Proces rozwodowy i jego konsekwencje z perspektywy dziecka

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Proces rozwodowy i jego konsekwencje z perspektywy dziecka"

Transkrypt

1 Prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Proces rozwodowy i jego konsekwencje z perspektywy dziecka 1. Wprowadzenie Rozwód rodziców dziecka jest wydarzeniem, które należy rozpatrywać z kilku perspektyw. Zwykle sam proces rozchodzenia się bliskich sobie kiedyś ludzi rozpoczyna się na długo przed tym, zanim będą widoczne - także dla dziecka - sygnały braku porozumienia między rodzicami, przejawy konfliktów dotyczących spraw domowych i pozarodzinnych, coraz mniejsze angażowanie się we wspólne przedsięwzięcia. Skutki te widać w coraz bardziej zaburzonym funkcjonowaniu wszystkich członków rodziny i w coraz większej liczbie obszarów, jest to tzw. efekt generalizacji problemu. Świadomość dziecka, szczególnie małego nie obejmuje ani całego tego procesu, ani tych wszystkich obszarów, w których rodzice coraz częściej działają oddzielnie. Ponadto, w sytuacji, gdy rodzice starają się ukryć przed najbliższym otoczeniem to, co dzieje się pomiędzy nimi - dziecko przez długi czas żyje w przeświadczeniu, że sytuacja się nie zmienia i tym większe jego zaskoczenie, gdy w końcu dowiaduje się, i to nie zawsze bezpośrednio od rodziców, że rodzina się rozpada. Zatem analizując sytuację rozwodu rodziców z perspektywy skutków dla dziecka musimy zwrócić uwagę na następujące okoliczności: (1) jak długo trwa proces rozstawania się rodziców najpierw psychicznego oddalania się od siebie, potem oddzielania własnych obszarów funkcjonowania rodzinnego, zawodowego i towarzyskiego od podobnych obszarów w życiu swego dotychczasowego partnera i wreszcie formalnego rozejścia się, (2) czego świadkiem (jakich zachowań rodziców względem siebie, względem dziecka oraz względem innych osób znanych dziecku) jest dziecko we wszystkich fazach tego procesu i czy dysponuje odpowiednimi zasobami, aby te doświadczenia i pozytywne i negatywne odpowiednio przepracować i zrozumieć, 1

2 (3) na ile dziecko uczestniczy - niezależnie od tego, czy jest świadome tego faktu, czy nie - w procesie rozwodzenia się jako strona emocjonalnie przyciągana przez matkę lub ojca, a na ile rodzice starają się podtrzymać swe dotychczasowe kontakty z dzieckiem w takiej postaci, jak kiedyś, (4) ile lat ma dziecko i jakimi zasobami poznawczymi dysponuje, by zrozumieć sytuację, w jakiej znalazła się cała jego rodzina i osoby z nią związane, (5) jakimi kompetencjami komunikacyjnymi dysponuje dziecko i w jakim stopniu rodzice włączali je dotąd w swoje sprawy, rozmawiali z nim lub w jego obecności o sprawach rodziny, (6) czy i na ile sytuacja rozstawania się rodziców rozrywa tkankę społeczną rodziny oddala od dziadków czyli rodziców i innych krewnych drugiej strony, dotychczasowych sąsiadów, znajomych, przyjaciół dziecka - rówieśników przedszkolnych, podwórkowych; (7) na ile zmienia się tryb życia, rytm dnia, codzienne zwyczaje i rytuały całej rodziny; (8) na ile zmienia się sytuacja materialna, w tym mieszkaniowa i poziom zaspokojenia podstawowych potrzeb dziecka. Generalnie sytuacja rozwodu rodziców to z punktu widzenia dziecka sytuacja wielkiej zmiany, czy parafrazując Piotra Sztompkę (2000) trauma wielkiej zmiany. Dla rodziców to także sytuacja wielkiej, zasadniczej zmiany w ich życiu, ale oni tę sytuację, przynajmniej potencjalnie, kontrolują, sami ją wywołali, spowodowali, łatwiej im przewidzieć kolejne etapy oraz wyobrazić sobie swoje życie po zmianie. Dziecko takimi zasobami nie dysponuje i to przede wszystkim powoduje, iż znajduje się w sytuacji nieporównywalnie gorszej niż jego rodzice, nawet wtedy, gdy dla jednego z nich też jest to sytuacja zaskakująca czy bardzo trudna emocjonalnie. 2. Rozwód rodziców jako wydarzenie niepunktualne w życiu dziecka Całość życia ludzkiego dzielimy zwykle na trzy ery, jak to określił Daniel J. Levinson (1986) ze względu na specyfikę zadań rozwojowych, jakie stają przed człowiekiem: dzieciństwo, dorastanie i dorosłość. Zadania te związane są z jednej strony ze zmianami organizmu, regulowanymi działaniem zegara biologicznego oraz z oczekiwaniami społecznymi, regulowanymi działaniem zegara społecznego. 2

3 Jednak u każdej osoby oba zegary działają w nieco innym rytmie, ponadto dają one o sobie znać nie w każdym okresie życia tak samo. Są okresy, gdy szczególnie wyraźnie odczuwamy zmiany dokonujące się w naszym organizmie, i to one zapoczątkowują przemiany naszego psychicznego funkcjonowania, jak to się dzieje np. w pierwszej fazie adolescencji Są też okresy, gdy szczególnie wyraźnie słychać tykanie zegara społecznego. Ta wyraźna zmiana wymagań społecznych wiąże się z momentami przełomowymi w naszym życiu, czasami o charakterze wręcz inicjacyjnym pójście do przedszkola i do I klasy, matura, zamążpójście, pierwsze dziecko, zmiana pracy w wieku dojrzałym, utrata pracy, gdy jest się w pełni sprawnym i zaangażowanym - i w konsekwencji pociąga za sobą zmiany w naszym funkcjonowaniu psychicznym. Te dwa rodzaje zmian stymulowanych procesami dojrzewania oraz zmieniającymi się oczekiwaniami społecznymi nazwiemy punktualnymi doświadcza ich bowiem większość ludzi określonej płci w danej grupie wiekowej czy grupie pokoleniowej. Powodują one powstawanie normalnych trudności rozwojowych. Mówiąc inaczej, doświadczane trudności to psychologiczne koszty rozwijania się koszty jednostki i koszty bliskich, towarzyszących jej w rozwoju ludzi rodziców, nauczycieli, partnerów życiowych, własnych dzieci, współpracowników, przyjaciół. Doświadczane wtedy kryzysy nazwiemy kryzysami normatywnymi, rozwojowymi, zdarzającymi się punktualnie ( o czasie ) wielu ludziom. Druga grupa kryzysów to kryzysy nienormatywne dotykające niektórych tylko ludzi w każdej grupie wiekowej. Są one rezultatem przeciążenia, wynikającego z zachwiania równowagi między posiadanymi zasobami, istniejącym systemem naturalnego wsparcia społecznego oraz pojawiającymi się nowymi, nieoczekiwanymi i czasami nieprzewidywalnymi obciążeniami. Objawy przeciążenia mogą być widoczne we wszystkich obszarach funkcjonowania fizycznego, psychicznego i społecznego i zwykle wymagają udzielenia specjalistycznej pomocy psychologicznej. Przykładem mogą być kryzysy wczesnodziecięce i okresu dorastania wywołane rozwodem rodziców. Skoro proces rozwoju dziecka uwarunkowany jest z jednej strony przebiegiem procesów dojrzewania biologicznego, z drugiej jakością oddziaływań socjalizacyjnych oraz edukacyjnych, to w tych dwóch obszarach możemy poszukiwać źródeł zakłóceń 3

