PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2012;9(4): Renata Wojtyńska. Streszczenie. artykuł przeglądowy review article PGP 164

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2012;9(4):161-172. Renata Wojtyńska. Streszczenie. artykuł przeglądowy review article PGP 164"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2012;9(4): artykuł przeglądowy review article Rekomendacje w badaniu neuropsychologicznym: screeningowym i pogłębionym w łagodnych zaburzeniach poznawczych (MCI) Recommendations for the screening and in-depth neuropsychological examination in mild cognitive impairment (MCI) Renata Wojtyńska Katedra i Klinika Psychiatrii Uniwersytet Wrocławski im. Piastów Śląskich Słowa kluczowe: łagodne zaburzenia poznawcze (MCI), badanie neuropsychologiczne, testy przesiewowe, rekomendacje Key words: mild cognitive impairment (MCI), neuropsychological assessment, cognitive screening neuropsychological tests/instruments, consensus/ recommendations Streszczenie Wstęp Termin łagodne zaburzenia poznawcze (MCI) jest zwykle używany do określenia stanu przejściowego pomiędzy normalnym funkcjonowaniem poznawczym a kliniczną fazą procesu otępiennego. MCI traktowane jest jako odrębny zespół objawów klinicznych, którego podłożem jest proces patologiczny. MCI może rozwinąć się w różne typy otępienia lub też pozostać na poziomie stabilnym. Obserwowano także kliniczną poprawę funkcjonowania. Pacjenci z MCI powinni być zatem możliwie szybko identyfikowani i monitorowani ze względu na zwiększone ryzyko progresji do otępienia. Celem artykułu jest przegląd zaleceń i rekomendacji, pomocnych w wyborze narzędzi w badaniu neuropsychologicznych i diagnostyce MCI. Wnioski Obecne rekomendacje odnośnie neuropsychologicznej diagnozy MCI podkreślają dużą ostrożność w rozpoznawaniu MCI, konieczność interdyscyplinarnego i prospektywnego badania, z uwzględnieniem wystandaryzowanych narzędzi, subtypów i etiologii. PGP 164 Renata Wojtyńska Katedra i Klinika Psychiatrii Uniwersytet Wrocławski im. Piastów Śląskich we Wrocławiu Wrocław, ul. Pasteura 10, Copyright 2012 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 162 Abstract Introduction The term mild cognitive impairment (MCI) is usually used to describe the transition state between normal cognition and dementia clinical trial phase. MCI is a risk factor for Alzheimer s disease, but not all patients with MCI progress to AD. MCI may develop into different types of dementia or remain stable level, was also observed clinical improvement of functioning und return to normality level functioning and others may develop non-alzheimer s disease dementia.patients with MCI should be identified and monitored because of the increased risk of progression to dementia. The purpose of this article is to review the recommendations and recent consensus in choosing the screening neuropsychological test that can help in the neuropsychological diagnosis of MCI. Conclusion Recent consensuses according the neuropsychological diagnosis of MCI emphasize great care in the diagnosis of MCI, the need for interdisciplinary and prospective examination including standardized instruments, subtypes and etiology MCI. Wstęp Sprawność funkcji poznawczych jest wiarygodnym wskaźnikiem zdrowego starzenia się, ale progresja zmian poznawczych od normalnego starzenia do demencji jest często podstępna i łatwa do przeoczenia. W efekcie, łagodne zaburzenia poznawcze (ang. mild cognitive impairment: MCI) jednostka chorobowa, która charakteryzuje to przejście stała się obszarem intensywnych badań klinicznych. Od 1999 roku obserwuje się intensywny wzrost liczby publikacji naukowych związanych z MCI. W samym 2010 roku liczba dogłębnych analiz wynosiła ok publikacji. Wcześniejsze badania pokazały, że pacjenci z MCI byli grupą wysokiego ryzyka pogarszania się funkcji poznawczych i progresji choroby Alzheimera [2,3,4], ale kolejne wykazały, że nie wszystkie przypadki prowadziły do rozwoju demencji. Uznano więc dwa podstawowe podtypy MCI: amnestyczne (amci: amnestic MCI), która polega głównie na obniżaniu się funkcji pamięciowych i w większym stopniu predestynuje do rozwoju Choroby Alzheimera i MCI: nieamnestyczne (not-amci), które obejmuje utratę innych sprawności poznawczych i może mieć dwa podtypy (single not-amnestic i multiple not-amnestic) [5]. Typ amnestyczny MCI prawdopodobnie zostanie wzięty pod uwagę i włączony do kolejnej rewizji Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, tj. wydania piątego (DSM-V) [6, 7]. Pacjenci z MCI powinni być możliwie szybko identyfikowani i monitorowani ze względu na zwiększone ryzyko progresji do otępienia [1]. Jednak w jednej z ostatnich publikacji na temat MCI, Patel i Holland (2012) zalecają ostrożne i interdyscyplinarne podejście, ścisłą kontrolę i monitorowanie objawów neuropsychiatrycznych oraz poznawczych (follow-up). Należy uwzględnić przy tym fakt, iż brakuje dowodów na skuteczne zalecenia kliniczne, a także fakt, że nie wszyscy pacjenci z MCI konwertują do choroby Alzheimera, a niektóre przypadki są odwracalne [8,9]. Obniżenie sprawności poznawczej i/lub subiektywne skargi na upośledzenie procesów pamięciowych stwarza wiele trudności diagnostycznych wnikających z rozróżnienia fizjologicznego spadku sprawności poznawczej, związanego ze starzeniem się, od wczesnych zmian wywołanych procesem neurodegeneracyjnym lub naczyniopochodnym. Obraz kliniczny MCI wskazuje, iż jest to zespół heterogenny, którego przyczyną może być wiele patologii OUN. Kontrowersje dotyczą zarówno terminologii, jak i swoistych kryteriów diagnostycznych, ale także doboru odpowiednich narzędzi badawczych [10]. Po raz pierwszy Kral V.T. w 1958 r. wprowadził pojęcie łagodnego starczego zapominania [11]. Ten typ zaburzeń aktualnie rozpoznawany jest jako związane z wiekiem osłabienie pamięci (AAMI), związane z wiekiem obniżenie zdolności poznawczych (ARCD), zależne od wieku obniżenie zdolności poznawczych (AACD) [12, 13, 14]. Pojęcie łagodne zaburzenia poznawcze, zostało po raz pierwszy użyte przez Reisberga i wsp. w 1988 r. przy opisie trzeciej fazy Skali Ogólnej Deterioracji (GDS) [15]. MCI najbliższa jest definicji zaburzeń poznawczych bez otępienia(ang.: cognitive impairment no dementia-cind) [4].

