PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE ( )*

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE (1975 1981)*"

Transkrypt

1 Zeszyty Majdanka 2005, t. XXIII ELISSA MAILÄNDER KOSLOV PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE ( )* Proces w sprawie Majdanka ma trwać dwa lata? pytała prasa lokalna w Düsseldorfie 27 listopada 1975 r., w dniu rozpoczęcia rozprawy przeciwko 17 byłym członkom załogi obozu koncentracyjnego i zagłady na Majdanku. Prokuratorzy i sędziowie faktycznie liczyli wówczas, że proces ten potrwa maksymalnie 2-3 lata. Przerósł on jednak najśmielsze prognozy i przeszedł do historii wymiaru sprawiedliwości Republiki Federalnej Niemiec jako najdłuższe, najbardziej pracochłonne i najkosztowniejsze postępowanie sądowe. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie przebiegu procesu, przy czym głównym przedmiotem uwagi będą jego uczestnicy. To odbywające się wiele lat po wojnie postępowanie stanowiło fenomen nie tylko z perspektywy wymiaru sprawiedliwości, lecz także przez to, że odzwierciedlało społecznopolityczne napięcia i kontrowersje. W świetle procesu düsseldorfskiego pojawiają się ponadto pytania dotyczące możliwości i granic ścigania zbrodni nazistowskich oraz przydatności dla badań naukowych zgromadzonego w ogromnych ilościach materiału procesowego 1. Śledztwo 29 października 1960 r. rozpoczęło się w Centralnym Ośrodku Krajowych Zarządów Wymiaru Sprawiedliwości dla Wyjaśnienia Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu (Zentrale Stelle der Landesjustiz verwaltungen zur Aufklärung von NS-Verbrechen) śledztwo w sprawie zbrodni nazistowskich * Nieco zmieniona wersja artykułu opublikowanego w: Beiträge zur nationalsozialistischen Verfolgung in Norddeutschland, z. 9 (2005). 1 W przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej zajmuję się zarówno męskim, jak i żeńskim personelem załogi obozu na Majdanku. Priorytetem badawczym tej części pracy z zakresu historii życia codziennego i historii kultury jest problem przemocy używanej przez nadzorczynie podczas pełnienia służby. Dziękuję Dieterowi Ambachowi, Sebastianowi Woltersowi oraz Elsie Rieger za ich komentarze do niniejszego opracowania.

2 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V popełnionych w obozie koncentracyjnym i zagłady na Majdanku 2. Bezpośrednio po zakończeniu wojny jedynie mała część personelu obozowego, którego liczbę szacuje się na 1300 osób, stanęła z powodu swojej działalności na Majdanku przed sądem w Polsce bądź przed alianckimi trybunałami wojskowymi, natomiast w Republice Federalnej Niemiec nie wszczęto do tego czasu jeszcze ani jednego postępowania przeciwko byłym członkom załogi obozowej. Wraz z powstaniem Ośrodka zaistniały formalne przesłanki do podjęcia ścigania karnego osób podejrzanych 3. Zadanie Centralnego Ośrodka Krajowych Zarządów Wymiaru Sprawiedliwości polegało na zebraniu na terenie całych Niemiec w toku tzw. dochodzenia wstępnego materiałów dowodowych i informacyjnych o domniemanych sprawcach oraz wykryciu czynów podlegających karze. Szczególną trudność sprawiało, obok pozyskania materiałów dowodowych znajdujących się w wówczas trudno dostępnych archiwach wschodnioeuropejskich, odnalezienie i zidentyfikowanie domniemanych sprawców. Niektórzy spośród byłych członków komendantury i załogi wartowniczej obozu zmarli lub, jak jeden z komendantów, odebrali sobie życie. Większość uznana została za zaginioną lub żyła nierozpoznana, rozproszona w Republice Federalnej Niemiec. Poprzez liczne poszukiwania i dochodzenia w Document-Center i w Biurze Informacji Wehrmachtu ds. Strat Wojennych i Jeńców Wojennych (WAST) w Berlinie oraz przez Międzynarodowy Urząd Poszukiwań Czerwonego Krzyża w Arolsen Centralnemu Ośrodkowi udało się wreszcie ustalić konkretny krąg sprawców 4. Skoncentrował się on dość szybko na głównej postaci, byłym lekarzu obozowym dr. med. Heinrichu Rindfleischu, który zatrudniony był jako lekarz obozowy w Ravensbrück i Sachsenhausen, a w 1943 roku przeniesiony został na Majdanek. Był on podejrzany o udział w selekcjach do komór gazowych na Majdanku. Były lekarz obozowy, którego obciążono także przeprowadzaniem eksperymentów na więźniach oraz zabójstwami pojedynczych osób, 2 Główne Archiwum Państwowe w Düsseldorfie, Sądy Republiki (dalej HstA Düsseldorf Ger. Rep.) 432 nr 1, t. 6. Por. R. Fleiter: Die Ludwigsburger Zentrale Stelle eine Strafverfolgungsbehörde als Legitimationsinstrument? Gründung und Zuständigkeit 1958 bis Kritische Justitz, zeszyt 2 (2002), s Umowa zawarta pomiędzy trzema mocarstwami okupacyjnymi i Republiką Federalną Niemiec w maju 1952 r. dotycząca kwestii wynikających z wojny i okupacji, tzw. umowa przekazania, przewidywała, że sądy niemieckie nie będą zajmowały się ponownie przestępstwami, w których sprawie zachodnie okupacyjne organy ścigania zbrodni zamknęły właśnie śledztwo. Por. G. Pauli: Die Zentrale Stelle der Landesjustzitzverwaltung zur Verfolgung nationalsozialistischer Gewaltverbrechen in Ludwigsburg Entstehung und frühe Praxis. Juristische Zeitgeschichte, t. 9 (2001), s W gronie osób oskarżonych w procesie w Düsseldorfie od początku znajdowali się Hackmann, Konietzny, Orlowski, Seitz i Strippel. 72

3 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE w czasie prowadzenia dochodzenia wstępnego pracował jako ordynator oddziału chirurgii szpitala Św. Jana w Rheinhausen 5. Po zgromadzeniu wystarczających materiałów dowodowych przeciwko jedenastu osobom i wykryciu wielu przestępstw, w 1962 r. można było powierzyć Centralnemu Ośrodkowi w Kolonii 6 przeprowadzenie formalnego dochodzenia. Dalsze śledztwa dotyczyły obok Rindfleischa, 1. kierownika obozu SS- Hauptsturmführera Hermanna Hackmanna, niemieckiego więźnia Ludwiga Bendena, który w obozie sprawował funkcję sanitariusza oraz ośmiu byłych członków SS 7. Centralny Ośrodek w Kolonii dysponował także materiałami dotyczącymi 32 podejrzanych osób, jednak ich miejsce pobytu nie było w tym czasie znane. Według systemu kuli śnieżnej, w roku 1965 krąg domniemanych sprawców rozszerzył się do 387 podejrzanych bądź obwinionych 8. Jednocześnie pojawiły się trudności związane z okolicznościami sprawy. Ponieważ od 8 maja 1960 r. przestępstwo zabójstwa umyślnego z okresu nazizmu uległo przedawnieniu, według niemieckiego prawa karnego można było jeszcze jedynie wnieść oskarżenie o morderstwo lub współudział w morderstwie. Należało jednak zebrać materiał dowodowy dla konkretnych czynów i indywidualnego sprawstwa. Oznaczało to, iż oprócz jednoznacznej identyfikacji sprawców, należało określić również dokładny czas i miejsce zbrodni. Ponieważ zaś postępowanie dowodowe Centralnego Ośrodka w Kolonii opierało się głównie na zeznaniach świadków, w przypadku konieczności przesłuchania byłych więźniów, którzy rzadko mieszkali w Niemczech, był on zdany na współpracę z instytucjami zagranicznymi w Austrii, Izraelu, USA itd. Jednak pomoc instytucji wschodnioeuropejskich, przede wszystkim polskich, niezbędna w postępowaniu dotyczącym Majdanka, okazała się w latach 60-tych szczególnie trudna, gdyż do połowy tej dekady nie istniało porozumienie z ówczesnymi krajami komunistycznymi w sprawie uzyskania pomocy prawnej 9. Problemy nie ograniczyły się tylko do zagranicy, jak wspomina Wolfgang Weber, ówczesny pracownik Centralnego Ośrodka kolońskiego i późniejszy prokurator w postępowaniu przeciwko byłym członkom personelu obozu na Majdanku, również w Niemczech przeprowadzenie śledztwa natrafiło na opór i niechęć: 5 Por. HstA Düsseldorf Ger. Rep. 432, nr 8, k i n. 6 Centralny Ośrodek w Północnej Nadrenii-Westfalii dla Opracowywania Masowych Zbrodni w Obozach Koncentracyjnych przy Prokuraturze w Kolonii. 7 W. Weber: Nationalsozialistische Massenverbrechen in Konzentrationslagern die Zentralstelle Köln. Juristische Zeitgeschichte, t. 9 (2001), s Ibidem, s Podczas gdy do 1970 r. nie istniała wymiana pomocy prawnej z Węgrami, współpraca z Polską i Czechosłowacją była trudna, nawet przy współpracy z Francją sprawy się odwlekały. Por. W. Weber: Über die Verfolgung von nationalsozialistischen Gewaltverbrechen ein persönlicher Bericht. Juristische Zeitgeschichte, t. 4 (1996), s , tu: s. 212/

4 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V Byli niemieccy nieżydowscy więźniowie, którym w obozach często powierzano specjalne funkcje i którzy z tego względu jako świadkowie byliby szczególnie cenni, nie wykazywali chęci do współpracy, często z powodów, o których można tylko spekulować. Dotyczy to w znacznej mierze wcześniejszych członków załogi wartowniczej i obozowej 10. Postawa ta odpowiadała społeczno-politycznemu klimatowi panującemu wówczas w Republice Federalnej Niemiec. Michael Greve określił go trafnie jako mentalność grubej kreski 11. Dopiero po roku 1968 można było zauważyć decydujący zwrot 12, który należy oceniać w kontekście zbliżającego się w 1969 r. terminu przedawnienia i wymiany pokoleń w obrębie personelu sądownictwa w kraju i za granicą. Po śmierci głównego podejrzanego doktora Rindfleischa śledztwo skupiło się na byłym sanitariuszu Ludwigu Bendenie i innych, jak brzmiała prawnicza nazwa postępowania. Ponieważ Benden mieszkał w Leverkusen, a według niemieckiego prawa karnego właściwość sądowa wynika z miejsca pobytu domniemanego sprawcy, przeprowadzenie dalszego śledztwa powierzono prokuraturze w Düsseldorfie. Także to postępowanie trzeba było przerwać z braku dowodów. Obwinionych, którzy ostatecznie stanęli przed sądem jako oskarżeni, wyłoniono po długich, skomplikowanych i żmudnych dochodzeniach, które trwały w sumie ponad 15 lat. Pierwsze oskarżenie przeciw 10 osobom 13 wniesiono 15 listopada 1974 r., a 11 lipca 1975 drugie przeciw kolejnym 7 osobom 14. Większości osób, które uznano za odpowiedzialne, nie można było odnaleźć lub zdołały one umknąć wymiarowi sprawiedliwości z powodu niezdolno- 10 W. Weber: Über die Verfolgung von..., s M. Greve: Täter oder Gehilfen? Zum strafrechtlichen Umgang mit NS-Gewaltverbrechen in der Bundesrepublik Deutschland. (W:) Bestien und Befehlsempfänger. Frauen und Männer in NS-Prozessen nach Red. U. Weckel, E. Wolfrum, Göttingen 2003, s , tu: s. 196 i n.. 12 W. Weber: Nationalsozialistische Massenverbrechen..., s Z powodu umyślnych zbiorowych mordów i kilku morderstw dokonanych na pojedynczych osobach w obozie koncentracyjnym na Majdanku w czasie od początku 1942 do kwietnia 1944 roku oskarżono: Hermanna Hackmanna, Günthera Konietzny ego, Hildegard Lächert, Alice Elisabeth Orlowski, Augusta Wilhelma Reinartza, Hermine Braunsteiner-Ryan, Rosę Süß Reischl, Thomasa Ellwangera, Charlotte Karla Mayer, Ernsta Heinricha Schmidta. Por. HStA Düsseldorf Ger. Rep. 432 nr Z powodu umyślnych zbiorowych mordów i kilku morderstw dokonanych na pojedynczych osobach w obozie koncentracyjnym na Majdanku w czasie od grudnia 1941 do wiosny 1944 oskarżeni zostali: Heinrich Gustav Grofmann, Fritz Heinrich Petrick, Heinz Hermann Karl Villain, Hermine Böttcher Brückner, Emil Josef Laurich, Robert Seitz, Arnold Georg Strippel, por. HStA Düsseldorf Ger. Rep. 432 nr

5 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE ści do udziału w rozprawie. Stosunki interpersonalne, jakie nawiązały się podczas dochodzenia między urzędnikami śledczymi, pomogły zniwelować nieco problemy strukturalne. Bardzo negatywnie na czas trwania dochodzenia wpłynął fakt, że polskie archiwa zostały udostępnione niemieckim prawnikom dopiero w 1964 r., pod naciskiem zbliżającej się dyskusji dotyczącej przedawnienia zbrodni w Niemczech 15. Z reguły nakład czasu i pracy niemieckich urzędów nie odpowiadał osiągniętym wynikom śledztwa 16. Fakt, że zebrany materiał dowodowy doprowadził w przypadku sprawy Majdanka do wniesienia publicznego oskarżenia przeciwko siedemnastu domniemanym winnym, nie zaś do przerwania postępowania, należy rozpatrywać w tym kontekście jako sukces. Rozpoczęcie procesu Przy dużym zainteresowaniu medialnym i oblężeniu ekip telewizyjnych (...), fotografów i dziennikarzy z Ameryki, Polski, Holandii i Republiki Federalnej Niemiec 17, 26 listopada 1975 w sali sądu przysięgłych L 111 w Sądzie Krajowym w Düsseldorfie rozpoczął się proces przeciwko piętnastu oskarżonym. Z byłych członków komendantury Majdanka, obok pierwszego kierownika obozu Hackmanna, przed sądem z powodu mordu bądź współudziału w mordzie odpowiadać miało kilku dowódców niższego stopnia, a więc blockfblockführerów i kommandoführerów, sześć byłych nadzorczyń 18 oraz wie batalionu wartowniczego. Na ławie oskarżonych zasiadło sześć kobiet i dziewięciu mężczyzn w podeszłym wieku: zatrudniony jako kupiec Hackmann, niewykwalifikowana robotnica Lächert, emerytka Orlowski, pielęgniarz Reinartz, gospodyni domowa Braunsteiner-Ryan, kontrolerka biletów Süß, kontroler materiałów Ellwanger, gospodyni domowa Mayer, praktykujący lekarz Schmidt, dozorca Groffmann, zarządca kasy Petrick, brygadzista Villain, gospodyni domowa Böttcher, kupiec Laurich i fakturzysta Strippel. Obydwu emerytów, Seitza i Konietznego, uznano za niezdolnych do udziału w procesie 19. Według policyjnych świadectw moralności urodzeni pomiędzy 1903 a 1921 rokiem oskarżeni byli spokojnymi obywatelami, tylko jeden z nich był po wojnie karany za wykroczenie w ruchu drogowym. U boku oskarżonych siedziała ogromna rzesza adwokatów; wszyscy skorzystali z prawa do adwokata zaufa- 15 W. Weber: Über die Verfolgung von..., s. 210/ Ibidem, s Rheinische Post z dn. 27 listopada W dokumentach SS wymienione jako SS Aufseherinnen i żeński personel SS. Nt. funkcji i pozycji nadzorczyń w obozie por. G. Schwarz: SS-Aufseherinnen in den Konzentrationslagern ( (W:) Dachauer Hefte, r. 10 (1994), s Por. też V. Zimmermann: NS-Täter vor Gericht. Düsseldorf und die Strafprozesse wegen nationalsozialistischer Gewaltverbrechen. (W:) Juristische Zeitgeschichte, t. 12, Düsseldorf 2001, s

6 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V nia, który występował jako obrońca z urzędu na koszt państwa. Ponieważ większość adwokatów nie pochodziła z okolicy Düsseldorfu, każdemu z oskarżonych przydzielono jeszcze jednego obrońcę z urzędu z tego miasta. Miało to zagwarantować sprawny przebieg procesu. Tym samym każdy oskarżony dysponował co najmniej dwoma reprezentantami; w dniu rozpoczęcia procesu przybyło więc dwudziestu dziewięciu obrońców na piętnastu oskarżonych 20. Sąd, w którego składzie znaleźli się: sędzia przewodniczący, dwóch sędziów zawodowych oraz dwóch ławników, nie zdołał w tym dniu nawet stwierdzić obecności uczestników postępowania, nie wspominając o odczytaniu aktu oskarżenia. Już pierwszy dzień procesu zdominowało to, co sędzia przewodniczący Günter Bogen trafnie scharakteryzował jako przepychanki proceduralne 21. Przez pierwsze miesiące stronę oskarżenia reprezentowali prokuratorzy Walter Grasnick oraz Wolfgang Weber. Po odejściu Grasnicka, na początku 1976, obowiązki jego przejął Dieter Ambach. Obaj młodzi, urodzeni pod koniec lat 30-tych prokuratorzy, podzielili między siebie oskarżonych: Ambach skoncentrował się głównie na kobietach, zaś Weber przejął mężczyzn 22. Jako oskarżyciel pomocniczy interesy NRD reprezentował prokurator SED dr Friedrich Karl Kaul, który ze względu na swój zaawansowany wiek nie odegrał w postępowaniu znaczącej roli 23. Ponieważ ponad 70 spośród ogółem 215 przesłuchiwanych w ramach rozprawy głównej byłych więźniów, których zeznania służyły jako materiał dowodowy, z przyczyn zdrowotnych lub psychicznych nie czuło się na siłach, by przyjechać do Niemiec, sąd i przedstawiciele obrony zmuszeni byli odbyć w sumie 40 do 50 podróży zagranicznych do Polski, Izraela, Rosji, USA i Afryki Południowej i trzykrotnie odwiedzili były obóz koncentracyjny na Majdanku 24. Opinia publiczna uczyniła z tego zarzut, nazywając te wyjazdy turystyką wymiaru sprawiedliwości 25. Według kodeksu prawa karnego postępowanie nie może zostać przerwane na dłużej niż 10 dni. Ten dziesięciodniowy termin zo- 20 Rheinische Post z dn. 27 listopada W sierpniu 1976 r. przypadało na 14 oskarżonych (jedna z oskarżonych zmarła) 33 obrońców. Por. Rheinische Post z dn. 14 sierpnia H. Lichtenstein, wywiad z przewodniczącym sędzią Sądu Krajowego Günterem Bogenem. (W:) Juristische Zeitgeschichte, t. 4 (1996), s , tu: s Wywiad autorki z Dieterem Ambachem, Por. A. Rosskopf, F.K. Kaul: Anwalt im geteilten Deutschland ( ), Berliner juristische Universitätsschriften. Grundlagen des Rechts; 19, Berlin 2002, tamże: Anwalt antifaschistischer Offensiven. Der DDR-Nebenklägervertreter Friedrich Karl Kaul. (W:) Red. F.B. Institut, Gerichtstag halten über uns selbst... Geschichte und Wirkung des ersten Frankfurter Aushwitz-Prozesses, Frankfurt a. Main 2001, s Wywiad z Dieterem Ambachem. (W:) D. Ambach, T. Köhler: Lublin-Majdanek. Das Konzentrations- und Vernichtungslager im Spiegel von Zuegenaussagen. (W:) Juristische Zeitgeschichte, t. 12 (2003), s. XVI. 25 H. Lichtenstein, wywiad z Bogenem, s

7 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE stał jednakże podczas procesu wydłużony przez ustawodawcę do 30 dni. Mimo to sędzia Bogen w trakcie pięciu i pół roku trwania rozprawy ani razu nie przekroczył terminu dziesięciu dni, mimo że tę opcję zastrzegł sobie w razie pilnej potrzeby 26. O ile patrząc dziś wstecz na współpracę z Polską i Izraelem prokuratorzy bardzo ją chwalą, o tyle skarżą się na brak zaangażowania sąsiedniej Austrii. W przypadku przesłuchiwania świadków z grona byłych członków załogi obozowej i potencjalnych sprawców i sprawczyń koledzy z Austrii wykazywali niewielką chęć do współpracy, twierdzi Dieter Ambach 27. Postępowanie dowodowe wypadło w Austrii w bardzo niekorzystnym czasie. Chociaż w 1975 r. za kadencji ministra sprawiedliwości Christiana Brody ego weszła w życie reforma wymiaru sprawiedliwości, na mocy której morderstwo, zabójstwo oraz współudział w morderstwie nie podlegały przedawnieniu, nie doszło do intensywnego ścigania zbrodni nazistowskich. Z wyjątkiem jednego wyroku uniewinniającego w 1975 r., raczej wstrzymywano postępowania i do 2000 r. nie wszczynano dalszych 28. Także w przypadku oskarżonej w Düsseldorfie Herminy Braunsteiner-Ryan, rodowitej Wiedenki, będącej od 1963 r. obywatelką Stanów Zjednoczonych, austriackie sądownictwo nie czuło się organem właściwym do wszczęcia postępowania wobec niej, nawet po pozbawieniu jej amerykańskiego obywatelstwa w 1973 r. Oskarżona figurowała w aktach jako bezpaństwowa. Konfrontacje Sąd przesłuchał w sumie ponad 340 świadków z kraju i zagranicy. Byli to przeważnie byli więźniowie, ale także byli funkcjonariusze, którzy nie zostali ujęci w akcie oskarżenia. W styczniu 1976 r., po półtoramiesięcznym opracowywaniu wniosku, sąd zaczął przesłuchiwać dalszych świadków niemieckich. Świadkowie ci, przeważnie zmuszeni do zeznań przez prokuraturę, chętnie odpowiadali na pytania dotyczące stopni wojskowych, mundurów, spędzania czasu wolnego i życia codziennego w obozie. Gdy tylko doszło jednak do wymienienia konkretnych sprawców bądź współuczestników, zawsze podawano osoby, których, jak się okazało w dalszych poszukiwaniach, nie można było odna- 26 Ibidem, s Wywiad autorki z Dieterem Ambachem, Por. E. Mailänder Koslov: Die juristische Ahndung von NS-Verbrechen in Österreich. Ein Überblick. (W:) Abgeschlossene Kapitel? Zur Geschichte der Konzentrationslager und der NS- Prozesse. Red. S. Moller, M. Rürup, Ch. Trouvé. Tübingen 2002, s

8 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V leźć, albo które już nie żyły 29. Zwrot w procesie spowodowały przesłuchania świadków z grupy ofiar 30. W przypadku tzw. sprawców zza biurka dokumenty opatrzone podpisem obwinionego stanowiły dowód ich sprawstwa. Jeśli zaś chodzi o morderstwa dokonane własnymi rękami lub czyny z użyciem przemocy, sprawa wyglądała inaczej. Na temat masowych mordów w obozie koncentracyjnym i zagłady na Majdanku nie istniały praktycznie jakikolwiek pisemne dokumenty o charakterze dowodowym, nie mówiąc już o codziennych aktach przemocy na więźniach. Tylko ci więźniowie, którzy przeżyli obóz, mogli dostarczyć dowodów popełnienia zbrodni. Po ponad 35 latach trzeba było w każdym przypadku dowieść z niepodważalną pewnością morderstwa i współudziału w morderstwie bądź zidentyfikować sprawców. Tym, którzy ocaleli, trudno było po tak długim czasie ponownie stanąć twarzą w twarz ze swoimi oprawcami. Już sam fakt konieczności podjęcia podróży do Niemiec sprawiał znaczne trudności. Najbardziej bolesna była jednak konfrontacja ze wspomnieniami dotyczącymi pobytu w obozie po tak długim czasie 31. Gdy sędzia Bogen zmuszony był kilkakrotnie powtórzyć pytanie skierowane do świadka Heli Rosenbaum, która myślami była zupełnie gdzie indziej, ta odpowiedziała: Panie sędzio, mnie tutaj nie ma. Jestem znowu w obozie 32. Występowanie w roli świadka wielu byłych więźniów nie było w stanie znieść. Kilkakrotnie doszło do załamania nerwowego. Stowarzyszenie Współpracy Chrześcijańsko-Żydowskiej i Czerwony Krzyż opiekowały się świadkami, także sądowi stopniowo udało się zdobyć zaufanie większości świadków. Jednakże układ oparty na wzajemnym zaufaniu nie mógł złagodzić przymusu proceduralnego. Według niemieckiego prawa karnego domniemane przestępstwo musi zostać jednoznacznie zakwalifikowane jako morderstwo, tzn. należy dostarczyć sądowi dowodów na władztwo czynu przestępczego i sprawstwo indywidualne. Nie wystarczyło wobec tego dokładnie przypomnieć sobie zbrodnie. Aby wykluczyć pomyłkę przy identyfikacji sprawców, świadkowie musieli dokładnie rozpoznać swoich dręczycieli i możliwie precyzyjnie przypomnieć sobie ich wygląd, funkcję w obozie, stopień oraz imię i nazwisko. Szczególnym obciążeniem dla byłych więźniów było przejście między czterema rzędami oskarżonych na sali sądowej, kiedy musieli oni patrzeć w oczy swym oprawcom. Z powodu zmian fizycznych w wyglądzie i zestarzenia się świadkowie nie zawsze mogli jednoznacznie odszukać wśród oskarżo- 29 Wywiad autorki z Dieterem Ambachem, Por. H. Lichtenstein: Majdanek... Reportaż z procesu opatrzony słowem wstępnym Szymona Wiesenthala. Frankfurt a. Main Ibidem 32 I. Müller-Münch: Die Frauen von Majdanek. Vom zerstörten Leben der Opfer und der Mörderinnen. Reinbeck 1982, s

9 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE nych osobę obwinioną. Zwłaszcza świadkowie żydowscy patrzyli zwykle na mundur esesmanów i rzadko odważyli się spojrzeć wartownikom prosto w twarz, gdyż bezpośredni kontakt wzrokowy często był przyczyną bicia 33. Do tego doszła jeszcze trudność oddzielenia po 35 latach tego, co przeżyli, od tego, co usłyszeli. Wiele zeznań świadków było tak drastycznie sprzecznych, że jako materiał dowodowy stały się dla sądu bezużyteczne. Te luki starali się wykorzystywać szczególnie adwokaci zaufania oskarżonych. Ci, przeważnie doświadczeni obrońcy zbrodniarzy nazistowskich, starszego rocznika i określonej opcji politycznej, usiłowali zuchwałymi pytaniami wyprowadzić świadków z równowagi. Zamierzano tym samym zakłócić lub wydłużyć postępowanie dowodowe, by zyskać czas dla swoich klientów i doprowadzić do tego, że staną się niezdolni do udziału w rozprawie. Obrońcy wiedzieli, w jaki sposób wykorzystać reguły sądownictwa oraz specyfikę systemu obozowego (jak np. stała fluktuacja personelu SS, fragmentarycznie zachowana baza źródłowa). Według sędziego przewodniczącego postępowanie dowodowe zamknięto po trzech latach. Jednakże nie skończyło się na tym, ponieważ w trakcie postępowania wciąż pojawiała się konieczność przesłuchania dodatkowych świadków. Pewnym rodzajem gierki niektórych obrońców było pytanie do więźnia: Czy wie Pan/i, kto jeszcze oprócz Pana/i był w obozie? Niemalże każdy znał, naturalnie, innych więźniów, którzy nie figurowali w akcie oskarżenia. Tak więc poprzez wniosek o dopuszczenie dowodu włączano ich do postępowania na podstawie wyraźnie wyssanych z palca twierdzeń, których celem było odciążenie oskarżonych 34. Strategia niektórych obrońców polegająca na poszerzaniu w nieskończoność kręgu świadków doprowadziła niejednokrotnie do umorzenia pojedynczych zarzutów morderstwa zgodnie z 154 II kodeksu prawa karnego. Tak jak np. powieszenie żydowskiej dziewczyny wiosną 1943 r. Chociaż wszyscy więźniowie musieli zebrać się podczas egzekucji i było wystarczająco dużo świadków tego czynu, trzeba było i tak zrezygnować z tego punktu aktu oskarżenia. Mimo iż mieliśmy już 150 świadków, obrona powoływała na świadków wciąż nowych więźniów. Żeby nie przeciągać rozprawy aż do dnia Św. Nigdy, musieliśmy umorzyć tę sprawę. Nasza procedura sądowa, która nie jest przystosowana do tego typu procesów, nie pozwala w końcu powiedzieć: usłyszeliśmy już dość świadków Wywiad autorki z Dieterem Ambachem, H. Lichtenstein, wywiad z Bogenem, s D. Ambach/T. Köhler: op. cit., wywiad z Ambachem, s. XVII 79

10 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V Sąd ogłosił wreszcie postanowienie, że tego rodzaju wnioski nie będą traktowane jako formalne wnioski o dopuszczenie dowodu w sensie 244 II kodeksu prawa karnego, lecz jako nieformalne zgłoszenie dowodu nie podlegające tym surowym przepisom 36. Inną często stosowaną przez obrońców strategią przeciągania rozprawy było składanie wniosków o wyłączenie z procesu członków izby karnej lub biegłych. Rozpoczęło się to już w pierwszym dniu procesu, kiedy złożono wniosek o wykluczenie sędziego przewodniczącego Bogena, a także biegłego z zakresu historii najnowszej dr. Wolfganga Schefflera z obawy o stronniczość 37. Wiele wniosków o wykluczenie z izby karnej, prokuratury i spośród biegłych procesowych ciągnęło się przez cały czas trwania procesu. Spór rozgorzał szczególnie wokół osoby Schefflera. Historykowi zarzucano, czynił to m.in. obrońca Strippla Fritz Steinacker, iż jest zbyt młody, by móc przedstawić obraz ówczesnych zbrodni 38. Innym razem wniosek o jego wykluczenie, który złożył obrońca Lächert Ludwig Bock uzasadniono tym, jakoby Scheffler w swej publikacji 39 wykorzystał do dokumentacji sfałszowany materiał zdjęciowy 40. Także okoliczność uzyskania przez Schefflera tytułu doktora u profesora żydowskiego, posłużyła obronie do wniosku o wyłączenie biegłego z obawy o stronniczość. Za każdym razem mijały tygodnie, nim postanowieniem sądu oczyszczono historyka z wszelkich zarzutów i można było odrzucić wniosek 41. Ludwig Bock, który z pewnością najbardziej negatywnie wyróżnił się wśród obrońców, ustąpił wiosną 1978 r. po tym, jak okazało się, że przesłuchiwał w Izraelu świadków, wprowadzając ich w błąd przez podanie nieprawdziwych faktów, jakoby był reprezentantem oskarżenia lub studentem 42. Świadków irytowały nie tylko pytania obrony, także kontrolne pytania sądu stanowiły dla nich duże obciążenie. Ponieważ trzeba było udowodnić udział w przestępstwie każdego obwinionego, dokładnie skonkretyzować miejsce i czas przestępstwa oraz jego okoliczności, sędziowie i prokuratorzy pytali o szczegóły. Sąd chciał wiedzieć, o którą selekcję przy tym chodziło, jakiego koloru były włosy nadzorczyni biorącej udział w selekcji, czy kabura jej pistoletu była otwarta, czy zamknięta i kto co uczynił w decydującym momencie. To wszystko przy możliwie dokładnym określeniu pory dnia i oświetlenia 43. To wła- 36 Mimo iż nie odpowiadało to ówczesnemu orzecznictwu dot. prawa dowodowego, Trybunał Federalny zaakceptował później taki sposób postępowania i odrzucił opierającą się na tym rewizję skazanych oskarżonych. Por. H. Lichtenstein, wywiad z Bogenem, s Rheinische Post z dn. 27. listopada Rheinische Post z dn. 27. listopada W. Scheffler: Judenverfolgung im Dritten Reich, Frankfurt n. Menem Rheinische Post z dn. 7 kwietnia Rheinische Post z dn. 14 sierpnia Rheinische Post z dn. 25 kwietnia I. Müller-Münch: Die Frauen..., s

11 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE śnie okazało się podstawową trudnością w prowadzeniu procesu, gdyż więźniowie zatracili w obozie poczucie czasu i miejsca. Jak więc mogli sobie przypomnieć każdy szczegół po 35 latach? Wymagano od nas, jeżeli byliśmy przy tym, abyśmy dokładnie wszystko widzieli i słyszeli relacjonowała zrezygnowana jedna z kobiet-świadków. A my byliśmy tak sparaliżowani ze strachu i trwogi, że nasze zmysły ledwie cokolwiek postrzegały. Żądano od nas podania dokładnego dnia, lecz my w obozie nie mieliśmy przecież zegarków ni kalendarzy 44. Świadkom trudno było myśleć w kategoriach sądu, wiele pytań wywoływało u nich konsternację. Inna trudność polegała na tym, że protokołowane w dochodzeniach zeznania świadków musiały być dosłownie powtórzone przed sądem, by mogły mieć znaczenie jako dowody. Różnica w zeznaniu złożonym przed sądem a zeznaniem z dochodzenia wstępnego lub śledztwa unieważniała całą jego treść. Były członek SS Villain był oskarżony m.in. o to, że w obozie koncentracyjnym co najmniej w trzech przypadkach w okrutny sposób znęcał się nad więźniami doprowadzając do ich śmierci, zaś w dalszych dwóch przypadkach asystował przy topieniu więźniów w basenie obozowym. Te zarzuty oskarżenia bazowały za każdym razem na kilku zeznaniach, w tym również zeznaniach byłego polskiego więźnia, dr. K. Ostatnie z licznych jego przesłuchań odbyło się na kilka lat przed przesłuchaniem podczas rozprawy głównej; za każdym razem zeznawał on identycznie i przekonująco, iż sam widział topienie i słyszał o śmiertelnym znęcaniu się nad więźniami w obozie. W czasie rozprawy głównej, ku memu przerażeniu, wielce utalentowany świadek powiedział jednak, że na własne oczy widział maltretowanie, jednakże o przypadkach topienia jedynie słyszał. Ponieważ inni świadkowie w tej sprawie albo już nie żyli, albo ich zeznania nie były dostatecznie poprawne i pewne, oskarżonego uwolniono od tych zarzutów 45. O ile tuż po wojnie trudno było jednoznacznie zidentyfikować sprawców i czyny, to po upływie ponad 30 lat od przestępstwa dochodzi się do granicy możliwości pamięci I. Müller-Münch: Die Frauen..., s W. Weber: Über die Verfolgung..., s. 218/ Por. J. Cramer: Farce oder Vorbild? Der erste Belsen-Prozess in Lüneburg (W:) Tatort KZ. Beträge zur Geschichte der Konzentrationslager. Red. U. Fritz, S. Kavcic, N. Warmbold, Ulm 2003, s , A.-E. Wenck: Verbrechen als Pflichterfüllung? Die Strafverfolgung nationalsozialisticher Gewaltverbrechen am Beispiel des Konzentrationslagers Bergen-Belsen. Beiträge zur Geschichte der nationalsozialistischen Verfolgung in Norddeutschland, t. 3 (1997), s

12 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V Niektóre wybiegi strategiczne stosowane przez obronę, jak np. wniosek Bocka o aresztowanie jednej z kobiet-świadków, która w obozie musiała nosić cyklon B do komory gazowej, z powodu uzasadnionego podejrzenia o współudział w morderstwie, czy też wniosek Mundorfa o powołanie lekarza i weterynarza na biegłych w celu stwierdzenia, iż nie chodziło o spalone mięso zwierzęce, przekraczały granice kultury prawa. W sali sądowej znaleźli się wśród publiczności nie tylko obywatele i uczniowie, lecz także sympatycy oskarżonych z ugrupowań skrajnie prawicowych, którzy wcześniej przed budynkiem Sądu Krajowego rozdawali materiały informacyjne oraz ulotki zniesławiające sąd 47. Skrajnie prawicowa gazeta National- und Soldatenzeitung była jednym z nielicznych organów prasowych, których przedstawiciele od początku przychodzili regularnie na obrady sądu 48. To przysparzało kłopotów zarówno świadkom, jak i prokuratorom i sędziom. W listopadzie 1979, pięć lat po rozpoczęciu procesu, prokurator Ambach wypowiedział się dla Rheinische Post na temat przebiegu procesu. Ubolewał nad gafami niektórych adwokatów, stanowiącymi problem zwłaszcza w pierwszych latach procesu. Kilka zgonów wśród adwokatów wyraźnie złagodziło ten problem. Ambach wspomina, że uniewinnienia czterech oskarżonych w 1979 r. wywołały nie tylko protest, ale także żenujące oklaski. Małe upominki, które pewnego dnia położono na stołach oskarżonych oraz inne oznaki sympatii dla nich bardzo raniły świadków i nie ułatwiały im zeznań. Ten akompaniament dochodzący z prawicowego kąta mógł mieścić się jeszcze w ramach tego, co musi się tolerować szanując wolność poglądów, stwierdził prokurator 49. Dwadzieścia pięć lat później były prokurator okazał się mniej powściągliwy. Było niesamowicie trudno poradzić sobie z tym (...) W procesie tego rodzaju wytwarza się korek emocjonalny, gdyż w znacznym stopniu jest się zmuszonym śledzić proces z niewzruszoną twarzą i tylko niezwykle rzadko można pozwolić sobie na jedno głośne słowo 50. Doniesienia prasowe i reakcje opinii publicznej w Niemczech Chociaż proces dotyczący Majdanka rozpoczął się przy dużej uwadze mediów, przede wszystkim zagranicznych, wkrótce sala sądowa L 111 Sądu Krajowego w Düsseldorfie opustoszała. Informacje na temat procesu w prasie niemieckiej były jak informuje Lichtenstein ubogie. Niemiecką Agencję Pra- 47 Por. Frankfurter Allgeimeine, , I. Müller-Münch: Die Frauen Die Zeit, Rheinische Post, Wywiad dr Holgera Schlütera i T. Köhlera z Dieterem Ambachem. (W:) Ambach/Köhler, op. cit., s. XVI 82

13 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE sową (DPA) podczas posiedzenia w dniu rozpoczęcia rozprawy reprezentował jeden dziennikarz. Wkrótce jednak opuścił salę sądową, gdyż równolegle do procesu załogi Majdanka w Wuppertal toczył się proces przeciwko młodemu mężczyźnie oskarżonemu o morderstwo, który wzbudzał ogromne zainteresowanie opinii publicznej 51. Trudno było oczekiwać, że trwającemu ponad 5 lat procesowi będą towarzyszyć systematyczne sprawozdania prasowe, zwłaszcza że o procesach zbrodniarzy wojennych rzadko pisywano przez cały czas ich trwania 52. W pierwszych latach rozprawy informowała o niej przede wszystkim prasa lokalna. Pod presją ekip prasowych przybywających do Düsseldorfu wyłącznie z zagranicy, swoich korespondentów od czasu do czasu wysyłały także gazety niemieckie. Niekiedy udawało się procesowi wzbudzić zainteresowanie niemieckiej opinii publicznej. Seria nadawana przez radio WDR Hallo Ü Wagen, dopuszczająca do głosu nie tylko zaproszonych gości, m.in. Eugena Kogona, Hermanna Langbeina i dwóch sympatyków nazizmu, ale także przechodniów sprzed budynku Sądu Krajowego, wywołała w grudniu 1977 duże zainteresowanie w Niemczech 53. Powolne prowadzenie procesu, uwarunkowane dużą liczbą świadków, jak też strategią obrony, było czynnikiem, który nie mógł oddziaływać pozytywnie na media. Wprawdzie proces dostarczał niekiedy tytuły na czołówki gazet, jak np. wtedy, gdy syn jednej z amerykańskich kobiet-świadków napadł na ulicy na oskarżoną Lächert 54, to jednak istniało niebezpieczeństwo, że umknie on uwadze opinii publicznej 55. Gdy w kwietniu 1978 obrońca Bock wycofał się z procesu, w sali sądowej zrobiło się znacznie spokojniej, jak informuje Ingrid Müller-Münch 56. Codzienność procesu z jego długotrwałymi dyskusjami na temat odrzucenia takiego czy innego wniosku robiła na publiczności małe wrażenie, nie mogły tego zmienić nawet nasycone grozą obrazy z przesłuchań świadków. Po ponad dwóch i pół roku procesu i 272 dniach rozprawy, w Rheinische Post w lipcu 1978 napisano lakonicznie: W procesie düsseldorfskim (...) widać możliwość zakończenia 57. Niespełna tydzień po tym proces w sprawie Majdanka dostarczył znowu tytuł na czołówkę: jeden z obrońców z urzędu, Jörg Weck, został wybrany na księcia karnawału i przyjął ten zaszczytny urząd. Naburmistrzowi Düsseldorfu 51 H. Lichtenstein: NS-Prozesse..., s W. Scheffler: Zeitgeschichte..., s Por. Rheinische Post, Por. Rheinische Post, Dla dokładnej analizy ciekawe byłoby zbadanie, jak dalece ataki terrorystyczne RAF-u wzbudziły medialne, polityczne i publiczne zainteresowanie, spychając na drugi plan procesy zbrodniarzy wojennych z okresu narodowego socjalizmu, czy nawet proces dotyczący Majdanka. 56 I. Müller-Münch: Die Frauen..., s Rheinische Post,

14 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V Klausowi Bungertowi ta czołowa rola w karnawale wydała się nie do pogodzenia z zawodową działalnością adwokata. Zaraz po tym rozgorzał spór między burmistrzem i stowarzyszeniem adwokatów w Düsseldorfie, które, jak podała prasa, dopatrywało się w tym ograniczenia wolnościowego porządku prawnego 58. Ten zgiełk wokół księcia karnawału i publiczna debata na temat stosowności takiego zachowania budziły w Nadrenii niezmierne emocje i wyrwały z medialnej otchłani popadający w zapomnienie proces. Rok 1979 zasłynął kilkoma kontrowersjami, które przysporzyły procesowi więcej uwagi. Odnotowano wówczas wyraźne ożywienie niemieckiej prasy, chociaż za granicą proces spotkał się z większym zainteresowaniem. Na krótko przed wyznaczonym w maju 1979 roku, już po raz trzeci w Republice Federalnej Niemiec, terminem przedawnienia zbrodni nazistowskich, w styczniu telewizja niemiecka wyemitowała amerykański serial Holocaust. Wzbudził on błyskawicznie ogromne zainteresowanie społeczeństwa zachodnioniemieckiego 59. Ściganiu zbrodni nazistowskich zaczęto poświęcać więcej uwagi 60. Jak przyznaje Wolfgang Scheffler, także nauka i wymiar sprawiedliwości skorzystały na uwrażliwieniu się Niemców na ten temat. Gwoli sprawiedliwości nauki specjalistyczne powinny przyznać, iż wielce krytykowany film o Holocauście odegrał tu rolę nie do przecenienia, niezależnie od tego, jak się go ocenia i pomijając fakt, że niejeden film na ten temat dostępny był szerokiej publiczności już na długo przedtem 61. Gdy w marcu 1979 r. zapowiedziano oddzielenie czterech postępowań, gdyż w tym czasie zmarło kilku głównych świadków oskarżenia i sąd nie widział możliwości wyjaśnienia okoliczności zbrodni, spodziewano się wyroków uniewinniających 62. Żaden z 300 dotychczas przesłuchanych świadków nie mógł, według kryteriów prawnych, wnieść dowodów na to, że trzy oskarżone kobiety: Süß, Mayer i Böttcher oraz lekarz Schmidt dopuścili się na Majdanku morderstwa. Już w przededniu wyroku w Düsseldorfie miały miejsce demon- 58 Por. Rheinische Post, W marcu tego roku, w którym nastąpić miał termin przedawnienia, ukazała się dokumentacja kierownika Centralnego Ośrodka Ścigania Zbrodni Nazistowskich. Por. A. Rückerl: Die Strafverfolgung von NS-Verbrechen. Heidelberg/Karlsruhe Por. M. Broszat: Holocaust und die Geschichtswissenschaft. Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte, nr 27 (1979), s. 285 i n. W. Scheffler: Anmerkungen zum Fernsehnfilm Holocaust und zu Fragen zeithistorischer Forschung. Geschichte und Gesellschaft. Zeitschrift für Historische Sozialwissenschaft., t. 5 (1979), s. 570 i n. 61 W. Scheffler: Zeitgeschichte., tu: s Por. J.-Ch. Garon: Ein Historienfilm kann mehr als ein Buch. Margarete von Trottas Rosenstraße. Zeithistorische Forschungen 1 (2004), s Do tej pory odpadło dwoje oskarżonych: Orlowski zmarła w kwietniu 1976 r., a Reinartz w dn. 21 grudnia 1978 uznany został za niezdolnego do udziału w dalszej rozprawie. Postępowanie przeciwko niemu zamieniono w odrębny proces. 84

15 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE stracje i akcje protestacyjne 63. W swych mowach oskarżyciele stwierdzili z rezygnacją: Mamy zwłoki, lecz nie mamy sprawców 64. Mimo iż we wszystkich czterech przypadkach prokuratorzy opowiadali się za uniewinnieniem, podkreślali jednocześnie swoje wątpliwości co do niewinności uniewinnionych. Jedynie sami oskarżeni wiedzą, jak bardzo uwikłani są w bezprawie 65. Podczas ogłoszenia wyroku w dniu 19 kwietnia 1979 r. w sali sądowej doszło do zamieszek 66. Wyroki uniewinniające po 328 dniach rozprawy były szeroko komentowane także w prasie niemieckiej, a zastosowaną tu zasadę prawną in dubio pro reo zinterpretowano jako klęskę niemieckiego prawa karnego. Wymiarowi sprawiedliwości przypisywano winę za zaniedbania z lat 50-tych i 60-tych 67. Gwałtowne reakcje wywołało rozpoczęcie oddzielnego postępowania także za granicą; wzburzenie okazywano przede wszystkim w Izraelu i w Polsce, ale również Francja i Stany Zjednoczone przyjęły wyrok bardzo krytycznie 68. Fakt, że zmasowany protest ograniczył się nie tylko do zagranicy, był oznaką zmiany zainteresowania zachodnioniemieckiego społeczeństwa zbrodniami nazizmu. Prasa niemiecka, która oscylowała między uświadamianiem a medialnym zgiełkiem, w znacznym stopniu przyczyniła się do tego, że toczące się wokół procesu debaty miały częściowo charakter kontrowersyjny. Wyrok Po 474 dniach rozprawy, pięciu latach i siedmiu miesiącach trwania procesu, sąd przysięgłych w Düsseldorfie odczytał w końcu wyrok w dniu 30 czerwca 1981 r. Przedtem jednak sędzia przewodniczący Günter Bogen pozwolił fotografom i ekipom telewizyjnym fotografować przez dobre 15 minut salę sądową. Obecnym na sali demonstrantom zezwolił również na rozwinięcie transparentów. Następnie z drżącymi rękami odczytał wyrok 69. Spośród, jak już wspomniano, pierwotnie siedemnastu oskarżonych, na ławie oskarżonych pozostało zaledwie dziewięć osób; cztery sąd uniewinnił w 1979 r., pozostali zmarli lub uznano ich za niezdolnych do udziału w procesie. Ośmiu oskarżonych o morderstwo lub współudział w morderstwie sąd uznał jedynie za pomocników. Tylko była nadzorczyni Hermina Braunsteiner-Ryan skazana została z powodu sprawstwa na dożywotnią karę pozbawienia wolności, siedem pozostałych osób 63 Por. Rheinische Post, , Frankfurter Allgemeine, Westdeutsche Allgemeine, Neue Rhein Zeitung, , Frankfurter Allgemeine, Rheinische Post, 19. i Por. Düsseldorfer Nachrichten, , Neue Rhein Zeitung, , Westdeutsche Allgemeine, , Die Zeit, Rheinische Post, 21 i 23 kwietnia Kölnische Rundschau,

16 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V otrzymało kary więzienia od trzech do dwunastu lat, jednego oskarżonego uniewinniono 70. Na sali zaczęto głośno protestować i wykrzykiwać już podczas dwunastogodzinnego odczytywania wyroku. Oburzeni byli nie tylko obserwatorzy procesu, wyrok dotknął także prokuratorów, zaś w szczególności sędziego przewodniczącego. Jeszcze tego samego dnia Bogen zajął wobec wyroku stanowisko: Konsekwencją tego procesu jest to, że po 35 latach osiągnięto górną granicę dowodu świadków. Między faktycznymi wydarzeniami w obozie na Majdanku a niewieloma rzeczami, które sąd mógł ustalić w niebudzący wątpliwości sposób, jest rażąca dysproporcja 71. Wobec dystansu czasowego do wydarzeń w obozie popełnione tu potworne zbrodnie można było rozpoznać na podstawie dowodów świadków jedynie w ograniczonym stopniu, a winę wykazać w wyjątkowych przypadkach. Na krótko przed śmiercią, w 1996 r., były sędzia w jednym z wywiadów dał ponownie wyraz swemu rozczarowaniu procesem. Bardzo ubolewał wówczas nad tym, że niemieckie prawo karne nie zna votum odrębnego, ponieważ w niektórych częściach wyroku byłby uczynił z tego użytek 72. Prokuratura, która dla pięciu oskarżonych wnosiła o karę dożywotniego pozbawienia wolności, w trzech przypadkach o karę pozbawienia wolności w wymiarze od pięciu do dziesięciu lat, a w jednym przypadku o uniewinnienie, zastosowała środki prawne przeciwko wyrokowi. Wniosek o rewizję wyroku złożony przez siedmiu oskarżonych z uzasadnieniem, że Sąd Krajowy naruszył przepisy postępowania i nieprawidłowo zastosował obiektywne prawo karne, odrzuciła 3. izba karna Federalnego Trybunału Sprawiedliwości poprzez decyzję z 30 maja 1984 r. Na skutek tego prokuratura wycofała swój wniosek rewizyjny Hermine Braunsteiner-Ryan, dożywotnia kara pozbawienia wolności z powodu zbiorowego morderstwa w dwóch przypadkach dokonanego ogółem na 100 osobach; Hildegard Lächert, dwanaście lat pozbawienia wolności za współudział w morderstwie w dwóch przypadkach na 100 osobach; Hermann Hackmann, dziesięć lat pozbawienia wolności za współudział w morderstwie w dwóch przypadkach na 141 osobach; Emil Laurich, osiem lat pozbawienia wolności za współudział w morderstwie w pięciu przypadkach na 195 osobach, Heinz Villain, sześć lat pozbawienia wolności za współudział w morderstwie w dwóch przypadkach na osobach; Fritz Petrick, cztery lata pozbawienia wolności za współudział w morderstwie w dwóch przypadkach na 41 osobach, Thomas Ellwanger, trzy lata pozbawienia wolności za współudział w morderstwie na co najmniej 41 osobach; Heinrich Groffmann, uniewinniony. Por. HstA Düsseldorf Ger. Rep. 432 nr 101/ Frankfurter Allgemeine Zeitung, H. Lichtenstein, wywiad z Bogenem, s F. Kruse: Majdanek-Urteil. Von den Grenzen deutscher Rechtsprechsprechung. (W:) Kritische Justitz (1985), s

17 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE Przy uchyleniu wyroku przez Federalny Trybunał Sprawiedliwości postępowanie zostałoby przydzielone innej izbie sądu przysięgłych, która musiałaby od początku zapoznać się ze sprawą. Oznaczałoby to m.in. konieczność ponownego przesłuchania wszystkich świadków, co prokuratorom wydało się nie do zaakceptowania. Poza tym obawiano się, iż postępowanie rewizyjne przeciągnie się na parę kolejnych lat, a oskarżeni, uznani za niezdolnych do udziału w rozprawie, uniknęliby kary 74. Po namyśle prokuratura zrezygnowała z przeprowadzenia rewizji procesu i zadowoliła się tym, że została wymierzona kara nawet jeśli wszystkim wydała się ona zbyt mała. Czuliśmy, że jesteśmy zgodni z wieloma świadkami, z którymi rozmawiałem jeszcze prywatnie po przesłuchaniu, i którzy powiedzieli: nie jesteśmy tutaj, by się mścić, tak czy inaczej jest to niemożliwe. Dla nich ważne było to, że ludzie ci musieli stanąć przed jakimś gremium i opinią publiczną, że zaczęto mówić o zbrodniach, że mogą okazać swój ból. (...) Właśnie wtedy pojawiły się publiczne dyskusje wokół kłamstwa oświęcimskiego i powstała teza, jakoby nie było żadnych gazowań. My przynajmniej dowiedliśmy, jakich przestępstw dopuścili się ci ludzie, w szczególności zaś dostarczyliśmy rewizjonistom dowodów przeciwnych lipca 1981 stanowisko wobec procesu dotyczącego Majdanka po raz pierwszy zajął polityk, ówczesny premier Północnej Nadrenii-Westfalii, Johannes Rau, w Westdeutsche Rundfunk (WDR) 76. Rau wyraził konsternację z powodu wyroku i poprosił świadków o udzielenie Niemcom pomocy w ściganiu i rozliczaniu się ze zbrodni nazizmu. Wyraźnie pochwalił kontakty i przyjaźnie, jakie zawiązały się w ramach procesu, poprzez opiekę nad świadkami z zagranicy, pomiędzy Niemcami a świadkami z Izraela i Polski. Gdy w listopadzie 1975 r. proces rozpoczynał się, tu w kraju, mało kto znał Majdanek 77. Rau wyraził nadzieję, że po procesie Majdanek stanie się symbolem ostrzegawczym. Tę opinię, po rozczarowującym wyroku, reprezentowała także prasa 78. Prokuratorzy i sędziowie już podczas rozprawy upatrywali główny cel procesu w jego historycznym postępowaniu dowodowym i stale podkreślali to w wywiadach. 74 Wywiad autorki z Dieterem Ambachem, Ibidem. 76 Premier J. Rau na temat procesu dot. Majdanka. (W:) Juristische Zeitgeschichte, t. 4 (1996), s J. Rau: Majdanek-Prozess..., s Frankfurter Rundschau, ; Rheinische Post, ; Die Zeit,

18 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V Die Zeit wspominał o sprawiedliwej niesprawiedliwości 79 i chyba trafił w sedno, gdyż oskarżeni w pełni korzystali z dobrodziejstw państwa prawa. Główna trudność procesu polegała, podobnie jak w innych odbywających się późno po wojnie procesach zbrodniarzy nazistowskich, na zdefiniowaniu przez izbę sądu przysięgłych sprawstwa i współudziału. Dla oceny tego, czy oskarżony zakwalifikowany ma być jako sprawca, czy jako pomocnik przestępcy, sąd odwoływał się do tzw. subiektywnej teorii rozgraniczenia. Przy rozróżnianiu sprawstwa i pomocnictwa istotną rolę odgrywała kwestia władztwa czynu przestępczego i woli sprawczej. Dla udowodnienia morderstwa i uznania za główną poszlakę woli sprawczej decydujące były przede wszystkim takie znamiona czynu, jak podstępność, okrucieństwo, ogólnie niebezpieczny charakter, zaspokojenie popędów płciowych itp. Oskarżonym można było udowodnić wskazujące na sprawstwo usposobienie, jeżeli wykraczając poza zleconą im działalność brali udział w popełnieniu czynu przestępczego, okazywali szczególną nadgorliwość, zachowywali się szczególnie bezwzględnie podczas akcji zagłady lub też w inny sposób dawali poznać, że w zabójstwach mieli swój własny materialny czy politycznych interes 80. W przypadku przestępstw zbiorowych oraz morderstw na rozkaz przełożonego należało dowieść przed sądem, że wykonujący identyfikował się z treścią rozkazu i udowodnić mu w świetle porządku prawnego motyw sprawczy. Niezwykle trudno było przedstawić w przypadku czynów zbiorowych wymagane przez prawo niemieckie konkretne dowody morderstwa czy współudziału. Leżąca u podstaw wydania wyroku subiektywna teoria dotycząca pomocnictwa doprowadziła do tego, że tylko jeden oskarżony zakwalifikowany został jako współsprawca 81. Siedmiu pozostałych skazanych, którym według opinii sądu brakowało woli sprawczej, uznano za winnych wspierania czynów przestępczych osób trzecich. Dalszym problemem był dowód świadków. Ponieważ istniało mało pisemnych dokumentów dotyczących przestępstw, należało ich dowieść w oparciu o zeznania świadków. Z powodu upływu 35 lat od wydarzeń, ale także na skutek choroby, czy mechanizmów tłumienia znaczna ich część nie była w stanie przypomnieć sobie wszystkiego wystarczająco precyzyjnie z punktu widzenia wymiaru sprawiedliwości. Dlatego też ich zeznania były dla sądu nieużyteczne. Poza tym świadkowie niemieccy, którzy mogliby wypełnić wiele luk, konsekwentnie milczeli. Oczywiście łatwiej było sobie przypomnieć, a w ślad za tym udowodnić szczególnie wyróżniające się pojedyncze ekscesy, które najmocniej utrwaliły się w pamięci ocalałych, jak np. masowe egzekucje lub odbywające się regularnie selekcje do komór gazowych. Jak już wyjaśniano, na 79 Die Zeit, HstA Düsseldorf ger. Rep. 432 nr 102, k Por. F. Kruse: Das Majdanek Urteil..., s

19 PROCES CZŁONKÓW ZAŁOGI MAJDANKA PRZED SĄDEM W DÜSSELDORFIE przykład Lächert wyszło na dobre to, że w latach młodości wyglądała podobnie do skazanej i straconej w Polsce w 1947 r. nadzorczyni Elsy Ehrich i w związku z tym w wielu punktach oskarżenia nie mogła zostać jednoznacznie zidentyfikowana jako sprawczyni. Michel Greve trafnie wskazuje na fakt, że wymiar sprawiedliwości stworzył obraz nazistowskiego sprawcy, który nie mógł sprostać wydarzeniom historycznym 82. Także proces załogi Majdanka wyraźnie dowodzi, że zbrodnie nazistowskie mają inny wymiar niż zwyczajne czyny karalne i dlatego trudno je ścigać na mocy kodeksu karnego. Już alianci zetknęli się z problemem, że zjawisko i wymiar nazistowskiej polityki zagłady rozsadzały ramy zdefiniowanych w sposób konwencjonalny zbrodni (wojennych) 83. Odzwierciedleniem możliwości i granic ścigania zbrodni nazistowskich był żmudny proces załogi Majdanka, albowiem postępowanie to nie tyle było wyścigiem z czasem 84, co raczej maratonem i biegiem z przeszkodami. Obraz sprawców Po zakończeniu II wojny światowej wymiar sprawiedliwości w Europie po raz pierwszy musiał się zmierzyć z problemem zbrodni wojennych popełnionych przez kobiety. Sędziowie, oskarżyciele i prokuratorzy, którzy byli wyłącznie mężczyznami, stanęli wobec tego precedensu nieco bezradni. Udział kobiet w zbrodniach nazizmu i ludobójstwie był trudnym przedmiotem rozpraw i śledztwa, gdyż zerwały one z oczekiwanymi postawami społecznymi, definiowanymi przez moralny kodeks zachowań jako typowo kobiece 85. W postępowaniach karnych przeciwko byłym nadzorczyniom dały się zauważyć wyraźnie specyficzne dla danej płci interpretacje. Tak więc w procesach toczących się we wczesnych latach powojennych nadzorczynie przedstawiano głównie jako kobiety odznaczające się wyjątkowym okrucieństwem. Obraz bestii SS utrwalił się i ukonstytuował określony typ sprawczyń: typ kobiety bestialskiej i sadystycznej. W tym przepełnionym demonizacją i erotyzacją dyskursie, przyczyn dewiacji sprawczyń doszukiwano się w odmiennej kobiecości M. Greve: Täter oder Gehilfen?..., s J. Cramer: Farce oder Vorbild?..., s Die Zeit, J. Düsterberg: Von der Umkehr aller Weiblichkeit. Charakterbild einer Aufseherin. (W:) Gedächtnis und Geschlecht.Deutungsmuster in Darstellungen des nationalsozialistischen Genozides. Red. I. Eschebach, S. Jacobeit, S. Wenk, Frankfurt/New York 2002, s , tu: s A. Kretzer: His or her spezial job. Die Repräsentation von NS-Verbrecherinnen im ersten Hamburger Ravensbrück-Prozess und im westdeutschen Täterschaftsdiskurs. Beiträge zur Geschichte der nationalsozialistischen Verfolgung in Norddeutschland, t. 7 (2002), s

20 E L I S S A M A I L Ä N D E R K O S L O V Postępowanie w sprawie Majdanka wyróżniało się m.in. tym, iż po raz pierwszy przed sądem zachodnioniemieckim odpowiadały byłe nadzorczynie obozowe. Prokurator Weber wspomina: Mimo iż znałem okoliczności trudno mi było wówczas zobaczyć w obecnych oskarżonych dręczycielek i morderczyń. Przerwy w posiedzeniach sądu wypełnione były czytaniem gazety Bild, robieniem na drutach, rozmowami o wydarzeniach sportowych i chorobach. Sami prostoduszni, starzy ludzie, spokojni obywatele, rozczulający się nad sobą. (...) Gdyby nie obecność byłych więźniów, którzy wciąż przypominali nam o warunkach w obozie i zachowaniu oskarżonych, można byłoby oskarżonym niemalże współczuć 87. Szczególną uwagę od samego początku prasa poświęcała podczas procesu kobietom: Oskarżone to obecnie nieporadne kobiety w kostiumach z dzianiny, wełnianych czapkach, gospodynie domowe od garnków i obwarzanków do kawy 88, komentował Der Spiegel na początku procesu. Emeryci na ławie oskarżonych stanowili kontrast wobec zarzucanych im morderstw: trudno było ujrzeć w starszych sprawiających wrażenie prostodusznych paniach i nieporadnych panach 89 sprawców i sprawczynie z obozów koncentracyjnych. Szczególnie ociężałe siwe kobiety stanowiły jaskrawy kontrast wobec krzepkich dziewcząt SS 90. Dla unaocznienia zbrodni popełnionych od grudnia 1941 do wiosny 1944, prasa zapożyczała rysowane przez byłych więźniów portrety oskarżonych, którzy w czasie popełnienia przestępstwa mieli od 21 do 42 lat. Nie trwało to długo, a prasa zaczęła donosić o oskarżonych, operując głównie ich obozowymi przezwiskami, nadanymi im przez więźniów. Byli to więc Kobyła [Braunsteiner-Ryan E.M.K.], która strącała kopniakiem swoje ofiary do dołów egzekucyjnych, krwawa Brygida [Lächert E.M.K.], która potrafiła zadeptać ofiary na śmierć, Anioł śmierci [Laurich E.M.K.], który jeździł po obozie na rowerze i każdego, kogo zabrał, również zabijał 91. Mordy, a przede wszystkim ujawnione okrucieństwo personelu obozowego sprowadzano do sadyzmu i określano jako orgie zabijania 92 lub zbiorowe szaleństwo 93. Chociaż od początku procesu prokuratura i prasa podkreślały zwyczajność i przeciętność oskarżonych, wkrótce obraz sprawców opanował medialną dyskusję, w której na pierwszy plan wysuwano właśnie to, co niezwyczajne i odbiegające od normy. Także tu demonizowanie i patologia bardziej odnosiły się do kobiet, inaczej niż w relacjach telewizyjnych, które generalnie 87 W. Weber: Über die Verfolgung..., s Der Spiegel, Der Spiegel, Der Spiegel, Die Zeit, Düsseldorfer Nachrichten, Frankfurter Allgemeine,

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08 WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08 Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w pierwotnym brzmieniu

Bardziej szczegółowo

POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM

POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM Ministerstwo Sprawiedliwości POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM Co to jest? Jak z niej korzystać? Publikacja przygotowana dzięki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej 2 Jesteś pokrzywdzonym, podejrzanym

Bardziej szczegółowo

Powinien/powinna Pan/i pamiętać, że w posiedzeniach może też brać udział oskarżony.

Powinien/powinna Pan/i pamiętać, że w posiedzeniach może też brać udział oskarżony. Jak długo trwa procedura apelacyjna? Zależy to od rodzaju sprawy oraz czasu, jakiego potrzebuje prokuratura oraz prawnik skazanego na przygotowanie się do poparcia/odparcia apelacji. W niektórych przypadkach,

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 176/13. Dnia 13 sierpnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 176/13. Dnia 13 sierpnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt V KK 176/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 sierpnia 2013 r. SSN Andrzej Stępka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Andrzej Ryński SSN Roman Sądej Protokolant Anna Kowal na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego w postępowaniu karnym 1)

z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego w postępowaniu karnym 1) Wstępny projekt z dnia 5 czerwca 2014 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A S P R AW I E D L I W O Ś C I z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Art. 1.

USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Art. 1. USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw Art. 1. W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.) wprowadza się

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Henryk Gradzik

POSTANOWIENIE. SSN Henryk Gradzik Sygn. akt V KK 82/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 września 2015 r. SSN Henryk Gradzik na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 10 września 2015

Bardziej szczegółowo

EWSLETTER. Zmiany dotyczące postępowania karnego

EWSLETTER. Zmiany dotyczące postępowania karnego EWSLETTER Październik 2013 Zmiany dotyczące postępowania karnego Chcielibyśmy uprzejmie poinformować, że w ostatnim czasie weszła w życie istotna zmiana dotycząca postępowania karnego. Co więcej, w związku

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz Wróbel

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz Wróbel Sygn. akt II KK 326/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 12 grudnia 2012 r. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 289/14. Dnia 19 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Sądej

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 289/14. Dnia 19 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Sądej Sygn. akt V KK 289/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 19 listopada 2014 r. SSN Roman Sądej na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 19 listopada 2014r.,

Bardziej szczegółowo

SPR!\ W I[]) LI vvości

SPR!\ W I[]) LI vvości 24/GRU/2015/CZ 11: 23 ~ Min. Sprawiedliwoici NR FAKS:225212445 S. OO 1 SPR!\ W I[]) LI vvości..._---- -_... ~ "'' ""'-'"'"-'""""",_ ""'-'( Warszawa,23grudnia 2015 r. Podsekretarz Stanu DL III 072-24/15

Bardziej szczegółowo

PRAWO KARNE MATERIALNE POSTĘPOWANIE KARNE PRAWO KARNE WYKONAWCZE PRAWO KARNE SKARBOWE PRAWO WYKROCZEŃ POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O WYKROCZENIA

PRAWO KARNE MATERIALNE POSTĘPOWANIE KARNE PRAWO KARNE WYKONAWCZE PRAWO KARNE SKARBOWE PRAWO WYKROCZEŃ POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O WYKROCZENIA PRAWO KARNE MATERIALNE POSTĘPOWANIE KARNE PRAWO KARNE WYKONAWCZE PRAWO KARNE SKARBOWE PRAWO WYKROCZEŃ POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O WYKROCZENIA 1. Adwokat w postępowaniu przygotowawczym - przebieg czynności

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 24 września 2010 r. Opracowano na podstawie Dz. U. z 2010 r. Nr 197, poz. 1307. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Józef Szewczyk (przewodniczący) SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz. Protokolant Anna Kuras UZASADNIENIE

POSTANOWIENIE. SSN Józef Szewczyk (przewodniczący) SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz. Protokolant Anna Kuras UZASADNIENIE Sygn. akt SDI 45/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 grudnia 2013 r. SSN Józef Szewczyk (przewodniczący) SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz Protokolant Anna Kuras przy

Bardziej szczegółowo

Centrala Krajowych Administracji Wymiaru Sprawiedliwości d/s Wyjaśnienia Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu

Centrala Krajowych Administracji Wymiaru Sprawiedliwości d/s Wyjaśnienia Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu Centrala Krajowych Administracji Wymiaru Sprawiedliwości d/s Wyjaśnienia Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu Gen. IV - 215 stan 31 grudnia 2013 r. Broszura informacyjna I. Geneza i zadania

Bardziej szczegółowo

Mediacja w sprawach karnych

Mediacja w sprawach karnych Mediacja w sprawach karnych Etapy mediacji selekcja spraw i skierowanie sprawy do mediacji spotkanie mediatora osobno ze stronami wspólne spotkanie sprawcy i pokrzywdzonego w obecności mediatora kontrola

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r.,

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r., Sygn. akt III KK 217/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 listopada 2013 r. SSN Michał Laskowski na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada

Bardziej szczegółowo

Wyrok. Sądu Najwyższego. z dnia 2 grudnia 2011 r. II UK 73/11

Wyrok. Sądu Najwyższego. z dnia 2 grudnia 2011 r. II UK 73/11 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2011 r. II UK 73/11 nietezowane LEX nr 1130385 1130385 Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca). Sędziowie SN: Romualda Spyt, Jolanta

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca) SSN Michał Laskowski

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca) SSN Michał Laskowski Sygn. akt II KK 370/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 21 stycznia 2016 r. SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca) SSN Michał

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV KK 299/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 21 listopada 2012 r. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Puszkarski SSN Barbara

Bardziej szczegółowo

NOWY MODEL POSTĘPOWANIA KARNEGO od inkwizycyjności do kontradyktoryjności

NOWY MODEL POSTĘPOWANIA KARNEGO od inkwizycyjności do kontradyktoryjności NOWY MODEL POSTĘPOWANIA KARNEGO od inkwizycyjności do kontradyktoryjności Podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne" (art. 2 2 kpk) NOWY MODEL POSTĘPOWANIA KARNEGO

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... XIII Wykaz skrótów... XV

Przedmowa... XIII Wykaz skrótów... XV Przedmowa... XIII Wykaz skrótów... XV Część I. Komentarz praktyczny z orzecznictwem... 1 Rozdział 1. Adwokat w postępowaniu karnym jako pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, prywatnego, powoda cywilnego,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa do szóstego wydania... 15

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa do szóstego wydania... 15 Spis treści Wykaz skrótów............................................... 13 Przedmowa do szóstego wydania.............................. 15 Wprowadzenie............................................... 17

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 11 STYCZNIA 2011 R. V KK 361/10

POSTANOWIENIE Z DNIA 11 STYCZNIA 2011 R. V KK 361/10 POSTANOWIENIE Z DNIA 11 STYCZNIA 2011 R. V KK 361/10 W świetle przepisu art. 53 27 k.k.s., należność publicznoprawna uszczuplona czynem zabronionym jest to wyrażona liczbowo kwota pieniężna, od której

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 Przewidziana w polskim porządku prawnym ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr

Bardziej szczegółowo

1. Prawo do odmowy złożenia zeznań.

1. Prawo do odmowy złożenia zeznań. 1. Prawo do odmowy złożenia zeznań. W obecnym stanie prawnym prawo do odmowy złożenia zeznań przysługuje w dwóch sytuacjach: 1) Po pierwsze osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań, przy czym

Bardziej szczegółowo

ZAŻALENIE. na postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia ( )

ZAŻALENIE. na postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia ( ) Katowice, dnia ( ) r. L.Dz.W../2015 Sygn. RO-12/UPR4/2014/AF Sąd Rejonowy Zamiejscowy z siedzibą w P. za pośrednictwem: Prokuratura Rejonowa w T. Ośrodek Zamiejscowy w P. sygn. akt. 5 Ds 234/15 ZAŻALENIE

Bardziej szczegółowo

Zakończone zostało śledztwo nadzorowane przez Prokuraturę Okręgową w Legnicy od grudnia 2008 roku p-ko lekarzom podejrzanym o poświadczanie nieprawdy

Zakończone zostało śledztwo nadzorowane przez Prokuraturę Okręgową w Legnicy od grudnia 2008 roku p-ko lekarzom podejrzanym o poświadczanie nieprawdy S p r a w a l e k a r s k a z a k o ń c z o n a Zakończone zostało śledztwo nadzorowane przez Prokuraturę Okręgową w Legnicy od grudnia 2008 roku p-ko lekarzom podejrzanym o poświadczanie nieprawdy w dokumentacji

Bardziej szczegółowo

Tak wyglądają procedury sądowe w posteępowaniu karnym

Tak wyglądają procedury sądowe w posteępowaniu karnym Tak wyglądają procedury sądowe w posteępowaniu karnym PRZEBIEG ROZPRAWY Przed rozpoczęciem rozprawy w postępowaniu karnym strony mogą oczekiwać na rozprawę we wspólnej poczekalni. Osoba, która chciałby

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA ASTRONOMICZNEGO I Zakres działania Sądu Koleżeńskiego

REGULAMIN SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA ASTRONOMICZNEGO I Zakres działania Sądu Koleżeńskiego REGULAMIN SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA ASTRONOMICZNEGO I Zakres działania Sądu Koleżeńskiego 1. Sąd Koleżeński działa na podstawie statutu Towarzystwa i orzeka w sprawach określonych przez

Bardziej szczegółowo

PRZEDSTAWICIELE PROCESOWI STRON ORAZ INNI UCZESTNICY PROCESU KARNEGO

PRZEDSTAWICIELE PROCESOWI STRON ORAZ INNI UCZESTNICY PROCESU KARNEGO PRZEDSTAWICIELE PROCESOWI STRON ORAZ INNI UCZESTNICY PROCESU KARNEGO Uzupełnij tabelę: PRZEDSTAWICIELE PROCESOWI STRON Podmiot reprezentujący Podmiot reprezentowany Sposób powstania reprezentacji Sposób

Bardziej szczegółowo

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08)

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08) 1 Zwolnienie z pracy w spółce energetycznej należącej do państwa kobiety pracownicy ochrony ze względu na jej płeć Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr Emel

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Dorota Rysińska (przewodniczący) SSN Józef Dołhy (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Dorota Rysińska (przewodniczący) SSN Józef Dołhy (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki Sygn. akt III KK 54/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 lipca 2014 r. SSN Dorota Rysińska (przewodniczący) SSN Józef Dołhy (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV KK 405/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 kwietnia 2013 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSA del.

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów Nota od autora Dział I. Uczestnicy postępowania karnego

Wykaz skrótów Nota od autora Dział I. Uczestnicy postępowania karnego Wykaz skrótów... 9 Nota od autora... 17 Dział I. Uczestnicy postępowania karnego Rozdział 1. Strony... 19 1.1. Zagadnienia ogólne... 19 Rozdział 2. Oskarżyciel publiczny... 30 2.1. Prokurator... 30 2.2.

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy Kodeks karny (druk nr 2024).

- o zmianie ustawy Kodeks karny (druk nr 2024). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII kadencja Prezes Rady Ministrów DKRM-140-15(5)/14 Warszawa, 10 marca 2014 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowna Pani Marszałek Przekazuję

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XV

Spis treści. Przedmowa... XV Przedmowa... XV Wykaz skrótów... XVII Część I. Komentarz praktyczny... 1 Rozdział 1. Adwokat w postępowaniu karnym jako pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, prywatnego, powoda cywilnego, subsydiarny akt

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Jolanta Grabowska

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Jolanta Grabowska Sygn. akt IV KK 68/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 25 września 2012 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Marian Buliński SSN Piotr Hofmański

Bardziej szczegółowo

Odwołanie od dochodzenia policji w sprawie wniesionej skargi.

Odwołanie od dochodzenia policji w sprawie wniesionej skargi. Niniejsze informacje dotyczą skarg, wpływających do policji od 22 listopada 2012 r. włącznie. Odwołania od skarg, które wpłynęły przed 22 listopada 2012 r. będą rozpatrywane w innym trybie. Potrzebne informacje

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIAŁANIA SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO STOWARZYSZENIA UniCat Club. Postanowienia ogólne

REGULAMIN DZIAŁANIA SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO STOWARZYSZENIA UniCat Club. Postanowienia ogólne REGULAMIN DZIAŁANIA SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO STOWARZYSZENIA UniCat Club Postanowienia ogólne 1 Sąd Koleżeński jest jednym z organów Władz Stowarzyszenia UniCat Club (dalej: Stowarzyszenia) powoływanym przez

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Jarosław Matras (przewodniczący) SSN Józef Dołhy SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Jarosław Matras (przewodniczący) SSN Józef Dołhy SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) Sygn. akt IV KK 314/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 12 lutego 2014 r. SSN Jarosław Matras (przewodniczący) SSN Józef Dołhy SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) Protokolant

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. w sprawie nieletniej Sandry K. urodzonej 6 października 1992 r. o czyn karalny przewidziany w art. 190 1 k.k. oraz art. 280 1 k.k.

POSTANOWIENIE. w sprawie nieletniej Sandry K. urodzonej 6 października 1992 r. o czyn karalny przewidziany w art. 190 1 k.k. oraz art. 280 1 k.k. Sygn. akt V CZ 64/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 października 2010 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Marta Romańska (sprawozdawca) w sprawie

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotu Polskie postępowanie karne. Rok akademicki 2010/2011. 1. Przedmiot a podstawa faktyczna procesu karnego.

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotu Polskie postępowanie karne. Rok akademicki 2010/2011. 1. Przedmiot a podstawa faktyczna procesu karnego. Dr hab. Hanna Paluszkiewicz Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotu Polskie postępowanie karne Rok akademicki 2010/2011 1. Przedmiot a podstawa faktyczna procesu karnego. 2. Cele procesu karnego. 3. Proces

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk Sygn. akt V KK 359/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 grudnia 2014 r. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Lekarz medycyny nie może godzić się na wykorzystywanie swojego nazwiska i tytułu przy wykonywaniu przez spółkę cywilną, której jest wspólnikiem, działalności

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. (druk nr 359)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. (druk nr 359) Warszawa, 27 maja 2013 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 359) I. Cel i przedmiot ustawy Przedłożona Senatowi ustawa o zmianie ustawy Kodeks

Bardziej szczegółowo

UGODA Z PROKURATOREM, CZYLI SKAZANIE BEZ ROZPRAWY - CZY TO MOŻLIWE?

UGODA Z PROKURATOREM, CZYLI SKAZANIE BEZ ROZPRAWY - CZY TO MOŻLIWE? UGODA Z PROKURATOREM, CZYLI SKAZANIE BEZ ROZPRAWY - CZY TO MOŻLIWE? Co oznacza tzw. dobrowolne poddanie się karze? Dobrowolne poddanie się karze, to rozwiązanie dające podejrzanemu możliwość uzgodnienia

Bardziej szczegółowo

BGBl. III - Ausgegeben am 31. März 2005 - Nr. 39 1 von 10

BGBl. III - Ausgegeben am 31. März 2005 - Nr. 39 1 von 10 BGBl. III - Ausgegeben am 31. März 2005 - Nr. 39 1 von 10 Umowa między Republiką Austrii a Rzecząpospolitą Polską o uzupełnieniu i ułatwieniu stosowania Europejskiej Konwencji o pomocy prawnej w sprawach

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 13 Od Autora... 15

Spis treści. Wykaz skrótów... 13 Od Autora... 15 Wykaz skrótów............................................ 13 Od Autora................................................ 15 ROZDZIAŁ I. Zagadnienia podstawowe w procesie rozpoznania znamion przestępstw i

Bardziej szczegółowo

WINA jako element struktury przestępstwa

WINA jako element struktury przestępstwa WINA jako element struktury przestępstwa Art. 1 k.k. 1 Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. 2. Nie

Bardziej szczegółowo

Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu

Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu Informacje ogólne Kto ma prawo do obrony Prawo do obrony naleŝy do podstawowych praw i wolności osobistych kaŝdego człowieka i obywatela. Gwarantuje je Konstytucja

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący) SSN Romualda Spyt SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący) SSN Romualda Spyt SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca) Sygn. akt I PZ 19/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 28 października 2015 r. SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący) SSN Romualda Spyt SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca) w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Świadek w procesie karnym

Świadek w procesie karnym IWONA LUDWIN Świadek w procesie karnym Świadek jest podstawowym źródłem dowodowym w każdej sprawie karnej, treść jego zeznań w zasadniczej mierze wpływa na decyzje organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości,

Bardziej szczegółowo

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH dot. RPO-619466-II/09/PS WPŁ. 2009-11- O k ZAL. NR Pan Janusz

Bardziej szczegółowo

WZÓR NR 106 WNIOSEK O WARUNKOWE PRZEDTERMINOWE ZWOLNIENIE Z ODBYWANIA RESZTY KARY POZBAWIENIA WOLNOŚCI. Wałbrzych, 8 września 2008 r.

WZÓR NR 106 WNIOSEK O WARUNKOWE PRZEDTERMINOWE ZWOLNIENIE Z ODBYWANIA RESZTY KARY POZBAWIENIA WOLNOŚCI. Wałbrzych, 8 września 2008 r. WZÓR NR 106 WNIOSEK O WARUNKOWE PRZEDTERMINOWE ZWOLNIENIE Z ODBYWANIA RESZTY KARY POZBAWIENIA WOLNOŚCI Wałbrzych, 8 września 2008 r. Do Sądu Okręgowego Wydział Penitencjarny w Świdnicy Osadzony: Edward

Bardziej szczegółowo

I. Definicja i zakres uprawnień

I. Definicja i zakres uprawnień 1 Karta praw ofiary Wszystkie polskie organizacje, instytucje i osoby prywatne stykające się w swojej pracy z ofiarami przestępstw postanowiły dla poprawienia sytuacji ofiar w Polsce podpisać ten dokument.

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r.

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego Art. 1. [1. Uznaje

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Michał Laskowski (sprawozdawca) SSN Andrzej Stępka

POSTANOWIENIE. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Michał Laskowski (sprawozdawca) SSN Andrzej Stępka Sygn. akt II KO 46/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 kwietnia 2014 r. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Michał Laskowski (sprawozdawca) SSN Andrzej Stępka w sprawie A. N. skazanego

Bardziej szczegółowo

WEWNĘTRZNA PROCEDURA ANTYMOBBINGOWA obowiązująca w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr1 w Zamościu

WEWNĘTRZNA PROCEDURA ANTYMOBBINGOWA obowiązująca w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr1 w Zamościu (Załącznik nr1 do Zarządzenia Nr 4/2015) WEWNĘTRZNA PROCEDURA ANTYMOBBINGOWA obowiązująca w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr1 w Zamościu Wszyscy wobec prawa są równi i nikt nie może być dyskryminowany

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 98. 2015 Burmistrza Miasta Jawora z dnia 16 kwietnia 2015 r.

ZARZĄDZENIE Nr 98. 2015 Burmistrza Miasta Jawora z dnia 16 kwietnia 2015 r. ZARZĄDZENIE Nr 98. 2015 Burmistrza Miasta Jawora z dnia 16 kwietnia 2015 r. w sprawie wprowadzenia Wewnętrznej Polityki Antymobbingowej w Urzędzie Miejskim w Jaworze. Zgodnie z art. 11¹oraz art. 94³ 1

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. o zmianie ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego oraz ustawy o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej

U S T A W A. o zmianie ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego oraz ustawy o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej Projekt U S T A W A z dnia o zmianie ustawy o zawodzie tłumacza przysięgłego oraz ustawy o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1. W ustawie z dnia 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej. skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

POSTANOWIENIE. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej. skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego Sygn. akt V CSK 131/09 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 24 listopada 2009 r. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność prawna nieletnich

Odpowiedzialność prawna nieletnich Odpowiedzialność prawna nieletnich Referat poniższy ma charakter działań profilaktycznych i edukacyjnych. Mamy nadzieję, że nigdy nie wystąpi sytuacja z udziałem naszych wychowanek, w której będziemy musieli

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 Dopuszczalne jest orzeczenie na podstawie art. 42 1 k.k. zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, kierowanie którymi nie wymaga posiadania uprawnień

Bardziej szczegółowo

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Etapy postępowania karnego 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Postępowanie przygotowawcze Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub wszczęcie postępowania

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r. III DS 8/02

Postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r. III DS 8/02 Postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r. III DS 8/02 Adwokat przy wykonywaniu zawodu korzysta z wolności słowa w granicach określonych przez zadania adwokatury i przepisy prawa (art. 8 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Rohlena przeciwko Czechom (wyrok 27 stycznia 2015 r., Wielka Izba, skarga nr 59552/08)

Rohlena przeciwko Czechom (wyrok 27 stycznia 2015 r., Wielka Izba, skarga nr 59552/08) Rohlena przeciwko Czechom (wyrok 27 stycznia 2015 r., Wielka Izba, skarga nr 59552/08) 1 Skazanie za przestępstwo ciągłe znęcania się nad osobą zamieszkującą wspólnie ze sprawcą Rohlena przeciwko Czechom

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 255/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 8 stycznia 2014 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Rafał Malarski SSA del. do

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Prezes SN Lech Paprzycki

POSTANOWIENIE. Prezes SN Lech Paprzycki Sygn. akt III KK 42/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 25 sierpnia 2015 r. Prezes SN Lech Paprzycki w sprawie J. K. skazanego z art.280 1 k.k. w zw. z art. 64 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie

Bardziej szczegółowo

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 czerwca 2012 r.

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 czerwca 2012 r. Sygn. akt II KK 135/12 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 czerwca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSA del. do SN Andrzej

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 35 Obywatel wobec prawa. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 35 Obywatel wobec prawa. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 35 Obywatel wobec prawa Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA POSTĘPOWANIA POLICJI Z OSOBĄ, KTÓRA DOŚWIADCZYŁA PRZEMOCY SEKSUALNEJ

PROCEDURA POSTĘPOWANIA POLICJI Z OSOBĄ, KTÓRA DOŚWIADCZYŁA PRZEMOCY SEKSUALNEJ 1. W przypadku, kiedy do jednostki policji zgłasza się osoba pokrzywdzona, aby zawiadomić o popełnieniu przestępstwa przeciwko wolności seksualnej (art. 197-200 Kodeksu karnego), należy: Ustalić czy pokrzywdzony

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 10 SIERPNIA 2005 R. II KK 410/04

WYROK Z DNIA 10 SIERPNIA 2005 R. II KK 410/04 WYROK Z DNIA 10 SIERPNIA 2005 R. II KK 410/04 Ocena dowodu z wyjaśnień oskarżonego lub zeznań świadka jest wypadkową zarówno oceny treści wypowiedzi danej osoby, jak i oceny dotyczącej samej osoby, to

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 35/14. Dnia 24 kwietnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 35/14. Dnia 24 kwietnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon Sygn. akt V KK 35/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 24 kwietnia 2014 r. SSN Małgorzata Gierszon na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 24 kwietnia

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Dariusz Świecki Sygn. akt SDI 35/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 29 stycznia 2013 r. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz (sprawozdawca) SSN Dariusz

Bardziej szczegółowo

Czy wyrok na GMO już zapadł? lekcja zmieniania świata

Czy wyrok na GMO już zapadł? lekcja zmieniania świata TEMAT LEKCJI: TEMAT LEKCJI: Czy wyrok na GMO już zapadł? lekcja zmieniania świata AUTOR: PRZEDMIOT: Biologia (liceum ogólnokształcące, klasa druga) CZAS TRWANIA: 90 minut CELE EDUKACYJNE: 0 Wyjaśnienie,

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy. Rozdział I Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy. Rozdział I Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy Opracowano na podstawie: Dz.U. z 1999 r. Nr 83, poz. 931; 2004 r. Nr 68, poz. 623, z 2005 r. Nr 25,

Bardziej szczegółowo

DO WNIESIENIA KASACJI ROZPOCZYNA PONOWNIE BIEG OD CHWILI ZAPOZNANIA SIĘ PRZEZ STRONĘ Z

DO WNIESIENIA KASACJI ROZPOCZYNA PONOWNIE BIEG OD CHWILI ZAPOZNANIA SIĘ PRZEZ STRONĘ Z Kulikowski przeciwko Polsce wyrok Czwartej Sekcji ETPCz z 19 maja 2009 r. skarga nr 18353/03 dot. Zarzut naruszenia art. 6 Konwencji NIEWYWIĄZANIE SIĘ PRZEZ SĄD APELACYJNY Z OBOWIĄZKU POINFORMOWANIA STRONY,

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca) Sygn. akt IV KK 341/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 2 lutego 2016 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 413/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSA del.

Bardziej szczegółowo

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Wierzyciel może wystąpić do sądu o upoważnienie go do wykonania konkretnej czynności, np. otynkowania warsztatu, na koszt jego dłużnika. Po udzieleniu takiego

Bardziej szczegółowo

OPINIA PRAWNA. w przedmiocie wniosku Pana... o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej w budownictwie

OPINIA PRAWNA. w przedmiocie wniosku Pana... o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej w budownictwie Warszawa, dnia 16 czerwca 2015 r. OPINIA PRAWNA w przedmiocie wniosku Pana... o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej w budownictwie Pana... opracowana przez

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od autora... Wykaz skrótów... Bibliografia...

Spis treści. Od autora... Wykaz skrótów... Bibliografia... Od autora... Wykaz skrótów... Bibliografia... XIII XV XIX Część I. Zagadnienia wstępne... 1 Rozdział I. Rozwój polskiego prawa uchodźczego... 3 1. Etapy rozwoju polskiego prawa uchodźczego... 3 2. Zasada

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Beata Gudowska (sprawozdawca) SSN Zbigniew Hajn

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Beata Gudowska (sprawozdawca) SSN Zbigniew Hajn Sygn. akt III SW 54/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 30 czerwca 2014 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Beata Gudowska (sprawozdawca) SSN Zbigniew Hajn w sprawie z protestu wyborczego

Bardziej szczegółowo

P O S T A N O W I E N I E

P O S T A N O W I E N I E Sygn. akt V KK 180/11 P O S T A N O W I E N I E Dnia 8 lutego 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Piotr Hofmański (przewodniczący, spr.) SSN Barbara Skoczkowska SSN Eugeniusz Wildowicz Protokolant Anna

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04 Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem

Bardziej szczegółowo

OBOWIĄZKI I PRAWA ŚWIADKA W PROCESIE KARNYM

OBOWIĄZKI I PRAWA ŚWIADKA W PROCESIE KARNYM Sprawiedliwość idzie za prawem - bezpłatne poradnictwo i edukacja prawna OBOWIĄZKI I PRAWA ŚWIADKA W PROCESIE KARNYM Rzeszów 2009 1 Podkarpacki Ośrodek Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ul. Fredry 4/58

Bardziej szczegółowo

Władysław Budzeń (spr.) Protokolant:

Władysław Budzeń (spr.) Protokolant: O R Z E C Z E N I E G Ł Ó W N E J K O M I S J I O R Z E K A JĄCEJ W SPRAWACH O N A R U S Z E N I E D Y S C Y P L I N Y F I N A N S Ó W P U B L I C Z N Y C H Warszawa, dnia 30 lipca 2012 r. Główna Komisja

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Warszawa, dnia 1 października 2015 r. Stanowisko Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji w sprawie tajemnicy zawodowej w związku z żądaniem komornika w trybie art. 761 KPC 1. Komornik wystąpił do Kancelarii

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) Sygn. akt II KK 185/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 3 grudnia 2014 r. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Michał Laskowski SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH Michał Serzycki

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH Michał Serzycki GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH Michał Serzycki Warszawa, dnia 18 sierpnia 2009 r. DOLiS/DEC 825/09 dot. DOLiS-440-748/08 D E C Y Z J A Na podstawie art. 104 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1990 Nr 51 poz. 297. USTAWA z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach. Rozdział 1 Przepisy ogólne

Dz.U. 1990 Nr 51 poz. 297. USTAWA z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach. Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/6 Dz.U. 1990 Nr 51 poz. 297 USTAWA z dnia 5 lipca 1990 r. Opracowano na podstawie: t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 397. Prawo o zgromadzeniach Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. 1. Każdy

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1990 Nr 51 poz. 297 USTAWA. z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach. Rozdział 1. Przepisy ogólne

Dz.U. 1990 Nr 51 poz. 297 USTAWA. z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach. Rozdział 1. Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/7 Dz.U. 1990 Nr 51 poz. 297 USTAWA z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach Rozdział 1 Opracowano na podstawie: t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 397. Przepisy ogólne Art. 1. 1. Każdy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 9 CZERWCA 2006 R. I KZP 12/06

UCHWAŁA Z DNIA 9 CZERWCA 2006 R. I KZP 12/06 UCHWAŁA Z DNIA 9 CZERWCA 2006 R. I KZP 12/06 W sytuacji, gdy nie nastąpi ściągnięcie kosztów procesu karnego w ciągu 3 lat od dnia, w którym należało je uiścić (art. 641 k.p.k.), postępowanie wykonawcze

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (30.) w dniu 14 maja 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (30.) w dniu 14 maja 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Regulaminowej, Etyki i Spraw Senatorskich (30.) w dniu 14 maja 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Opinia komisji o formalnej poprawności oświadczenia senatora

Bardziej szczegółowo

Wymiana informacji podatkowych w zakresie podatków dochodowych w ramach pomocy administracyjnej

Wymiana informacji podatkowych w zakresie podatków dochodowych w ramach pomocy administracyjnej Niemieckie regulacje zawierają m.in. unormowanie zasad odmowy udzielania informacji podmiotom zagranicznym oraz przekazywania informacji korzystnych dla podatnika na jego wniosek. Wymiana informacji podatkowych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 10 października 2013 r. Sieć Obywatelska Watchdog Polska ul. Ursynowska 22/2 02-605 Warszawa 277/SO/SOWP/2013/KBTSO

Warszawa, 10 października 2013 r. Sieć Obywatelska Watchdog Polska ul. Ursynowska 22/2 02-605 Warszawa 277/SO/SOWP/2013/KBTSO Warszawa, 10 października 2013 r. Sieć Obywatelska Watchdog Polska ul. Ursynowska 22/2 02-605 Warszawa 277/SO/SOWP/2013/KBTSO Sąd Rejonowy Wydział Karny w Warszawie za pośrednictwem Prokuratora Rejonowego

Bardziej szczegółowo

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ W świetle art. 17 3 prawa prywatnego międzynarodowego samo miejsce zamieszkiwania małżonków może mięć zasadnicze znaczenie dla istniejącego między nimi reżimu majątkowego. Tego rodzaju zależność sprawia,

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) Sygn. akt III SW 49/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 czerwca 2014 r. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) w sprawie z protestu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 2006 r. PROKURATURA KRAJOWA PR I 070/7/06

Warszawa, dnia 2006 r. PROKURATURA KRAJOWA PR I 070/7/06 PROKURATURA KRAJOWA Warszawa, dnia 2006 r. PR I 070/7/06 I N F O R M A C J A dotycząca prowadzenia w 2005 r. postępowań przygotowawczych w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę

Bardziej szczegółowo