4 tego procesu. Czynniki zakłócające tok rozwoju dziecka, hamujące go lub nienaturalnie przyspieszające, są źródłem wydarzeń niepunktualnych (Bee, 2004) czyli takich, które przytrafiają się znacznie wcześniej niż jest ono dojrzałe biologicznie i psychicznie do poradzenia sobie z nimi. Oznacza to, że nie jest ono w stanie sprostać oczekiwaniom innych ludzi, bo nie posiada odpowiedniej wiedzy i/lub umiejętności. Gdy, z kolei, czynniki zakłócające pojawią się znacznie później, niż dziecko było gotowe do poradzenia sobie z nimi w sposób optymalny jego rozwój też ulega zaburzeniu, ponieważ jego energia jest już ukierunkowana na inne cele i nowe zadania, zatem może dojść do konfliktu nowych oczekiwań z zadaniami realizowanymi aktualnie. Warto podkreślić tutaj, iż niepunktualność w zakresie wymagań społecznych w stosunku do tego, co jest udziałem rówieśników powodowane jest głównie takimi czynnikami, jak: niskie kompetencje osób ważnych w życiu dziecka - np. niska wrażliwość na jego potrzeby, zaniedbywanie, stosowanie przemocy i wykorzystywanie, a to jest często udziałem dziecka w sytuacji rozwodu, trudne ekonomiczne i socjalne warunki życia, a te często pogarszają się w wyniku rozwodu rodziców, wadliwy system wychowania - nieprawidłowe wzorce socjalizacyjne, nadmiar lub niedostatek kontroli, rygorystyczny lub niespójny i chwiejny system kar i nagród, nadmiernie wysokie bądź za niskie wymagania, niespójność i nieczytelność sytuacji wychowawczych, brak lub zerwanie kontaktu z osobami znaczącymi (któreś z rodziców, nauczyciel, inni dorośli), co również zdarza się w sytuacji rozwodu. Skutki doświadczania niepunktualności wydarzeń życiowych, a więc sytuacji, gdy oczekiwania społeczne przerastają możliwości jednostki (za wysoko ustawiona poprzeczka), bądź nie są dla niej pociągające ( nieatrakcyjne rozwojowo ) - mają dwa oblicza. Z jednej strony są to natychmiastowe, krótkofalowe konsekwencje widoczne w aktualnym zachowaniu, z drugiej konsekwencje ukryte, długofalowe, ujawniające się później, w kolejnych fazach rozwoju, także w latach dojrzałych, gdy pełni się role przypisywane ludziom dorosłym. 4

5 Rozwód rodziców możemy potraktować jako sytuację powodującą powstawanie wymagań nieadekwatnych wobec zasobów dziecka, właśnie niepunktualnych. Mamy tutaj dwie skrajnie różne postawy: albo rodzice wymagają od dziecka pełnego zrozumienia dla tego, co się dzieje i akceptacji swoich decyzji albo o niczym dziecka nie informują, ukrywają swoje decyzje - uważając, że i tak nie zrozumie. 3. Rozwód rodziców jako wydarzenie krytyczne dla dziecka Nie zawsze pogorszenie się funkcjonowania dziecka zapowiada poważne problemy i kluczowe staje się odróżnienie tego, co jest naturalną konsekwencją jego procesu rozwoju i przekształcania się w nową postać istniejącej dotąd i całkiem efektywnie radzącej sobie z wymaganiami życia struktury psychicznej od tego, co jest sygnałem poważnych zaburzeń, jako efektu znalezienia się w trudnej sytuacji, na bieg której dziecko nie ma wpływu. Tab. 1 prezentuje objawy kryzysu rozwojowego oraz objawy kryzysu grożącego poważnymi zakłóceniami w dalszym życiu. Można ją traktować jako pomoc w odróżnianiu jednego typu kryzysu od drugiego w każdym jak sądzę okresie rozwojowym. Tab. 1. Objawy dwóch rodzajów kryzysów Objawy normatywnego kryzysu rozwojowego: momentu przełomowego w procesie dotychczasowego rozwoju Objawy nienormatywnego kryzysu : grożącego załamaniem linii życia w wyniku nadmiernego przeciążenia systemu regulacji zachowania poczucie dużego ogólnego pobudzenia względnie niezależnie do charakteru sytuacji poczucie nieadekwatności własnego zachowania w wielu różnych sytuacjach ogólne poczucie dyskomfortu i rozbicia obserwowane przez osoby bliskie rozstrojenie zachowania w wielu różnych wymiarach i obszarach niespójność zachowań w wielu sytuacjach pojawienie się nowych zainteresowań porzucanie dotychczasowych form aktywności wyraźne dążenie ku czemuś nowemu i unikanie tego, co znane i dobrze opanowane Źródło: zmodyfikowana tabela z pracy: Brzezińska, 2005b, s. 673 pojawianie się wysokiego poziomu pobudzenia w niektórych tylko sytuacjach brak poczucia nieadekwatności własnego zachowania nawet w sytuacjach, w których zachowanie to rażąco odbiega od tego, co społecznie uznawane jest za normalne i jednostka otrzymuje informacje zwrotne od innych ludzi odnośnie swego postępowania poczucie dyskomfortu w pewnych tylko sytuacjach zauważalne przez otoczenie rozstrojenie zachowania w niektórych obszarach zachowania są nadmiernie spójne, usztywnione, powtarzalne albo bardzo labilne, chwiejne fiksacja na starych zainteresowaniach unikanie nowych sytuacji, wycofywanie się, lęk przed nowością, obrona przed zmianą albo ryzykowne rzucanie się na to, co nowe 5

6 Doświadczanie i to przez dłuższy czas napięć związanych z rozchodzeniem się rodziców, brak informacji lub ich niejasność i niespójność, niekonsekwencja i niespójność zachowania rodziców względem siebie i dziecka, nagłe zmiany sytuacji czy nastroju to wszystko tworzy układ przeciążający dziecko i grożący wywołaniem kryzysu nienormatywnego w procesie jego dotychczasowego rozwoju. 4. Rozwód rodziców a zasoby dziecka Życie dziecka rozgrywa się w przestrzeni psychologicznej wyznaczanej przez trzy siły. Są to: w znacznym stopniu determinowane biologicznie możliwości oraz wielkość zasobów ukształtowanych i przyniesionych z poprzednich okresów życia dziecka, w tym także poziom wigoru życiowego, stan zdrowia i kondycja fizyczna, naciski biologiczne, płynące ze strony ciała i doznawane jako potrzeby organizmu, naciski społeczne czyli wymagania i oczekiwania ze strony innych ludzi, a także naciski psychiczne czyli aspiracje, plany i dążenia, pomoc i wsparcie, jakiego w różnej formie doświadcza dziecko ze strony różnych osób w swym najbliższym otoczeniu, ale szczególnie ze strony rodziców. Jeżeli siły te będą do siebie dopasowane, to mimo trudnych warunków życia bądź słabego wyposażenia genetycznego, dziecko może odnosić sukcesy w realizacji zadań rozwojowych przypisanych mu ze względu na wiek i płeć w danej kulturze i społeczeństwie. Jeżeli jednak nie będą do siebie dopasowane czyli nie będą się równoważyły wówczas nawet w dobrych warunkach zewnętrznych czy przy hojnym wyposażeniu przez naturę, rozwój dziecka nie będzie w pełni przebiegał pomyślnie. Im młodsze dziecko, tym ważniejsze jest nie tylko samo dopasowanie, ale to, kto dba o to dopasowanie. Ten, kto dba - trzyma klucze do jego rozwoju. To nie zdarzenia w życiu dziecka są punktualne czy niepunktualne. Niepunktualna bywa pomoc i wsparcie, jakie otrzymuje od najbliższych sobie osób. W sytuacji rozwodu punktualność w dostarczaniu odpowiednich bodźców rozwojowych oraz wsparcia zostaje w znacznym stopniu zakłócona. Im dziecko jest młodsze tym bardziej podlega bezpośrednim oddziaływaniom środowiska, w którym żyje, im jest starsze tym większą dysponuje mocą zmiany tego środowiska i tym bardziej może się bronić 6

7 przed uszkadzającymi wpływami otoczenia. Może się lepiej bronić, bo je lepiej rozumie i może je kontrolować. W miarę rozwoju wzrastają więc zakres i siła oddziaływania dziecka na otoczenie, opanowane zostają nowe, bardziej efektywne sposoby zaspokajania potrzeb i spełniania wymagań otoczenia z jednej strony, ale z drugiej sposoby modyfikowania lub nawet radykalnej zmiany tego otoczenia (np. poprzez ucieczki z domu) i dostosowywania go do swoich planów i zamierzeń. Każdy z nas w miarę rozwoju uczy się więc projektowania otoczenia zgodnie ze swymi zamierzeniami, a wg H. Rudolpha Schaffera (2005) każde dziecko wręcz aktywnie poszukuje adekwatnej dla siebie niszy rozwoju czyli takiego otoczenia, które pasuje do jego garnituru genetycznego, typu układu nerwowego i właściwości temperamentu. Zatem to, jakimi kompetencjami dysponujemy w każdym okresie życia zależy: 1) od bogactwa i zróżnicowania wewnętrznych zasobów, tak odziedziczonych, jak i wnoszonych z poprzednich okresów życia; można powiedzieć, iż zasoby te określają jakość naszego wewnętrznego kontekstu rozwoju i poziom gotowości (w zakresie wiedzy i umiejętności oraz motywacji i zaangażowania) do podejmowania nowych zadań, 2) od bogactwa ofert i okazji do działania oraz systemu wsparcia istniejącego w środowisku naszego rozwoju czyli od zróżnicowania oraz dostępności zasobów zewnętrznych; to wszystko wyznacza jakość zewnętrznego kontekstu rozwoju środowiska fizycznego i otoczenia społecznego. Działania obu zegarów biologicznego i społecznego - zwykle są skoordynowane ze sobą. Szczególnie wyraźnie widać to w okresie dzieciństwa, gdy otoczenie społeczne stawia przed rozwijającym się dzieckiem nowe zadania w taki sposób, aby uwzględniać jego kształtującą się gotowość do ich podjęcia i zakończonego powodzeniem wykonania. Im dziecko jest młodsze tym częściej dorośli z nim przebywają, co daje im więcej okazji do podejmowania razem z nim różnych działań oraz obserwowania, jak radzi sobie w różnych sytuacjach. Pozwala im to też lepiej modyfikować swoje oczekiwania, szczególnie wówczas, gdy dziecko sobie nie radzi lub też udzielania mu większej pomocy, gdy dane zadanie konieczne jest do spełnienia, a dziecko natrafia na trudności. 7

8 Działanie obu zegarów powoduje, iż rozwój przebiega według pewnego planu, swoistego rozwojowego rozkładu jazdy, co oznacza, iż różne zdarzenia i doświadczenia pojawiają się w sposób punktualny, zgodny z fazami rozwoju. Zadania i oczekiwania, jakie stają przed dziećmi i młodzieżą są wtedy możliwe do spełnienia, gdyż większość z nich jest przygotowana do ich realizacji. Oznacza to, iż (1) cechuje je odpowiedni poziom dojrzałości biologicznej czyli potrafię wykonać dane zadanie, a jednocześnie (2) mogę je wykonać w podobny jak inni, moi rówieśnicy sposób, bo podlegam podobnym w danej kulturze, społeczeństwie i społeczności oczekiwaniom, określającym nie tylko standardy wykonania, ale także to, jak należy zachowywać się skoro jest się chłopcem / dziewczynką w danym wieku. Z perspektywy całego cyklu życia dzieciństwo to czas wielkiej eksploracji. Jednak, gdy ująć to w krótszej perspektywie czasu i analizować np. lata życia między narodzinami a 10/12 r. ż. to pierwsza faza dzieciństwa okres niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa oraz pierwsza połowa wieku przedszkolnego do ok. 5 r. ż. mają charakter wstępny, w tym sensie, iż dziecko nabywa wtedy podstawowe umiejętności dające mu poczucie panowania nad najbliższą mu przestrzenią Jest to czas kształtowania się gotowości do bycia coraz bardziej samodzielnym, zaradnym i niezależnym od innych ludzi w zaspokajaniu podstawowych potrzeb. W drugiej fazie dzieciństwa (lata między 5/6 a 8/10) jesteśmy gotowi do samodzielnego działania, mamy wiedzę i umiejętności pozwalające na samodzielne osiąganie ważnych osobiście celów, jesteśmy wytrwali, potrafimy i chcemy pokonywać przeszkody, pojawiające w drodze do celu, wykazujemy pomysłowość i elastyczność w działaniu. Jesteśmy otwarci na różne propozycje, chętnie korzystamy z ofert działania, jakie tworzy nam nasze środowisko życia. Wtedy też wiele osiągamy, odnosimy sukcesy, buduje się nasze poczucie kompetencji. Z kolei w trzeciej, ostatniej, fazie dzieciństwa (od ok. 10 do 12/13 lat) doświadczamy swoistego pomieszania. Z jednej bowiem strony faza ta zamyka pewien cykl zmian i wiąże się z dążeniem do uzyskania poczucia doskonałości, mistrzostwa, czasami z nieustannym, nierzadko irytującym powtarzaniem wykonywania czegoś, co potrafimy wykonać, a to powtarzanie daje swoiste poczucie przyjemności, panowania nad tworzywem naszego działania i nad sobą. Z drugiej 8

9 strony zaczynamy odczuwać zmianę oczekiwań otoczenia wobec nas, pojawiają się nowe zadania, jesteśmy zachęcani do podejmowania nowych typów działania. W fazie zamykającej dzieciństwo kończy się więc jeden, a zaczyna kolejny nowy cykl rozwoju. Ta trzecia faza to okres przejściowy, w naturalny sposób obciążony jednocześnie wymaganiami i zadaniami ze starego, poprzedniego cyklu rozwoju i zadaniami z cyklu nowego, następnego. Doświadczamy zatem swoistego konfliktu: stare zadania i sposoby działania tracą swą pociągającą moc, bo są dobrze znane, ale jednocześnie dają duże poczucie przyjemności (umiem to; robię to doskonale; jestem w tym mistrzem) i jednocześnie poczucie panowania, efektywnej kontroli nad otoczeniem, zaradności, niezależności od innych, nowe zadania i sposoby działania, jakich oczekuje od nas otoczenie są poza zasięgiem naszych możliwości, nie mamy ani wiedzy ani umiejętności, by je podjąć i odnieść sukces, ale jednocześnie czujemy ich pociągającą ku nieznanemu moc, zapowiadają bowiem naszą najbliższą przyszłość, coś przed nami otwierają. Sytuacja rozwodu rodziców zaburza rozwojowy rozkład jazdy, ale w zależności od tego, w jakiej fazie procesu rozwoju się zdarza różne ma skutki. Najpoważniejsze i najbardziej rozległe negatywne skutki dla procesu rozwoju niesie proces rozwodowy, którego kulminacja przypada na okres między cyklami rozwoju czyli taki, gdy dziecko nie dokończyło jeszcze realizacji zadań rozwojowych z poprzedniego cyklu, a już próbuje podejmować zadania z cyklu kolejnego. Wtedy na normatywny kryzys rozwojowy nakłada się kryzys nienormatywny wynikający z przeciążenia systemu regulacji. Zakłócone aktualne funkcjonowanie dziecka poprzez swoisty acting out rodziców jak w efekcie domina pociąga za sobą zakłócenie realizacji zadań przypadających na fazę kryzysu normatywnego i w rezultacie zaburzony zostaje cały proces rozwoju, czego owocem jest podjęcie niepełne lub w ogóle niepodjęcie zadań rozwojowych z następnego cyklu. 5. Sytuacja rozwodu jako układ ryzyka dla dziecka Każdy okres życia narażony jest na specyficzne czynniki ryzyka i specyficzne czynniki rozwój wspomagające. Specyficzne oznacza tu charakterystyczne dla danego okresu życia. Ich działanie wcześniej lub później nie przyniesie takich skutków, jak wtedy, gdy pojawią się i zadziałają w tym właśnie 9

10 czasie. Od tego, czy i kiedy się pojawią, ile ich będzie, jaka będzie ich natura, czy wejdą ze sobą w interakcję czy też nie zależy nie tylko sam przebieg rozwoju, jego tempo i rytm, ale także poziom osiągnięć rozwojowych, wielkość zasobów (wiedzy i umiejętności), z jakimi wkroczymy w następną fazę życia oraz poczucie jakości życia wysokie lub niskie. Prócz czynników specyficznych czyli charakterystycznych dla danego okresu życia można mówić o czynnikach niespecyficznych, a więc takich, które niezależnie od tego, kiedy się pojawią będą albo zakłócały bieg życia albo też będą sprzyjały realizacji kolejnych zadań, jakie przed nami stają. Do czynników niespecyficznych sprzyjających rozwojowi, będących bezpośrednim efektem jakości kontaktów społecznych z ludźmi w różnym wieku należą w każdym okresie życia poczucie bezpieczeństwa i pozostające z nim w opozycji poczucie kontroli nad sytuacją oraz poczucie więzi w opozycji do poczucia autonomii (por. Rys.1.) poczucie BEZPIECZEŃSTWA w kontakcie z innymi osobami, także słabo znanymi poczucie KONTROLI nad tym, co się wokół dzieje I OSOBISTEGO SPRAWSTWA poczucie WIĘZI, dobrego emocjonalnego KONTAKTU I PRZYNALEŻENIA do kogoś poczucie AUTONOMII w podejmowaniu decyzji i realizowaniu swoich zamierzeń Rys. 1. Czynniki niespecyficzne korzystne dla rozwoju Źródło: Brzezińska, 2005a, s. 32 Te cztery poczucia w różnej formie i różnym nasileniu występują w każdym okresie życia, ale zawsze mają istotny wpływ na działanie: na to, czy jesteśmy odważni czy ostrożni, otwarci i ciekawi świata czy zamknięci i obawiający się nieznanego, aktywni i eksplorujący swe najbliższe otoczenie czy bierni i czekający na działania innej osoby, np. na jej polecenia, opinię, wyrażone własne zdanie, zgodę na działanie itp. Wysokie poczucie bezpieczeństwa i zadowolenie z silnych więzi z innymi, zrównoważone wysokim poczuciem sprawstwa i autonomii w osiąganiu własnych celów to niespecyficzny bardzo korzystny dla rozwoju układ w każdym wieku, nie tylko w okresie dzieciństwa. 10

11 Z kolei układ ryzyka to albo (1) bardzo wysokie poczucie bezpieczeństwa i silna potrzeba więzi z innymi, ale jednocześnie niskie poczucie kontroli nad zdarzeniami i nad sobą oraz niskie poczucie autonomii w stanowieniu i realizowaniu swych celów albo (2) niskie poczucie bezpieczeństwa i brak zaspokojenia potrzeby afiliacji przy wysokim poczuciu kontroli nad sytuacją i poczuciu autonomii własnych działań. Tak więc to nie pojawienie się jakiegoś jednego, pojedynczego czynnika będzie stanowiło o ryzyku niepowodzenia w procesie rozwoju, ale to, na ile nie zrównoważony przez inne czynniki - zaburzy on dotychczasowy układ regulujący postępowanie dziecka. Czynniki ryzyka to czynniki zwiększające przeciążenie systemu regulacji zachowania do takiego stopnia, że bez interwencji zewnętrznej niemożliwe jest utrzymanie na poziomie dla jednostki optymalnym z punktu widzenia dobroci dopasowania (goodness of fit) genotyp środowisko: 1. homeostazy czyli stanu optymalnego funkcjonowania, 2. homeorezy czyli dotychczasowego przebiegu procesu rozwoju zgodnego z genotypem czyli tzw. kreodu (Waddington, 1956, 1957). Aby ocenić, jak duże może być uszkadzające działanie czynników ryzyka i ich siła zaburzająca najpierw homeostazę, a w konsekwencji i homeorezę warto ująć parametry ich działania na kilku kontinuach: 1. jaka jest siła oddziaływania każdego z czynników ryzyka: duża mała, 2. jak długo działa każdy czynnik z osobna: długo krótko, 3. jaki jest charakter oddziaływania: jednorazowo kilka razy powtarza się (tu oceniamy czy jest to czynnik ostry czy chroniczny ), 4. czy jego działanie jest regularne: regularność brak regularności, 5. czy jego działanie jest przewidywalne: tak nie, 6. czy jego działanie jest typowe dla wieku i płci (punktualność wydarzeń życiowych ze względu na wiek i płeć Bee, 2004): punktualne niepunktualne (wcześniej później niż u rówieśników lub osób tej samej płci), 11

12 7. w jakiej fazie cyklu rozwojowego pojawia się dany czynnik ryzyka: progres plateau regres kryzys (Brzezińska, 2000). W rozpoznawaniu czynników ryzyka trzeba też zwrócić uwagę na to, co jest ich źródłem, a co jedynie wzmacnia ich zakłócające działanie. Rys. 2 pokazuje kilka klas czynników ryzyka (lewa strona) w odniesieniu do kontekstu, w jakim zanurzony jest rozwój każdego człowieka. CZYNNIKI RYZYKA: środowiskowe sytuacyjne podmiotowe biologiczne Środowisko fizyczne Czynniki sytuacyjne Deprywacja Przeciążenie Czynniki podmiotowe: kompetencje opanowane w kolejnych okresach rozwojowych GENOTYP społeczne rozwojowe Środowisko społeczne Faza w cyklu życia HISTORIA ŻYCIA Rys. 2. Czynniki ryzyka w procesie rozwoju Źródło: opracowanie własne Przy niskich zasobach osobistych (niskie kompetencje aktualne i ograniczone możliwości ich poszerzania) oraz ubogich i mało zróżnicowanych zasobach społecznych (słaba sieć wsparcia) zwykłe czynniki ryzyka stają się czynnikami WYSOKIEGO RYZYKA. Natomiast przy wysokich zasobach osobistych (wysokie kompetencje aktualne i duże możliwości ich poszerzania i modyfikowania) oraz bogatych i zróżnicowanych zasobach społecznych (mocna sieć wsparcia) zwykłe czynniki ryzyka stają się czynnikami NISKIEGO RYZYKA. W procesie rozwoju dziecka w sytuacji rozwodu rodziców można wyróżnić dwa szczególnie niebezpieczne układy ryzyka zaburzeń aktualnego funkcjonowania dziecka, jako skutek zakłócenia homeostazy oraz dalszego procesu rozwoju, jako skutek zakłócenia homeorezy i wyrzucenia dziecka z dotychczasowej ścieżki rozwojowej czyli z tzw. kreodu. 12