3 163 W ICD-10 występują łagodne zaburzenia procesów poznawczych (ang.: mild cognitive dis order, MCD), natomiast w DSM-IV opisywane są łagodne zaburzenia procesów neuropoznawczych (ang.: mild neurocognitive disorder, MNCD) [16, 17]. Kryteria diagnostyczne dla Łagodnych Zaburzeń Poznawczych Po raz pierwszy zalecenia dotyczące ogólnych kryteriów diagnostycznych dla MCI zostały opracowane w 1994 roku przez międzynarodowy zespół ekspertów. Obecnie ogólne kryteria diagnostyczne łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI) [18], opisywane są jako: nieprawidłowy stan poznawczy, ale nie otępienie (nie spełnia kryteriów diagnostycznych [DSM-IV, ICD 10] zespołu otępiennego), pogorszenie sprawności funkcji poznawczych zgłaszane osobiście i/lub przez osobę trzecią i widoczne w obiektywnych zadaniach poznawczych i/lub stwierdzenie nasilającego się z czasem, pogarszania się sprawności poznawczej, przy pomocy obiektywnych testów neuropsychologicznych, nie zaburzona prosta aktywność życiowa/niewielkie pogorszenie złożonej, instrumentalnej aktywności. Kryteria diagnostyczne MCI Kryteria diagnostyczne łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI) są niejednorodne i wzbudzają zastrzeżenia wśród wielu autorów. Najpowszechniej akceptowanymi są kryteria zaproponowane przez zespół ekspertów Mayo Clinic Group w 2004 r. Nawiązują one do kryteriów opisywanych wcześniej przez Petersena w 2001 r. oraz do ustaleń grupy ekspertów, utworzonych podczas Konferencji w Sztokholmie w 2003 r. [5, 18, 19, 20, 21, 22]. Kryteria te obejmują: skargi na upośledzenie pamięci zgłaszane przez informatora, tj. chorego, jego rodzinę lub jego lekarza (dane z wywiadu), prawidłowa codzienna aktywność życiowa (prosta codzienna aktywność życiowa zachowana, natomiast aktywność złożona zaburzona w mniejszym lub większym stopniu), prawidłowe globalne funkcjonowanie poznawcze, obiektywnie stwierdzone pogorszenie pamięci lub upośledzenie innego obszaru poznawczego potwierdzone odchyleniami standardowymi (SD) poniżej wartości odpowiednich dla wieku, wynik w Klinicznej Skali Otępienia (ang. CDR: Clinical Dementia Rating) równy lub powyżej 0.5, brak otępienia. Jako kryteria wykluczające przyjęto: a). depresję lub inną chorobę psychiczną, która może być przyczyną obserwowanego upośledzenia; b). przymglenie lub zaburzenia świadomości; c). upośledzenie funkcji poznawczych spowodowane lekami działającymi na CUN. Kryteria te zostały zoperacjonalizowane przez specjalistów z Memory Clinic w Basel (Szwajcaria) w 2007 [23] i przedstawiają się w sposób następujący: MMSE 24/30, podstawowe czynności dnia codziennego i złożonych funkcji instrumentalnych są oceniane klinicznie i na podstawie danych z NOSGER (bez dymensji > 10), IQCODE (< 4.0) i CDR ( 0.5), różnica w wynikach Z-score 1 w dwóch kolejnych badaniach oddzielonych co najmniej 6 miesięcy,

4 164 przynajmniej łagodne obniżenie w jednym lub więcej z następujących obszarów poznawczych: uwaga (podzielność, trwałość, itp.), pamięć (epizodyczna, semantyczna, werbalna, niewerbalna itp.), język (nazywanie, rozumienie, powtarzanie, itp.), praksja (ideomotoryczna, ideatoriczna itp.), gnozja (rozpoznawanie twarzy, przedmiotów, itd.), funkcje wykonawcze (werbalna i niewerbalna fluencja, set-shifting, błędy, itp.). Subtypy kliniczne MCI W 1999 roku Petersen i wsp. zaproponował kryteria diagnostyczne amnestycznego MCI, które obejmują [2]: skargi na upośledzenie pamięci zwykle potwierdzone przez informatora, obiektywnie stwierdzone pogorszenie pamięci, zasadniczo zachowane globalne funkcjonowanie poznawcze, brak istotnych zaburzeń codziennej aktywności życiowej, brak otępienia. W 2001 r. opublikowano rewizję kryteriów rozpoznawania MCI (MCI-R), uwzględniającą subtypy, jako ważny element diagnostyczny [24], a następnie w 2004 r. wyniki zespołu ekspertów dotyczące rozpoznawania różnych typów MCI [18]. W badaniu neuropsychologicznym zatem należy wziąć pod uwagę różne postacie kliniczne (subtypy) MCI, które obejmują zarówno formy o stabilnym, postępującym przebiegu, jak i postacie odwracalne. amnestyczne MCI (a-mci) ta postać przebiega z zaburzeniem pojedynczej funkcji poznawczej, którą jest pamięć i występuje rzadziej niż postać uogólniona; uogólnione MCI (multiple not-a i multiple a-mci) występuje z nieznacznie zaburzonymi wieloma funkcjami poznawczymi, w tym pamięcią lub bez; wybiórcze MCI (single not-a MCI) ta postać ma miejsce w przypadku zaburzonej wyraźnie pojedynczej funkcji poznawczej, ale nie dotyczy to funkcji pamięciowej. Badanie kliniczne W badaniu klinicznym osoby z MCI skarżą się na pogorszenie pamięci i/lub innych funkcji poznawczych, ale ich prosta codzienna aktywność (np. ubieranie, mycie, jedzenie) nie jest zaburzona, natomiast aktywność złożona (np. robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, planowanie, analizowanie) ulega nieznacznemu pogorszeniu, co w konsekwencji obniża ich efektywność działania i jakość życia Zaburzenia funkcjonowania poznawczego powinny być potwierdzone przez: badanie psychiatryczne (ukierunkowane na ocenę stanu psychicznego badanego oraz obiektywny wywiad), badanie neuropsychologiczne, oceniające sprawność funkcji poznawczych w badaniu przesiewowym (screening) lub/i pogłębionym, badania laboratoryjne, badanie neuroobrazowe.

5 165 Badanie neuropsychologiczne Celem badania neuropsychologicznego jest diagnostyka różnicowa osób spełniających kryteria łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI) lub otępienia, w oparciu o stworzony profil dysfunkcji, obiektywna ocena sprawności funkcji poznawczych, a także ocena progresji objawów (follow-up). Oceniany jest zarówno ogólny poziom sprawności intelektualnej, jak i sprawność poszczególnych obszarów poznawczych. Nie wystarczy jedynie potwierdzić wyniki wskazujące na obniżenie lub osłabienie sprawności intelektualnej, ale przede wszystkim należy określić spadek sprawności w porównaniu z okresem przed wystąpieniem zaburzeń. Istotne też jest określenie czynników etiologicznych. Diagnoza neuropsychologiczna skierowana jest na ocenę wielu czynności poznawczych, zarówno tych zachowanych, jak i tych, które w MCI mogły ulec obniżeniu. Badania wskazują, że u większości osób z diagnozą MCI obszarem najbardziej zaburzonym jest pamięć deklaratywna, głównie epizodyczna. Deficyty poznawcze mogą dotyczyć także innych funkcji poznawczych tj: orientacja autoi allopsychiczna, procesy spostrzegania, procesy uwagi (koncentracja, selektywność, przerzutność, męczliwość uwagi prostej i złożonej), procesy uczenia się i odtwarzania materiału słownego, procesy zapamiętywania i odtwarzania materiału wzrokowo-przestrzennego, sprawność językowa, w tym fluencja słowną czyli zdolność do generowania pojęć, umiejętność aktualizacji nazw, rozumienie, fluencja figuralną zdolności wzrokowo-przestrzenne (koordynacja wzrokowo-ruchowa, szybkość psychomotoryczna, analiza i synteza wzrokowa, praksja konstrukcyjna) myślenie abstrakcyjno-pojęciowe oraz funkcje wykonawcze (umiejętność planowania i kontrolowania działań umysłowych), a także ogólny poziom aktywności umysłowej. Ocena sprawności procesów pamięciowych, w tym głównie pamięci epizodycznej jest najbardziej pomocna w różnicowaniu: normy, MCI i AD [25, 20]. Armiz (2000) i inni badacze wskazują także, że istotna dla różnicowania jest również ocena sprawności pamięci semantycznej, zdolności wzrokowo-przestrzennych i procesów uwagi. Zaburzenia pamięci we wczesnej postaci AD charakteryzuje się bowiem ograniczeniem zdolności do korzystania z zasobów pojęciowych i semantycznych, a także utrwalania i przechowywania nowowyuczonych informacji oraz odtwarzania ich z odroczeniem, jak w przypadku pamięci epizodycznej [26 ]. Towarzyszą temu również deficyty językowe, dotyczące nazywania obiektów i fluencji słownej, a także zaburzenia pamięci wzrokowej oraz funkcji wzrokowo-przestrzennych [10]. W przypadku MCI amnestycznego (a-mci) należy w badaniu klinicznym, odczuwane przez pacjenta osłabienie pamięci, potwierdzić lub wykluczyć przez inne osoby lub/i w standardowym teście stwierdzić osłabienie pamięci większe niż przewidują to normy wiekowe (o co najmniej 1,5 SD). Na ogół zachowane są ogólne funkcje myślenia i wnioskowania, a także pozostała sprawność funkcji poznawczych. Normalna aktywność dzienna jest prawidłowa. Stopień osłabienia pamięci epizodycznej, szczególnie słownej, jest większy w konwertującym niż stabilnym MCI. Wymienia się ponadto zaburzenia takich funkcji jak: precyzyjna fluencja słowna i nazywanie, procesy uwagi, funkcje wykonawcze[1, 27, 28, 29]. Zgodnie z zaleceniami specjalistów z Memory Clinic w Basel (Szwajcaria) (2007), każda poznawcza domena powinna być oceniana na podstawie demograficznie skorygowanych wyników standaryzowanych (np. Z-score ), zgodnie z następującym schematem: wynik Z-score : [-1.03]: norma ( 15 th percentile); [-1.04] [-1.28] pogranicze (15 th 10 th percentile); [-1.29] [-1.64]: łagodne obniżenie (10 th 5 th percentile); [-1.65] [-2.33]: umiarkowane obniżenie (5 th 1 th percentile); [-2.34] : głębokie obniżenie ( 1 th percentile). W ocenie należy również uwzględnić fakt, że deficyty poznawcze nie mogą być wynikiem działania innych czynników, tj. leki (benzodiazepiny, leki przeciwpadaczkowe), urazu mózgu lub choroby ogólnoustrojowe (np. choroba nerek, ciężka niedokrwistość). W diagnozie klinicznej powinno się wziąć pod uwagę czynniki etiologiczne i w związku z tym następujące warianty MCI: zwyrodnieniowa MCI, naczyniopochodne MCI, afektywne MCI, inne MCI [23].

6 166 Etapy badania neuropsychologicznego: Diagnostyka neuropsychologiczna obejmuje: badania przesiewowe mające na celu wyłonienie grupy osób z MCI, spełniających określone kryteria diagnostyczne wg MCG, wg Petersen, Winblad, ICD 10, DSM IV [19, 18, 16, 17]; pogłębione szczegółowe badania neuropsychologiczne, mające na celu szczegółową analizę wzorca deficytów poznawczych. Testy wykorzystywane do diagnostyki MCI i otępienia uwagi ogólne Ocenę sprawności funkcji poznawczych przeprowadza się w oparciu o wystandaryzowane testy psychometryczne, jak i próby kliniczne (eksperymenty patognomiczne), których ocena opiera się głównie na doświadczeniu klinicznym. Należy przy tym pamiętać, że badania osób z podejrzeniem MCI, podobnie jak ocena osób we wczesnych stadiach choroby otępiennej nie jest łatwym procesem. Nie istnieje bowiem jeden test, czy określona, stała bateria testów przeznaczona do badania osób z MCI. Wiadomo jednak, że diagnoza ma zmierzać do sprawdzenia poziomu wielu aspektów funkcjonowania poznawczego. Stąd konieczność stosowania różnych narzędzi badawczych umożliwiających ocenę jak najszerszego spektrum czynności poznawczych. W przypadku podejrzenia MCI, International Working Group on MCI sugeruje, oprócz wymienionej wcześniej Skali Reisberga GDS, zastosowanie skali CDR (ang. The Clinical Dementia Rating), która oparta jest na wywiadzie klinicznym i posiada wysokie wskaźniki walidacyjne. Ogólny wynik wynoszący 0.5 jest często używany do identyfikacji występującego MCI. Ponadto sugeruje się, że indywidualna, subiektywna ocena spadku sprawności funkcjonalnej i poznawczej może być bardziej pomocna w rozpoznaniu niż ocena zgodna z normami dla wieku i wykształcenia. Zawsze jednak należy zastosować odpowiednie zestawy testów, odnoszące się do danych normatywnych i posiadających wystarczające wysokie wskaźniki psychometryczne, a także umożliwiające ocenę podstawowych obszarów funkcjonowania poznawczego badanego. Rekomendacje dot. badań screeningowych i pogłębionych w badaniu neuropsychologicznym W literaturze przedmiotu zostały opracowane i opublikowane rekomendacje dot. badań screeningowych i pogłębionych w badaniu neuropsychologicznym przez: Academy of Neurology z 1994 r. w Raport of the Quality Standards Subcommite of the The American American Academy of Neurology 1994 [30] i w Report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology w 2001 r.[21] The Resarch Committee of the American Neuropsychiatric Association z 1997 r. [31], International Psychogeriatric Association (IPA) z 2006 r. [32], Canadian Consensus Guideliness on Dementia z 2007 r. [33], Zalecane przez nich testy do badań screeningowych w przypadku różnicowania MCI i wczesnej fazy otępienia powinny charakteryzować się następującymi właściwościami: czas przeprowadzania badania przy pomocy jednego testu < 15 min, powinny umożliwiać ocenę wszystkich ważnych obszarów funkcjonowania poznawczego tj. pamięć, procesy uwagi (koncentracja), sprawność językowa, orientacja, funkcje wykonawcze, sprawność wzrokowo-przestrzenna, i inne, powinny posiadać odpowiednie właściwości psychometryczne, tj. trafność, rzetelność, (potwierdzone w badaniach: test-retest, inter-rater),

7 167 powinny umożliwiać interpretację zaburzeń poznawczych przez oceniającego (łatwe do zastosowania i interpretacji dla badacza), mogą być przeprowadzane w formie: papier i ołówek lub komputerowej. Wśród zestawu standardowych testów stosowanych dotychczas wymienia się: MMSE (Mini Mental State Examination), Clock Drawing Test (CDR) Test Rysowania Zegara, Delayed Word Recall (Test Uczenia się Słów, co najmniej 2 próby po 10 słów): bezpośrednie i odroczone odtwarzanie, Verbal fluency Test (Test: Letter und Animal Fluency), Podtest Podobieństwa z WAIS-R, Trail Making Test (TMT) Test Łączenia Punktów (A&B). Rekomenduje się również możliwość wykorzystania nowych testów pomocnych do różnicowania MCI i otępienia: Modified MMSE (Mini Mental State Examination), MMSE, Mini-Cog, Montrealska Skala Funkcji Poznawczych [ang. MoCA: Montreal Cognitive Assessment], Dem Tect, ACE R, TYM (Test Your Memory), 6-Item Screener, Short Test of Mental Status, Inne podtesty z WAIS-R (PL) tj. Powtarzanie Cyfr, Symbole Cyfr, Klocki) Test 15 Słów Rey a (RVLT) lub CVLT, 7-Minute Screen, Memory Impairment Screen, ADAS-cog Delayed Word Recall, Abbreviated Mental Test, Hopkins Verbal learning Test, 6-item Cognitive Impairment Test. W tabelach poniżej (1 i 2) zestawiono wyniki 10 głównych badań o charakterze metaanaliz, oceniających właściwości psychometryczne rekomendowanych testów screeningowych, dokonane na przestrzeni ponad 10 ostatnich lat [34]. Na podstawie zestawienia danych można stwierdzić, iż największą czułością i specyficznością dla MCI odznacza się Test MoCA z 90% czułością do ujawniania MCI, następnie zalecany jest Test Dem Tect z 80% czułością i większą specyficznością niż MoCA (92%). Czas przeprowadzania badania w przypadku obydwu testów wynosi ok. 15 min. Autorzy metaanalizy nie uwzględnili danych odnośnie testów ACE-R i TYM

8 168 Tab. 1. Właściwości psychometryczne testów przesiewowych do oceny MCI na podstawie metaanaliz za Nasreddine (2008) [34] Table 1. Psychometric properties of the screening tests for the assessment of MCI based on meta-analyzes by Nasreddine (2008) [34]. Tests MCI screening tests Sensitivity (%) Specificity (%) Time (min) MoCA Dem Tect Item Screener Short Test of Mental Status Mini-Cog MMSE CDT Tab. 2. Właściwości psychometryczne testów do oceny otępienia na podstawie metaanaliz za Nasreddine [34]. Table 2. Psychometric properties of the screening tests for the assessment of dementia based on meta-analyzes by Nasreddine (2008) [34]. Otępienie screening tests Tests Sensitivity (%) Specificity (%) Time (min) Dem Tect MoCA Minute Screen Mini-Cog MMSE Memory Impairment Screen Short Test of Mental Status Abbreviated Mental Test Item Screen Hopkins Verbal Learning Test Item Cognitive Impaitrment Test CDT

9 169 Na podstawie porównań można stwierdzić, iż największą czułością i specyficznościądla AD odznaczają się następujące testy: DemTect, MoCA, Mini-Cog, Hopkins VLT, MMSE. Test DemTect ma również wyższą specyficzność w stosunku do Testu MoCA. Jeśli uwzględnimy doniesienia z literatury dotyczące właściwości psychometrycznych kolejnych dwóch testów: ACE-R (czułość: 94%, specyficzność: 89%, przy pkt. odcięcia 88) i TYM (czułość: 93%, specyficzność: 86%, przy przedziale wyników 25 i poniżej 42 pkt.) [35, 36], to zauważymy, że są bardzo wysokie właściwości psychometryczne obu testów. Test MMSE jest najczęściej wykorzystywany w diagnostyce otępień i MCI. Należy jednak uwzględnić fakt, podnoszony przez klinicystów i oparty na doniesieniach z badań, że od 35% do 50% pacjentów z wczesnym stadium otępienia jest błędnie klasyfikowanych jako pacjenci bez deficytów poznawczych lub z deficytami poznawczymi bez otępienia. J. Brown na podstawie przeglądu badań stwierdza, że czułość testu MMSE dla pacjentów z AD, przy uwzględnieniu punktu odcięcia 23 pkt. wynosi od 49% do 69% (średnia ok. 52%). Test ten nie pozwala w wystarczającym stopniu na ocenę procesów myślenia, funkcji wykonawczych, sprawności wzrokowo-przestrzennych, a funkcje dotyczące sprawności językowych i pamięciowych są zbyt proste [36]. Zaleca się, aby stosować go łącznie z Testem Rysowania Zegara (CDT), który obejmuje ocenę funkcji wykonawczych, sprawności wzrokowo-przestrzennych, i innymi testami screeningowymi. MMSE nie pozwala również w wystarczającym stopniu na różnicowanie i diagnozowanie otępienia innego typu niż AD, np. czołowego, czołowo-skroniowego, pochodzenia naczyniowego. Natomiast Mini-Cog, w oprac. Borsona i wsp., opublikowany w 2000 r, obejmuje próby uczenie się werbalno-słuchowe 3-itemowe, Test Rysowania Zegara i powtarzanie odroczone 3-itemowe. Zaletą testu jest krótki czas administrowania i mały wpływ czynników kulturowych i wykształcenia. Test ten jest wystarczająco czuły w przypadkach umiarkowanych otępień, ale w przypadku rozpoznawania MCI i różnicowania z otępieniem wymaga dodatkowych narzędzi. Wnioski MCI jest odrębnym zespołem objawów klinicznych, którego podłożem jest proces patologiczny o rożnej etiologii. MCI może rozwinąć się w różne typy otępienia lub być odwracalne, może także pozostać na poziomie stabilnym. Pacjenci z MCI powinni być zatem możliwie szybko zidentyfikowani i monitorowani ze względu na zwiększone ryzyko progresji do otępienia. Rekomendacje odnośnie neuropsychologicznej diagnozy MCI podkreślają dużą ostrożność w rozpoznawaniu MCI, konieczność interdyscyplinarnego i prospektywnego badania, z uwzględnieniem wystandaryzowanych narzędzi, subtypów i etiologii.

10 170 Pismiennictwo [1] Hamid R, Okhravi, Palmer R: Mild cognitive impairment: Challenges in research and in practice. Cleveland Clinic Journal of Medicine December 2012, vol [2] Petersen R.C, Smith G.E, Waring S.C, Ivnik R.J, Tangalos E.G, Kokmen E: Mild cognitive impairment: clinical charcterization and outcome. Arch Neurol 1999, 56, [3] Palmer K, Di Iulio F, Varsi AE, et al. Neuropsychiatric predictors of progression from amnestic-mild cognitive impairment to Alzheimer s disease: the role of depression and apathy. J Alzheimers Dis 2010;20: Medline. [4] Graham J.E, Rockwood K, Beattie B.L, Eastwood R, Gauthier S, Tuokko H, McDowell I: Prevalence and severity of cognitive impairment with and without dementia in elderly population. Lancet 1997, 349, [5] Touchon J: Recent consensus efforts in the diagnosis of mild cognitive impairment. Psychogeriatrics, 2006; 6: S23-S25. [6] Petersen RC, O Brien J. Mild cognitive impairment should be considered for DSM-V. J Geriatr Psychiatry Neurol 2006; 19: Abstract/FREE Full Text. [7] Reischies F.M, Hellweg R: Prediction of deterioration in mild cognitive disorder in old age neuropsychological and neurochemical parameters of dementia diseases. Compr Psychiatry 2000, 41, [8] Patel BB, Holland NW. Mild cognitive impairment: hope for stability, plan for progression. Cleve Clin J Med 2012; 79: Abstract/FREE Full Text. [9] Larrieu S, Letenneur L, orgogozojm et All: Incidence and out-come of mild cognitive impairment In a population-based prospective kohort. Neurology 2002; 59: [10] Gabryelewicz T: Łagodne zaburzenia poznawcze stan fizjologiczny czy patologiczny. 2008, 3: [11] Kral V.T: Neuropsychiatric observation In an old people s Home. Studiem In memory dysfunction in senescence. J Gerontol, 1958, 13: [12] Crook TJ, Bartus RT, et All: Age Associated Memory Impairment: proposed diagnostics criteria and measures of clinical change. Raport of national Institute of Menthal Health Work Group. Develop Neuropsychol, 1986, 2, [13] Caine ED: Should Ageing Associated Cognitive Decline be included in the DSM-IV? J Neuropsychiatry, 1993, 5: 1-5. [14] Levy R: Ageing Associated Cognitive Decline. Int Psychogeriatr, 1994, 6: [15] Reisberg B, Ferris SH, et All: Stage specific behavioral cognitive, and In vivo changes In community residing subjects with Age-Associated memory Impairment and Primary Degenerative Dementia of the Alzheimer type. Drug Develop Res, 1988, 15: [17] Word Health Organization. Te ICD-10 classification of mental and behavioral disorders. WHO, Geneva, [18] American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical Manual Disorders: Fourth Edition, DSM-IV, American Psychiatric Association, Washington, [19] Winblad B, Palmer K, Kivipelto M, Jelic V et All: Mild Cognitive Impairment beyond controversises, towards a consensus: report of the International Working Group on Mild Cognitive Impairment. J Intern Med, 2004,256: , tłum. Gabryelewicz T, [21] Petersen R.C, Smith G.E, Waring S.C, Ivnik R.J, Kokmen E, Tangelos E.G: Ageing, memory, and Mild Cognitive Impairment. Int Psychogeriatr 9, 1997, [22] Petersen R.C, Doody R, Kurz A, Mohs R.C, Morris J.C, Rabins P.V, Ritchie K, Rossor M, Thal L, Winblad B. (2001): Current concepts in mild cognitive impairment. Arch Neurol 58, [23] Petersen RC, Stevens JG, Ganguli M. Tagales EG, Cummings JL, De Kosky ST. Practice parameter: Early detection of dementia: Mild cognitive impairment (an evidence based review) Report of the Quality standards Subcommittee of the American Academy of Neurology. Neurology 2001,56 (9) [24] Nordlung A, Rolstad S, Hellstrom P, Sjogren M, Hansen S, Wallin A: The Goteborg MCI study: mild cognitive impairment is a heterogeneous condition. Jneurol Neurosurg Psychiatry 2005, 76,

11 171 [25] Sollberger M, Monsch A: Diagnostic Manual for Dementia. Memory Clinic Neuropsychological Center, Basel, University Hospital Basel, Switzerland.Version [25] Ritche RC, Smith GE, Waring S.C, Ivnik RJ et all. Mild cognitive impairment clinical characterization and outcome. Arch Neurol 1999; 58: [26] Almkvist O, Bäckman L: Detection and staging of early clinical dementia. Acta Neurol Scand 1993, 88, [27] Arnaiz E, Blomberg M, Fernaeus S, Wahlund L, Winblad B, Almkvist O: Psychometric discrimination of Alzheimer s disease and mild cognitive impairment. Alzheimer s Report , Celsis P, Agneil A, Cardebrat D, Age related cognitive decline: a clinical entity? A longitudinal study of cerebral blood flow and memory performance. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1997, 62, [29] Kluger A, Gianutsos J.G, Golomb J, Ferris S.H, Reisberg B: Motor/psychomotor dysfuncion in normal aging, mild cognitive decline, and early Alzheimer s disease: diagnostic and differential diagnostic features. Int Psychogeriatr 1997, 9, [29] Ritchie K, Leibovici D, Ledésert B, Touchon J: Sub-clinical cognitive impairment: epidemiology and clinical characteristics. Comp Psychiatry 1999, 40, 1-6. [30] Practice parameter for diagnosis and evoluation of dementia sumary statement. Raport of the Quality Standards Subcommite of the American Academy of Neurology. Neurology 1994, 44, 11: [31] Malloy PF. Cummings JL. Coffey CE. et al. Cognitive screening instruments in neuropsychiatry a report of the Committee on of the American Neuropsychiatric Association. J. Neuropsychiatry Clin Neurosci. 1997, 9 (2), [32] Shulman Kl. Hormann N. Brodaty H, et al. IPA survey of brief cognitive screening instruments, Int Psychogeriatr 2006, 18(2): [33] Cherkow H, Nasreddine Z, Joanette Y, et al. Mild cognitive impairment and cognitive impairment no dementia. Part A, concept and diagnosis. Alzheimer Dement 2007, 3, 4, [34] Nasreddine Z: Short Clinical Asseements Appilcable to busy Practices. An expert panel review of clinical challenges In primary care and psychiatry. Primary Psychiatry, 2008,15: 10, Suppl. 6. [35] Addenbrooke s Cognitive Examination - ACE-R, Revised Version, May, 2004, wersja eksperymentalna: E. Sitek, W. Subotowicz. [36] Brown J: Self administered cognitive screening test TYM for detection of Alzheimer s disease: cross sectional study. BMJ, 2009, 338,2030,doi: /bmj,b2030. Revieved/Zrecenzowano Accepted/Zatwierdzono do druku

12 KOMUNIKAT REDAKCJI Szanowni Prenumeratorzy! Uprzejmie przypominamy, że zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 2 października 2004 roku w sprawie sposobu dopełnienia obowiązku doskonalenia zawodowego lekarzy i lekarzy dentystów prenumerata czasopisma PSYCHOGERIATRIA POLSKA indeksowanego w Index Copernicus umożliwia doliczenie 5,27 punktów edukacyjnych do ewidencji doskonalenia zawodowego. Podstawą weryfikacji jest dowód opłacenia prenumeraty lub zaświadczenie wystawione przez Wydawcę.

Prof. zw. dr hab. med. Alina Borkowska Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy

Prof. zw. dr hab. med. Alina Borkowska Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy Prof. zw. dr hab. med. Alina Borkowska Katedra i Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy Ocena rozprawy doktorskiej mgr Doroty Szcześniak pt. Właściwości psychometryczne

Bardziej szczegółowo

Znaczenie badania neuropsychologicznego w diagnostyce otępienia

Znaczenie badania neuropsychologicznego w diagnostyce otępienia ISSN 1734 5251 Znaczenie badania neuropsychologicznego w diagnostyce otępienia Sławomira Kotapka-Minc Oddział Psychogeriatrii i Poradnia Zaburzeń Pamięci, II Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia pamięciczy. demencja? Maria Barcikowska, Zespół Kliniczno-Badawczy Chorób Zwyrodnieniowych CUN, IMDiK PAN

Zaburzenia pamięciczy. demencja? Maria Barcikowska, Zespół Kliniczno-Badawczy Chorób Zwyrodnieniowych CUN, IMDiK PAN Zaburzenia pamięciczy zawsze demencja? Maria Barcikowska, Zespół Kliniczno-Badawczy Chorób Zwyrodnieniowych CUN, IMDiK PAN Pamięć epizodyczna: typu wspomnieniowego, wiąże się z osobistą przeszłością i

Bardziej szczegółowo

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska Standardy postępowania w chorobach otępiennych Maria Barcikowska Rozwój wiedzy od 1984 1. Przestało obowiązywać rozpoznanie AD przez wykluczenie - fenotyp został ostatecznie zdefiniowany 2. Rozwój metod

Bardziej szczegółowo

Rozpowszechnienie łagodnych zaburzeń funkcji poznawczych w populacji regionu gdańskiego

Rozpowszechnienie łagodnych zaburzeń funkcji poznawczych w populacji regionu gdańskiego PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2009;6(3):117-122 artykuł oryginalny orginal article Rozpowszechnienie łagodnych zaburzeń funkcji poznawczych w populacji regionu gdańskiego Prevalence of MCI in a population from

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji www.aotmit.gov.pl Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 118/2015 z dnia 6 lipca 2015 r. o projekcie programu Program profilaktyki

Bardziej szczegółowo

Alina Borkowska, Monika Wilkość, Janusz Rybakowski. The effect oj donepezil on working memory disturbances in Alzheimer s Disease

Alina Borkowska, Monika Wilkość, Janusz Rybakowski. The effect oj donepezil on working memory disturbances in Alzheimer s Disease FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII, 2003, 4,95-10 l Alina Borkowska, Monika Wilkość, Janusz Rybakowski Wpływ donepezilu na zaburzenia pamięci operacyjnej u osób z chorobą Alzheimera The effect oj

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZDROWOTNY WCZESNEGO WYKRYWANIA OTĘPIEŃ LUB INNYCH ZABURZEŃ FUNKCJI POZNAWCZYCH

PROGRAM ZDROWOTNY WCZESNEGO WYKRYWANIA OTĘPIEŃ LUB INNYCH ZABURZEŃ FUNKCJI POZNAWCZYCH PROGRAM OPRACOWANY PRZEZ WOJEWÓDZKI SZPITAL PSYCHIATRYCZNY W WARCIE PROGRAM ZDROWOTNY WCZESNEGO WYKRYWANIA OTĘPIEŃ LUB INNYCH ZABURZEŃ FUNKCJI POZNAWCZYCH Warta, wrzesień 2010 roku I. Podstawa prawna.

Bardziej szczegółowo

O mózgu starzejącym się inaczej... -opowieści neuropsychologiczne

O mózgu starzejącym się inaczej... -opowieści neuropsychologiczne O mózgu starzejącym się inaczej... -opowieści neuropsychologiczne Emilia Sitek Gdański Uniwersytet Medyczny Szpital Specjalistyczny Św. Wojciecha, O. Neurologii gdański ośrodek European Huntington s Disease

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

Szpital Szaserów pomimo wielokrotnych pisemnych próśb pacjenta nie wysłał swojemu pacjentowi testów psychologicznych MMPI 2 i CAPS.

Szpital Szaserów pomimo wielokrotnych pisemnych próśb pacjenta nie wysłał swojemu pacjentowi testów psychologicznych MMPI 2 i CAPS. Szpital Szaserów pomimo wielokrotnych pisemnych próśb pacjenta nie wysłał swojemu pacjentowi testów psychologicznych MMPI 2 i CAPS. Testy (niekompletne) zostały wysłane dopiero do sądu karnego Legionowo

Bardziej szczegółowo

ARTYKUŁ ORYGINALNY/ORIGINAL PAPER

ARTYKUŁ ORYGINALNY/ORIGINAL PAPER 5 G E R I A T R I A 2014; 8: 5-12 ARTYKUŁ ORYGINALNY/ORIGINAL PAPER Otrzymano/Submitted: 17.03.2014 Poprawiono/Corrected: 25.03.2014 Zaakceptowano/Accepted: 26.03.2014 Akademia Medycyny Montrealski Test

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii.

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Michał Wroniszewski Fundacja SYNAPSIS Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Otrębusy, 8.11.2011 r. SKALA ZJAWISKA 1. Epidemiologa

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym wieku w Praktyce Lekarza Rodzinnego

Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym wieku w Praktyce Lekarza Rodzinnego M.M. Bujnowska-Fedak, U. Grata- Borkowska, B.J. Sapilak Otępienie i depresja u pacjentów w podeszłym : 349 353 Copyright by Wydawnictwo Continuo PRACE ORYGINALNE ORIGINAL PAPERS Otępienie i depresja u

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Pierwsze w Europie certyfikowane szkolenie z testu przesiewowego STAT

Pierwsze w Europie certyfikowane szkolenie z testu przesiewowego STAT Pierwsze w Europie certyfikowane szkolenie z testu przesiewowego STAT Screening Tool for Autism in Toddlers and Young Children 25 / 26 kwietnia 2015 r., Warszawa STAT to narzędzie przesiewowe drugiego

Bardziej szczegółowo

Różnicowanie przyczyn zaburzeń funkcji poznawczych w wieku podeszłym Differentiation of causes of cognitive impairment in the elderly age

Różnicowanie przyczyn zaburzeń funkcji poznawczych w wieku podeszłym Differentiation of causes of cognitive impairment in the elderly age 279 G E R I A T R I A 2010; 4: 279-283 ARTYKUŁ POGLĄDOWY/REVIEW PAPER Otrzymano/Submitted: 16.11.2010 Poprawiono/Corrected: 18.11.2010 Zaakceptowano/Accepted: 18.11.2010 Akademia Medycyny Różnicowanie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne w ³agodnych zaburzeniach funkcji poznawczych Neuropsychiatric Symptoms in Mild Cognitive Impairment

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne w ³agodnych zaburzeniach funkcji poznawczych Neuropsychiatric Symptoms in Mild Cognitive Impairment PSYCHOGERIATR POL 2004;1:23-28 praca oryginalna oryginal paper ISSN 1732-2642 Leszek Bidzan, Mariola Bidzan Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne w ³agodnych zaburzeniach funkcji poznawczych Neuropsychiatric

Bardziej szczegółowo

Neuropsychologiczna ocena dysfunkcji poznawczych w depresji po udarze mózgu

Neuropsychologiczna ocena dysfunkcji poznawczych w depresji po udarze mózgu Psychiatria PRACA ORYGINALNA tom 4, nr 2, 39 44 Copyright 2007 Via Medica ISSN 1732 9841 Alina Borkowska, Ilona Warwas, Monika Wiłkość, Wiktor Dróżdż Zakład Neuropsychologii Klinicznej Uniwersytetu Mikołaja

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia

Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2008;5(3):139-146 artykuł oryginalny oryginal article Zaburzenia zachowania i objawy psychotyczne oraz funkcjonowanie społeczne a nasilenie otępienia Relationship between behavioral

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Jatczak-Stańczyk, Katarzyna Nowakowska, Józef Kocur Zakład Rehabilitacji Psychospołecznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi.

Agnieszka Jatczak-Stańczyk, Katarzyna Nowakowska, Józef Kocur Zakład Rehabilitacji Psychospołecznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi. 86 G E R I A T R I A 213; 7: 86-9 Akademia Medycyny ARTYKUŁ ORYGINALNY/REVIEW PAPER Otrzymano/Submitted: 27.4.213 Poprawiono: 6.6.213 Zaakceptowano/Accepted: 18.6.213 Współwystępowanie zaburzeń poznawczych

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ 1. Wyróżniamy dwa rodzaje diagnozy ze względu na cel: A. diagnoza dla selekcji = diagnoza negatywna (określająca defekty i dysfunkcje) jej celem jest stwierdzenie

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz Department

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu SBN Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

The epidemiology of dementia in Poland epidemiological research review

The epidemiology of dementia in Poland epidemiological research review Postępy Nauk Medycznych, t. XXIV, nr 8, 2011 Borgis *Andrzej Kiejna 1, Dorota Frydecka 1, Przemysław Biecek 2, Tomasz Adamowski 1 Epidemiologia zaburzeń otępiennych w Polsce przegląd badań** The epidemiology

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW

SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW * ZIMA * WIOSNA * 2010 * N.Z.O.Z. OŚRODEK TERAPII I PSYCHOEDUKACJI KOMPAS SERDECZNIE ZAPRASZA NA SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW "Mózg a Człowiek" SZKOLENIE Z ZAKRESU PODSTAW DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 118/2013 z dnia 13 maja 2013 r. o projekcie programu Program zdrowotny wczesnego wykrywania otępień lub innych

Bardziej szczegółowo

Diagnostyczna wartość testów neuropsychologicznych w łagodnych zaburzeniach poznawczych towarzyszących chorobie Parkinsona

Diagnostyczna wartość testów neuropsychologicznych w łagodnych zaburzeniach poznawczych towarzyszących chorobie Parkinsona Psychiatr. Pol. 2014; 48(2): 331 343 PL ISSN 0033-2674 www.psychiatriapolska.pl Diagnostyczna wartość testów neuropsychologicznych w łagodnych zaburzeniach poznawczych towarzyszących chorobie Parkinsona

Bardziej szczegółowo

Sposoby i formy oceny kompetencji klinicznych

Sposoby i formy oceny kompetencji klinicznych Sposoby i formy oceny kompetencji klinicznych WYBRANE FORMY EGZAMINOWANIA JAKO NARZĘDZIA KONTROLI EFEKTÓW I JAKOŚCI KSZTAŁCENIA 14 MARCA 2014 dr n. farm. Mariusz Panczyk mariusz.panczyk@wum.edu.pl Zakład

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

(Addenbrooke s cognitive examination - Final Revised Version, 2005, tłum. M.Roessler) ORIENTACJA Zapytaj o: (Dzień) (Miesiąc) (Rok) WYNIK (0-5):

(Addenbrooke s cognitive examination - Final Revised Version, 2005, tłum. M.Roessler) ORIENTACJA Zapytaj o: (Dzień) (Miesiąc) (Rok) WYNIK (0-5): ACE-R DO UŻYTKU WEWNĘTRZNEGO IPiN SKALA FUNKCJONOWANIA POZNAWCZEGO (Addenbrooke s cognitive examination - Final Revised Version, 2005, tłum. M.Roessler) Imię i nazwisko: Data badania: Data urodzenia: Badający:

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Andrzej Potemkowski Zakład Psychologii Klinicznej i Psychoprofilaktyki. Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

prof. dr hab. Andrzej Potemkowski Zakład Psychologii Klinicznej i Psychoprofilaktyki. Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie Lekarz, neurolog Marzena Zboch Dyrektor ds. medycznych Ośrodek Badawczo- Naukowo- Dydaktyczny Chorób Otępiennych Uniwersytetu Medycznego, im. Księdza Henryka Kardynała Gulbinowicza SP ZOZ w Ścinawie Rozprawa

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO OLIGOFRENOPEDAGOGIKA

Bardziej szczegółowo

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE SUM - WLK 2011 WYKŁAD PIĄTY: BIOSTATYSTYKA C.D. Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU Dokumentowanie efektu (analiza danych

Bardziej szczegółowo

Zawartość sylabusa MENTORING STUDENCKIEGO KOŁA NAUKOWEGO. Diagnoza neuropsychologiczna funkcji poznawczych

Zawartość sylabusa MENTORING STUDENCKIEGO KOŁA NAUKOWEGO. Diagnoza neuropsychologiczna funkcji poznawczych Projekt Rozwój potencjału Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej poprzez dostosowanie oferty edukacyjnej do Zawartość sylabusa MENTORING STUDENCKIEGO KOŁA NAUKOWEGO Diagnoza neuropsychologiczna funkcji

Bardziej szczegółowo

Ocena zaburzeń funkcji poznawczych osób starszych próba porównania poszczególnych metod przesiewowych*

Ocena zaburzeń funkcji poznawczych osób starszych próba porównania poszczególnych metod przesiewowych* Gerontologia Polska PRACA ORYGINALNA tom 16, nr 2, 111 118 ISSN 1425 4956 Jolanta Wilmańska, Ewa Gułaj Klinika Geriatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Ocena zaburzeń funkcji poznawczych osób starszych

Bardziej szczegółowo

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Epidemiologia 2010 Przewidywana liczba osób na świecie które

Bardziej szczegółowo

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Dziecko z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Ocena sprawności ogólnej, funkcjonowania codziennego oraz jakości życia u chorych w podeszłym wieku z podejrzeniem zespołu otępiennego

Ocena sprawności ogólnej, funkcjonowania codziennego oraz jakości życia u chorych w podeszłym wieku z podejrzeniem zespołu otępiennego PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2012;9(4):149-160 artykuł oryginalny original article Ocena sprawności ogólnej, funkcjonowania codziennego oraz jakości życia u chorych w podeszłym wieku z podejrzeniem zespołu otępiennego

Bardziej szczegółowo

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję.

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję. Test wiedzy o chorobie Alzheimera Poniżej znajdują się stwierdzenia dotyczące choroby Przeczytaj proszę każde stwierdzenie i otocz kółkiem Prawda, jeśli uważasz, że zdanie jest prawdziwe, lub Fałsz, jeśli

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja funkcjonalna ICF a standaryzacja pomocy społecznej

Klasyfikacja funkcjonalna ICF a standaryzacja pomocy społecznej Klasyfikacja funkcjonalna ICF a standaryzacja pomocy społecznej Dorota Podgórska-Jachnik Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Łodzi Zgierz, 15 maja 2014 r. Standardy jakości życia w domach opieki o charakterze

Bardziej szczegółowo

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Plan wystąpienia Diagnoza zaburzeń językowych w Polsce Perspektywa badawcza

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

Alzheimer - przedwczesna demencja starcza

Alzheimer - przedwczesna demencja starcza ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej Alzheimer - przedwczesna demencja starcza Katowice 26 LAT ODKRYCIA CHOROBY ALZHEIMERA 21 września

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu CBNP Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Geriatryczna Skala Oceny Depresji a sytuacja materialna i rodzinna osób starszych. Wstępne wyniki projektu PolSenior

Geriatryczna Skala Oceny Depresji a sytuacja materialna i rodzinna osób starszych. Wstępne wyniki projektu PolSenior Aleksandra Szybalska Katarzyna Broczek Warszawski Uniwersytet Medyczny Malwina Wawrzyniak Warszawski Uniwersytet Medyczny Małgorzata Mossakowska Geriatryczna Skala Oceny Depresji a sytuacja materialna

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

2015-05-11. Warunki badania. Diagnoza neuropsychologiczna osób starszych, współpraca neuropsychologa z neurologiem, psychiatrą i geriatrą

2015-05-11. Warunki badania. Diagnoza neuropsychologiczna osób starszych, współpraca neuropsychologa z neurologiem, psychiatrą i geriatrą Diagnoza neuropsychologiczna osób starszych, współpraca neuropsychologa z neurologiem, psychiatrą i geriatrą Emilia Sitek Oddział Neurologii i Oddział Udarowy, Szpital Św. Wojciecha, Copernicus Podmiot

Bardziej szczegółowo

SYLABUS I II III IV X V VI 1 2 3 4 5 6 7 8 X 9 10 11 12. ..., w tym:... - wykłady, 10 - seminaria, 20 ćwiczenia,... fakultety

SYLABUS I II III IV X V VI 1 2 3 4 5 6 7 8 X 9 10 11 12. ..., w tym:... - wykłady, 10 - seminaria, 20 ćwiczenia,... fakultety Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Lekarski I Lekarski Jednolite studia magisterskie Stacjonarne Polski SYLABUS Geriatria Rodzaj przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Źródło: Alcohol Alert, nr: 30, Październik 1995, National Institute on Alcohol Abuse and alcoholism. http://www.niaaa.nih.gov

Źródło: Alcohol Alert, nr: 30, Październik 1995, National Institute on Alcohol Abuse and alcoholism. http://www.niaaa.nih.gov tłum. Magdalena Ślósarska Rok: 2000 Czasopismo: Alkohol i Nauka Numer: 7 Źródło: Alcohol Alert, nr: 30, Październik 1995, National Institute on Alcohol Abuse and alcoholism. http://www.niaaa.nih.gov Diagnozowanie

Bardziej szczegółowo

ISSN 1895-3166. Psychiatria i Psychoterapia 2013; tom 9, numer 1: strony 3-13. wersja pierwotna - elektroniczna

ISSN 1895-3166. Psychiatria i Psychoterapia 2013; tom 9, numer 1: strony 3-13. wersja pierwotna - elektroniczna Psychiatria i Psychoterapia 2013; tom 9, numer 1: strony 3-13 ISSN 1895-3166 wersja pierwotna - elektroniczna Natalia Treder, Krzysztof Jodzio HETEROGENICZNOŚĆ FUNKCJONOWANIA POZNAWCZEGO I JEGO ZABURZEŃ

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Załącznik do uchwały nr 80/2014 r. z dnia 28.05.2014r. II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki II.1. Tabela odniesień efektów kierunkowych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU WYBRANYCH ZAGADNIEŃ NEUROPSYCHOLOGII KLINICZNEJ I DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ PT. MÓZG A CZŁOWIEK A JEGO DIAGNOSTA

PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU WYBRANYCH ZAGADNIEŃ NEUROPSYCHOLOGII KLINICZNEJ I DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ PT. MÓZG A CZŁOWIEK A JEGO DIAGNOSTA PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU WYBRANYCH ZAGADNIEŃ NEUROPSYCHOLOGII KLINICZNEJ I DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ PT. MÓZG A CZŁOWIEK A JEGO DIAGNOSTA ZJAZD 1 STRUKTURA, FUNKCJA I MECHANIZMY PATOLOGII UKŁADU

Bardziej szczegółowo

OBCIĄŻENIE OSÓB SPRAWUJĄCYCH OPIEKĘ NAD OSOBAMI Z CHOROBĄ ALZHEIMERA. WYNIKI WSTĘPNE

OBCIĄŻENIE OSÓB SPRAWUJĄCYCH OPIEKĘ NAD OSOBAMI Z CHOROBĄ ALZHEIMERA. WYNIKI WSTĘPNE Nowiny Lekarskie 2013, 82, 1, 25 30 BARBARA GRABOWSKA-FUDALA, KRYSTYNA JARACZ, ANNA SMELKOWSKA, JOANNA PNIEWSKA, MAŁGORZATA BUCZKOWSKA OBCIĄŻENIE OSÓB SPRAWUJĄCYCH OPIEKĘ NAD OSOBAMI Z CHOROBĄ ALZHEIMERA.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia snu u pacjentów z zespołem otępiennym oraz u ich opiekunów

Zaburzenia snu u pacjentów z zespołem otępiennym oraz u ich opiekunów PRACA ORYGINALNA Zaburzenia snu u pacjentów z zespołem otępiennym oraz u ich opiekunów Sleep problems in group of patients with dementia and in group of carers of these patients Emilia Hercuń-Marchwiarz,

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące

Bardziej szczegółowo

Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych MoCA 7.2 polska adaptacja metody i badania nad równoważnością

Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych MoCA 7.2 polska adaptacja metody i badania nad równoważnością Psychiatr. Pol. 2015; 49(1):171 179 PL ISSN 0033-2674 www.psychiatriapolska.pl DOI: 10.12740/PP/24748 Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych MoCA 7.2 polska adaptacja metody i badania nad równoważnością

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Informacje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Obowiązkowy Wydział Nauk o Zdrowiu Położnictwo

Bardziej szczegółowo

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina testów CFT Rodzina testów CFT (Culture Fair Intelligence Test) obejmuje grupę narzędzi służących do badania inteligencji ogólnej. Poszczególne

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia toksyną botulinową a ocena klinimetryczna nasilenia objawów u pacjentów z dystonią szyjną

Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia toksyną botulinową a ocena klinimetryczna nasilenia objawów u pacjentów z dystonią szyjną Michał Dwornik 1, Jarosław Oborzyński 2, Małgorzata Tyślerowicz 2, Jolanta Kujawa 3, Anna Słupik 1, Emilia Zych 4, Dariusz Białoszewski 1, Andrzej Klimek 5 Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Business Development Manager Konferencja naukowo-szkoleniowa Ryn Badania laboratoryjne w chorobach nerek Wyzwaniem dla współczesnej medycyny jest badanie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia osób chorych neurologicznie. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie.

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia osób chorych neurologicznie. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia osób chorych neurologicznie Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

Porównanie jakości życia u chorych z zespołami depresyjnymi i białaczkami

Porównanie jakości życia u chorych z zespołami depresyjnymi i białaczkami Piotr Magiera, Miko/aj Majkowicz, Iwona Trzebiatowska, Krystyna de Walden-Ga/uszko Porównanie jakości życia u chorych z zespołami depresyjnymi i białaczkami Katedra i I Klinika Chorób Psychicznych AM w

Bardziej szczegółowo

PL 1 PL. Konkluzja pokonferencyjna. Uczestnicy Konferencji z zadowoleniem przyjmują:

PL 1 PL. Konkluzja pokonferencyjna. Uczestnicy Konferencji z zadowoleniem przyjmują: 1st European Day of the Brain. Ageing, Stroke, and Alzheimer s Disease - Finding Innovative Solutions - Experts Conference during Polish Presidency of the European Union Council (18 November 2011, Learning

Bardziej szczegółowo

Podejście ukierunkowane na potrzeby osoby w wyznaczaniu celów rehabilitacyjnych www.leonardo.org.pl www.leonardo.org.uk www.leonardodavinci.

Podejście ukierunkowane na potrzeby osoby w wyznaczaniu celów rehabilitacyjnych www.leonardo.org.pl www.leonardo.org.uk www.leonardodavinci. Podejście ukierunkowane na potrzeby osoby w wyznaczaniu celów rehabilitacyjnych Julia Johnson Zespół Rehabilitacji w SM Walkergate Park International Centre for Neuro-rehabilitation and Neuro-psychiatry

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Wydział Elektroniki Telekomunikacji i Informatyki

Wydział Elektroniki Telekomunikacji i Informatyki Projekt badawczy nr N N518 292740 pt.: Opracowanie adaptacyjnego algorytmu sterowania autorskim aparatem zapobiegającym powstawaniu epizodów bezdechu sennego realizowany jest we współpracy Katedry Systemów

Bardziej szczegółowo

Czy patologiczne zbieractwo mieści się w tak zwanych "nałogach behawioralnych?

Czy patologiczne zbieractwo mieści się w tak zwanych nałogach behawioralnych? Czy patologiczne zbieractwo mieści się w tak zwanych "nałogach behawioralnych? II Międzynarodowa Konferencja: Patologiczny hazard i inne uzależnienia behawioralne Warszawa, 26 XI 2014 r TOMASZ SZAFRAŃSKI

Bardziej szczegółowo

Dyskalkulia rozwojowa. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

Dyskalkulia rozwojowa. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu Dyskalkulia rozwojowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu WYJAŚNIENIA TERMINOLOGICZNE z greckiego dys = nie, źle; z łacińskiego calculo = liczę; Dyskalkulia rozwojowa jest strukturalnym zaburzeniem

Bardziej szczegółowo

Otępienie a sprawność fizyczna pacjentów w podeszłym wieku mieszkających w wybranych domach opieki

Otępienie a sprawność fizyczna pacjentów w podeszłym wieku mieszkających w wybranych domach opieki Gerontologia Polska PRACA ORYGINALNA tom 18, nr 2, 71 75 ISSN 1425 4956 Krzysztof Tomaszewski 1, Paweł Matusik 1, Katarzyna Chmielowska 1, Jan Nowak 1, Agnieszka Parnicka 2, Marzena Dubiel 2, Jerzy Gąsowski

Bardziej szczegółowo

Kardiologia małych zwierząt

Kardiologia małych zwierząt Międzynarodowa Konferencja VetCo Kardiologia małych zwierząt 5-6 września 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja 7/2, 00-401 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Objawy neurobehawioralne we wczesnych postaciach otępień typu Alzheimera i naczyniopochodnych

Objawy neurobehawioralne we wczesnych postaciach otępień typu Alzheimera i naczyniopochodnych Psychiatr. Pol. 2014; 48(2): 319 330 PL ISSN 0033-2674 www.psychiatriapolska.pl Objawy neurobehawioralne we wczesnych postaciach otępień typu Alzheimera i naczyniopochodnych Neurobehavioral manifestation

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start ul. 11 listopada 9a, 05-825 Grodzisk Maz. Zapobiegamy niepowodzeniom szkolnym część I diagnoza

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo