SPIS TREŚCI. Neurologia Praktyczna Nr 1 (58), 2011, Tom XI. The Lancet Neurology 2009; 8: Epidural abscesses of the CNS

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPIS TREŚCI. Neurologia Praktyczna Nr 1 (58), 2011, Tom XI. The Lancet Neurology 2009; 8: 165-17 4. Epidural abscesses of the CNS"

Transkrypt

1

2

3 SPIS TREŚCI Neurologia Praktyczna Nr 1 (58), 2011, Tom XI POSTĘPY NEUROLOGII PRAKTYCZNEJ Depresja w chorobach neurologicznych Tomasz Gabryelewicz CHOROBY NACZYNIOWE OUN Mikrokrwawienia mózgowe: metody wykrywania i znaczenie Cerebral microbleeds: a guide to detection and interpretation The Lancet Neurology 2009; 8: KOMENTARZ: Prof. dr hab. n. med. Jerzy Walecki Ostatnie dni umierających pacjentów z udarem mózgu skierowanych do zespołu konsultacyjnego opieki paliatywnej w szpitalu o profilu ostrym The last days of dying stroke patients referred to a palliative care consult team in an acute hospital European Journal of Neurology 2010, 17: KOMENTARZ: Dr n. med. Aleksandra Ciałkowska-Rysz ZAKAŻENIA OUN Ropnie nadtwardówkowe ośrodkowego układu nerwowego Epidural abscesses of the CNS The Lancet Neurology 2009; 8: TERAPIA SCHORZEŃ UKŁADU NERWOWEGO Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania pregabaliny u pacjentów z obwodową neuropatią cukrzycową lub neuralgią popółpaścową: badanie otwarte, nieporównawcze, z elastycznym dawkowaniem Efficacy and safety of pregabalin in patients with diabetic peripheral neuropathy or postherpetic neuralgia: open-label, non -comparative, flexible -dose study European Journal of Pain 12 (2008), DYSKUSYJNE PROBLEMY PRAKTYKI NEUROLOGICZNEJ Czy witamina D może odgrywać rolę prewencyjną i terapeutyczną w chorobie Parkinsona? Omówienie artykułów Opracowanie: Dr Piotr Sokołowski Czasopismu przyznano 2,27 pkt Index Copernicus

4 Omówienie interesujących doniesień kazuistycznych i klinicznych Piotr Sokołowski Agresja pacjenta a ochrona dóbr osobistych lekarza na podstawie Kodeksu cywilnego Agnieszka Fiutak Co warto przeczytać, co warto mieć w bibliotece Nowości wydawnicze Kalendarium konferencji naukowych Quiz akredytowany przez PTN. Część Redaktor naczelny: Zastępca redaktora naczelnego: Komitet redakcyjny: Warunki prenumeraty na rok 2011 Prof. dr hab. med. dr h.c. Antoni Prusiński Dr n. med. Jerzy Barycki Prof. dr hab. n. med. Henryk Chmielewski (Łódź) Prof. dr hab. n. med. Anna Członkowska (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Teofan Domżał (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Wiesław Drozdowski (Białystok) Prof. dr hab. n. med. Urszula Fiszer (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Andrzej Friedman (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Cezary Fryze (Szczecin) Prof. dr hab. n. med. Irena Hausmanowa-Petrusewicz (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Wojciech Kozubski (Poznań) Prof. dr hab. n. med. Jerzy Kulczycki (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Hubert Kwieciński (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Zdzisław Maciejek (Bydgoszcz) Prof. dr hab. n. med. Jerzy Majkowski (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Przemysław Nowacki (Szczecin) Prof. dr hab. n. med. Grzegorz Opala (Katowice) Prof. dr hab. n. med. Krystyna Pierzchała (Zabrze) Prof. dr hab. n. med. Ryszard Podemski (Wrocław) Prof. dr hab. n. med. Danuta Ryglewicz (Warszawa) Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Selmaj (Łódź) Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Stelmasiak (Lublin) Prof. dr hab. n. med. Andrzej Szczudlik (Kraków) Prof. dr hab. n. med. Andrzej Wajgt (Katowice) Prof. dr hab. n. med. Mieczysław Wender (Poznań) Prof. dr hab. n. med. Janusz Wendorff (Łódź) cena numeru 16,80 zł prenumerata roczna (6 numerów) 88 zł prenumerata dwuletnia (12 numerów) 147 zł FORTIS BANK POLSKA SA O/LUBLIN Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o., Lublin, ul. Skrajna z zaznaczeniem: Prenumerata Neurologii Praktycznej Zamówienia przyjmujemy również telefonicznie pod numerem: wew Tłumaczenie: Ewa Belniak, Kinga Buraczyńska, Ewa Papuć, Joanna Wojczal Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o Lublin ul. Skrajna tel ; faks Copyright Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o. Wszystkie prawa zastrzeżone. Redaktor prowadzący: Justyna Jakubczyk, tel wew Redakcja polonistyczna: Magdalena Marcewicz Opracowanie komputerowe: Zbigniew Kowalczyk Wydawnictwo i redakcja nie ponoszą Projekt graficzny: Zbigniew Kowalczyk odpowiedzialności za treść zamieszczanych reklam Dział reklamy: Katarzyna Wielosławska, tel. kom ul. Saska 9J, Warszawa tel (53) i ogłoszeń. Publikacja ta jest przeznaczona tylko dla osób uprawnionych do wystawiania recept oraz osób prowadzących obrót produktami leczniczymi Nakład: 2500 egz. w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (DzU Nr. 125, Druk i oprawa: Drukarnia BaCCarat poz. 1381, z późn. zmianami i rozporządzeniami). Lublin, ul. Raszyńska 39, tel

5

6 Jesteśmy z Wami już 10 lat! Nagrody na 10-lecie Neurologii Praktycznej! Drodzy Czytelnicy, mamy przyjemność ogłosić listę nagrodzonych prenumeratorów. Nagroda specjalna Wśród Czytelników, którzy opłacili prenumeratę dwuletnią do 31 grudnia 2010 r., rozlosowaliśmy 3 pobyty weekendowe (2 noclegi) w luksusowym SPA hotel Warszawianka w Jachrance koło Warszawy. Oto nagrodzeni: Bogusława Kruszewska, Ostróda, Jarosław Kabza, Suwałki, Katarzyna Hoffmann-Ścigała, Elbląg Wśród wszystkich Czytelników, którzy opłacili prenumeratę do 31 grudnia 2010 r. rozlosowaliśmy pozostałe nagrody. Komplet nowego dwutomowego dzieła Neuroonkologia kliniczna otrzymują: Zygmunt Bluma, Sopot, Marta Wichrowska, Krasocin, Jolanta Gortat, Zgierz, Dariusz Tertoń, Rydzyna, Hanna Czuż, Białystok, Wiesław Polek, Kraków, Maria Żuchowicz, Gdynia, Mieczysława Zduniak-Rutkowska, Warszawa, Zbigniew Graczyk, Warszawa, Janusz Nowiński, Iława. Talon 50-złotowy na wybraną książkę neurologiczną otrzymują: Barbara Pełszyńska, Przysucha, Anna Małecka, Bytom, Albin Staniszewski, Lądek Zdrój, Cecylia Zalewska, Częstochowa, Alicja Czerkasow, Jelenia Góra, Irena Borys, Rumia, Marek Masternak, Szczecin, Marta Obałek-Rusin, Sosnowiec, Danuta Sobecka-Lewicka, Wschowa, Krystyna Niedzielska, Warszawa, Małgorzata Tyślerowicz, Łódź, Stefania Kuligowska-Tarnawska, Warszawa, Andrzej Koppa, Śrem, Maria Goncikowska, Łódź, Ewa Gruszka, Legnica, Stefania Steckiewicz, Warszawa, Jolanta Sulima-Paszkiewicz, Hajnówka, Krzysztof Sendrowski, Białystok, Piotr Gajdowski, Cibórz, Bożena Macech, Lublin. Serdecznie gratulujemy!