13 Pierwszy układ ryzyka charakteryzuje nadmiar obciążeń przy niedostatku wsparcia ze strony rodziców i jednocześnie braku kompetencji adekwatnych do radzenia sobie z zaistniałą sytuacją. Dziecko może mieć wysokie kompetencje w wielu obszarach, ale jeżeli ma mało doświadczeń pozytywnych w radzeniu sobie z sytuacjami nieprzewidywalnymi, nagłymi czy nadmiernie obciążającymi to sobie nie poradzi. Czasami nawet jego wysokie kompetencje w niektórych obszarach, jak np. duża wrażliwość emocjonalna, przenikliwość przy wysokiej inteligencji, otwartość społeczna i gotowość do współdziałania tak cenne w innych sytuacjach tutaj mogą obrócić się przeciwko niemu. Drugi układ ryzyka to niedostatek obciążeń, wynikający z nadmiernie chroniącej i opiekuńczej postawy dorosłych przy jednocześnie co jest konsekwencją w/w postawy nadmiarze pomocy i wsparcia, a także nadmiernej kontroli poczynań dziecka. Powoduje to jego powolne psychiczne ubezwłasnowolnianie, ograniczanie rozwoju przede wszystkim kompetencji zaradczych związanych z radzeniem sobie z silnymi emocjami, także z ambiwalencją odczuć wobec rodziców oraz z realizacją zadań w sytuacji dużego i długotrwałego emocjonalnego obciążenia. Szczególnie często uruchamiający się u dziecka w sytuacji rozwodu rodziców mechanizm błędnego koła można opisać następująco: 1. działające na jednostkę czynniki, nad którymi nie ma kontroli i nie zawsze rozumie ich źródło i sens zakłócają stan jego psychicznej, fizycznej i społecznej równowagi (homeostazy), 2. pojawia się stan ALERTU czyli dziecko mobilizuje swoje zasoby osobiste, a z drugiej strony aktywnie poszukuje wsparcia na zewnątrz najpierw u osób sobie najbliższych czyli u rodziców, 3. nie znajduje adekwatnej pomocy, a jego własne działania nie skutkują - doświadczanie własnej nieskuteczności dodatkowo rozregulowuje funkcjonowanie psychiczne i funkcjonowanie organizmu dziecka oraz zaburza jego relacje społeczne, także z rodzicami, 4. czynniki zagrażające nadal działają, zasoby dziecka stopniowo się wyczerpują, poszukiwania w otoczeniu nadal nie dają pozytywnego efektu, 13

14 5. dziecko traci nadzieję na poradzenie sobie, w efekcie staje się coraz słabsze fizycznie i psychicznie oraz coraz bardziej podatne na kolejne czynniki zakłócające jego aktualne funkcjonowanie, brak poczucia sprawstwa nasila się, 6. zakłócenie funkcjonowania nasila się, w efekcie czego dziecko nie jest w stanie realizować osobistej i/lub społecznej funkcji zachowania czyli coraz mniej samodzielnie zaspokaja istotne dla siebie potrzeby oraz coraz gorzej wywiązuje się z wymagań otoczenia (np. zaczyna się źle zachowywać, gorzej się uczy, moczy się w nocy, traci apetyt, unika kolegów, ma wybuchy złości, napady agresji i płaczu), 7. dziecko jest coraz bardziej podatne na kolejne czynniki zakłócające jego funkcjonowanie, powstaje i utrwala się coraz bardziej poczucie bezradności, zanika nadzieja na zmianę sytuacji, 8. dziecko zaczyna aktywnie unikać sytuacji związanych z obciążeniami, wycofuje się, uczy się technik korzystania ze swej bezradności (np. jest roszczeniowe), uruchamiają się różne mechanizmy obronne, 9. rodzice nie rozumiejąc istoty zaburzeń u dziecka zwiększają kontrolę, precyzują wymagania, jeżeli dysponują odpowiednimi zasobami finansowymi angażują wielu specjalistów. Dramat tej sytuacji polega na tym, że do pierwotnych objawów kolejno i to coraz szybciej dołączają się objawy wtórne, będące rezultatem niedopasowania rodzaju pomocy ze strony rodziców i innych dorosłych do rzeczywistych potrzeb dziecka czyli przede wszystkim: potrzeby rozumienia sytuacji, uzyskania nad nią kontroli, realizacji ważnych dla siebie zadań pomimo napięcia emocjonalnego. Powracając w tym momencie do Rys. 1 widzimy, iż jednocześnie mocno naruszone (na początku tego łańcucha zdarzeń) i uszkodzone (na końcu) zostało u dziecka poczucie bezpieczeństwa, więzi, autonomii i kontroli. Generalnie utraciło ono poczucie wpływu na zdarzenia, które się wokół niego dzieją utraciło ono nadzieję na zmianę dobrą dla siebie. 6. Rodzice jako najważniejsze osoby znaczące Kluczowym czynnikiem rozwoju w każdym okresie życia są inni ludzie. To oni wchodząc w różnego typu interakcje powodują, iż mamy (albo nie mamy): (a) 14

15 poczucie bezpieczeństwa i jednocześnie autonomii, (b) poczucie swobody działania i jednocześnie kontroli nad sytuacją, (c) poczucie bliskości, przynależenia do kogoś (afiliacji) i jednocześnie gotowości do samodzielnych twórczych działań. W każdym okresie życia na czym innym polega rola tego innego. Zawsze ktoś z licznych wokół nas osób jest osobą szczególną, w specyficzny sposób znaczącą, taką, bez której nasz rozwój nie biegłby w pełni prawidłowo i bez obecności, a czasem i pomocy której nie moglibyśmy z powodzeniem wypełniać zadań życiowych i zawodowych. Osoba znacząca to, po pierwsze, osoba w jakiś sposób wyróżniona z kręgu osób obecnych w naszym życiu. Owo wyróżnienie może wiązać się albo z dużą częstotliwością kontaktów, albo z wagą tych kontaktów, albo najczęściej z jednym i z drugim. Oznacza to, iż osoba znacząca w większym stopniu niż inne uczestniczy w naszym życiu i umożliwia zaspokajanie ważnych dla nas potrzeb, a często sama bezpośrednio je zaspokaja. Po drugie, osoba znacząca to taka, z którą wiąże nas szczególna więź emocjonalna, oparta na dużej bliskości, obopólnym zaufaniu, czego efektem jest wzajemna przewidywalność swego zachowania w trakcie interakcji w różnych sytuacjach. Owa silna więź i powiązany z nią pozytywny stosunek emocjonalny wywołują tzw. efekt halo, kiedy to jakieś cechy osoby znaczącej są dla nas tak ważne i takie wywierają na nas wrażenie, iż tracimy zdrowy osąd wobec pozostałych nie zawsze pozytywnych cech tej osoby. Po trzecie, osoba znacząca stanowi swoisty wzór postępowania. Małe dziecko naśladuje (imituje) jej zachowania, gesty, sposób mówienia, niektóre wyrażenia. Dziecko nieco starsze już nie tylko naśladuje, ale zaczyna się z taką osobą identyfikować, przejmuje jej sposób wartościowania świata i ludzi, różnych zdarzeń i sytuacji, wyraża podobne opinie, w podobny sposób zaczyna patrzeć na świat. Zachowuje się w niektórych sytuacjach podobnie, jak osoba znacząca już nie dlatego, iż przedrzeźnia jej zachowanie, ale dlatego, iż o niektórych sprawach myśli podobnie i ma do nich podobny stosunek czyli zaczyna się do niej upodabniać wewnętrznie. Owo upodobnienie jest jednak podkreślmy to - efektem nie tyle częstego przebywania z nią, co jakości owego kontaktu rzeczywistego bądź 15

16 wyobrażonego (opartego na wspomnieniach lub na efektach własnej fantazji, jak w przypadku identyfikowania się z idolami filmowymi, telewizyjnymi czy książkowymi). Po czwarte, osoba znacząca często jest autorytetem. Pytamy ją o zdanie w ważnych sprawach, liczymy się z jej zdaniem, radzimy w trudnych sytuacjach, do niej lub do jej opinii kiedyś wyrażanych odwołujemy się w sytuacjach konfliktowych. Zaczyna ona stanowić dla nas już nie tylko wzór postępowania w różnych sytuacjach, ale także wzorzec moralny. Aby zostać autorytetem trzeba być osobą przezroczystą, której wymagania stawiane innym, wypowiadane opinie i własne postępowanie są zgodne, spójne, pasujące do siebie, bo oparte na podobnych zasadach. Jednocześnie wyraźnie widać, iż zachowanie, wypływające z tych zasad jest skuteczne, że osoba autorytet osiąga swoje cele, zyskuje aprobatę i szacunek otoczenia i sama też z tych efektów jest zadowolona czy dumna. Zatem OSOBA ZNACZĄCA wpływa na to, co robimy, jakie mamy poglądy i opinie głównie poprzez to, jak często i w jakie z nami wchodzi interakcje, natomiast ktoś staje się dla nas AUTORYTETEM, gdy obserwując go w różnych sytuacjach spostrzegamy, iż jego postępowanie zgodne z jakimiś zaakceptowanymi przezeń zasadami przynosi coś więcej niż tylko realizację zakładanego celu, jest więc nie tylko efektywne, skuteczne, ale także pozytywnie wartościowane przez innych ludzi. Co dzieje się z rodzicami jako najważniejszymi osobami znaczącymi dla dziecka w sytuacji rozwodu? Gdy odchodzi jedno z nich i kontakt z nim jest utrudniony to dziecko traci autorytet wiedzy i autorytet moralny, wzór postępowania w różnych sytuacjach, obiekt identyfikacji - także płciowej, źródło wsparcia w sytuacjach trudnych. Nawet w dysfunkcjonalnych rodzinach jest to poważna utrata. Rodzic, który pozostaje z dzieckiem często a szczególnie w takich rodzinach nie jest w stanie wypełnić powstałej luki identyfikacyjnej. Najpoważniejszy problem pojawia się wtedy, gdy na skutek odejścia lub poważnego ograniczenia kontaktów z jednym z rodziców środowisko socjalizacyjne staje się nadmiernie homogeniczne, zbyt mało zróżnicowane, np. po odejściu ojca w środowisku chłopca czy dziewczynki dominują kobiety (mama, babcia, siostry czy znajome matki, sąsiadki). To małe zróżnicowanie jest bardzo poważnym zagrożeniem dla dalszego procesu rozwoju dziecka, oznacza bowiem znaczne 16

17 obniżenie wartości stymulacyjnej środowiska z jednej strony, a z drugiej albo nadmiar kontroli albo jej niedostatek w ważnych dla dorastającego dziecka sprawach. 7. Podsumowanie Czynniki ryzyka nie działają samodzielnie, w sposób izolowany i w próżni psychologicznej. Zawsze działają w interakcji z innymi czynnikami i na jakimś tle. Są też o czym warto pamiętać - kompensowane przez posiadane przez dziecko i dostępne mu na poziomie samoświadomości zasoby, czyli te jego właściwości, które pomagają rozwiązywać trudne problemy i zmniejszać skutki ich działania. W związku z tym w działaniach prewencyjnych i interwencyjnych wyodrębniono strategie pozytywne - ukierunkowane na rozwój i aktualizację zasobów jednostki, grupy i środowiska, w którym dziecko żyje oraz strategie negatywne - ukierunkowane na usuwanie lub zmniejszenie intensywności działania czynników ryzyka. Generalnie można powiedzieć, iż w sytuacji rozwodzenia się rodziców ryzyko zaburzenia tak aktualnego funkcjonowania dziecka, jak i procesu jego dalszego rozwoju jest tym większe im (1) działa więcej nierozpoznanych czynników ryzyka, (2) są one bardziej różnorodne, (3) działają one w interakcji ze sobą przy jednocześnie (4) słabych zasobach osobistych samego dziecka, wynikających np. z zaniedbania w poprzednich okresach rozwoju i (5) nikłych zasobach społecznych kompensujących zagrożenia (brak lub nieadekwatne wsparcie bliskich osób). Nasuwa się jednak wniosek ogólniejszej natury: najgorsze skutki dla rozwoju dziecka ma rozwód, który ujawnia się w normatywnych kryzysowych momentach jego rozwoju, kiedy to poprzednia struktura psychiczna rozpada się, a nowa dopiero powstaje. Wtedy rozwód utrudnia integrację nowych doświadczeń i jego skutki mogą być przez dziecko odczuwane przez długie lata życia, także w życiu dorosłym. 17

18 Literatura Bee, H. (2004). Psychologia rozwoju człowieka. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Brzezińska, A. I. (2000). Społeczna psychologia rozwoju, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Brzezińska, A. I. (2005a). Jak przebiega rozwój człowieka? W: A. I. Brzezińska (red.), Portrety psychologiczne człowieka. Podręcznik praktycznej psychologii rozwoju (s ). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Brzezińska, A. I. (2005b). Jak trafnie rozpoznawać problemy rozwojowe? W: A. I. Brzezińska (red.), Portrety psychologiczne człowieka. Podręcznik praktycznej psychologii rozwoju (s ). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Sztompka, P. (2000). Trauma wielkiej zmiany. Politycznych PAN. Warszawa: Instytut Studiów Levinson, D. J. (1986). A conception of adult development. American Psychologist, 41, 1, 3-13 Schaffer, H. R. (2005). Psychologia dziecka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Waddington, C. H. (1956). Principles of embryology. London: Macmillan. Waddington, C. H. (1957). The strategy of the genes. London: George Allen and Unwin. 18

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty RODZIC I NAUCZYCIEL PARTNERZY PROCESU EDUKACJI Katarzyna Stryjek Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 października 2015 r. etapy rozwoju człowieka wg Eriksona Pięć z nich dotyczy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Niezbędnik Dobrego Nauczyciela

Niezbędnik Dobrego Nauczyciela Seria I. Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania Sześć poradników w serii I Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania opisuje rozwój na kolejnych etapach życia człowieka: od wczesnego dzieciństwa, przez

Bardziej szczegółowo

kompetencje dziecka a oferta szkoły

kompetencje dziecka a oferta szkoły Diagnoza gotowości systemu dziecko szkoła : kompetencje dziecka a oferta szkoły Prof. dr hab. Anna I. Brzezińska i dr Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Akredytacja Państwowej Komisji Akredytacyjnej (Uchwała Nr 474/2010 z dn. 27.05. 2010r.)1111 Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska Instytut Psychologii

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Akredytacja Państwowej Komisji Akredytacyjnej (Uchwała Nr 474/2010 z dn. 27.05. 2010r.)1111 Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska Instytut Psychologii

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych

Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych dr Wiesław Poleszak Zakład Pomocy Psychologicznej i Psychoprofilaktyki Wydział Pedagogiki i Psychologii

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Zasoby dziecka i jego rodziny a gotowość szkolna: kapitał społeczny dziecka na starcie dr Magdalena Czub

Zasoby dziecka i jego rodziny a gotowość szkolna: kapitał społeczny dziecka na starcie dr Magdalena Czub Zasoby dziecka i jego rodziny a gotowość szkolna: kapitał społeczny dziecka na starcie dr Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych gotowość szkolna + gotowość środowiska lokalnego:

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Jak zmienia się dziecko w wieku przedszkolnym?

Jak zmienia się dziecko w wieku przedszkolnym? Jak zmienia się dziecko w wieku przedszkolnym? Anna I. Brzezińska, Małgorzata Rękosiewicz Wiek przedszkolny to czas wielu przemian, zarówno fizycznych, motorycznych, społecznych, emocjonalnych, jak i poznawczych.

Bardziej szczegółowo

BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU

BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU WSTĘP Adaptacja polega na przystosowaniu się jednostki lub grupy do funkcjonowania w zmienionym środowisku

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M.

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. Montessori MISJA PRZEDSZKOLA Nasze przedszkole jest drogowskazem

Bardziej szczegółowo

Dziecko wobec szkołyszkoła

Dziecko wobec szkołyszkoła Dziecko wobec szkołyszkoła wobec dziecka Wanda Papugowa psycholog, dyrektor Samorządowego Ośrodka Psychologiczno- Pedagogicznego Oferta szkoły- a gotowość dziecka Szkoła Nauczyciel Oferta edukacyjna: Środowisko

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka Współdziałanie pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców oraz rodziców w przeciwdziałaniu powstawania czynników depresjogennych w szkole, otoczeniu szkoły, domach rodzinnych I Poziomy profilaktyki

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Uczeń szkoły podstawowej

Uczeń szkoły podstawowej Uczeń szkoły podstawowej funkcjonowanie psychiczne i wyzwania rozwojowe Anna Salwa-Kazimierska, Beata Chrzanowska-Pietraszuk Specjalistyczna Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Uniwersytet dla Rodziców

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia psychospołeczne

Zagrożenia psychospołeczne Zagrożenia psychospołeczne 1. Wstęp Zarządzanie stresem nie jest dla pracodawców jedynie obowiązkiem moralnym i dobrą inwestycją, jest to wymóg prawny określony w dyrektywie ramowej 89 /391/EWG 3 2. Przeciwdziałanie

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Ośrodek Interwencji Kryzysowej w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Legnica, styczeń 2014 r. SEKRETARIAT (076)

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do psychologii

Wprowadzenie do psychologii Wprowadzenie do psychologii wychowania Psychologia wychowawcza - pedagogiczna Literatura podstawowa: Brzezińska A. (2000). Psychologia wychowania. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki,

Bardziej szczegółowo

GRUPY SPOŁECZNE Rodzaje grup społecznych

GRUPY SPOŁECZNE Rodzaje grup społecznych Rodzaje grup społecznych Grupy małe WIELKOŚCI Grupy duże RODZAJE GRUP SPOŁECZNYCH SFORMALIZOWANIA WIĘZI Grupy formalne Grupy nieformalne Grupy pierwotne Grupy wtórne CZŁONKOSTWA Grupy zamknięte Grupy otwarte

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia "Nauczyciel przedmiotów zawodowych w zakresie organizacji usług gastronomicznych i hotelarstwa oraz architektury krajobrazu - studia podyplomowe" projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Aneta Jendrzej - psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu KRYZYSY MAŁŻEŃSKIE

Bardziej szczegółowo

Po co dziecku rówieśnicy, po co dorośli?

Po co dziecku rówieśnicy, po co dorośli? Od 1919 r. psychologia na UAM Po co dziecku rówieśnicy, po co dorośli? Prof. dr hab. Anna I. Brzezińska Instytut Psychologii www.psychologia.amu.edu.pl Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kiedyś...

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne PRZYJACIELE ZIPPIEGO Charakterystyka programu Polska Adaptacja programu Partnership for Children. Pierwsze wdrożenie przez Ośrodek Rozwoju Edukacji. Koordynator, szkolenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia w funkcjonowaniu rodzin dzieci niepełnosprawnych dr Maria Ożóg-Radew Instytut Pedagogiki 1. w stanie emocjonalnym rodziców - 4 fazy zmian w stanie emocjonalnym rodziców: 1. faza wstrząsu; 2.

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH NA LATA: 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018 1. WSTĘP Szkolny Program Profilaktyki powstał w oparciu

Bardziej szczegółowo

Psychopedagogiczne aspekty sytuacji dziecka w rodzinie migrującej zarobkowo

Psychopedagogiczne aspekty sytuacji dziecka w rodzinie migrującej zarobkowo Psychopedagogiczne aspekty sytuacji dziecka w rodzinie migrującej zarobkowo Piotr Wiliński Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 2 w Poznaniu 1 Zagadnienia: 1. Rozwijająca się rodzina jako kontekst rozwoju

Bardziej szczegółowo

Samorząd a dyrektorzy szkół

Samorząd a dyrektorzy szkół VIII Kongres Zarządzania Oświatą Warszawa, 25-27 września 2013 r. Samorząd a dyrektorzy szkół Marlena Ewa Kazoń W Harmonii Szkolenia i Doradztwo Zarządzanie Zasobami Ludzkimi Dajcie ludziom swobodę działania,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

Progi szkolne: wyzwanie dla nauczycieli, rodziców i uczniów - kto zbuduje kładkę?

Progi szkolne: wyzwanie dla nauczycieli, rodziców i uczniów - kto zbuduje kładkę? Wielkopolska Konferencja dla Nauczycieli Akcja KŁADKA Poznań, 11 grudnia 2014 roku Progi szkolne: wyzwanie dla nauczycieli, rodziców i uczniów - kto zbuduje kładkę? Prof. dr hab. Anna I. Brzezińska Instytut

Bardziej szczegółowo

Fazy rozwoju psychoseksualnego człowieka

Fazy rozwoju psychoseksualnego człowieka Fazy rozwoju psychoseksualnego człowieka Spis treści Cel lekcji Jak przebiega rozwój człowieka Faza rozwoju płodowego Faza narodzin Faza niemowlęca Faza wczesnodziecięca Faza zabawy Wczesny okres szkolny

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

Droga do dorosłości - rola nauczyciela

Droga do dorosłości - rola nauczyciela Droga do dorosłości - rola nauczyciela Jednym z głównych środowisk nastolatka poza domem rodzinnym jest szkoła. Spotykają się w niej uczniowie i nauczyciele będący organizatorami środowiska uczenia się,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNE NR 2 IM. S. ŻEROMSKIEGO W BIELSKU BIAŁEJ

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNE NR 2 IM. S. ŻEROMSKIEGO W BIELSKU BIAŁEJ SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNE NR 2 IM. S. ŻEROMSKIEGO W BIELSKU BIAŁEJ Jesteśmy razem ROK SZKOLNY 2014/2015 Celem Szkolnego Programu Profilaktyki jest wspieranie wszechstronnego i

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015.

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program jest integralną częścią programu wychowawczego szkoły.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA DZIECI ODDZIAŁU PRZEDSZKOLNEGO SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Karolina Budzik psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny ul. Oleandrów 6,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik

Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik Company Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik Plan szkolenia 1. Zabawy integrujące grupę, zapoznanie się uczestników, sprawy organizacyjne( czas trwania,

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem Opracował zespół wychowawców klas 0-III 1. Idea i założenia teoretyczne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Komunikacja Komunikacja jest fundamentalną kompetencją trenerską, bez której niemożliwa jest skuteczność w szkoleniu. Następujące cztery czynniki

Bardziej szczegółowo

O czasie nastolatki Marta Fox Kaśka Podrywaczka i Plotkarski SMS

O czasie nastolatki Marta Fox Kaśka Podrywaczka i Plotkarski SMS O czasie nastolatki Marta Fox Kaśka Podrywaczka i Plotkarski SMS Kielce, 23-24 października 2013 roku Międzynarodowa Konferencja Naukowa z cyklu Kategorie kultury I Czas jako paradygmat kultury i natury

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 109 im. Batalionów Chłopskich w Warszawie 1 Podstawa prawna: 1. Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991r. (tekst jednolity Dz. U. z 1996r. Nr

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Opracowanie Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA JAKOŚĆ I EFEKTYWNOŚĆ NAUCZANIA Sposób i rodzaj podejmowanych w szkole działań wychowawczych. Klimat

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA DZIECKA 6 LETNIEGO W SZKOLE

EDUKACJA DZIECKA 6 LETNIEGO W SZKOLE EDUKACJA DZIECKA 6 LETNIEGO W SZKOLE Edukacja 6 latka w szkole Każde dziecko rozwija się inaczej, ma swoją dynamikę, tempo i rytm rozwoju. Dzieci różnią się między sobą zdolnościami do nauki, sprawnością

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE OD A DO Z

WYCHOWANIE OD A DO Z Podstawą skutecznego wychowana bez przemocy jest konsekwentne ustalanie granic, umożliwiające dziecku orientację w otaczającym je świecie. Robert Mc Kenzie Kiedy pozwolić? Kiedy zabronić? WYCHOWANIE OD

Bardziej szczegółowo

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? dr Henryk Jarosiewicz Uniwersytet Wrocławski N arodowe Forum Doradztwa Kariery Kontekst: DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DECYZJE ZAWODOWE Są to decyzje ryzykowne, do

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Opracował zespół wychowawców klas IV-VI 1. Idea i założenia teoretyczne programu Sytuacja

Bardziej szczegółowo

1. Wokół czynników rozwoju człowieka 1.1. Pojęcie zmiany rozwojowej

1. Wokół czynników rozwoju człowieka 1.1. Pojęcie zmiany rozwojowej 1. Wokół czynników rozwoju człowieka 1.1. Pojęcie zmiany rozwojowej Zmiana rozwojowa obejmuje wszelkie przemiany w zakresie psychiki i zachowania człowieka w ciągu całego jego życia od jego początku aż

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI SUKCESU PPG

CZYNNIKI SUKCESU PPG CZYNNIKI SUKCESU PPG STOSOWANIE UMIEJĘTNOŚCI ZAWODOWYCH Wiedza o biznesie Wiedza specjalistyczna Wiedza o produktach i usługach Wiedza przemysłowa ZARZĄDZANIE REALIZACJĄ ZADAŃ Działanie w perspektywie

Bardziej szczegółowo

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 65 W ŁODZI Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic Priorytet w wychowaniu młodego człowieka powinien mieć dom rodzinny.

Bardziej szczegółowo

Plan wychowawczy. Oddziału Przedszkolnego. przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II. w Skorzeszycach

Plan wychowawczy. Oddziału Przedszkolnego. przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II. w Skorzeszycach Plan wychowawczy Oddziału Przedszkolnego przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II w Skorzeszycach Cele: Plan wychowawczy punktu przedszkolnego zakłada: Pracę nastawioną na poznanie samego siebie Pracę

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego Doradztwo zawodowe i edukacja dorosłych jako systemy wspierania rozwoju człowieka

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH Przywództwo i zarządzanie zespołem Szkolenie z zakresu przywództwa, kompetencji liderskich i zarządzania zespołem. Podniesienie kompetencji zarządczych w zakresie przywództwa,

Bardziej szczegółowo

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Psychoterapia indywidualna Terapia zaburzeń emocjonalnych i patologicznych cech osobowości. Korzyści (nabyta wiedza i Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Niwelowanie

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNA UCZNIOM I RODZICOM W SYTUACJACH KRYZYSOWYCH

POMOC PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNA UCZNIOM I RODZICOM W SYTUACJACH KRYZYSOWYCH POMOC PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNA UCZNIOM I RODZICOM W SYTUACJACH KRYZYSOWYCH Katarzyna Orkisz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Nr 2 w Rzeszowie POMOC PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNA Obowiązującym uregulowaniem

Bardziej szczegółowo

Kilka słów o trudnej sztuce wychowania własnych dzieci

Kilka słów o trudnej sztuce wychowania własnych dzieci Mądre wychowanie to takie, kiedy pomagamy tym, których kochamy stać się osobami niezależnymi od nas (na podstawie H. Ginott) Kilka słów o trudnej sztuce wychowania własnych dzieci Na początku, kochani

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Nasza szkoła realizuje potrzeby i oczekiwania całej społeczności szkolnej i środowiska lokalnego. Kształci i

Bardziej szczegółowo

12 WSTĘP. J. Rutkowiak, O dialogu edukacyjnym. Rusztowanie kategorialne, w: Pytanie, dialog, wychowanie, Warszawa 1992, s. 13.

12 WSTĘP. J. Rutkowiak, O dialogu edukacyjnym. Rusztowanie kategorialne, w: Pytanie, dialog, wychowanie, Warszawa 1992, s. 13. WSTĘP Dialog to słowo, które spotykamy niemal na każdym kroku, począwszy od relacji rodzinnych po media. Pojęcie to sugeruje wzajemną gotowość do słuchania i rozumienia. Zapotrzebowanie na dialog nie omija

Bardziej szczegółowo

Informacja lub dywagacje nauczyciela odnośnie do odroczenia dziecka od obowiązku szkolnego budzą w rodzicach negatywne emocje.

Informacja lub dywagacje nauczyciela odnośnie do odroczenia dziecka od obowiązku szkolnego budzą w rodzicach negatywne emocje. Informacja lub dywagacje nauczyciela odnośnie do odroczenia dziecka od obowiązku szkolnego budzą w rodzicach negatywne emocje. Czasami rodzice bagatelizują informacje nauczyciela o trudnościach, przejawiając

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNEGO Nr 59 W WARSZAWIE

PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNEGO Nr 59 W WARSZAWIE PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNEGO Nr 59 W WARSZAWIE WSTĘP Profilaktyka w szerokim rozumieniu jest promocją zdrowego trybu życia oraz budowaniem i rozwijaniem różnorodnych umiejętności radzenia

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo