznie i diagnostycznie nastawionych do przejawów współczesnej im cywilizacji. Rozdział ten stanowi rekonstrukcję tych właśnie krytyczno-diagnostycznych motywów koncepcji hamburskiego biologa. Według niego są one przesłankami usprawiedliwiającymi odrzucenie tezy o istnieniu powszechnie ważnego, obiektywnego świata (astronomów i fizyków).

11 11 1. Uniwersum astronomiczno-fizykalne świat bezsensu i nicości Jak mucha biegająca po kartach otwartej książki, której pisma nie jest w stanie objaśnić powiada Uexküll tak astronomowie obserwują nieboskłon swymi lunetami. Z ich punktu widzenia ograniczonego punktu widzenia tej muchy nie mogą dostrzec znaczenia gwiaździstego obrazu nieba 1. Współcześni astronomowie znajdują się w sytuacji człowieka, któremu dano do ręki księgę z dołączoną do niej wskazówką nakazującą mu zadowolić się wyłącznie znaczeniem kształtu liter i związków między papierem oraz czarną farbą drukarską. Rozbudowaną i pełną patosu krytykę świata astronomów wkłada Uexküll w usta kolegi z lat studenckich biologa Fedi Ditmara, przemawiająca niejako w imieniu autora. Krytykiem jest też postać zaszyfrowana inicjałami v.g 2. Z krytyki tej płynie wniosek, że przyjęty przez nowożytną astronomię ograniczony punkt widzenia uniemożliwia badaczowi dotarcie do treści otwartej przed jego oczyma księgi świata. Z swej strony, książka bez niewidzialnej, bo ukrytej poza literami treści, jest rzeczą bez znaczenia. Studiowanie zaś samych znaków drukarskich to zajęcie na dłuższą metę nudne i ogłupiające, konkluduje biolog. Astronom stwierdza Uexküll kierując się przywołaną wyżej wskazówką metodologiczną, skuteczne zamyka sobie dostęp do odkrycia jakiegokolwiek znaczenia, a więc sensu obserwowanego uniwersum. Co więcej, absolutyzując własny, ograniczony przecież, punkt widzenia, głosi zarazem dogmatyczną, jak się okaże tezę, o totalnym bezsensie obserwowanego świata. Jednakże fakt, że astronom, ograniczony zajętą pozycją, nie może dojrzeć i objaśnić znaczenia gwiezdnego tańca nie stanowi żadnego dowodu, iż spektakl ten nie jest widzialnym obrazem niewidzialnego znaczenia. Aby otworzyć drogę do niego musimy zdaniem niemieckiego badacza opuścić muszy punkt widzenia astronoma i fizyka biernego obserwatora i umiejscowić się w pozycji aktywnego czytelnika księgi świata poszukiwacza i współtwórcy ukrytych sensów. Zmiana pozycji wiąże się u Uexkülla z bezwarunkowym odrzuceniem materialistycznego światopoglądu, charakterystycznego dla współczesnej nauki, na korzyść światopoglądu zawartego w nauce Platona, w tym także w postaci, jaką przybrał w scholastyce. Według niej, komentuje myśl scholastyczną F. Ditmar alter ego zoologa, wszelka rzecz we wszechświecie ma własną substancję. Substancji w przypadku przedmiotów natury udziela Bóg Budowniczy świata. Udziela jej również człowiek, gdy występuje w roli wytwórcy przedmiotów (maszyn), lub w funkcji użytkownika rzeczy natury. Substancja stanowiła dla ludzi średniowiecza niewidzialny nośnik (Träger) widzialnych właściwości 1 J. Uexküll, Der Sinn des Lebens, Stuttgart 1977, s J. Uexküll, Nie geschauten Welten. Die Umwelten meiner Freunde, Berlin 1936, s, 71 i n.

12 12 (Eigenschaften); była swoistą koniecznością myślową a nie tworzywem czy materiałem narzuconą wymogiem istnienia czegoś, co mogłoby wiązać właściwości. Tak pojmowania substancja określała zarazem znaczenie rzeczy. W scholastycznej wizji uniwersum człowiek, nawet wtedy, gdy umiejscawia się w pozycji obserwatora całości, pozostaje nadal aktywnym jej czytelnikiem dociekającym sensu ukrytego poza plamami farby drukarskiej, poszukiwaczem znaczeń nadanych przez Boga światu i każdej jego rzeczy. Przyjmując zaś rolę użytkownika przedmiotów tak stworzonych przez Budowniczego, jak i ludzi może stosownie do swych celów zmieniać ich znaczenia; może, dokonując swoistej transsubstancjacji, przeistaczać immanentny sens rzeczy. Przedmiot przed transsubstancjacją odsyła jednostki do Boga lub innych ludzi dawców sensu. Słowem, spełnia on funkcję łącznikową zakorzeniającą jednostki w totalności uniwersum zespalającą indywidua z Bogiem, przyrodą i społeczeństwem. Po transsubstancjacji przedmiot zmienia swój dotychczasowy sens i staje przedmiotem tu i teraz użytecznym, np. przydrożny kamień przeistacza się w młotek służący do przybicia odpadającego obcasa, dom przeobraża się z siedziby rodzinnej w spichlerz lub stodołę. W każdej z przemian zmienia się funkcja spełniana przez przedmiot do chwili transsubstancjacji. Wraz z nią zmieniają się także właściwości rzeczy, na które jej użytkownik i jednocześnie dawca sensu zwraca uwagę, którym aktualnie przydaje znaczenie. Tak więc substancja przedmiotów jest w istocie tożsama z funkcją, która działa jak magnes przyciągający czasem te, czasem inne właściwości 3. Z przedstawionych analiz wynika, że dla Uexkülla: a. przyjęcie światopoglądu zawartego w nauce Platona wiąże się z bezwarunkowym zanegowaniem istnienia w uniwersum obiektów pozbawionych funkcji, a zatem rzeczy wyizolowanych z całości świata, do niczego poza sobą nie odsyłających, z niczym poza sobą funkcjonalnie poprzez sens nie złączonych. Z pozycji aktywnego czytelnika księgi widać, że wszystkie przedmioty we wszechświecie, łącznie z samym czytelnikiem, a także całość wszechświata, podlegają powszechnej regule funkcjonalności (universelle Funktionsmässigkeiit). Nadto, zważywszy, że ludzki lub boski budowniczy wytwarza według jakiegoś planu przedmioty przeznaczone następnie do spełniania określonej przez niego funkcji, możemy postawić znak równości między funkcją przedmiotu, a jego planem budowy. Uprawnia nas to jak chce biolog do utożsamienia powszechnej reguły funkcjonalności z równie uniwersalną regułą planowości (Planmässigkeit), rządzącą każdą rzeczą, naturalną lub sztucznie przez człowieka wytworzoną i czyniącą z uniwersum jeden wielki przedmiot. b. Dostrzegalna z tego, już nie ograniczonego, lecz zakorzenionego w całości centralnego punktu widzenia obecność substancji (sensu, znaczenia, funkcji, planu) w rzeczach, poddaje przedmioty świata władzy jednostek ludzkich. Możemy bowiem, twierdzi Uexküll, postrzegać wyłącznie przedmioty mające dla nas znaczenie i tylko te zdolni jesteśmy przeistaczać zmieniać ich plany. Obiekty o nieznanej nam funkcji nie istnieją dla nas są nicością, niebytem; mogą natomiast istnieć dla Budowniczego, jeśli wyznaczył im jakąś nieuchwyconą jeszcze przez nas funkcję. Istnienie obiektów pozbawionych jakiegokolwiek, nieznanego nawet Bogu, wewnętrznego planu jest niemożliwe, co wy- 3 J. Uexküll, Theoretische Biologie, Berlin 1928, s, 87.

13 13 nika z reguły planowości. Stąd wniosek, że poznawać i obdarzać znaczeniem możemy wyłącznie rzeczy mające już swój własny sens. Spotykamy się tu z problemem, jak sądzę, fundamentalnym dla koncepcji zoologa, mianowicie z koniecznością obecności immanentnego sensu uniwersum jako warunku sine qua non czytania przez nas księgi świata; problemem, do którego wrócę w dalszych częściach rozdziału. Współczesny astronom, nie mogąc ujrzeć sensu w obserwowanych rzeczach świata, zakłada dogmatycznie absolutny jego brak w uniwersum. Konsekwencje tego dogmatu są zdaniem Uexkülla wielce destrukcyjne dla (co najmniej) biologii, a przede wszystkim dla samowiedzy człowieka. Po pierwsze, zanegowanie przez astronomów i fizyków substancji czyni zasadnym rozkład obiektów świata nie na właściwości lecz na części. Inaczej i obrazowo mówiąc, przedmioty bez substancji rozpadają się, w apogeum, na najdrobniejsze cząstki materii (Stoffteilchen, Massenteilchen), do których odkrycia zdolna jest aktualnie fizyka. Jednocześnie jak pamiętamy, brak substancji, to nieobecność planu w rzeczach i w totalności uniwersum. Stąd też ich składaniem w obiekty nie rządzi już reguła planowości, lecz przypadek i zasada przyczynowości (Kausalität). Z ograniczonej perspektywy fizyka musimy przyjąć, że wszystkie naturalne obiekty wszechświata podobnie jak on sam powstały z przypadkowych zderzeń chaosu atomów wirujących w pustej przestrzeni. Biologia, od czasów Darwina kwestionująca sens tego, co żywe, uznaje za swój ten punkt widzenia. Zgodnie z nim, rozkłada żywe formy na fragmenty i usiłuje je zrozumieć klajstrując (pappen) otrzymane cząstki w wyjściowe całości posługując się zasadą oddziaływania przyczynowo-skutkowego, jako metodologicznym narzędziem 4. Dla biologii, identycznie jak dla astronomii i fizyki, istnieje wyłącznie przestrzeń i podzielona na części materia porządkowana kauzalnie w obiekty bez reszty dające się wyjaśnić prawami mechaniki (szerzej: fizykochemii). Z dokonanej prezentacji wynika, że Uexküll utożsamia światopogląd materialistyczny z mechanicyzmem. Jest to jak sądzę forma materializmu nazywana przez H. Driescha przypadkową (Zufallsform) 5. Głoszony w nim dogmat o nieobecności sensu znajduje swój wyraz w redukcjonizmie ontologicznym i metodologicznym. Postulowana przez zoologa zmiana punktu widzenia pociąga odrzucenie redukcjonizmu w naukach o życiu, na rzecz zasady planowości. Jej przyjęcie jest nakazem chwili, albowiem zapożyczona od fizyków metoda uśmiercania życia dzieleniem go na części była podstawową szkodą, jaką biologia sama sobie wyrządziła. Umożliwiło ją zaniechanie przez biologów szukania tego, co niewidzialne. Kolejna destrukcyjna konsekwencja wynika z faktu, że astronom negując obecność planu w rzeczach degraduje tym samym całość wszechświata do poziomu ślepej zidiociałej istoty 6, pod pewnymi względami stojącej znacznie niżej niż maszyny. Te ostatnie mają wszakże cząstkę ludzkiej rozumności plan, dzięki któremu możemy, przynajmniej in abstracto z pożytkiem je wykorzystywać. Natomiast ze zdegradowaną, bezrozumną naturą nie wiemy co po J. Uexküll, Der Sinn des Lebens, s H. Driesch, Die Überwindung des Materialismus, Zürich 1935, s. 13 i 6 J. Uexküll, Der Sinn des Lebens, s. 76.

14 14 cząć. Pozbawiona sensu, ślepa i zidiociała budzi w nas li tylko bezsilną złość staje się czymś w rodzaju chłopca do bicia. Z przedstawionego w skrócie rozumowania zdaje się wynikać, że według Uexkülla przejawiany przez cywilizację Zachodu eksploatatorski stosunek do przyrody ma swe źródła w naukowym dogmacie konstatującym totalny jej bezsens i jest w istocie objawem agresji zrodzonej z niemocy nowożytnego Homo sapiens. Panować można, jak pamiętamy, jedynie nad rzeczami zasobnymi w sens. Światopogląd materialistyczny czyni z nas władców bez królestwa powodując narastanie wrogości wobec natury, a także o czym niżej brutalizację stosunków międzyludzkich. Według nauki astronomów, powtórzę, realnie (obiektywnie) istnieje wyłącznie nieobjęta, przerażająco ogromna przestrzeń, w której kręcą się wokół siebie z rzadka rozrzucone maszynerie gwiazd. To kręcenie się niczemu nie więcej nie służy jak tylko wiecznemu kręceniu się. We wszechświecie wyzbytym znaczeń taniec gwiazd przestaje spełniać, charakterystyczną dla światopoglądu zawartego w platonizmie, funkcję łącznikową nie odsyła już do dawcy sensu, nie łączy nas z nim i z totalnością kosmiczną. W uniwersum astronomów i fizyków jesteśmy, powiadając słowami Teilharda de Chardin, ogarnięci lękiem przed materią przytłoczeni jego ogromem, samotni i zagubieni w nim, sparaliżowani jego obojętnością czy wręcz wrogością 7. Wszechświat ten to jeden wielki mechanizm wyłaniany przez przypadek z chaosu materii. Życie wraz z człowiekiem będąc jego częścią musiało także zaistnieć przez przypadek. Nie ma więc żadnej racji, która przemawiałaby za jego powstaniem, która usprawiedliwiałaby obecność we wszechświecie życia i człowieka. Jako jedna z wielu, nieważna śrubka maszynerii, kręcimy się wraz z nią jesteśmy jej bez reszty podporządkowani. Co więcej, kosmiczna machina jest o tyle osobliwą maszyną, że nie ma wewnętrznego planu. Jak uzasadniałem, obiekty wyzbyte planu dla obserwatora i użytkownika są nicością; obiekty całkowicie go pozbawione muszą być równie absolutnym niebytem. Stąd, konkluduje Uexküll, światopogląd materialistyczny jest hymnem na cześć nicości. Z niej wyłania się wszechświat, życie i gatunek ludzki, społeczeństwo, cywilizacja, i do niej powracają są pożeranie przez nicość 8. Obraz uniwersum rysowany przez astronomów przypomina wszechświat koncentracyjny Teilharda de Chardin gigantyczny, niszczycielski mechanizm, który zdaje się nas wciągać, wchłaniać i niejako trawić żywcem 9, by zamienić w niebyt, z którego wyszliśmy, dodałby zapewne Uexküll. W tej odhumanizowanej wizji totalności człowiek staje się niewolnikiem ślepej, zidiociałej przyrody. Niemoc współczesnych ludzi Zachodu wydaje się być rezultatem tego podporządkowania człowieka maszynie wszechświata. Agresywny stosunek cywilizowanej ludzkości do materii jest, jak się okazuje, walką niewolnika ze swym panem napędzaną przez lęk obroną ludzi przed wchłaniającym ich niebytem bezsensownego świata. Przejęta przez darwinizm od Spencera koncepcja walki o byt i przeżywania najlepiej przystoso- 7 P. Teilhard de Chardin, Zjawisko kontr-ewolucji w biologii człowieka, czyli lęk istnienia, w: Pisma, t. 3, Warszawa 1987, s Por.: Cz. Miłosz, Lekcja biologii, w: Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwościach naszego wieku, Warszawa 1985, s P. Teilhard de Chardin, Zjawisko kontr-ewolucji, s. 215.

15 15 wanego jest dla zoologa rezultatem takiego pojmowania totalności i jednocześnie jego doskonałą ilustracją. Wojny wszystkich ze wszystkimi, hekatomby ofiar składane nicości po to jedynie, by nieliczne jednostki mogły wtopić się w mechanizm świata a więc ostatecznie i nieodwołalnie ulec jego niszczycielskiej mocy. Wizja uniwersum szkicowana przez Uexkülla ma jeszcze jedną ważną cechę wspólną z wszechświatem koncentracyjnym, mianowicie i w terminologii Teilharda de Chardin szczelność. I tu, i tam niemożliwe stało się nawiązanie kontaktu na płaszczyźnie zjawiskowej z czymkolwiek ponadludzkim czy nadludzkim 10. Nadto, zarówno u zoologa, jak i francuskiego jezuity, szczelność obiektywnego świata astronomów przenosi się na sferę społeczną jako by ponownie użyć terminu Tailharda de Chardin jego nieprzejrzystość : atomowe uwięzienie każdego z osobna w nim samym. Do lęku przed materią dołącza się lęk przed światem ludzkim. Ten drugi rodzaj zatrwożenia jest dla Uexkülla konsekwencją psychologiczną pierwszego z lęków. Zerwanie funkcji łącznikowej izoluje nas przeto dwojako: po pierwsze od przyrody i pod drugie od świata społecznego, powodując zarazem rozpad tych sfer na pozbawione znaczenia wyizolowane części. Agresywny stosunek cywilizowanego człowieka do materii żywej i nieożywionej przenosi się na społeczeństwo w formie wspomnianej już brutalizacji życia społecznego. Zasygnalizowane podobieństwa między porównywanymi obrazami uniwersum nie powinny przesłaniać fundamentalnej, jak sądzę, odmienności obu stanowisk. W tym miejscu zaznaczę tylko, że myśl Tailharda de Chardin potraktować można jako próbę teoretycznego zespolenia rzeczywistości takiej, jaka się przejawia na danym etapie ludzkiej wiedzy 11, łącznie z astronomiczną. Nie odrzuca on obrazu świata astronomów. Próbuje jedynie tak go zinterpretować, aby wbudować weń, podstawową bodaj według niego wartość, jaką jest poczucie sensu ludzkiego istnienia 12. Wszechświat koncentracyjny przypomina obce miasto, do którego zawitał podróżnik. Początkowo wroga i przytłaczająca ogromem metropolia, ukazuje zwiedzającym stopniowo harmonijno-koncentryczny układ ulic wiodąc ku jakiemuś centrum. W miarę zwiedzania miasto traci swą szczelność i nieprzejrzystość, a lęk przemienia się w nadzieję dotarcia do owego środka porządkującego system traktów dojścia do sensu świata i człowieczego w nim istnienia. Natomiast u Uexkülla krytyka obrazu świata współczesnej nauki jest nade wszystko krytyką światopoglądu materialistycznego sankcjonującego ten obraz i pozytywistyczną naukę. Światopogląd pozytywistycznego przyrodoznawstwa i światopogląd zawarty w nauce Platona są jego zdaniem różne co do istoty i jako takie muszą się zwalczać jak śmiertelni wrogowie 13. Eliminacja któregoś z nich dla hamburskiego biologa będzie to niewątpliwie pierwszy z oglądów świata jest zarazem totalnym zakwestionowaniem związanego z nim modelu całości. Niemiecki badacz nie usiłuje jak Teilhard de Chardin wbudowywać sens w aktualną wizję świata czy tak ją interpreto- 10 tamże, s K. Waloszczyk, Wola życia. Myśl Pierre a Teilharda de Chardin, Warszawa 1986, s tamże, s J. Uexküll, Die Lebenslehre, Potsdam 1930, s. 156.

16 16 wać światopoglądowo ( zespalać filozoficznie ), aby ów sens w niej odnaleźć. Przeciwnie, pragnie de novo skonstruować taką całość pełną znaczeń. Jednakże w praktyce przegrana pozytywistycznego obrazu uniwersum nie oznacza dla Uexkülla zupełnego wyrugowania krytykowanego przyrodoznawstwa. Poprzestaje on na ukazaniu ograniczoności punktu widzenia współczesnej nauki i na wyznaczeniu jej ściśle określonej, ograniczonej właśnie, instrumentalnej roli w życiu społecznym ludzi. Astronom, zapoznając łącznikową funkcję rzeczy świata, ze wspaniałej boskiej sali, jaką był dla scholastyków wszechświat, uczynił jałową pustynną przestrzeń 14. Fizyk kontynuuje to niechlubne dzieło i dalej ograbia uniwersum z wielorakiego piękna. Wedle jego nauki dźwięcząca, pachnąca, pełna ciepła i barw sfera przedmiotów należy by skorzystać z określenia Thure Uexkülla, syna Jacoba i zarazem zwolennika do świata czystego pozoru (Welt des blossen Scheins) 15 czyli subiektywnej przestrzeni tzw. czystych jakości zmysłowych (Sinnesqualitäten). Natomiast po stronie realnego bytu (Welt des Seins) dla fizyka istnieją wyłącznie atomy niewyobrażalnie małe maszyny, obiekty rozkładalne na elektrony obłąkańczo pędzące wokół jąder. Nauka fizyków czyni z nas żebraków, sprowadzając oszałamiającą różnorodność zmysłami postrzeganego świata do przestrzennych ruchów zaledwie ponad setki atomów 16. Drastyczne zubożenie różnorodności uniwersum z jednoczesnym pozbawieniem go jakichkolwiek wartości estetycznych, to kolejny zdaniem hamburskiego biologa negatywny skutek panowania światopoglądu materialistycznego. Zauważmy na marginesie, że obiektywny wszechświat astronomów ma jeszcze jedną ujemną cechę, mianowicie jest on niedostępny ludzkiemu oglądowi (Anschauung). Nie można przecież ogarnąć wyobraźnią sugeruje Uexküll ani jego niewyobrażalnie wielkiej przestrzeni, ani niewyobrażalnie małych atomów. Ich obraz świata i z tego względu jest modelem bytu całkowicie nam obcego obiektywnego, zimnego, obojętnego świata, w którym Boska wyobraźnia jest wyrugowania 17. Obiektywne uniwersum fizyków i astronomów stanowi dla naszego naiwnego naturalnego i przesyconego żywą zmiennością oglądu rzeczywistości jedynie martwą abstrakcję, której żadną miarą nie da się uchwycić ludzką wyobraźnią. Dlatego, konkluduje Uexküll, ów obiektywny obraz świata, mający ważność dla wszystkich subiektów, musi z konieczności pozostać fantomem 18. W świecie-fantomie wszystkie jakości zmysłowe uznane za pozór - zostają całkowicie usunięte przez wielkości kwantytatywne. Te ostatnie zaś są de facto abstrakcjami matematycznymi umożliwiającymi liczenie: mierzenie i ważenie oraz porównywanie otrzymanych wyników. Rzekomo obiektywne uniwersum astronomów i fizyków zredukowane do martwych abstrakcji formuł mate- 14 J. Uexküll, Theoretische Biologie, s T. Uexküll, Das Bedürfnis der Naturwissenschaft nach einer Philosophischen Betrachtungsweise als Problem der Gegenwart, w: J. Uexküll, Der Sinn, s J. Uexküll, Theoretische Biologie, s Cz. Miłosz, Lekcja biologii, s J. Uexküll, Theoretische Biologie, s. 36.

17 17 matycznych jest twierdzi niemiecki przyrodnik wyłącznie konwencjonalnym światem myślowym (gedachte Welt), jakąś tablicą logarytmiczną, środkiem pomocnym przy wszelkiego rodzaju obliczeniach, a któremu nie odpowiada żadna realna rzeczywistość 19. Spełnia on więc jedynie instrumentalne funkcje. Tablice logarytmiczne mają rzecz jasna różne i ważne, lecz zawsze ograniczone zastosowanie. Dlatego też pisze zoolog prawa fizyki nigdy nie mogą być wyniesione do roli praw opisujących fenomen życia ani tym bardziej do roli jego moralnych podstaw, jak to próbował uczynić, np. Wilhelm Ostwald. Muszy punkt widzenia pozytywistycznego przyrodoznawstwa musiał dać równie ograniczone rezultaty. Tak twierdząc Uexküll sugeruje pośrednio, że postulowana przez niego zmiana perspektywy widzenia (i światopoglądu) da w efekcie nie tylko samoistną naukę o życiu (biologię), lecz także naukę o jego moralnych podstawach (etykę). Nadto, zmiana ta, unaoczniając jedynie właściwą instrumentalną funkcję nauki astronomów i fizyków, odda ją w służbę człowieka, niejako przywróci jej ludzkie oblicze. Podział świata na realny byt i czysty pozór zyskał, zdaniem Uexkülla, niemal powszechną aprobatę w pozytywistycznym przyrodoznawstwie dzięki naukowemu autorytetowi Hermana Helmholtza 20. Ów genialny fizyk (ale nie biolog ) twierdzi mianowicie, że jakości zmysłowe jako ostateczne i niepodzielne składniki naszego oglądu rzeczywistości są subiektywnymi znakami (Zeichen) procesów dziejących się w obiektywnym świecie. Świat naszych doznań zmysłowych; szerzej indywidualny wokół-świat człowieka jest według nauki Helmoltza, jak ją interpretuje Uexküll, światem cieni, które pojawiają się i znikają równolegle do obiektywnych przebiegów realnego bytu. Wieczne prawa natury rządzące tymi przebiegami są dla nad na wieczność poznawczo zakryte. Dlatego też komentuje dalej myśl fizyka Uexküll Helmholtz żąda od nas jedynie wiary w istnienie raz na zawsze danych praw fizycznych, którym ma podlegać całość obiektywnego uniwersum. Dotychczas prawa te były hipotezami, teraz nadano im rangę prawd wiary nie będących niczym lepszym od kościelnych dogmatów. Wynika stąd sugeruje hamburski zoolog że również takim dogmatami są: a. teza o realnym istnieniu obiektywnego uniwersum wspólnego wszystkim ludziom (i zwierzętom), b. założenie o totalnym bezsensie tego uniwersum. Pozytywistyczne przyrodoznawstwo uwięzione na wieczność przez genialnego fizyka w świecie cieni, nie jest w stanie wbrew swym oficjalnym deklaracjom dotrzeć poznawczo ani do jakiejkolwiek materii rzekomo budującej obiektywne uniwersum, ani do praw nim władających: porządkujących kauzalnie tę materię. Nie może też podać żadnego dowodu na zależność cieni od praw. Z epistemologicznej perspektywy ujmowane uniwersum fizyków jest więc także pozorem dziełem ludzkiego umysłu, ściślej rozsądku (Verstand), cieniem rzucanym przez umysł, a nie samoistnym bytem, istniejącym niezależnie od podmiotu. Helmholtza świat subiektywnych jakości zmysłowych, obiektywny świat pozytywistycznego przyrodoznawstwa oraz indywidualne wokół-światy Uexkülla mają wedle zoologa ten sam ontyczny status: wszystkie są wytworem 19 tamże, s tamże, s. 1 i n.

18 18 człowieka. Prawa rządzące tymi światami są, w uproszczeniu rzecz przedstawiając, prawami organizacji umysłu (Gemüt) ludzkiego. Z subiektywnoaktywistycznej, centralnej pozycji oglądane uniwersum pozytywistycznego przyrodoznawstwa jawi się jako doprowadzone aż do martwej abstrakcji wzoru matematycznego, zubożenie wokół-świata. Jego prawa to w terminologii kantowskiej stosowanej przez biologa wyłącznie formy zmysłowości i kategorie rozsądku, którym nieprawnie został przydany przez fizyków, iście noumenalny walor obiektywności. Natomiast prawa organizujące wokół-światy to także i przede wszystkim prawa rozumu (Vernunft), owe idee regulatywne z zasadą planowości na czele 21. Uznając idee w ślad za Drieschem 22 za konstytutywne, a nie tylko regulatywne, warunki naszego poznania (i konstruowania) świata, zoolog takiż charakter zdaje się przydawać właściwej rozumowi dążności do poznania rzeczy samych w sobie; u niego dążności do poznania substancji, Boga czy sensu świata. Z muszej perspektywy dostępny jest obserwatorowi wyłącznie tworzony przez rozsądek fragment wokół-świata. Absolutyzując swój punkt widzenia pozytywistyczne przyrodoznawstwo twierdzi, że ten wycinek to jedyna wspólna wszystkim podmiotom ludzkim i animalnym realność, której prawom bez reszty podlegają. Przyjmując tę dogmatyczną, bo opartą na wierze, niemożliwą do udowodnienia i absolutyzowaną tezę, pozytywizm czyni z nas niewolników naszego własnego wytworu cienia zdegradowanego przez fizykę do martwej abstrakcji. Uniwersum fizyków jest dla biologa nie tylko jak świat astronomów światem skażonym przez nicość, lecz nicością samą. Ograbienie natury z sensu musiało zakończyć się jej totalnym unicestwieniem zupełnym wchłonięciem przez pustkę. 2. Najszlachetniejsze z ludzkich dążeń dążenie ku Tajemnicy świata Nie dające się ogarnąć wyobraźnią fantomatyczne uniwersum współczesnej nauki to pisze Jacob von Uexküll godny pożałowania rezultat najszlachetniejszego człowieczego dążenia do wyjścia poza ramy horyzontu ograniczającego nasze wokół-światy, tragiczny efekt chęci wyzwolenia się z tych ram, skutek poszukiwania Tajemnicy świata poza subiektywnym obszarem zjawisk 23. Powodowani nim, stopniowo zwiększaliśmy dystans do natury. Niestety, miast spodziewanej wolności poczęliśmy doznawać nasilającego się wraz z dystansem uczucia osamotnienia. Ze swej strony było ono (i jest nadal) zasadniczym powodem zbudowania przez nas owej wielce wychwalanej ludzkiej techniki 24. Według hamburskiego zoologa sfera maszyn to sieć mostów mających na powrót połączyć jednostki z naturą. Nie odsyłają one jednakże nas do niej nie spełniają scedowanej na nie funkcji łącznikowej lecz prowadzą do następnych mostów. Źródłem cywilizacji technicznej, będącej de facto jednym wiel- 21 tamże, s por.: H. Driesch, Philosophie des Organischen, Leipzig 1921, s. 536; J. Uexküll, Theoretische Biologie, s. 198 i n. 23 J. Uexküll, Die Lebenslehre, s. 124, 24 J. Uexküll, Bedeutungslehre, Leipzig 1940, s. 48 i n.

19 19 kim i wciąż rozrastającym się mechanizmem kompensacyjnym (by użyć terminu Ericha Fromma), jest więc lęk człowieka przed samotnością. Pragnienie ucieczki poza horyzont ku spodziewanej wolności otwarcia się na świat sam w sobie, osiąga wreszcie swój niespodziewany finał we wspomnianym wcześniej totalnym zniewoleniu ucywilizowanego Homo sapiens przez wyzbytą sensu nicość wszechświata astronomiczno-fizykalnego. Próba pokonania alienacji za pomocą techniki kończy się równie całkowitym podporządkowaniem się człowieka władzy bezdusznych maszyn; maszyn, których plany a zatem ich dusza : sens, znaczenie, substancja znajdują się, jak obecnie sądzimy, w głowach inżynierów, a nie w nich samych. Współczesny fizyk, podobnie jak astronom, powodowany najszlachetniejszym dążeniem, tak dalece zdystansował się do dziedziny swych badań, iż może występować jedynie w roli zewnętrznego obserwatora świata, z którym absolutnie nic go już nie łączy. Wszechświat ten, uniwersum wspólne wszystkim ludziom (i zwierzętom), jest powiedzmy światem bezludnym. Wyniki obserwacji bezludnego uniwersum, twierdzi Uexküll, dla człowieka mogą mieć tylko niezwykle ograniczone znaczenie, a forma zapisu niejako z konieczności musi zmierzać w kierunku niepoddającej się ludzkiemu oglądowi abstrakcji matematycznej. Stąd wniosek, że dla niemieckiego zoologa dehumanizacja natury, odczłowieczenie techniki oraz odhumanizowanie samej nauki, wraz z przedstawionymi wyżej negatywnymi skutkami, to w ostatecznej instancji rezultaty owego dążenia znajdującego godne pożałowania spełnienie w światopoglądzie materialistycznym. Specyficznie ludzkie dążenie do wyjścia poza ramy wokół-świata daje w efekcie obraz uniwersum (i człowieka) niezwykle podobny do obrazu wszechświata współczesnej nauki wyłaniającego się z kart Odrzuconego obrazu Clive Staples Lewisa 25. U angielskiego literaturoznawcy jest on dziełem procesu nazywanego przezeń uwewnętrznianiem (obiektywności) wywyższanie się (rodzaju ludzkiego). Jednak obok tego przypadkowego jak mniemam podobieństwa, występują u obu autorów fundamentalne moim zdaniem różnice między przywołanymi zbieżnymi w efektach tendencjami. Po pierwsze, Lewis ocenia analizowany przez siebie trend zdecydowanie negatywnie. Jest on dla niego przede wszystkim objawem pychy ludzkiej. Powodowany nią człowiek epoki porenesansowej wyłącznie siebie usiłował uczynić miarą wszechrzeczy. Realizując to dążenie ogałacał zewnętrzność z wszelkiego immanentnego jej Sensu i Piękna przenosił owe wartości na stronę subiektywną, aż wreszcie Pożarłszy wszystko inne, podmiot pożera siebie samego także. Jak sądzę Lewis ma tu na myśli behawioryzm w psychologii. Innymi słowy, internalizacja zasuszająca wszechświat w idiom matematyczny jest u literaturoznawcy (głównie) wynikiem napędzanego pychą samo-wywyższenia się gatunku ludzkiego. Uexküll natomiast dążenie do wyjścia poza ramy subiektywnego świata kwalifikuje zdecydowanie pozytywnie uznając je nawet za najszlachetniejsze z ludzkich dążeń. Nie jest ono dla niego jak dla Lewisa pożeraniem już istniejącego sensu, lecz pragnieniem dotarcia do Znaczenia jeszcze dla nas niejawne- 25 C.S. Lewis, Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej, Warszawa 1986 s. 39 i 144.

20 20 go, ściślej: do ukrytej Tajemnicy będącej źródłem Sensu, do kantowskiej rzeczy samej w sobie. Chciałbym podkreślić wyraźnie, że zoolog zdaje się stawiać znak równości między Sensem świata i obecnością Tajemnicy. Otwieranie się na świat i wolność jest u niego tożsame z otwieraniem się na Tajemnicę. Wiara w istnienie nieuchwytnej pojęciowo iście noumenalnej Tajemnicy, a nie pycha stanowi tu główny motor napędzający dążenie do wyjścia ze znanego nam, subiektywnego świata. Ze swej strony Sens zdaje się być pochodną wiary w nią. Kto wierzy w Tajemnicę i szuka jej, ten znajduje Sens w świecie i zespala się z nim w pełną znaczeń jedność. Kto zaś twierdzi, że posiadł Tajemnicę świata, kto próbuje przełożyć ją na język pojęć, ten w sobie i w uniwersum znajduje tylko pustkę. Tajemnica świata urasta u Uexkülla do rangi wiecznie nieuchwytnej Prawdy metafizycznej istoty świata. Wykraczanie poza horyzont jest zmierzaniem ku tak pojętej Prawdzie. Również pozytywistyczne przyrodoznawstwo, wraz z budowanym przezeń obrazem uniwersum, stanowi efekt tego dążenia. Po drugie, według Lewisa proces internalizacji-wywyższania, jak wskazuje już sama jego nazwa, to proces wchłaniania uprzednio danych znaczeń. Jest więc nakierowany na destrukcję zastanego, obiektywnego Sensu. Natomiast najszlachetniejsze dążenie stanowi biorącą początek w rozumie ludzkim siłę sensotwórczą odpowiednik idei regulatywnej Kanta. Metaforycznie powiadając, rzeźbi ona znaczenia w materii Tajemnicy. Podmiot ludzki nie wchłania gotowych sensów; przeciwnie on je sam z siebie wyłania dopóki istnieje Tajemnica świata. A gdy wyruguje ją pustka pozoru absolutnej prawdy, wówczas z braku tworzywa kształtująca sensy siła zawisa w próżni, a wszechświat rozpada się na wyzbyte znaczenia, martwe części. Sens pożerany jest jak pisałem nie przez podmiot, lecz przez nicość pojmowaną jako absolutny brak Tajemnicy. Coś takiego miało się przydarzyć współczesnemu przyrodoznawstwu poszukującemu istoty uniwersum poza sferą zjawisk i znajdującego ją, jak głosi wszem i wobec, w przestrzennych ruchach cząstek masy. Z dziejów nowożytnej nauki płynie lekcja, która jasno ukazuje, że Tajemnicy świata nie należy szukać poza przedmiotami, lecz poza podmiotami 26. Dla Lewisa ten sposób odbudowy sensu świata i ludzkiej egzystencji jest oczywiście niedostępny. Pozostaje mu tylko nostalgiczne wspomnienie Piękna i Ładu odrzuconego obrazu Totalności. Uexküll, stawiając na sensotwórczą aktywność Homo sapiens, usiłuje niejako przez wnętrze człowieka wejść na drogę wiodącą na powrót ku światu znaczeń i piękna uniwersum o ludzkim obliczu tworzonym przez czytelnika księgi bytu z niedostępnej poznaniu Tajemnicy, ujmowanej jako niejawna dla nas absolutna Substancja uniwersum, jego absolutny Boski Sens czy Znaczenie. Cała teoretyczno-biologiczna twórczość zoologa poświęcona jest temu zadaniu. W zakończeniu paragrafu przyjrzę się jeszcze raz Uexküllowskiemu pojęciu Tajemnicy, porównując je z przemyśleniami Jeana Lacroix 27. Według niego sens wszechświata ma dosłownie Boski charakter. W nim Tajemnica... utożsamia się... w istocie rzeczy z Objawieniem jako znaczeniem ukrytym w postaci symbolu. W ujęciu francuskiego autora uniwersum otwiera się na Stwórcę, Bóg zaś otwiera się na świat, objawiając się w nim jako w swoim symbolu. 26 J. Uexküll, Theoretische Biologie, s J. Lacroix, Historia i tajemnica, Warszawa 1989, s. 99 i n.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant 2011-10-01 Plan wykładu 1 Immanuel Kant - uwagi biograficzne 2 3 4 5 6 7 Immanuel Kant (1724-1804) Rysunek: Immanuel Kant - niemiecki filozof, całe życie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych O CO CHODZI W TYM ARGUMENCIE Argument ten ma pokazać, że istnieje zewnętrzna przyczyna wszechświata o naturze wyższej niż wszystko, co

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych 2011-10-01 Plan wykładu 1 Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych 2 Podział dyscyplin filozoficznych Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych:

Bardziej szczegółowo

Baruch Spinoza ( )

Baruch Spinoza ( ) Baruch Spinoza (1632-1677) Dla jednych: najszlachetniejszy i najbardziej godny miłości z wielkich filozofów (B. Russell). Dla innych: Największy heretyk XVII wieku. Obrońca diabła. Duchowy sabotaŝysta.

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16 SPIS TREŚCI P r z e d m o w a... 5 P r z e d m o w a do d r u g i e g o w y d a n i a... 7 P r z e d m o w a do t r z e c i e g o w y d a n i a... 9 P r z e d m o w a do c z w a r t e g o w y d a n i a...

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie Chcę poznać Boga i duszę Filozofowie o Absolucie W jaki sposób można poznać Boga? Jak poznać Kogoś, Kto pozostaje niewidzialny i niepoznawalny? Szukając argumentów na istnienie Boga Świat (np. Teoria Wielkiego

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka

Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka Karol Libelt (1807-1875), był Poznaniakiem Karol Libelt wskazywał, że jego system związany jest z poglądami Trentowskiego Filozofia Libelta nazywa

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

Filozofia człowieka. Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje

Filozofia człowieka. Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje Filozofia człowieka Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje Spotkanie źródłem poznania i nauk POZNAWANIE 2 Jedność doświadczenia filozoficznego Filozofia nauką o zasadach ( principia) Do wiedzy o

Bardziej szczegółowo

Wykład 1. Zagadnienia wstępne. Początki refleksji filozoficznej w Polsce Wincenty Kadłubek i Witelon Ślązak. Dr Magdalena Płotka

Wykład 1. Zagadnienia wstępne. Początki refleksji filozoficznej w Polsce Wincenty Kadłubek i Witelon Ślązak. Dr Magdalena Płotka Wykład 1. Zagadnienia wstępne. Początki refleksji filozoficznej w Polsce Wincenty Kadłubek i Witelon Ślązak Dr Magdalena Płotka Filozofia jest jednym ze składników kultury umysłowej, do tego najbardziej

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA RACJONALIZM XVII WIEKU [COPLESTON] A. KARTEZJUSZ: 1. metoda matematyczna i) cel metody ii) 4 reguły iii) na czym polega matematyczność metody 2. wątpienie metodyczne i) cel wątpienia

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Podział nauk Arystoteles podzielił wszystkie dyscypliny wiedzy na trzy grupy:

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii.

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. historiozofia DZIEJÓW FILOZOFIA nauka filozoficzna o ostatecznych czynnikach sprawczych, istocie i sensie ludzkich dziejów jako całości, zw. także

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Filozofia KOD WF/II/st/3

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Filozofia KOD WF/II/st/3 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Filozofia KOD WF/II/st/3 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ?

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Relacja między nauką i religią jest dość złożona. Wyrazem tego jest debata pomiędzy nauką i religią, w której szczególnie w przeszłości było wiele pasji

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 ks. XI 1. Wyznania nie informują Boga, o czym i tak wie, lecz są wyrazem miłości Augustyna do Boga jako Ojca. 2. Augustyn pragnie poznać Prawo

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Także i August Cieszkowski przejął metodę dialektyczną Hegla Zmierzał do utworzenia filozofii słowiańskiej, niezależnej od filozofii germańskiej Swój

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W ŁODZI KOMISJA OCHRONY ŚRODOWISKA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA Zagadnienie systemowe prawa ochrony środowiska, którym została poświęcona książka, ma wielkie

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA?

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 15 Zmiana społeczna

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2.

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Artur Machlarz 2011-10-01 Plan wykładu 1 Czym według Platona jest wiedza prawdziwa i jak ją osiągnąć? 2 3 Protagoras - człowiek jest miarą wszechrzeczy...

Bardziej szczegółowo

w interakcje ze stworzeniem, jest wiarygodna w naszej epoce, która jest epoką nauki. Nie byłaby ona wiarygodna gdybyśmy żyli we Wszechświecie rządzony

w interakcje ze stworzeniem, jest wiarygodna w naszej epoce, która jest epoką nauki. Nie byłaby ona wiarygodna gdybyśmy żyli we Wszechświecie rządzony Wstęp Książka ta stanowi trzecią część trylogii poświęconej zagadnieniom, które wyłaniają się w dialogu pomiędzy nauką i teologią. W części pierwszej (Jeden świat) dokonaliśmy przeglądu problematyki. Tematem

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Estetyka - opis przedmiotu

Estetyka - opis przedmiotu Estetyka - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Estetyka Kod przedmiotu 08.1-WA-AWP-ESKA-W-S14_pNadGen6EBPL Wydział Kierunek Wydział Artystyczny Architektura wnętrz Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Spór o filozofię chrześcijańską

Spór o filozofię chrześcijańską Dr Kazimierz Szałata UKSW Spór o filozofię chrześcijańską Wprowadzenie do debaty w Laboratorium wiary 26 września 2014 r w Płockim Domu Darmstadt Spór o filozofię chrześcijańską trwa od ponad dwudziestu

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład VIII - Wprowadzenie do filozofii nowożytnej

Filozofia, Historia, Wykład VIII - Wprowadzenie do filozofii nowożytnej Filozofia, Historia, Wykład VIII - Wprowadzenie do filozofii nowożytnej 2010-10-01 Plan wykładu Epistemologia centralną dyscypliną filozoficzną W filozofii starożytnej i średniowiecznej dominującą rolę

Bardziej szczegółowo

Fizyka współczesna a ontologie Demokryta i Platona

Fizyka współczesna a ontologie Demokryta i Platona Fizyka współczesna a ontologie Demokryta i Platona Współczesne interpretacje zjawisk mikroświata niewiele mają wspólnego z prawdziwie materialistyczną filozofią. Można właściwie powiedzieć, że fizyka atomowa

Bardziej szczegółowo

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE dr Agnieszka Kacprzak TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY Auguste Comte Emile Durkheim TEORIE KONFLIKTU Karol Marks INTERAKCJONIZM SYMBOLICZNY Max

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. MFI 2016 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY DATA: 11 maja 2016

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Rozdział 8. Św. Augustyn i państwo Boże

Rozdział 8. Św. Augustyn i państwo Boże Słowo wstępne Rozdział 1. Filozofia i jej podstawowe zagadnienia Wstępne pojęcie filozofii Działy filozofii Filozofia a inne formy ludzkiego poznania Praktyczny wymiar filozofii Rozdział 2. Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Obraz nauki i rzeczywistości z perspektywy strukturalizmu Michała Hellera

Obraz nauki i rzeczywistości z perspektywy strukturalizmu Michała Hellera Obraz nauki i rzeczywistości z perspektywy strukturalizmu Michała Hellera Andrzej Stogowski Poznań 9 V 2009 r. Sposób uprawiania przez Michała Hellera nauki i filozofii (resp. filozofii w nauce ) stawia

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

Pedagogika współczesna

Pedagogika współczesna Pedagogika współczesna Sebastian Bakuła Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Struktura wykładu Wprowadzenie Pedagogika jako nauka: przedmiot, metody

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania

6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania 6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Dwa zagadnienia źródła poznania

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Albert Camus ( ) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku;

Albert Camus ( ) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku; "Dżuma" Camusa jako powieść paraboliczna Albert Camus (1913 1960) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku; był wybitnym pisarzem (otrzymał Nagrodę

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

Czy świat istnieje w umyśle?

Czy świat istnieje w umyśle? Czy świat istnieje w umyśle? W XVIII wieku żył pewien anglikański biskup irlandzkiego pochodzenia, nazwiskiem George Berkeley (1685-1753). Ten erudyta, który za cel postawił sobie zwalczanie ateizmu, studiował

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić?

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić? Egzamin maturalny na poziomie podstawowym. Jak sformułować stanowisko i właściwie je uzasadnić? PODSTAWOWE INFORMACJE Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ Wstęp Żyjemy w świecie wielkich procesów integracji i globalizacji. Z samej swojej istoty są to procesy pozytywne pozwalające wspólnie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Anna Kazimierczak-Kucharska, UKSW PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Spojrzenie profesora Gogacza na tradycję platońską wydaje się być interesujące przede wszystkim ze względu na liczne

Bardziej szczegółowo

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy.

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy. Uważam, iż w publicystyce nawet tej bardziej naukowej nadużywany jest dosyć wieloznaczny termin wiara i to pomimo istniejących słów takich jak przekonanie lub przeświadczenie często bardziej adekwatnych

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 2006 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności

Bardziej szczegółowo

Renesans. Spis treści

Renesans. Spis treści Spis treści Rozdział 1) Renesans...3 Rozdział 2) Nazwa...5 Podrozdział 2.1) Ramy czasowe i periodyzacja...5 Podrozdział 2.2) Kontekst historyczno-kulturowy...5 Strona nr 2 z 6 Rozdział 1) Renesans Odrodzenie,

Bardziej szczegółowo

CZAS NA MATURĘ Z BIOLOGII 2015 DLA LO

CZAS NA MATURĘ Z BIOLOGII 2015 DLA LO CZAS NA MATURĘ Z BIOLOGII 2015 DLA LO CZAS NA MATURĘ Z BIOLOGII 2015 dla LO Termin egzaminu maturalnego z biologii 7 maja 2015 (czwartek) godz. 14:00 Zakres wiadomości i umiejętności sprawdzanych na egzaminie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga?

Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga? Przymioty Boga Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga? dowody na istnienie Boga ustaliły, że On jest, ale czy poza wiedzą o Jego istnieniu możemy coś wiedzieć o Jego istocie? Św. Tomasz twierdzi, że

Bardziej szczegółowo

Paweł Wójs, Rozum w filozofii egzystencji, Universitas, Kraków 2013, ss. 241

Paweł Wójs, Rozum w filozofii egzystencji, Universitas, Kraków 2013, ss. 241 http://dx.doi.org/10.12775/szhf.2014.053 Paweł Wójs, Rozum w filozofii egzystencji, Universitas, Kraków 2013, ss. 241 W ostatnim czasie nakładem krakowskiego wydawnictwa Universitas ukazała się książka

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin/zjazd: 2W, 1S

Liczba godzin/zjazd: 2W, 1S Nazwa przedmiotu: Kierunek: Rodzaj przedmiotu: Ogólny nietechniczny do wyboru Rodzaj zajęć: Wyk., Sem. FILOZOFIA, PHILOSOPHY Inżynieria Materiałowa Poziom studiów: forma studiów: Studia I stopnia studia

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology D. Wade Hands Dominik Komar Wprowadzenie Sukces intensyfikacja badań na polu metodologicznym

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM WROCŁAW, V - 2012 JERZY LUKIERSKI UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM 1. Poznanie naukowe i nienaukowe 2. Granice poznania naukowego i jego trzy filary 1. POZNANIE NAUKOWE I NIENAUKOWE Filozofia w czasach przednowożytnych

Bardziej szczegółowo

PROJEKT NAUKOWEJ ETYKI ETYKA OSIEMNASTEGO WIEKU

PROJEKT NAUKOWEJ ETYKI ETYKA OSIEMNASTEGO WIEKU PROJEKT NAUKOWEJ ETYKI ETYKA OSIEMNASTEGO WIEKU ETYKA I METODA NAUKOWA Metoda naukowa uniwersalne narzędzie poznania prawdy. pozwala ustalić prawdę ponad wszelką wątpliwość powoduje bardzo dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody. Astronomia Chemia Geografia Alchemia Astrologia

Filozofia przyrody. Astronomia Chemia Geografia Alchemia Astrologia Filozofia przyrody W okresie renesansu dokonał się proces parcelacji filozofii na zagadnienia szczegółowe : scholastyczna metafizyka zaczęła ustępować miejsca filozofii przyrody Nauki ścisłe osiągnęły

Bardziej szczegółowo

JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST

JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST INFORMATYKA? Computer Science czy Informatyka? Computer Science czy Informatyka? RACZEJ COMPUTER SCIENCE bo: dziedzina ta zaistniała na dobre wraz z wynalezieniem komputerów

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK

Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK Polski Uniwersytet na Obczyźnie Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK Brano pod uwagę następujące kryteria: Publikacje z filozofii Nauczanie filozofii Założenia Artur Andrzejuk

Bardziej szczegółowo