7 Na nowe dziesięciolecie nowa szata graficzna! Korzyści dla prenumeratorów: 15% rabatu na książki ki Wydawnictwa Czelej 5 punktów edukacyjnych za prenumeratę możliwość zdobycia 100 punktów edukacyjnych za udział w quizie kontynuowanym w 2011 roku rabat na udział w corocznej ocznej konferencji ncji Dni Neurologii Praktycznej Neuro Update Jak zamówić prenumeratę? To bardzo proste: Wystarczy tylko (prosimy wybrać najbardziej dogodną dla Państwa formę zamówienia): i wpłacić bezpośrednio na konto FORTIS BANK POLSKA SA O/LUBLIN ; skorzystać z karty zamówienia zamieszczonej na końcu czasopisma; zadzwonić: wew ; wysłać faks: ; złożyć zamówienie przez Internet: Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o. ul. Skrajna Lublin tel faks Prenumeratę można rozpocząć od dowolnego numeru. Cena prenumeraty rocznej (6 numerów) 88 zł, dwuletniej (12 numerów) 147 zł. Ceny prenumeraty zawierają 5% podatku VAT.

8

9 Copyright 2011 by Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o. POSTĘPY NEUROLOGII PRAKTYCZNEJ Depresja w chorobach neurologicznych Tomasz Gabryelewicz Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN w Warszawie Streszczenie Zespoły depresyjne bardzo często towarzyszą chorobom neurologicznym. Mogą być pierwszym objawem uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Zwykle mają negatywny wpływ na funkcjonowanie pacjentów, rokowanie i rehabilitację. Obniżają jakość życia chorych, a w niektórych przypadkach znacząco zwiększają ryzyko popełnienia samobójstwa. Rozpoznawanie i leczenie zaburzeń depresyjnych są niewystarczające. Rekomendowana jest interdyscyplinarna współpraca neurologów, psychiatrów i psychologów w procesie diagnostycznym i terapeutycznym zaburzeń neurologicznych. Słowa kluczowe: depresja, objawy neuropsychiatryczne, SSRI Zachowania o charakterze depresyjnym znane były już w starożytności. Pojęcie melancholia (łac. melaena chole nadmiar czarnej żółci) powstało w szkole Hipokratesa, czyli w V wieku p.n.e. Pod koniec XIX wieku melancholię wyparł termin depresja. Rozpowszechnienie depresji w populacji ogólnej wynosi od 2% do 5%. Na etiologię depresji składa się wzajemne oddziaływanie czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych działających w ciągu życia jednostki. Podstawowe objawy choroby to: obniżony nastrój, anhedonia, zmiana masy ciała, zaburzenia snu, zmęczenie lub utrata energii, pobudzenie psychoruchowe, spadek libido, poczucie bezwartościowości, nadmierne poczucie winy, spadek sprawności myślenia i skupiania uwagi, nawracające myśli o śmierci lub samobójstwie. Depresje są często pierwszym zwiastunem uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. W przebiegu chorób neurologicznych, mimo częstego występowania, są zbyt rzadko rozpoznawane i leczone. Depresja pogarsza procesy poznawcze i upośledza funkcjonowanie pacjentów. W wielu ostrych stanach neurologicznych, jak pourazowe uszkodzenie mózgu czy udar, depresja utrudnia rehabilitację chorych. W procesach organicznych typu rozrostowego lub atroficznego często bywa początkowym lub przez dłuższy czas podstawowym obrazem klinicznym. Niekiedy bywa maską procesu chorobowego i utrudnia postępowanie diagnostyczne. W patogenezie organicznych depresji istotne znaczenie ma lokalizacja uszkodzenia w półkuli niedominującej, czyli zwykle prawej, która odpowiada za regulację nastroju i emocji na poziomie korowym. Depresja może wystąpić jednak również po uszkodzeniu półkuli lewej. Pojawienie się zmian organicznych w ośrodkowym układzie nerwowym może być czynnikiem wyzwalającym pierwszą fazę depresyjną lub pogarszającym poronny przebieg choroby afektywnej [1]. Obraz kliniczny depresji w chorobach neurologicznych wykazuje dużą różnorodność, a przebieg jest często przewlekły. Objawy depresyjne obejmują zaburzenia psychiczne, motoryczne i somatyczne. Zaburzenia psychiczne w depresji mogą przejawiać się nastrojem depresyjnym, utratą radości, obniżeniem napędu, pustką emocjonalną, lękiem, utratą nadziei, myślami depresyjnymi, tendencjami samobójczymi, trudnościami w podejmowaniu decyzji, zaburzeniami funkcji poznawczych. Zaburzenia motoryczne występują w postaci spowolnienia psychoruchowego, zubożenia ruchowego, osłupienia, hipomimii, ograniczenia w komunikowaniu się, niepokoju psychoruchowego, dezorganizacji czynności złożonych. Natomiast objawy somatyczne 9

10 10 przejawiają się utratą łaknienia, spadkiem wagi, uczuciem napięcia, utraty sił, zaburzeniami popędu seksualnego, bólami głowy, karku i kręgosłupa. Generalnie w depresji w przebiegu chorób neurologicznych częściej niż w endogennych występuje drażliwość, lęk, chwiejność afektywna, bardziej widoczne są zaburzenia procesów poznawczych. W leczeniu tych depresji wykorzystywane są różnorodne metody terapii farmakologicznej i niefarmakologicznej (elektrowstrząsy, fototerapia, deprywacja snu, psychoterapia). Istotnym czynnikiem ryzyka występowania wielu schorzeń neurologicznych jest podeszły wiek. Depresje, obok otępienia, są uważane za najczęstsze zaburzenia psychiczne podeszłego wieku. Powyżej 65. r.ż. depresja występuje u ok % osób. Rozpowszechnienie rośnie do 8. dekady życia, następnie się zmniejsza. Z wiekiem zmniejsza się częstość występowania ciężkich zaburzeń depresyjnych, zaś wzrasta występowanie depresji o mniejszym nasileniu, depresji maskowanych i depresji o podłożu organicznym. Przewaga kobiet nad mężczyznami wynosi od 2,5 do 4:1. Szacunkowo ok. 40% depresji wieku podeszłego jest nierozpoznawanych. Depresja w podeszłym wieku rozwija się, gdy istnieje biologiczna podstawa (zwiększona aktywność MAO i zmniejszone stężenie amin katecholowych), seria strat, choroba somatyczna, zgon bliskiej osoby, pogorszenie sytuacji materialnej i społeczne tego skutki. Wiele osób ujawnia depresję egzystencjalną związaną z ujemnym bilansem życiowym i brakiem perspektyw u schyłku życia. Często jednak ciężka depresja rozwija się bez uchwytnych czynników psychologicznych i społecznych. Czynniki genetyczne zwiększają ryzyko depresji przez zmianę indywidualnej wrażliwości na efekt działania stresorów. Dziedziczenie występuje w 40-70% przypadków. Znaleziono związek między genem transporteru serotoniny (17q ) oraz depresją, odpowiedzią na leczenie i prawdopodobnie zachowaniami samobójczymi. Samobójstwa są istotnym i niedostrzeganym problemem występującym wśród osób starszych. Pasywne myśli samobójcze życzenie rychłej śmierci, myśli o bezwartościowości i bezsensie dalszego życia, ale bez tendencji do odebrania sobie życia występują nawet u ponad 20% osób po 60. roku życia. Wprawdzie aktywne tendencje samobójcze pojawiają się w tej grupie wiekowej 3-4-krotnie rzadziej, ale występuje w niej wysoki stopień skutecznych zamachów samobójczych. Jedna próba na cztery kończy się śmiercią (ogół samobójców 1:20, młodzież 1:200). Dotyczy to zwłaszcza mężczyzn, którzy giną 10-krotnie częściej niż kobiety. Starzy mężczyźni gorzej od kobiet radzą sobie z obciążeniami związanymi ze starzeniem się, chorobami i samotnością po utracie życiowego partnera. Statystyki nie uwzględniają samobójstw utajonych, które są charakterystyczne dla populacji ludzi starych. Do najczęstszych metod zalicza się odstawienie leków podtrzymujących życie, przedawkowanie leków, a także głodzenie się. ZESPOŁY DEPRESYJNE W WYBRANYCH STANACH NEUROLOGICZNYCH Alzheimerowski typ łagodnych zaburzeń poznawczych (mild cognitive impairment MCI) jest obecnie uznawany za fazę przedkliniczną choroby Alzheimera. Lyketos ustalił, że w 21,1% przypadków MCI towarzyszyły zaburzenia depresyjne i w 9,9% zaburzenia lękowe [2]. W badaniu Gabryelewicza dotyczącym populacji osób z rozpoznaniem MCI rozpowszechnienie dużej depresji wyniosło 19,6%, zaś małej depresji 26,5% [3]. Poprawa nastroju u osób z MCI powinna wiązać się z poprawą funkcjonowania poznawczego, ale niektóre badania temu przeczą i wskazują, że wczesne występowanie objawów depresyjnych w MCI i brak poprawy funkcji poznawczych po leczeniu przeciwdepresyjnym mogą być predykatorami konwersji do otępienia [4, 5, 6]. Wśród osób w podeszłym wieku z MCI najczęściej występują zaburzenia depresyjne o nasileniu subklinicznym określane terminem mała depresja. Profil kliniczny objawów małej depresji jest podobny do dystymii, ale okres trwania krótszy niż 2 lata. Mimo określenia mała depresja może być równie uciążliwa dla pacjenta jak duża depresja i w równym stopniu upośledzać jego funkcjonowanie. W chorobie Alzheimera (Alzheimer s disease AD) duża depresja występuje u 10-20%, a zaburzenia subdepresyjne u 40-50% pacjentów [7]. Obniżenie nastroju zwykle jest obecne na początku choroby albo poprzedza wystąpienie pierwszych objawów klinicznych [8]. Myśli samobójcze występują zwykle u tych pacjentów, u których choroba jest mało zaawansowana i kiedy przeważają objawy depresyjne, a chorzy zdają sobie jeszcze sprawę z charakteru choroby. W badaniu Spaletty oceniającym różne objawy neuropsychiatryczne w przebiegu AD jedynie częstość występowania objawów depresyjnych nie nasilała się wraz z postępem zaburzeń poznawczych [9]. Może to potwierdzać znaczenie czynników reaktywnych depresji w początkowym stadium choroby wynikających ze spadku sprawności intelektualnej i gorszego funkcjonowania społecznego, ale przy zachowanym krytycyzmie chorych. Natomiast do hipotetycznych czynników neuropatologicznych depresji w AD

11 zalicza się selektywną utratę komórek noradrenergicznych w miejscu sinawym, utratę komórek serotoninergicznych w jądrach szwu i zmiany powodujące zaburzenia krążenia mózgowego. Występowanie depresji związane jest z wysokim stężeniem kortyzolu, co może powodować destrukcję komórek nerwowych, w wyniku czego dochodzi do rozregulowania osi podwzgórzowo- -przysadkowej i w konsekwencji do atrofii hipokampa i zaburzeń funkcji poznawczych. Skuteczna terapia farmakologiczna i niefarmakologiczna może poprawić zarówno samopoczucie, jak i funkcjonowanie pacjentów. Badania różnych leków przeciwdepresyjnych nie ujawniły grupy o najlepszej skuteczności, stąd w wyborze kierujemy się głównie profilem bezpieczeństwa. Stosunkowo najmniej objawów niepożądanych powodują selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors SSRI). Nie pogarszają one funkcji poznawczych, a w przypadku sertraliny wskazywano na występujący obok działania przeciwdepresyjnego korzystny wpływ na koncentrację uwagi i pamięć. Nie jest wskazane stosowanie leków o działaniu cholinolitycznym, czyli przeciwwskazane są trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD). W chorobie Parkinsona (Parkinson s disease PD) depresja występuje u około 50% chorych [10]. Do czynników ryzyka wystąpienia depresji w PD zalicza się płeć żeńską, podeszły wiek, samotność, niski poziom wykształcenia, obecność innej choroby somatycznej, depresję w wywiadzie [11]. Chociaż nie znaleziono korelacji między nasileniem depresji a ciężkością PD, wyniki niektórych badań wskazują jednak, że wczesne pojawienie się depresji jest prognostykiem szybszego postępu PD. Depresja może też zwiększać ryzyko wystąpienia otępienia w PD. Występowanie wielu podobieństw w obrazie klinicznym obu chorób może utrudniać postępowanie diagnostyczne. Niektóre typowe dla PD objawy, jak hipomimia czy spowolnienie ruchowe, mogą maskować objawy depresji. Klinicznymi objawami depresji w PD najczęściej są: obniżony nastrój, anhedonia, męczliwość, spowolnienie psychomotoryczne, obniżenie koncentracji, zaburzenia snu i zmniejszone łaknienie. Obserwuje się więcej apatii, bezradności, poczucia mniejszej wartości, dysforii, irytacji, smutku, ale bez poczucia winy, lęku, myśli pesymistycznych i samobójczych. Większe ryzyko zachorowania występuje u pacjentów z klasycznym wariantem PD (drżenie, sztywność, bradykinezja) oraz w postaci o szybko postępującym przebiegu. Depresja w przebiegu PD jest wynikiem złożonej interakcji pomiędzy czynnikami psychologicznymi i neurobiologicznymi. W kilku badaniach wykazano, że występuje częściej u chorych z uszkodzeniem lewej półkuli mózgu i prawostronnym parkinsonizmem. Czynnościowe badania neuroobrazowe wskazują na obniżenie metabolizmu w obszarze całej kory czołowej i jądra ogoniastego, co może sugerować dysfunkcję dróg neuronalnych łączących te dwa obszary [12]. Jako leki przeciwdepresyjne pierwszego rzutu zalecane są SSRI w dawkach rekomendowanych w wieku podeszłym, oraz wenlafaksyna, mirtazapina i bupropion [13]. Należy jednak wiedzieć, że u pacjentów leczonych L-dopą i lekiem z grupy SSRI mogą pojawić się objawy pozapiramidowe, akatyzja i niepokój. Prawdopodobnie odpowiada za to interakcja serotoninowo-dopaminowa i uczulenie receptorów σ2 w regionie jądra czerwiennego móżdżku. Lekami, które obciążone są największym ryzykiem wywoływania takich objawów, są fluwo ksamina i fluoksetyna, a najmniejszym citalopram i sertralina [14]. Opisano również dobre efekty stosowania elektrowstrząsów. Dotyczyło to ustąpienia objawów depresji, a także poprawy funkcji ruchowych. W chorobie Wilsona depresja występuje nawet u około 40% pacjentów. U 10-15% osób jest pierwszym objawem choroby [15]. Jeśli chodzi o pląsawicę Huntingtona częstość występowania depresji wynosi około 40%. W niektórych przypadkach wyprzedza o wiele lat pojawienie się zaburzeń ruchowych. Patogeneza depresji w tej chorobie związana jest prawdopodobnie z uszkodzeniem połączeń neuronalnych kory przedczołowej z jądrami podstawy, w tym z jądrem ogoniastym. Ryzyko samobójstwa jest 8 razy wyższe niż w grupie kontrolnej [16]. Rolę czynników psychogennych potwierdzają badania, w których objawy depresji narastają jednocześnie z narastaniem zaburzeń ruchowych. W leczeniu najczęściej stosowane są SSRI. W pourazowych uszkodzeniach mózgu de - presja występuje u około 25% pacjentów w ostrym okresie po urazie. Częstość występowania depresji rośnie w kolejnych latach od pojawienia się uszkodzenia mózgu. Za czynnik etiologiczny depresji uważane są zaburzenia w zakresie neuroprzekaźnictwa, spowodowane samym urazem. Dochodzi do obniżenia przekaźnictwa w układzie serotoninergicznym oraz jego zwiększenia w układach dopaminergicznym i noradrenergicznym. Największe ryzyko wystąpienia depresji wiąże się z lokalizacją uszkodzenia w grzbietowo-bocznej części lewego płata czołowego oraz jądrach podstawy lewej półkuli [17]. Panuje przekonanie, że czynniki psychologiczno-społeczne mogą być odpowiedzialne za przedłużanie się depresji. W stwardnieniu rozsianym depresja występuje u 50-80% chorych. Charakterystyczne obja- 11

12 12 wy kliniczne to uczucie smutku, wyrzuty sumienia, zaburzenia somatyczne. Ryzyko samobójstwa jest do 7 razy wyższe niż w grupie kontrolnej [18]. Czynnikami ryzyka samobójstwa są: płeć męska, wczesny początek choroby, wcześniejsze depresje, izolacja od otoczenia, nadużywanie substancji psychoaktywnych. Główne czynniki biorące udział w patogenezie depresji to stopień niepełnosprawności i czynniki genetyczne. Depresja może być również skutkiem objawów niepożądanych leków stosowanych w leczeniu choroby podstawowej kortykosteroidów i interferonu. W leczeniu stosowane są zwykle SSRI, SNRI [selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny (selective noradrenalin reuptake inhibitors SNRI)] i RIMA [(odwracalne inhibitory monoaminooksydazy-a (reversible inhibitors of monoamine oxidase-a)]. Zwraca się uwagę na duże znaczenie psychoterapii. W padaczce częstość zachorowania na depresję waha się między 40% a 75%. Ryzyko próby samobójczej dotyczy nawet 12% pacjentów. Głównymi czynnikami są lekooporność, leczenie więcej niż dwoma lekami jednocześnie oraz nadużywanie alkoholu. W patogenezie depresji u osób z padaczką odgrywają rolę czynniki psychospołeczne oraz ogniskowe uszkodzenie mózgu i zmiany jego funkcji spowodowane wyładowaniami napadowymi. Można mówić o dwukierunkowej zależności między depresją a padaczką: pacjenci chorzy na padaczkę 7 razy częściej zapadają na depresję, ale też w wywiadzie ponad 3 razy częściej wystąpienie epizodu depresyjnego poprzedza pierwszy napad padaczkowy, co mogłoby świadczyć o wspólnej patogenezie obu jednostek chorobowych [11]. Wyróżniamy depresję przednapadową, napadową, gdzie stereotypowe obniżenie nastroju może być zasadniczym lub jedynym elementem napadu padaczkowego, oraz ponapadową. Ta ostatnia występuje najczęściej u pacjentów z napadami częściowymi złożonymi z ogniskiem w płacie skroniowym. Jest to niebezpieczny stan, ponieważ towarzyszą mu myśli lub tendencje samobójcze zgłaszane przez 30-45% chorych. Natomiast najczęstszą postacią jest depresja międzynapadowa. Pod względem kryteriów diagnostycznych jest to postać depresji, która nie ma bezpośredniego związku z wystąpieniem napadu padaczkowego, towarzyszą jej inne objawy osiowe depresji i pod względem przebiegu klinicznego nie różni się od depresji jako choroby rozpoznawanej u pacjentów bez padaczki. Opisywany jest również międzynapadowy zespół dysforyczny (interictal dysphoric disorder IDD) z następującymi objawami: obniżony nastrój, utrata energii, nastrój euforyczny, dolegliwości bólowe, bezsenność, drażliwość, lęk i niepokój. W leczeniu depresji padaczkowych wykorzystujemy metody leczenia biologiczne farmakoterapię, elektrowstrząsy, stymulację nerwu błędnego, oraz psychologiczne różne formy psychoterapii (szczególnie przydatna jest psychoterapia behawioralno-poznawcza i interpersonalna). Można stosować leki z grupy SSRI, wenlafaksynę, trazodon, mirtazapinę, moklobemid, tianeptynę, mianserynę, reboksetynę. Należy natomiast unikać leków obniżających próg drgawkowy (TLPD, maprotylina, buprioprion). Preferowanymi lekami z grupy SSRI są citalopram, escitalopram i sertralina (słaba interakcja z lekami przeciwpadaczkowymi) [19]. Warto dodać, że fluoksetyna i fluwoksamina mogą hamować metabolizm karbamazepiny; zaś karbamazepina zwiększa metabolizm TLPD. Migrena występuje częściej u osób z depresją, a depresja u osób z migreną [20]. U części osób migrena może poprzedzać zachorowanie na depresję. Być może ma to związek z osobowością migrenową z cechami neurotyzmu i skłonnością do życia w większym napięciu i reagowania obniżonym nastrojem. W niektórych badaniach cechy te wiązały się bardziej z migreną z aurą. Neurobiologicznie objawy migreny i depresji są związane z dysfunkcją układów serotoninergicznego i dopaminergicznego [21]. Badanie holenderskie przeprowadzone wśród 2652 spokrewnionych osób wykazało, że u podłoża migreny i depresji mogą leżeć te same czynniki genetyczne [22]. W całej grupie na migrenę cierpiało 360 osób, z czego 151 na migrenę z aurą. Oszacowano, że czynniki genetyczne odpowiadały w 56% za występowanie migreny, a w przypadku migreny z aurą nawet w 96%. U 977 badanych osób stwierdzono depresję. Zaburzenie to występowało aż u 25% pacjentów cierpiących na migreny, podczas gdy w grupie wolnej od silnych bólów głowy dotkniętych nim było jedynie 13%. Analiza wykazała, że występowanie depresji i migreny, zwłaszcza migreny z aurą, jest przynajmniej częściowo uwarunkowane jakimiś wspólnymi czynnikami genetycznymi. Najczęściej stosowano leki z grupy TLPD, obecnie kilka badań z SSRI. Rozpowszechnienie depresji po udarze wynosi do 30%. Biologiczne czynniki patogenetyczne są konsekwencją naczyniopochodnego uszkodzenia mózgu i zmniejszenia stężenia noradrenaliny i/lub serotoniny. Czynniki psychologiczne wynikają ze skutków udaru powodujących inwalidyzację pacjentów. Część badaczy sugerowała częstsze występowanie depresji u pacjentów z udarem zlokalizowanym w przedniej części lewej półkuli [23]. Kolejne badania pokazały inny rodzaj zależności: przy lokalizacji udaru w lewej półkuli depresja jest bardziej prawdo-

13 podobna w ciągu pierwszych 2 miesięcy. Między 3. miesiącem a 1. rokiem po udarze brak zależności między depresją a lokalizacją udaru, natomiast po upływie roku od incydentu naczyniowego depresja częściej występuje u pacjentów z udarem zlokalizowanym w prawej półkuli [24]. Depresja poudarowa klinicznie przypomina depresję w chorobach afektywnych, u części chorych przybiera formę dystymii. Często występują deficyty funkcji poznawczych oraz spowolnienie psychoruchowe. Afazja poudarowa może utrudnić rozpoznanie depresji. Lekami pierwszego wyboru są SSRI. Badano również zastosowanie sertraliny w prewencji depresji poudarowej [25]. Stosując wenlafaksynę (SNRI), należy pamiętać, że może zwiększać ciśnienie tętnicze krwi. DEPRESJA POCHODZENIA NACZYNIOWEGO CZY ISTNIEJE? W 1997 roku Alexopoulos zaproponował kryteria depresji naczyniowej [26] z następującymi cechami głównymi: obecność choroby naczyniowo- -mózgowej; w wywiadzie przemijające ataki niedokrwienne lub objawy ogniskowe lub zaburzenia chodu lub nietrzymanie moczu; obecność strukturalnych ognisk niedokrwiennych, pokrwotocznego uszkodzenia mózgu lub podkorowego uszkodzenia niedokrwiennego; początek depresji po 65. r.ż. lub zmiana w przebiegu depresji o wcześniejszym początku. Wykazywano związek pomiędzy większą częstością występowania objawów depresyjnych z obecnością podkorowych ognisk hipodensyjnych w istocie białej (związek szczególnie silny przy APOE E4) z charakterystycznym dla dysfunkcji płata czołowego i prążkowia obrazem klinicznym: zaburzeniami motywacji do działania, zaburzeniami koncentracji, problemami z podejmowaniem decyzji. Wyniki nowych dużych badań epidemiologicznych obejmujących wiele tysięcy osób wskazują, że zarówno miażdżyca, jak i miażdżyca naczyń mózgowych nie zwiększają ryzyka częstości występowania depresji w podeszłym wieku i podważają hipotezę depresji naczyniowej [27]. KRÓTKIE PODSUMOWANIE Zaburzenia depresyjne występujące u pacjentów z zaburzeniami neurologicznymi zaliczają się do najczęstszych zaburzeń neuropsychiatrycznych o nasileniu klinicznym. Niestety, często są nierozpoznawane. Nieleczone zwykle wpływają negatywnie na stan neurologiczny pacjentów, rokowanie i rehabilitację. Należy zwracać większą uwagę na ocenę nastroju i afektu pacjentów, a w sytuacjach wątpliwych korzystać z konsultacji psychiatrycznych. Piśmiennictwo 1. Pużyński S.: Depresje i zaburzenia afektywne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, Lyketos C.G., Lopez O., Jones B. i wsp.: Prevalence of neuropsychiatric symptoms in dementia and mild cognitive impairment: results from the cardiovascular health study. Jama 2002, 288, Gabryelewicz T., Styczyńska M., Pfeffer A. i wsp.: Prevalence of major and minor depression in elderly persons with mild cognitive impairment MADRS factor analysis. Int J Geriatr Psychiatry 2004, 19, Reischies F.M., Neu P.: Comorbidity of mild cognitive disorder and depression a neuropsychological analysis. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2000, 250, Li Y.S., Meyer J.S., Thorby J.: Longitudinal follow-up of depressive symptoms among normal versus cognitively impaired elderly. Int J Geriatr Psychiatry 2001, 16, Devanand D.P., Pelton G.H., Marston K. i wsp.: Sertraline treatment of elderly patients with depression and cognitive impairment. Int J Geriatr Psychiatry 2003, 18, Eastwood R., Reisberg B.: Mood and behaviour. [W:] Gauthier S. (red.) Clinical diagnosis and management of Alzheimer s disea se. Martin Dunitz, London 1996, Cummings J.L., Masterman D.L.: Assessment of treatmentassociated changes in behavior and cholinergic therapy of neuropsychiatric symptoms in Alzheimer s disease. J Clin Psychiatry 1998, 59 (suppl. 13), Spaletta G., Musicco M., Padovani A. i wsp.: Neuropsychiatric symptoms and syndromes in a large cohort of newly diagno sed, untreated patients with Alzheimer disease. Am J Geriatr Psychiatry 2010, 18, Tanberg E., Larsen J.P., Aarsland D. i wsp.: The occurrence of depression in Parkinson s disease, a community-based study. Arch Neurol 1996, 53, Kanner A.M., Barry J.J.: The impact of mood disorders in neurological diseases: should neurologists be concerned? Epilepsy Behav 2003, 4 (suppl. 3): S3-13. Mentis M.J., McIntosh A.R., Perrine K. i wsp.: Relationship among the metabolic patterns that correlate with mnemonic, visuospatial, and mood symptoms in Parkinson s disease. Am J Psychiatry 2002, 159, McDonald W.M., Holtzheimer P.E., Byrd E.H.: The diagnosis and treatment of depression in Parkinson s disease. Curr Treat Options Neurol 2006, 8, Hauser R.A., Zesiewicz T.A.: Sertraline for the treatment of depression in Parkinson s disease. Movement Disorders 1997, 12, Starosta-Rubinstein S., Young A.G., Kluin K. i wsp.: Clinical assessment of 31 patients with Wilson s disease. Arch Neurol 1987, 44, Schoenfeld M., Myers R.H., Cupples L.A. i wsp.: Increased rate of suicide among patients with Huntington s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1984, 47, Jorge R.E., Robinson R.G., Arndt S.V. i wsp.: Comparision between acute- and delayed-onset depression following traumatic brain injury. J Neuropsychiatry Clin Neurosci 1993, 5,

14 18. Diaz-Olavarrieta C., Cummings J.l., Velazquez J. i wsp.: Neuropsychiatric manifestations of multiple sclerosis. J Neuropsychiatry Clin Neurosci 1999, 11, Kanner A.M., Kozak A.M., Frey M.: The use of sertraline in patients with epilepsy: Is it safe? Epilepsy & Behavior 2000, 2, Breslau N., Davis G.C., Schultz L.R. i wsp.: Migraine and major depression: a longitudinal study. Headache 1994, 34, Frediani F., Villani V.: Migraine and depression. Neurol Sci 2007, 28, Stam A.H., de Vries B., Janssens A.C. i wsp.: Shared genetic factors in migraine and depression: evidence from a genetic isolate. Neurology 2010, 74, Robinson R.G.: Poststroke depression: prevalance, diagnosis, treatment, and disease progression. Soc Biol Psych 2003, 54, Rickards H.: Depression in neurological disorders: Parkinson s disease, multiple sclerosis, and stroke. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2005, 76 (suppl. 1), i48-i Rasmussen A., Lunde M., Loldrup Poulsen D. i wsp.: A doubleblind, placebo-controlled study of sertraline in the prevention of depression in stroke patients. Psychosomatics 2003, 44, Alexopoulos G.S., Meyers B.S., Young R.C. i wsp.: Clinically defined vascular depression. Am J Psychiatry 1997, 154, Newson R.S., Hek K., Luijendijk H.J. i wsp.: Atherosclerosis and incident depression in late life. Arch Gen Psychiatry 2010, 67, ZAPRASZAMY NA IX DNI NEUROLOGII PRAKTYCZNEJ 3-4 CZERWCA 2011 R. WARSZAWA, HOTEL MARRIOTT

15

16 CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. ZOLOFT, 50 mg, tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 50 mg sertraliny (Sertralinun) - post-traumatic stress disorder (PTSD). - - Depresja. - Sto- - - stopniowy manii max - max Stoso- ca Lit in vivo in vitro - -

17 przedstawia re Rzadko: nowotwory. reak : obwodowy Bar- - - W ba Leczenie in utero - -

18 CMBs są znaleziskiem pierwotnie radiologicznym (tj. są to niewielkie przestrzenie bezsygnałowe w MRI), ale wskazują na obecność specyficz- Copyright wydania polskiego 2011 by Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o. Mikrokrwawienia mózgowe: metody wykrywania i znaczenie Tłumaczenie artykułu: Cerebral microbleeds: a guide to detection and interpretation Steven M. Greenberg 1, Meike W. Vernooij 2,3, Charlotte Cordonnier 4, Anand Viswanathan 1, Rustam Al -Shahi Salman 5, Steven Warach 6, Lenore J. Launer 7, Mark A. Van Buchem 8, Monique M.B. Breteler 3 ; dla Microbleed Study Group 1 Department of Neurology, Massachusetts General Hospital, Harvard Medical School, Boston, USA 2 Departmentof Radiology and 3 Department of Epidemiology, Erasmus MC University Medical Center, Rotterdam, Holandia 4 Department of Neurology (Stroke Department), Lille University Hospital, Lille, Francja 5 Division of Clinical Neurosciences, University of Edinburgh, Western General Hospital, Edinburgh, Wielka Brytania 6 Stroke Branch, National Institute of Neurological Disorders and Stroke, Bethesda, USA 7 Laboratory of Epidemiology, Biometry, and Demography, National Institute on Aging, Bethesda, USA 8 Department of Radiology, Leiden University Medical Center, Leiden, Holandia Streszczenie Mikrokrwotoki mózgowe (cerebral microbleeds CMBs) są coraz częściej rozpoznawane w badaniach neuroobrazowych u osób z chorobami naczyń mózgowych oraz otępieniem, jak również w normalnej starzejącej się populacji. W ostatnich latach dokonano znacznych postępów w rozumieniu roli CMBs, a zwłaszcza w doskonaleniu nowych technik rezonansowych pozwalających na wykrycie CMBs i zastosowanie tych technik w populacji osób starszych. W niniejszym artykule skoncentrowaliśmy się na najnowszych osiągnięciach i odpowiedzi na dwa kluczowe pytania: jak wykrywa się mikrokrwotoki oraz jak należy interpretować ich obecność. Liczba wykrywanych mikrokrwotoków zależna jest od cech badania rezonansowego, takich jak rodzaj sekwencji, jej parametry, rozdzielczość przestrzenna, siła pola magnetycznego oraz późniejsze przetwarzanie obrazu, co dodatkowo podkreśla rolę zastosowanej techniki MRI (magnetic resonance imaging) w interpretacji wyników badania. Najnowsze badania z zastosowaniem czułych technik rezonansowych wskazują na dużą częstość ich występowania w populacji osób starszych. Zaproponowaliśmy zasady identyfikacji CMBs, jak również zasugerowaliśmy inne możliwe sposoby podejścia do wyjaśnienia roli tych częstych zmian jako markerów chorobowych oraz czynników odpowiedzialnych za chorobę małych naczyń. The Lancet Neurology 2009; 8: Copyright 2009 Elsevier Ltd.. All rights reserved. Opublikowano za zgodą Elsevier Licencjodawca nie odpowiada za kompletność i dokładność tłumaczenia WPROWADZENIE Drobne ogniska, w których gromadzone są produkty rozpadu krwi w prawidłowej (lub prawie niezmienionej) tkance mózgu, określane jako mikrokrwotoki mózgowe (CMBs), są coraz częściej rozpoznawane wraz z rozwojem technik rezonansowych czułych na wykrywanie złogów żelaza [1, 2]. Postępy w rozwoju zarówno sprzętu, jak i oprogramowania, doprowadziły do znacznego zwiększenia czułości MRI w wykrywaniu CMBs, jak również ulepszenia kryteriów ich identyfikacji. Innym obszarem, w którym dokonał się postęp, jest zastosowanie czułego MRI w populacji osób starszych, u których częstość występowania CMBs jest oceniana na 11,1-23,5% [3, 4]. Dane pochodzące z badań populacyjnych z zastosowaniem MRI również sugerują związek pomiędzy normalnym starzeniem się a bezobjawowymi stadiami związanych z wiekiem chorób małych naczyń, takich jak waskulopatia nadciśnieniowa oraz mózgowa angiopatia amyloidowa. Pomimo istnienia kilku poglądowych prac porównawczych poświęconych CMBs [5, 9] najnowsze osiągnięcia zapewniają możliwość oceny z zastosowaniem nowych cech akwizycji obrazu, specyficznych kryteriów identyfikacji ognisk oraz najnowszych danych pochodzących z badań populacyjnych. WYKRYWANIE MIKROKRWOTOKÓW 18

19 Panel 1. Słowniczek powszechnie stosowanych terminów radiologicznych Utrata fazy (rozfazowanie) (ang. dephasing) proces, w którym protony wykazują precesję w niezgodnej fazie po wyłączeniu sygnału pobudzenia 90 stopni. Zjawisko to jest spowodowane niejednorodnością pola magnetycznego, które jest albo pochodzenia wewnętrznego (jest spowodowane zawartością różnych tkanek w pojedynczym wokselu), albo zewnętrznego (spowodowane niedoskonałościami zewnętrznego pola magnetycznego). Czas echa (ang. echo time) odnosi się do czasu mierzonego w milisekundach pomiędzy zastosowaniem 90 -stopniowego pulsu pobudzenia a szczytem uzyskiwanego sygnału echa. Obrazowanie techniką echa planarnego (ang. echo -planar imaging) metoda odczytu, w której kompletny obraz jest uzyskiwany za pomocą pojedynczego pulsu pobudzającego o częstotliwości radiowej. Obrazowanie to może być zastosowane w technikach echa spinowego, szybkiego echa spinowego oraz echa gradientowego w obrazach T2* -zależnych. Obrazowanie techniką szybkiego echa spinowego odmiana techniki echa spinowego (patrz poniżej), która wykorzystuje serię szybkich pulsów ogniskujących 180 stopni i wiele ech (ciąg ech), i jest w standardowym użyciu w obrazach T2 -zależnych ze względu na skrócony czas skanowania. Techniki transformacji Fouriera procedury matematyczne służące do przekształcenia surowych danych rezonansowych na dane obrazowe poprzez wydzielenie składowych częstotliwości i amplitudy sygnału rezonansowego w funkcji czasu. Technika echa gradientowego sekwencja rezonansowa, w której brakuje 180 stopniowego pulsu ogniskującego (powtórne wyrównanie faz), co zwiększa czułość na podatność magnetyzacyjną w porównaniu z technikami echa spinowego oraz szybkiego echa spinowego. Technika echa gradientowego jest często stosowana w obrazach T2* -zależnych. Przetwarzanie obrazu odnosi się do zastosowania różnych matematycznych operacji komputerowych w stosunku do danych obrazu w celu wzmocnienia cech poszczególnych tkanek. Podatność na magnetyzację (ang. magnetic susceptibility) zdolność tkanki do generowania wewnętrznej magnetyzacji, kiedy znajduje się ona w polu magnetycznym aparatu do MRI. Częściowe uśrednianie objętościowe (ang. partial -volume averaging) odnosi się do utraty kontrastu pomiędzy dwiema przyległymi tkankami spowodowanym niedostateczną rozdzielczością przestrzenną. Przy niskiej rozdzielczości dwa typy tkanek podlegają uśrednieniu wspólnie w obrębie pojedynczego woksela i nie są obrazowane oddzielnie. Sekwencje pulsów wybrany wcześniej zestaw parametrów rezonansowej akwizycji obrazu, włączając w to czas, amplitudę, powtarzanie pulsów radiowych i częstotliwość pulsów gradientowych. Puls ogniskujący (puls powodujący wyrównanie faz) odnosi się do pulsów o kącie 180 stopni, które następują po pulsach pobudzenia o kącie 90 stopni w technikach echa spinowego i szybkiego echa spinowego. Celem pulsu ogniskującego jest powtórne przywrócenie do jednej fazy protonów, które uległy rozfazowaniu po pulsie pobudzenia o kącie 90 stopni, co przyczynia się do odzyskania spójności i wytworzenia sygnału echo. Czas repetycji odnosi się do czasu w milisekundach pomiędzy kolejnymi sekwencjami pulsów radiowych zastosowanymi dla tego samego badanego przekroju (warstwy). Czas repetycji jest głównym czynnikiem determinującym całkowity czas skanowania. Przesunięcie fazy sygnału (ang. signal phase shift) utrata spójności faz precesji protonów. Techniki echa spinowego sekwencje MRI, w których w celu wygenerowania sygnału MRI zastosowane są zarówno puls pobudzenia o kącie 90 stopni, jak i puls ogniskujący o kącie 180 stopni. Puls o 180 -stopniowym kącie posiada zdolność zmniejszania efektu podatności magnetyzacyjnej. Efekt podatności magnetycznej (ang. susceptibility effect) odnosi się do szybkiego zaniku lokalnego sygnału MRI spowodowanego wewnętrzną magnetyzacją tkanki, która generuje lokalną niejednorodność w polu magnetycznym. Obrazowanie zależne od podatności magnetycznej (SWI) (ang. susceptibility -weighted imaging) termin stosowany w odniesieniu do techniki akwizycji danych rezonansowych, które stwarzają dodatkowy kontrast dla podatności magnetycznej poprzez zastosowanie obrazowania fazy w korelacji z danymi wielkości pola magnetycznego na etapie przetwarzania obrazu. Obrazowanie T2* -zależne odnosi się do sekwencji MRI, które zostały stworzone w celu wykrywania miejsc zaniku sygnału spowodowanych niejednorodnością pola magnetycznego. Poprzeczna magnetyzacja (ang. transverse magnetisation) wektor precesji protonów w odpowiedzi na puls pobudzenia o kącie 90 stopni. Woksele jednostki objętości tkankowej, które odpowiadają najmniejszej trójwymiarowej przestrzeni, z jakiej otrzymywane są dane podczas badania MRI. nych, leżących u podłoża zmian patologicznych, takich jak złogi okołonaczyniowe hemosyderyny, które są ogniskami przebytych krwawień. W tym artykule dokonujemy przeglądu najnowszych technik rezonansowych pozwalających na wykrywanie CMBs, jak również kryteriów umożliwiających wykluczenie bądź też zakwalifikowanie ognisk widocznych w MRI jako prawdziwych CMBs, a także tego, co wiadomo na temat zależności pomiędzy obrazem rezonansowym a leżącymi u podłoża zmianami histopatologicznymi. Słowniczek powszechnie stosowanych pojęć związanych z MRI zamieszczono w ramce 1. Parametry rezonansowe Złogi hemosyderyny, które stanowią CMBs, są superparamagnetyczne i w związku z tym posiadają znacznego stopnia wewnętrzną magnetyzację, kiedy znajdują się w rezonansowym polu magnetycznym właściwość ta jest znana jako podatność na magnetyzację. Ta wewnętrzna magnetyzacja generuje wewnętrzną miejscową niejednorodność pola magnetycznego otaczającego CMB, co prowadzi do szybkiej miejscowej utraty sygnału MRI określanej jako efekt podatności (susceptibility effect). CMBs pojawią się jako czarne lub hipointensywne ogniska (tj. ogniska bezsygnałowe). 19

20 Tabela. Badania populacyjne nad mikrokrwotokami Uczestnicy Parametry MRI Mikrokrwotoki n Średni wiek (lata) odchylenie standardowe Sekwencja Siła pola (tesla) Czas echa (ms) Grubość warstwy (mm) Rozdzielczość (mm) Częstość występowania (%) Czynniki towarzyszące Austrian Stroke Prevention Study [2] (6) 2D T2* GRE 1, (10% przerwa) Brak danych 6,4 Wiek, nadciśnienie, ciśnienie skurczowe i rozkurczowe, uszkodzenie istoty białej, udary lakunarne 0,9 1,1 3,1 Nadciśnienie, palenie przerwa) papierosów (8) 2D T2* GRE 1, (brak przerwy) 0,9 1,2 7,7 Wiek, nadciśnienie, bóle głowy Japanese study [11] (8) 2D T2* GRE 1, (2,5 mm Japanese brain docking study [12] Framingham study [13] (12) 2D T2* GRE 1, (10% przerwa) Brak danych 4,7 Wiek, płeć męska AGES Reykjavik (6) 2D T2* 1, (brak przerwy) 0,9 0,9 11,1 Wiek, płeć męska, APOE Study [3] GRE -EPI ε4/ε4, uszkodzenia Rotterdam Scan Study [4] (7) 3D T2* GRE 1,5 31 1,6 (0-0,8 mm; brak przerwy) siatkówki, cukrzyca 0,8 0,8 23,5 Wiek, palenie, niski cholesterol, APOE ε4/ -, udary lakunarne, uszkodzenie istoty białej 2D dwuwymiarowy; 3D trójwymiarowy; AGES Reykjavik Study Age, Gene/Envoironment Susceptibility (Badanie Wiek, Geny/Wpływ środowiska). APOE genotyp apolipoproteiny E. EPI (echo-planar imaging) obrazowanie metodą echa planarnego. GRE (gradient-recalled echo) obrazowanie metodą echa gradientowego. 20 Parametry MRI mające największy wpływ na wykrycie CMBs to rodzaj sekwencji, parametry sekwencji, rozdzielczość przestrzenna, siła pola magnetycznego oraz przetwarzanie obrazu. Potencjalny wpływ tych czynników na uwidocznienie i wykrycie mikrokrwawień jest omawiany poniżej. Ograniczone doświadczenie z różnymi parametrami rezonansowymi w badaniach populacyjnych (tabela) [2-4, 11-13] sugeruje, że wybór metod w istotny sposób wpływa na podawaną częstość występowania CMBs. Wśród dostępnych sekwencji technikę echa gradientowego (gradient-recalled echo GRE) w obrazach T2* -zależnych bez 180 -stopniowego pulsu ogniskującego typowego dla techniki echa spinowego czy też techniki szybkiego echa spinowego [14] charakteryzuje wysoka czułość w wykrywaniu podatności na magnetyzację. Sekwencja GRE w obrazach T2* -zależnych stworzona dla obrazowania efektu podatności (określana jako technika T2* -zależna badania MRI w tym artykule) jest zasadniczo bardziej czuła w wykrywaniu CMBs niż sekwencje echa spinowego w obrazach T2* -zależnych badania MRI [2, 15-17]. Obszary o niskiej intensywności sygnału w obrazach T2* -zależnych są większe niż rzeczywiste złogi hemosyderyny tzw. efekt kwitnięcia (ryc. 1). Ponieważ rozmiar tego zjawiska jest zależny od parametrów MRI, to rozmiar badanej przestrzeni bezsygnałowej będzie zależny od czynników innych niż rozmiar odpowiedniego CMB w ujęciu histopatologicznym. Obrazowanie za pomocą techniki echa planarnego (GRE), w której cały obraz jest uzyskiwany za pomocą pulsów o jednej częstotliwości, może prowadzić do ultraszybkiej akwizycji przy porównywalnej widoczności CMB do tej, jaką zapewniają obrazy T2* -zależne badania MRI, ale w zamian za zwiększony efekt podatności na magnetyzację dla powietrza i kości na podstawie czaszki otrzymuje się gorsze obrazowanie tkanki tłuszczowej i zniekształcenie obrazu [19]. Parametrem sekwencji, który najbardziej wpły wa na podatność na magnetyzację w obrazach T2* -zależnych jest czas echa. Zasadniczo stosuje się czas echa pomiędzy ms (tabela) [2, 16, 20], przy czym dłuższe czasy echa zapewniają więcej czasu na rozfazowanie spinów, w ten sposób zwiększając efekt podatności na magnetyzację [21]. Niemniej jednak zastosowanie długiego czasu echa może jednocześnie korzystnie wpływać na jakość obrazu, ze względu na zanikanie magnetyzacji poprzecznej [22]. Większa rozdzielczość (w szczególności zastosowanie badania w cieńszych warstwach) stwarza możliwość zminimalizowania częściowego uśredniania objętościowego, które mogłoby wpłynąć na wykrywanie CMBs. Zastoso-

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Leki przeciwdepresyjne

Leki przeciwdepresyjne Leki przeciwdepresyjne Antydepresanty Mechanizm działania leków przeciwdepresyjnych c) Selektywne inhibitory wychwytu serotoniny (fluoksetyna, paroksetyna) d) Selektywne inhibitory wychwytu serotoniny

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Zaburzenia afektywne Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Podział wg ICD-10 F30 Epizod maniakalny F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe F32 Epizod depresyjny F33 Zaburzenia depresyjne nawracające F34 Uporczywe

Bardziej szczegółowo

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU 442 Część II. Neurologia kliniczna BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU Badania neuroobrazowe Badanie tomografii komputerowej głowy Zasadniczym rozróżnieniem wydaje

Bardziej szczegółowo

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum.

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum. Klinika Psychiatrii Dorosłych Akademii Medycznej w Poznaniu, Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK Collegium Medicum w Bydgoszczy, Sekcja Psychofarmakologii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny Wstęp do depresji Lech Gadecki specjalista psychiatra i Depresja znaczenie terminu Termin depresja jest wieloznaczny: w języku potocznym określa się nim

Bardziej szczegółowo

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Epidemiologia 2010 Przewidywana liczba osób na świecie które

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Depresja w schizofrenii DANE OGÓLNE Zaburzenia afektywne występują powszechnie wśród

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne

Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne dr n.med. Piotr Wojciechowski Szpiczak Mnogi Szpiczak Mnogi (MM) jest najczęstszą przyczyną pierwotnych nowotworów kości u dorosłych.

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych

Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych Prof. UM dr hab. Przemysław Mikołajczak Katedra i Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny im. K.Marcinkowskiego w Poznaniu 1 Depresja Obniżony nastrój

Bardziej szczegółowo

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo Zatorowej Szpital

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 Zakład Chorób Układu Nerwowego Wydział Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu, Kierownik Zakładu prof. dr

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 45/2014 z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie oceny leku Botox (toksyna botulinowa typu A 100 jednostek) we wskazaniu

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Test edukacyjny. akredytowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne

Test edukacyjny. akredytowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne Polski Przegląd Neurologiczny, 2006, tom 2, nr 2 Test edukacyjny Szanowni Państwo! Jak zapowiedziano w pierwszym numerze Polskiego Przeglądu Neurologicznego, zamieszczamy kolejny test edukacyjny,. Uczestnictwo

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Neurologia Organizacja i wycena świadczeń Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Choroby neurologiczne wg. WHO Bardzo wysokie wskażniki rozpowszechnienia aktualnie na świecie u miliarda

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii

Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii 1 Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Dr hab. n. med. Jan Jaracz Klinika Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego, Poznaƒ Wst p Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie zjawiska rezonansu magnetycznego w medycynie. Mariusz Grocki

Wykorzystanie zjawiska rezonansu magnetycznego w medycynie. Mariusz Grocki Wykorzystanie zjawiska rezonansu magnetycznego w medycynie. Mariusz Grocki [1] WYŚCIG DO TYTUŁU ODKRYWCY. JĄDRO ATOMU W ZEWNĘTRZNYM POLU MAGNETYCZNYM. Porównanie do pola grawitacyjnego. CZYM JEST ZJAWISKO

Bardziej szczegółowo

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne Prawo do opieki paliatywnej Dostęp do opieki paliatywnej stanowi prawny obowiązek, potwierdzony przez konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Depresja i otępienie. Postacie depresji

Depresja i otępienie. Postacie depresji Dlaczego powinniśmy interesować się depresją? 21 Depresja i otępienie Depresja występuje częściej niż otępienie (wyjątkiem jest populacja bardzo starych ludzi w wieku 85 lat i starszych), ale nie jest

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI Załącznik nr 3 SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA CUKRZYCĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI 1. Określenie: 1) ciężka hipoglikemia oznacza

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

Elicea, 5 mg, tabletki powlekane Elicea, 10 mg, tabletki powlekane Elicea, 20 mg, tabletki powlekane Escitalopramum

Elicea, 5 mg, tabletki powlekane Elicea, 10 mg, tabletki powlekane Elicea, 20 mg, tabletki powlekane Escitalopramum Elicea, 5 mg, tabletki powlekane Elicea, 10 mg, tabletki powlekane Elicea, 20 mg, tabletki powlekane Escitalopramum wiera ona - - - - lub farmaceucie. Patrz punkt 4. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. Lek Elicea zawiera

Bardziej szczegółowo

Poniżej prezentuję treść własnego wystąpienia w ramach spotkania okrągłego stołu. Główne punkty wystąpienia:

Poniżej prezentuję treść własnego wystąpienia w ramach spotkania okrągłego stołu. Główne punkty wystąpienia: Kwalifikacja do leczenia osteoporozy i kosztoefektywność leczenia osteoporozy w Polsce, polska wersja FRAX konferencja okrągłego stołu podczas IV Środkowo Europejskiego Kongresu Osteoporozy i Osteoartrozy

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

CHAD Choroba afektywna dwubiegunowa (PSYCHOZA MANIAKALNO-DEPRESYJNA)

CHAD Choroba afektywna dwubiegunowa (PSYCHOZA MANIAKALNO-DEPRESYJNA) CHAD Choroba afektywna dwubiegunowa (PSYCHOZA MANIAKALNO-DEPRESYJNA) zaburzenie psychiczne charakteryzujące się cyklicznymi, naprzemiennymi epizodami depresji, hipomanii, manii, stanów mieszanych i stanu

Bardziej szczegółowo

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski Choroby układu krążenia Dr n.med. Radosław Tomalski Choroba niedokrwienna serca choroba niedokrwienna serca, chns, (morbus ischaemicus cordis, mic; ischaemic heart disease, ihd) - jest to zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

REZONANS MAGNETYCZNY GRUCZOŁU KROKOWEGO

REZONANS MAGNETYCZNY GRUCZOŁU KROKOWEGO REZONANS MAGNETYCZNY GRUCZOŁU KROKOWEGO mpmri multiparametric MRI affidea MR Warszawa Pracownia i sprzęt Pracownia Rezonansu Magnetycznego Affidea w Warszawie została uruchomiona latem 2012 roku. Wyposażona

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... Wprowadzenie... Rozdział 1. Zasady uzyskiwania zgody na badanie i przebieg badania psychiatrycznego

Przedmowa... Wprowadzenie... Rozdział 1. Zasady uzyskiwania zgody na badanie i przebieg badania psychiatrycznego Spis treści Przedmowa............................................................ Wprowadzenie........................................................... Część I. Diagnostyka kliniczna w psychiatrii wieku

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska Standardy postępowania w chorobach otępiennych Maria Barcikowska Rozwój wiedzy od 1984 1. Przestało obowiązywać rozpoznanie AD przez wykluczenie - fenotyp został ostatecznie zdefiniowany 2. Rozwój metod

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Specjalności: SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Neurologia Kod modułu LK.3.E.016 II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

Bardziej szczegółowo

BADANIA RADIOLOGICZNE, TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA, REZONANS MAGNETYCZNY W DIAGNOSTYCE

BADANIA RADIOLOGICZNE, TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA, REZONANS MAGNETYCZNY W DIAGNOSTYCE BADANIA RADIOLOGICZNE, TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA, REZONANS MAGNETYCZNY W DIAGNOSTYCE SZPICZAKA MNOGIEGO Bartosz Białczyk Ośrodek Diagnostyki, Terapii i Telemedycyny KSS im. Jana Pawła II Szpiczak mnogi multiple

Bardziej szczegółowo

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne ANEKS I WYKAZ NAZW WŁASNYCH, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DROGA PODANIA, PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE POSIADAJĄCE POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH (EOG) 1

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613 IX 1. MECHANIZMY POWSTAWANIA BÓLU Jerzy Wordliczek, Jan Dobrogowski... 1 Patomechanizm bólu ostrego... 3 Patomechanizm bólu przewlekłego... 9 Ból neuropatyczny... 10 Ośrodkowa sensytyzacja... 15 2. METODY

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii.

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Zbieranie wywiadu psychiatrycznego Ocena osobowości pacjenta Badanie

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii

Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Leczenie padaczki lekoopornej podstawy racjonalnej politerapii Ewa Nagańska Klinika Neurologii i Epileptologii CMKP Przyczyny niepowodzenia stosowania monoterapii LPP Niewłaściwe rozpoznanie padaczki (rodzaju

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA PADACZKĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI

SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA PADACZKĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI Załącznik nr 4 Załącznik nr 4b SPOSÓB OCENY STANU ZDROWIA OSOBY CHOREJ NA PADACZKĘ W CELU STWIERDZENIA ISTNIENIA LUB BRAKU PRZECIWSKAZAŃ ZDROWOTNYCH DO KIEROWANIA POJAZDAMI 1. Padaczka oznacza chorobę

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

HASHIMOTO A DEPRESJA.

HASHIMOTO A DEPRESJA. Wiesława Sotwin HASHIMOTO A DEPRESJA. Trudności diagnostyczne i (niektóre) ich powody 1. Doświadczenia osobiste. 2. Objawy depresji w Hashimoto. 3. Depresja a/ objawy b/ rozpowszechnienie Treść c/ etiopatogeneza

Bardziej szczegółowo

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA Janusz Heitzman........................ 5 I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 1. ETIOLOGIA, PATOGENEZA I EPIDEMIOLOGIA

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 1 Z Kliniki Neurologii Akademii Medycznej w Białymstoku Neurology Clinic Medical University of Białystok

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo