OCENA SZYBKOŚCI MYŚLENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU 8-18 LAT W ZALEŻNOŚCI OD POZIOMU JODU W ORGANIZMIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OCENA SZYBKOŚCI MYŚLENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU 8-18 LAT W ZALEŻNOŚCI OD POZIOMU JODU W ORGANIZMIE"

Transkrypt

1 S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e OCENA SZYBKOŚCI MYŚLENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU 8-18 LAT W ZALEŻNOŚCI OD POZIOMU JODU W ORGANIZMIE ASSESSMENT OF SPEED OF MENTAL PROCESS AMONG CHILDREN AND YOUNG PEOPLE AGED 8-18 YEARS DEPENDING ON IODINE LEVEL IN ORGANISM Halyna Tkachenko Katarzyna Żółcińska Natalia Kurhaluk Akademia Pomorska w Słupsku Instytut Biologii i Ochrony Środowiska Zakład Zoologii i Fizjologii Zwierząt ul. Arciszewskiego 22b, Słupsk ABSTRACT An insufficient dietary supply of iodine results in the development of a variety of disorders of thyroid function and development of the young infants, grouped under the general heading of Iodine Deficiency Disorders, IDD (Delange 1990). Brain damage resulting in irreversible mental retardation is the consequence of thyroid failure occurring during pregnancy, fetal, and early postnatal life (Delange 1994). We aimed to ascertain whether iodine level of children from Pomeranian region would affect their mentally parameters. The study was done in 8 primary schools (244 girls and 166 boys) in villages and towns in Pomeranian voivodeship, located near the Baltic Sea (i.e., Koczała, Reda, Siemianice, Sławno, Słupsk, Stołczno, Włynkówko). Urine samples were aliquoted. Urine iodine concentrations were measured by using a modification of Sandell-Kolthoff reaction (Dunn et al. 1993). ICCIDD/WHO/UNICEF proposed the following classification of iodine nutrition, based on urinary iodine concentration. Severe deficiency (median urinary iodine concentration) < 20 µg/l, moderate deficiency µg/l, mild deficiency µg/l, optimal level µg/l, more than adequate µg/l, possible excess >299 µg/l. It has been divided all respondents to the groups with severe deficiency, with optimal level, the level of more than adequate, as well as possible excess iodine intake. Rapid sentence writing test is designed to measure the speed at 207

2 which a child is able to write a sentence during 360 seconds as quickly as possible (in the first stage all lower case letters, the second stage all capital letters, then once lower case letters, once capital letters, and in the fourth stage repeating each letter twice). The score is the time taken. An adjustment is made for errors. The sum of letters from each stage was used for calculation of the ratio of mental speed (Kr). Our research has shown that in both girls and boys groups majority of the individuals (93.56% and 93.62%, respectively) possess a possible excess of iodine level. It was observed a small percentage of girls with optimal level and level more than adequate (1.38% and 1.84%, respectively). We observed 2.13% with the optimal iodine level among the males. Among the respondents, 3.22% girls and 4.25% boys were characterized with severe iodine deficiency. Correlative analysis between urine iodine level and speed of mental process showed that increasing iodine levels could increase the speed of tasks in rapid sentence writing test among group of boys with a possible iodine excess, which was not observed in the group of girls. Iodine excess and iodine deficiency has a greater extent affect on mental processes among boys compared to the girls. Słowa kluczowe: jod, procesy myślenia, dzieci, młodzież, Pomorze Key words: iodine, mental processes, children, young people, Pomeranian region WSTĘP Jod jest pierwiastkiem śladowym, którego prawidłowa dzienna podaż powinna wynosić od 90 do 250 µg w zależności od wieku i stanu fizjologicznego organizmu (Delange 1990, 1994, Delange i in. 2001, American Thyroid Association 2003). Mimo tak niewielkiego zapotrzebowania znaczenie tego mikroelementu jest bardzo istotne, ponieważ uczestniczy on w syntezie hormonów tarczycy trijodotyroniny (T 3 ) i tyroksyny (T 4 ). Hormony te odgrywają rolę w dojrzewaniu tkanek i organów, m.in. układu nerwowego, sercowo-naczyniowego, pokarmowego, mięśni szkieletowych, itd. Mają również znaczenie w produkcji energii cieplnej, uczestniczą w tworzeniu czerwonych komórek krwi, regulują perystaltykę jelit (Socha i in. 2004). Tyroksyna i trijodotyronina regulują ilość wytwarzanego ciepła, ponieważ przyczyniają się do wzrostu zużycia tlenu w tkankach, z wyjątkiem mózgowia dorosłych, jąder, macicy, węzłów chłonnych, śledziony i przedniego płata przysadki. Znaczenie ma również udział w przemianach lipidów w tkance tłuszczowej oraz w zwiększaniu liczby pomp jodkowych (Ganong 2007). Hormony tarczycy uczestniczą w przemianach lipidów w tkance tłuszczowej przez przyspieszanie rozpadu tłuszczu w adipocytach (komórkach tłuszczowych) oraz wzmacniając w tych przemianach udział adrenaliny (Górowski 1989). Hormony T 3 i T 4 biorą udział w metabolizmie białek. Przyczynia się do prawidłowej kurczliwości mięśni. Gdy jest nadmiar hormonów tarczycy, dochodzi do słabnięcia mięśni szkieletowych, prawdopodobnie wskutek wzmożonej przemiany białek. W stanie niedoboru hormonów natomiast obserwuje się osłabienie, kurcze oraz drętwienie mięśni (Ganong 2007). Hormony te regulują przemiany węglowodanów przez przyspieszanie wchłanianie cukru w jelitach, uczestniczą w wytwarzaniu glikogenu i przemianach heksoz (Korman 208

3 1999), regulują transport wody i jonów (utrzymują prawidłową gospodarkę wodno- -elektrolitową), biorą udział w przemianach karotenów w witaminę A (Socha i in. 2004). Trijodotyronina i tyroksyna odpowiadają również za prawidłowe wzrastanie i rozwój płciowy. Ponadto hormony te pełnią ważną funkcję w rozwoju mózgu płodu oraz dziecka przez pierwsze miesiące życia. Hormony tarczycy warunkują procesy myślowe, stan emocjonalny, nastrój (American Thyroid Association 2003). Nieprawidłowe funkcjonowanie tarczycy, którego jednym z powodów jest niewystarczająca podaż jodu, przyczynia się zaburzeń wielu procesów fizjologicznych. Badania osób z zaburzeniami pracy gruczołu tarczowego wskazują, że odczuwają one zły stan zdrowia psychicznego, senność, zmęczenie, osłabienie koncentracji (Sonino i in. 2007, Basińska 2009, Lewko i in. 2010). Według danych literatury 1,5 mld ludzi na Ziemi dotkniętych jest deficytem jodu w różnym stopniu. Badacze zajmujący się tym problemem zgodnie twierdzą, że niedobór tego pierwiastka występuje również u mieszkańców Polski (Delange i in. 2001, Zimmerman 2010). Jod przyswajany jest głównie przez organizm z pożywieniem, wodą, jak również drogą oddechową oraz przez skórę (Krawczyńska 1992, Górowski 1989, 1997, Miller 2008). Badania polskich dzieci w przedziale wiekowym 6-13 lat wykazały, że znaczne obszary naszego kraju objęte są umiarkowanym deficytem jodu (Szybiński 2009). Oddalając się od Morza Bałtyckiego i przemieszczając się w głąb kraju dostrzec można poważniejsze konsekwencje niedoboru jodu. Najbardziej na niedostateczną podaż jodu narażone są osoby zamieszkujące obszary górzyste. W Polsce do terenów szczególnie niebezpiecznych ze względu na niedobór jodu należą Karpaty i Sudety, a na świecie Himalaje, Andy oraz rozległe obszary centralnej Afryki i Azji (Studzińska 2011). Do działań mających wyeliminować deficyt jodu w organizmie należy profilaktyka jodowa, w ramach której jodowana jest sól kuchenna (30±10 mg KJ/kg) oraz pokarm dla niemowląt (10 µg/100 ml). Jodowana sól stanowi ważne źródło jodu, jednak jej nadmierne spożywanie przyczynia się do nadciśnienia i miażdżycy. W Polsce sól jodowana jest od 1996 roku (3-19 mg jodu/kg soli) (Program ). Naturalnym źródłem jodu są ryby morskie (m.in. dorsz, łosoś, płastuga) oraz owoce morza. Mikroelement ten jest również w mleku, produktach mlecznych, warzywach, Tabela 1 Dzienne zapotrzebowanie na jod (w µg/osobę/dzień) (ICCIDD, WHO, UNICEF 2001) Table 1 Daily iodine requirement (in mg/person/day) (ICCIDD, WHO, UNICEF 2001) Dzieci przedszkolne (0-59 miesięcy) 90 Dzieci szkolne (6-12 lat) 120 Dorośli i dzieci (>12 lat) 150 Kobiety w ciąży i kobiety karmiące 250 Źródło: ICCIDD, WHO, UNICEF 2001, Szybiński

4 owocach, ale jego zawartość zależy w dużej mierze od obecności jodu w paszy będącej pokarmem bydła oraz od zasobności gleby w ten składnik mineralny. Omawiany pierwiastek wchodzi w skład niektórych wód mineralnych (Program ). Prawidłowa dzienna podaż jodu zmienia się w zależności od wieku i fizjologii człowieka (tabela 1). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała deficyt jodu za bezpośredni czynnik niekorzystnie oddziaływujący na populacje (ICCIDD, WHO, UNICEF 2001). Osoby najbardziej narażone na niedobór jodu to kobiety ciężarne, noworodki oraz młodzież na etapie dojrzewania. Nieodpowiednia podaż tego mikroelementu jest powodem uszkodzenia struktury mózgu w okresie płodowym, zaburzeń rozwoju psychofizycznego, obniżenia płodności oraz niekorzystnie wpływa na poziom intelektualny społeczeństwa (Program ). Niedobór jodu powoduje zaburzenia produkcji hormonów przez tarczycę, przyczyniając się do niedoczynności tego gruczołu (Górowski 1989, Zgliczyński 1998, Gietka-Czernel i Jastrzębska 2002, Łącka 2001, Lewiński i in. 2002). Konsekwencjami tego schorzenia jest spowolnienie metabolizmu, co powoduje nagłe przybieranie masy ciała, odczuwanie zimna, przemęczenie, zaburzenia depresyjne (American Thyroid Association 2003). Badania na licznych populacjach wskazują na wyższy wskaźnik depresji u osób ze zdiagnozowaną hipotyreozą (Zach i Ackerman 1988, Kuszczak 2007, Basińska 2009). Badania duńskich naukowców, trwające przez 22 lata, ukazują, że pacjenci opuszczający szpital, u których rozpoznano niedoczynność tarczycy, częściej zapadają na zaburzenia depresyjne niż badani kończący hospitalizację, których tarczyca funkcjonuje prawidłowo (Thomsen i in. 2005). Badania dotyczące osób chorych endokrynologicznie doprowadziły do szerszego spojrzenia na związek psychiki z ciałem. Nie tylko opisywano stan psychiczny badanych, ale zaczęto sprawdzać jego zależność od różnych parametrów biochemicznych, które są wskaźnikami stanu somatycznego (Basińska 2009). Cechy osobowości wykazują związek z hormonami tarczycy w grupie kobiet z chorobą Gravesa- -Basedowa. Im wyższy jest poziom TSH, a niższy poziom stężenia ft 3 i ft 4, tym niższy jest poziom neurotyzmu, zaś im niższy jest poziom ft 3, tym wyższy jest poziom ugodowości. Wynika z tego, że wraz ze wzrostem nadczynności w zachowaniu współwystępuje neurotyczność, kłótliwość i konfliktowość. Cechy osobowości nie wykazują związku z hormonami tarczycy w grupie kobiet z chorobą Hashimoto (Basińska 2009). Bardzo wiele badań wskazuje na występowanie podwyższonego poziomu ft 4 i ft 3 u osób ze zdiagnozowana depresją (Zach i Ackerman 1988). Poziom ft 4 wpływa modyfikująco na kontrolę emocjonalną. Nie zauważono zależności tej kontroli od poziomu TSH (Kuszczak 2007). Wraz ze wzrostem nadczynności tarczycy (ft 4 ) kobiety stają się bardziej pobudliwe emocjonalnie i gorzej kontrolują zewnętrzne przejawy przeżywanych emocji. Ich emocjonalność staje się bardziej rozchwiana. Nadczynność tarczycy (ft 4 ) ułatwia ujawnianie się drażliwości czy zniecierpliwienia oraz trudności w panowaniu nad sobą. Z badań nad nadczynnością tarczycy, funkcją tarczycy i jej hormonów wynika, że hormon ft 4 (prezentujący w stanie nadczynności wysoki poziom) jest odpowiedzialny za występowanie niepokoju, ogólnej drażliwości i labilności emocjonalnej (Górowski 1989). W badaniach wykazano również pozytywny związek pomiędzy niższą sprawnością pamięci a stężeniem TSH we krwi (Gunnarsson i in. 2001). 210

5 W poprzednich naszych badaniach przeanalizowaliśmy wpływ zawartości jodu w organizmie na intelektualne cechy osobowości oraz poziom samopoczucia, nastroju i aktywności u osób w różnym przedziale wiekowym. Jak wykazały ich wyniki, stan emocjonalny oraz intelektualne cechy osobowości w dużym stopniu zależą od dostarczania jodu w organizmie, a także od wieku i płci (Tkachenko i in. 2010). Biorąc pod uwagę aktualność istniejącego problemu, celem naszej pracy było zbadanie wpływu poziomu jodu w organizmie na szybkość myślenia dzieci i młodzieży w wieku 8-18 lat. Analizując uzyskane wyniki badań, postanowiliśmy odpowiedzieć na następujące pytania: 1) Czy osoby różnej płci zamieszkujące tereny Pomorza Środkowego różnią się między sobą pod względem zawartości jodu w organizmie? 2) Czy poziom jodu w organizmie wpływa na parametry intelektualne szybkość wykonywanych testów u osób w różnym wieku? 3) Czy istnieją statystycznie istotne korelacje między poziomem jodu w organizmie a mierzonymi parametrami? MATERIAŁ I METODY BADAŃ Badania odbyły się w 2010, 2011 i 2012 roku. Wzięło w nich udział 244 dziewcząt i 166 chłopców uczniów ze szkół w Koczale, Redzie, Siemianicach, Sławnie, Słupsku, Stołcznie, Włynkówku (woj. pomorskie). Wydalanie jodu z moczem (urinary iodine concentration) wydaje się najlepszym wskaźnikiem dla aktualnej oceny zapotrzebowania na jod (Zimmerman i in. 2003, 2006, Zimmerman 2008). U wszystkich badanych dzieci określiliśmy poziom jodu za pomocą metody pomiaru jodu w moczu z nadsiarczanem amonu, opracowaną przez Dunn i in. (1993). Zawartość jodu została przeliczona na µg/l moczu. Badane osoby podzieliliśmy według skali na grupy z różną zawartością jodu w organizmie: z ostrym niedoborem jodu, optymalnym poziomem jodu, poziomem jodu większym od dostatecznego oraz dopuszczalnym nadmiarem jodu (ICCIDD, WHO, UNICEF 2001) (tab. 2). Wskaźnik szybkości myślenia Kr oznaczyliśmy za pomocą testu, w którym badany miał za zadanie w czterech etapach, trwających po 90 sekund, napisać jak najwięcej zdań Na polu stopniał już śnieg według wskazówek prowadzącego (w pierwszym etapie testu literami pisanymi, w drugim drukowanymi, następnie raz pisaną literą, raz drukowaną, a w czwartym etapie powtarzanie każdej litery). Po zsumowaniu liter z czterech etapów testu (M 1, M 2, M 3, M 4 ) wyliczamy wskaźnik Ms (średnia z M 2, M 3, M 4 ). Na podstawie stosunku Ms do M 1 określamy wskaźnik szybkości myślenia Kr. Wartości wskaźnika Kr powyżej 0,5 świadczą o szybkim poziomie myślenia, a poniżej 0,5 o słabym poziomie myślenia (Kabashniuk i Havrylkievich 2006). Otrzymane wyniki badań poddaliśmy analizie statystycznej przy pomocy programu STATISTICA 8.0 (StatSoft, Polska) w celu określenia istotności różnic pomiędzy parametrami jodurii a szybkością myślenia dzieci i młodzieży. Do określenia rozkładu normalności posłużyliśmy się testem Shapiro-Wilka. Średnią, odchylenie i błąd standardowy średniej określiliśmy przy użyciu statystyk opisowych ze zmien- 211

6 Tabela 2 Grupy osób z różną zawartością jodu w organizmie (ICCIDD, WHO, UNICEF 2001) Table 2 A group of people with different iodine concentration in urea (ICCIDD, WHO, UNICEF 2001) µg jodu/l moczu Grupy z różną zawartością jodu w organizmie <20 Ostry niedobór jodu Umiarkowany niedobór jodu Łagodny stopień niedoboru Optymalny poziom jodu Większy od dostatecznego poziom jodu >299 Dopuszczalny nadmiar jodu ną grupującą. Test Kruskala-Wallisa użyliśmy do porównań wielokrotnych (dwustronnych) danych, aby określić istotność różnic pomiędzy szybkością myślenia w grupach chłopców i dziewcząt z różną zawartością jodu w organizmie. Wykonaliśmy również analizę korelacyjną według rang Spearmana pomiędzy poziomem jodurii a wskaźnikami szybkości myślenia. WYNIKI BADAŃ I ICH OMÓWIENIE Pierwszy etap naszych badań stanowiło określenie poziomu jodu w organizmie dziewcząt i chłopców. Materiałem biologicznym wykorzystanym przez nas był mocz, w którym określiliśmy zawartość omawianego pierwiastka od razu po dostarczeniu próbek do laboratorium. Badane dziewczęta i chłopców podzieliliśmy według skali na grupy z różną zawartością jodu w organizmie (tab. 2). Rycina 1 przedstawia procentowy udział osób z różnym poziomem jodu w organizmie z uwzględnieniem płci. Nasze badania wykazały, że zarówno w grupie dziewcząt, jak i chłopców zdecydowaną większość (93,56% i 93,62%) stanowiły osoby z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (230 dziewcząt i 160 chłopców). Wśród dziewcząt zaobserwowano grupy z małym procentowym ujęciem osób z poziomem jodu większym od dostatecznego oraz optymalnym poziomem jodu (odpowiednio 1,38 i 1,84%). W grupie chłopców zaobserwowaliśmy 2,13% osób z optymalnym poziomem jodu. Wśród badanych 3,22% dziewcząt oraz 4,25% chłopców charakteryzowało się ostrym niedoborem omawianego pierwiastka w organizmie (7 dziewcząt i 6 chłopców). Wszystkie badane osoby to mieszkańcy Pomorza, a więc żyjący na terenach zlokalizowanych blisko Morza Bałtyckiego. Z literatury wiadomo (Delange i in. 1994), że najwięcej jodu trafia do organizmu człowieka przez układ oddechowy z wdychanym powietrzem. Jod przenika również przez skórę podczas kąpieli morskich. Bardzo prawdopodobne, że to właśnie bliskość Bałtyku odzwierciedla znaczną grupę 212

7 Ryc. 1. Procentowe ujęcie osób z różnym poziomem jodu w organizmie w grupie dziewcząt i chłopców w wieku 7-18 lat (n=410) Fig. 1. Percentage distribution of people with different iodine levels among group of girls and boys aged 7-18 years (n=410) osób z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (Tkachenko i in. 2010). Przemawia za tym również fakt, że mieszkańcy innych obszarów Polski, których dzieli wiele kilometrów od Morza Bałtyckiego południowa część kraju (województwa małopolskie, świętokrzyskie, podkarpackie) oraz części centralne (województwo wielkopolskie), charakteryzują się łagodnym niedoborem jodu (Studzińska 2011). W wyniku zaburzenia dostarczania jodu może dojść do nadczynności (hipertyreozy) lub niedoczynności (hipotyreozy) tarczycy. W nadczynności tarczycy na orga- 213

8 nizm działa nadmiar hormonów tarczycowych, prowadzący do przyspieszenia metabolizmu. Nadczynność tarczycy dotyczy około 2% populacji i jest wynikiem przede wszystkim czterech chorób, a jej występowanie w dużej mierze zależy także od podaży jodu. Dwie z tych chorób są najczęstsze choroba Gravesa-Basedowa oraz wole guzkowate nadczynne. Ponad 2/3 przypadków nadczynności to zachorowania na chorobę Gravesa-Basedowa. Trzecia postać choroby to zatrucie organizmu hormonami tarczycy, natomiast czwarta wynika z podawania preparatów jodowych (Hartwig 1991, Choroby tarczycy , Gietka-Czernel i Jastrzębska 2002, Basińska 2009). Nadmiar hormonów tarczycy może prowadzić do zmian funkcjonalnych wielu narządów, a nawet układów organizmu. Nadczynności tarczycy towarzyszy przyspieszenie metabolizmu i wzrost produkcji ciepła. Organizm pozbywa się jego nadmiaru poprzez skórę, rozszerzając naczynia krwionośne i zwiększając jej potliwość. Nadmiar hormonów tarczycy może prowadzić do wypadania włosów (dotyczy % chorych), łamliwości paznokci oraz zmian pigmentacji skóry. Chorzy skarżą się na uczucie duszności spowodowane zwiększonym zapotrzebowaniem na tlen, wynikającym z przyspieszenia metabolizmu, lub będące następstwem powiększonego wola uciskającego tchawicę. Nadczynność tarczycy może prowadzić również do zaburzeń w układzie krążenia, które określa się jako zespół tarczycowo-sercowy, obejmujący zaburzenia rytmu serca, niewydolność zastoinową krążenia, niewydolność wieńcową, a także nadciśnienie tętnicze, zaburzenia wchłaniania jelitowego i przyspieszony metabolizm, co wpływa na utratę masy ciała (mimo zwiększonego łaknienia) oraz osłabienie siły mięśniowej. Długotrwały nadmiar hormonów tarczycowych może też być przyczyną osteoporozy (Gietka-Czernel i Jastrzębska 2002, Basińska 2009). W chorobach tarczycy pojawiają się różnorodne objawy psychopatologiczne i zaburzenia psychiczne. Pacjenci z nadczynnością tarczycy najczęściej skarżą się na zaburzenia snu, apetytu, libido i aktywności psychomotorycznej. Rzadziej niż chorzy z niedoczynnością tarczycy cierpią na zaburzenia poznawcze, częściej jednak występują u nich problemy z koncentracją uwagi. Niepokój odnotowuje się u około jednej czwartej chorych. Pojawiający się lęk może przybrać postać zarówno lęku napadowego, jak i zespołu lęku uogólnionego (Gietka-Czernel i Jastrzębska 2002, Basińska 2009). Nadmiar hormonów przez oddziaływanie na ośrodkowy układ nerwowy może doprowadzić do encefalopatii tarczycowej, która objawia się zaburzeniami świadomości, pobudzeniem i zaburzeniami spostrzegania. Psychoza występuje bardzo rzadko jako powikłanie tyreotoksykozy i dotyka około 2% chorych (Suwalska i Łojko 2004). Myślenie to procesy zachodzące w umyśle, których celem jest stwarzanie nowych pojęć, rozwiązywanie trudnych spraw związanych z zapamiętywaniem, zdobywaniem wiedzy, przetwarzaniem informacji. To proces intelektualny, którego nie możemy obserwować. Dostrzegamy jedynie jego efekty. Przejawem myślenia są wypowiedzi oraz zachowania, na podstawie których widzimy obecność tego procesu, np. skuteczne rozwiązanie sytuacji problemowych, zarówno słowne, jak i wymagające aktywnego działania. Z powodu wielu znaczeń myślenia zdefiniowano różne formy tego procesu w postaci specjalistycznych pojęć (Reber 2002). Jod to mikroelement niezbędny do kształtowania się struktur mózgu we wczesnych etapach życia 214

9 oraz do prawidłowego funkcjonowania umysłu przez całe życie. Celem tego etapu badań było sprawdzenie powiązań pomiędzy poziomem tego pierwiastka w organizmie a sprawnością myślenia. Ryciny 2-5 przedstawiają średnią liczbę liter, którą badany zdołał napisać w czasie 90 sekund według wskazówek prowadzącego przez pierwsze 1,5 minuty pisanie zdania tylko literami pisanymi (liczbę liter w tym etapie testu określa wskaźnik M 1 ), przez kolejne 90 sekund tylko literami drukowanymi (liczbę liter w tym etapie testu określa wskaźnik M 2 ), następnie na przemian dużą i małą literą (liczbę liter w tym etapie testu określa wskaźnik M 3 ), ostatnie 1,5 minuty podwójne powtarzanie każdej litery zdania (liczbę liter w tym etapie testu określa wskaźnik M 4 ). Zsumowanie liter w drugim, trzecim i czwartym etapie testu umożliwiło obliczenie średniej Ms. Na podstawie wskaźnika Ms został wyliczony wskaźnik szybkości myślenia Kr. Gdy wskaźnik szybkości myślenia ma wartość powyżej 0,5, świadczy o tym, że badany odznacza się bardzo szybkim myśleniem, natomiast niższe wartości Kr charakteryzują słaby poziom myślenia. Rycina 2 przedstawia średnią liczbę liter pisanych przez pierwsze 90 sekund w trakcie wykonania testu oceny szybkości myślenia przez dziewczęta i chłopców, Ryc. 2. Średnia liczba liter pisanych przez pierwsze 90 sekund (wskaźnik M 1 ) w trakcie wykonania testu oceny szybkości myślenia przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy z różnym poziomem jodu w organizmie (n=410) * istotnie statystyczna różnica pomiędzy wynikami w grupach dziewcząt i chłopców z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (p=0,010) Fig. 2. Average number of letters written by the first 90 seconds during performing of rapid sentence writing test (M 1 ratio) among girls and boys divided into groups with different iodine levels (n=410) * statistically significant differences between girls and boys with iodine level more than adequate (p=0.010) 215

10 podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie. W grupie dziewcząt najwięcej liter zdołały napisać osoby z ostrym niedoborem jodu w organizmie (214,14±11) liter. Płeć żeńska z dopuszczalnym nadmiarem oraz optymalnym poziomem tego pierwiastka w organizmie odznaczała się podobną wartością M 1, wynoszącą odpowiednio (180,07±3,48) oraz (174±9,24) liter. Wśród chłopców, tak jak u dziewcząt, najwyższą wartością M 1 charakteryzowali się badani z ostrym niedoborem (217,66±25,04), a najniższą z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (166±4,68) (ryc. 2). W drugim etapie oceny szybkości myślenia naszym celem było określenie liczby liter drukowanych, napisanych przez 90 sekund przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie (ryc. 3). Nasze badania wskazują, że wśród dziewcząt najwyższą wartość M 2 miały osoby z ostrym niedoborem jodu (171,71±9,24) liter, a zdecydowanie mniejszą (o 96,6%) osoby z poziomem jodu w organizmie większym od dostatecznego (87,33±26,7) liter. Wśród chłopców najwyższą wartość M 2 osiągnęli badani z ostrym niedoborem jodu Ryc. 3. Średnia liczba drukowanych liter napisanych przez 90 sekund (wskaźnik M 2 ) w trakcie wykonania testu oceny szybkości myślenia przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy z różnym poziomem jodu w organizmie (n=410) * istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupami dziewcząt i chłopców z dopuszczalnym poziomem jodu w organizmie (p=0,000) # istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupą dziewcząt z poziomem jodu większym od dostatecznego a grupą dziewcząt z ostrym niedoborem jodu (p=0,045) Fig. 3. Average number of printed letters written by the subsequent 90 seconds during performing of rapid sentence writing test (M 2 ratio) among girls and boys divided into groups with different iodine levels (n=410) * statistically significant differences between girls and boys with iodine level more than adequate (p=0.000) # statistically significant differences between girls with iodine level more than adequate and girls with severe deficiency (p=0.045) 216

11 (144,33±20) liter, a najniższą zaobserwowano w grupie osób z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (108,08±4,14) liter. W trzecim etapie testu oceny szybkości myślenia naszym celem było określenie wskaźnika M 3 (liczba napisanych liter na przemian raz literą pisaną, raz drukowaną) przez dziewczęta i chłopców, podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie. Rycina 4 ukazuje średnie wartości wskaźnika M 3. Z naszych badań wyni- ka, że wśród dziewcząt, podobnie jak w poprzednich dwóch etapach testu oceny szybkości myślenia, najwyższą wartość M 3 miały osoby z ostrym niedoborem jodu (100,71±10,4) liter, a najniższa wartość M 3 charakteryzowała badane z poziomem jodu w organizmie większym od dostatecznego (50,33±12,2) liter. U chłopców najwyższy wskaźnik M 3, tak jak w grupie dziewcząt, zaobserwowano u osób z ostrym niedoborem jodu w organizmie (99,67±18,13) liter, a najniższy z optymalnym poziomem tego mikroelementu w organizmie (56±4,58). W kolejnym etapie naszych badań określiliśmy liczbę liter powtarzanych podwójnie (wskaźnik M 4 ), napisanych w trakcie wykonania testu oceny szybkości my- Ryc. 4. Średnia ilość liter pisanych na przemian przez 90 sekund (wskaźnik M 3 ) w trakcie wykonania testu oceny szybkości myślenia przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy z różnym poziomem jodu w organizmie (n=410) * istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupami dziewcząt i chłopców z dopuszczalnym poziomem jodu w organizmie (p=0,018) ** istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupami dziewcząt i chłopców z optymalnym poziomem jodu w organizmie (p=0,033) Fig. 4. Average number of letters written alternately (once small letters, once printed letters) written by subsequent 90 seconds during performing of rapid sentence writing test (M 3 ratio) among girls and boys divided into groups with different iodine levels (n=410) * statistically significant differences between girls and boys with iodine level more than adequate (p=0.018) ** statistically significant differences between girls and boys with optimal iodine level (p=0.033) 217

12 ślenia przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie. Rycina 5 przedstawia średnie wartości wskaźnika M 4. Na tym etapie badań w grupie dziewcząt zaobserwowaliśmy podobną tendencję rozkładu najwyższych i najniższych wartości pisanych liter w trakcie wykonywania testu. Mianowicie najwyższe wartości M 4 osiągnęły badane z ostrym niedoborem jodu w organizmie (149,43±10,34) liter, a najniższe wartości M 4 miały badane z poziomem jodu w organizmie większym od dostatecznego (73±29) liter. U chłopców było podobnie. Największe wartości M 4 osiągnęli badani z ostrym niedoborem jodu (139,5±17,17) liter, a najniższe z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (103,3±3,61) liter. Kolejnym elementem badań było określenie przez nas średniej z trzech ostatnich etapów testu oceny szybkości myślenia (wskaźnik Ms). Rycina 6 przedstawia średnią wartość Ms w poszczególnych grupach z różnym poziomem jodu z uwzględnieniem płci. Wśród dziewcząt najwyższą wartość średniej z trzech ostatnich etapów testu oceny szybkości myślenia zanotowaliśmy w grupie z ostrym niedoborem jodu (140±7,94) liter, a najmniejszą u osób z poziomem jodu w organizmie większym od dostatecznego (70,22±20,4) liter. Badane z dopuszczalnym nadmiarem jodu i poziomem jodu większym od dostatecznego charakteryzowały się równą wartością Ms, wynoszącą odpowiednio (109,45±2,47) oraz (109,33±13,3) liter. U chłopców, Ryc. 5. Średnia liczba liter powtarzanych, pisanych przez 90 sekund (wskaźnik M 4 ) w trakcie wykonania testu oceny szybkości myślenia przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie (n=410) * istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupami dziewcząt i chłopców z dopuszczalnym poziomem jodu w organizmie (p=0,000) Fig. 5. Average number of letters repeating each twice written by subsequent 90 seconds during performing of rapid sentence writing test (M 4 ratio) among girls and boys divided into groups with different iodine levels (n=410) * statistically significant differences between girls and boys with iodine level more than adequate (p=0.000) 218

13 tak jak u dziewcząt, największą wartość Ms zaobserwowaliśmy u badanych z ostrym niedoborem jodu w organizmie (127,83±18) liter. Chłopcy z dopuszczalnym nadmiarem i optymalnym poziomem jodu w organizmie cechowali się zbliżoną wartością Ms, wynoszącą odpowiednio (92,12±3,25) oraz (96,78±15,23) liter. Po przeanalizowaniu wszystkich opisanych etapów testu oceny szybkości myślenia stwierdzamy, że wśród chłopców wraz ze wzrostem poziomu jodu w organizmie obniża się wartość średniej liczby pisanych liter (z wyjątkiem trzeciego etapu testu). Natomiast wśród dziewcząt wykazaliśmy najwyższe wartości Ms w grupie z ostrym niedoborem jodu w organizmie, przy różnym rozkładzie w pozostałych grupach. W kolejnym etapie badań naszym celem było wyznaczenie wskaźnika szybkiego myślenia Kr na podstawie danych z poprzednich etapów testu wśród dziewcząt i chłopców, podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie. Średnie wartości wskaźnika szybkiego myślenia ukazuje rycina 7. Z naszych badań wynika, że niezależnie od płci średnia wartość Kr wynosiła powyżej 0,5, co świadczy, że średnio każdy badany odznaczał się szybkim myśleniem. Wśród dziewcząt najwyższą wartość wskaźnika szybkości myślenia miały badane z ostrym niedoborem jodu Ryc. 6. Średnia liczba liter z trzech ostatnich etapów testu (wskaźnik Ms) oceny szybkości myślenia, napisanych przez dziewczęta i chłopców podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie (n=410) * istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupami dziewcząt i chłopców z dopuszczalnym poziomem jodu w organizmie (p=0,000) # istotnie statystyczna różnica w wynikach między grupą dziewcząt z poziomem jodu większym od dostatecznego a grupą z ostrym niedoborem jodu (p=0,031) Fig. 6. Average number of letters of the last three stages of rapid sentence writing test (Ms ratio) among girls and boys divided into groups with different iodine levels (n=410) * statistically significant differences between girls and boys with iodine level more than adequate (p=0.000) # statistically significant differences between girls with iodine level more than adequate and girls with severe deficiency (p=0.031) 219

14 w organizmie (0,67±0,04). Nieco niższą wartością Kr odznaczały się badane z optymalnym poziomem jodu i dopuszczalnym nadmiarem tego pierwiastka w organizmie, wynoszącą odpowiednio (0,63±0,09) oraz (0,61±0,008). W grupie osób z poziomem jodu większym od dostatecznego średnia wartość wskaźnika Kr była najniższa (0,56±0,05). U chłopców, tak jak wśród dziewcząt, najwyższy wskaźnik szybkości myślenia zanotowaliśmy w grupie z ostrym niedoborem jodu w organizmie (0,58±0,03). Niższe wartości Kr zaobserwowaliśmy w grupie badanych z dopuszczalnym nadmiarem jodu i optymalnym poziomem tego mikroelementu w organizmie, odpowiednio (0,56±0,01) oraz (0,51±0,02) (ryc. 7). Analiza korelacyjna pomiędzy poziomem jodu w organizmie a wskaźnikami szybkości myślenia wykazała, że w grupie chłopców z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie wraz ze wzrostem poziomu jodu również zwiększa się szybkość wykonywania zadań (średnia trzech etapów testu), czego nie zaobserwowano u dziewcząt. Nadmiar, jak i niedobór jodu w organizmie chłopców różnego wieku w większym stopniu wpływa na przebieg procesów intelektualnych w porównaniu z grupą dziewcząt (ryc. 8). Niedostateczne spożycie jodu prowadzi do zaburzeń ogólnie określanych jako zaburzenia z niedoboru jodu (iodine deficiency disorders, IDD). Objawy niedoboru tego pierwiastka mogą pojawić się w każdym wieku, lecz najbardziej poważne jego konsekwencje występują w okresie życia płodowego oraz dzieciństwa (Wiernicka Ryc. 7. Średnia wartość wskaźnika szybkości myślenia (Kr) dla dziewcząt i chłopców, podzielonych na grupy, z różnym poziomem jodu w organizmie (n=410) * istotnie statystyczna różnica w wynikach oceny szybkości myślenia między grupami dziewcząt i chłopców z dopuszczalnym poziomem jodu w organizmie (p=0,000) Fig. 7. The mean of mental speed ratio (Kr) among girls and boys divided into groups with different iodine levels (n=410) * statistically significant differences between girls and boys with iodine level more than adequate (p=0.000) 220

15 i in. 2011). Umiarkowane deficyty jodu są odpowiedzialne za 5-20% woli u dzieci szkolnych. Niedobory tego pierwiastka prowadzą do obniżenia IQ (ilorazu inteligencji) o około 13,5 pkt (Socha i in. 2004). Ponadto w jednym badaniu z Sycylii wykazano odległe skutki niedoboru jodu w życiu płodowym. Stwierdzono, iż u dzieci matek z umiarkowanym niedoborem jodu podczas ciąży w 9 przypadkach na 16 urodzeń rozpoznano zespół nadpobudliwości ruchowej (ADHD) w wieku 8-10 lat, zaś nie zdiagnozowano tego schorzenia u żadnego dziecka, którego matka podczas ciąży nie miała niedoboru jodu (Zimmerman 2010, Melse-Boonstra i Jaiswal 2010). Również wiele badań klinicznych potwierdza znaczną rolę stresowych czynników psychospołecznych w wystąpieniu zaburzeń tarczycy. Badania na ten temat (Harris i in. 1992, Sonino i in. 1993, Radosavljevic i in. 1996, Sonino i in. 2007) wskazują, że doświadczanie wydarzeń traumatycznych ma istotne znaczenie dla patogenezy chorób tarczycy, ponieważ przyczynia się do rozwoju osobowości nieod- Ryc. 8. Korelacyjne zależności między liczbą liter powtarzanych, pisanych przez 90 sekund (M 4 ), średnią liczbą liter z trzech ostatnich etapów testu (Ms) oceny szybkości myślenia oraz poziomem jodu w grupie chłopców z dopuszczalnym nadmiarem jodu w organizmie (n=160) Fig. 8. Correlations between the number of repeated letters written by last 90 seconds (M 4 ), the average number of letters from the last three stages of rapid sentence writing test and the iodine level in group of boys with a possible iodine excess (n=160) 221

16 pornej, co z kolei sprzyja uaktywnianiu się różnych, szeroko rozumianych, nieprawidłowości. Od dawna lekarze zwracali uwagę na małą stabilność emocjonalną, łatwość irytowania się, problemy ze snem czy obniżoną kontrolę zachowań emocjonalnych tych chorych. Badania pokazały, że obraz psychologiczny jest podobny u osób z nadczynnością tarczycy, niezależnie od jej przyczyny (Wallestein i in. 1965). Uważa się na przykład, że hipertyreoza może wystąpić w odpowiedzi na doświadczoną traumę emocjonalną. Stwierdzono, że różne trudne zdarzenia psychospołeczne mogą aktywować stresową oś tarczycową i doprowadzić do wzrostu aktywności tarczycy. Badania pokazują, że stanowi ona raczej przedłużenie reakcji depresyjnej niż chwilowego smutku (Basińska 2009), co jest zgodne z tempem, w jakim przebiegają reakcje stresowe osią wewnątrzwydzielniczą. Eksperymentalnie wykazano (Alexander i in. 1961), że chorzy z hipertyreozą mają charakterystyczny sposób reagowania w sytuacji lękowej (nie stosują wyparcia). Obserwacje kliniczne wskazują, że stres psychologiczny powoduje nadaktywność tarczycy (Bard 1956). Badania 228 osób z chorobą Gravesa-Basedowa pokazały, że kłopoty dnia codziennego oraz palenie papierosów w dużym stopniu wiążą się z ryzykiem jej wystąpienia, ale tylko w grupie kobiet. Nie były to znaczące czynniki dla mężczyzn (Yoshiuchi i in. 1998a, b). W grupie 65 kombatantów wietnamskich otrzymano pozytywny związek pomiędzy posttraumatycznym zaburzeniem stanu emocjonalnego (przeżyte doświadczenia traumatyczne) a hormonami tarczycy (T 3, ft 3 i T 4 ). Ujawnił się także pozytywny związek pomiędzy objawami PTSD a poziomem T 3 i ft 3 (dochodzi do nadczynności). Jest to tzw. tarczycowa oś stresu (Wang i Mason 1999). Szczególnie istotną zależność stwierdzono wobec skali mierzącej nadpobudliwość, która wyrażała się w trudnościach w spaniu i koncentracji uwagi, łatwości w irytowaniu się i gniewaniu, nasilonej podejrzliwości i fizjologicznej reaktywności (Wang i in. 1995). Badania polskich kobiet z chorobą Gravesa-Basedowa wykazują u większości z nich udział czynników psychologicznych w etiopatogenezie choroby (Warmuz-Stangierska i in. 1991). Stwierdzono związek przyczynowo- -skutkowy między trudnymi sytuacjami emocjonalnymi występującymi przed chorobą a jej początkiem (Basińska 2009). Ogólnie wiele badań przeprowadzonych w różnych częściach świata potwierdza tezę, że osoby z chorobą Gravesa-Basedowa zgłaszają występowanie negatywnych zdarzeń życiowych i kłopotów dnia codziennego zdecydowanie częściej niż osoby zdrowe (Winsa i in. 1991, Kung 1995, Lee i in. 2003). Z tego powodu w powstawaniu choroby Gravesa-Basedowa uwzględnia się także aktywność wewnątrzwydzielniczej tarczycowej osi stresowej (Basińska 2009). Szczególną rolę w etiologii nadczynności tarczycy przypisano emocjonalnemu wyparciu (Pilowsky i in. 1973). Oceniając kliniczne zachowanie pacjentów z nadczynnością tarczycy, opisano ich jako nadaktywnych, łatwo się irytujących, niemiejących odpoczywać i reagujących nadmiernie na stymulujące działanie środowiska. Podjęto więc próbę eksperymentalnego sprawdzenia, jaki jest związek trijodotyroniny z procesami uwagi. Okazało się, że T 3 wpływa zaburzająco na jej funkcje. Podanie trijodotyroniny zdrowym osobom powodowało zwiększenie odpowiedzi korowej na mało znaczące informacje i zarazem brak reakcji na te znaczące (Kopell i in. 1970). Podczas oceny klinicznej kobiet z nadczynnością okazały się one, w porównaniu ze zdrowymi kobietami, zdecydowanie bardziej neurotyczne, zgłaszały wiele skarg somatycznych, miały sta- 222

17 ny depresyjne i lękowe oraz przyjmowały postawę obronną. W wyniku leczenia nadczynności liczba zachorowań i reakcji neurotycznych zmniejszyła się. Potwierdzono istnienie subtelnego związku pomiędzy poziomem tyroksyny (w początkowym czasie, gdy poziom T 4 był wysoki) a funkcjonowaniem poznawczym 19 chorych kobiet (MacCrimmon i in. 1979, Basińska 2009). Współczesne badania wskazują, że w obrazie psychologicznym osób z chorobą Gravesa-Basedowa w nadczynności dominuje nastawienie hipochondryczno- -histeryczne wraz z niepokojem, niewielką aktywnością i łagodnie nasilonymi objawami depresji (Warmuz-Stangierska i in. 1991, 2006). Badania japońskie pokazują dużo istotnych różnic w osobowości osób z tą chorobą w zależności od tego, czy jest to jej nawrót, czy stan remisji. Gdy dochodzi do nawrotu choroby, chorzy stają się bardziej hipochondryczni, depresyjni, paranoiczni i psychasteniczni (psychicznie zmęczeni). Zauważają także więcej problemów dnia codziennego (Fukao i in. 2003). Wśród pacjentów chorych endokrynologicznie znajduje się wiele osób (koło 80%) z zaburzeniami psychicznymi (Sonino i in. 2004, Basińska 2009). Autoimmunizacyjne choroby tarczycy, sklasyfikowane jako przewlekłe, są przede wszystkim źródłem lęku, a ponadto istotnie wpływają na funkcjonowanie człowieka, zmieniając jego przyzwyczajenia i nawyki. Niewątpliwie bardzo istotna grupa symptomów w przebiegu tej choroby to objawy psychiczne, ujawniające się zarówno na poziomie funkcji poznawczych, jak i osobowościowych. U chorych występuje ociężałość psychiczna, osłabienie pamięci, senność, zwolnienie reakcji na bodźce oraz znaczne spowolnienie mowy. Może towarzyszyć im również brak ambicji w podejmowanych działaniach, niepokój, a także depresja czy objawy psychotyczne (Górowski 1997, Łącka 2001). Mimo że subkliniczna niedoczynność tarczycy nie daje tak dużego upośledzenia w funkcjonowaniu jak inne przewlekłe choroby, to w percepcji pacjentów powoduje znaczne pogorszenie ich stanu zdrowia w porównaniu z populacją ludzi zdrowych (Razvi i in. 2005). Objawy psychiczne w postaci depresji, drażliwości czy zakłopotania często poprzedzają ujawnienie się choroby w pełnym obrazie klinicznym (Hall i in. 1982, Degner i in. 2001, Basińska 2009). WNIOSKI 1. Badane osoby różnej płci, zamieszkujące tereny Pomorza Środkowego, mianowicie dzieci i młodzież w wieku 8-18 lat, różnią się między sobą pod względem zawartości jodu w organizmie. Ten fakt pozwolił nam wytypować 4 podstawowe grupy osób: z dopuszczalnym nadmiarem jodu, poziomem jodu większym od dostatecznego, optymalnym poziomem oraz z ostrym niedoborem tego pierwiastka. 2. Nasze badania wykazują, że poziom jodu w organizmie wpływa na przebieg procesów intelektualnych w grupach dziewcząt i chłopców, mianowicie ma wpływ na dokładność i szybkość wykonywanych testów mierzących poziom koncentracji uwagi i szybkości myślenia. 3. Analiza korelacyjna pomiędzy poziomem jodu w organizmie a wskaźnikami szybkości myślenia wykazała, że zarówno nadmiar, jak i niedobór jodu w organizmie chłopców różnego wieku w większym stopniu wpływa na przebieg procesów intelektualnych w porównaniu z grupą dziewcząt. 223

18 4. Jod to mikroelement odgrywający znaczną rolę w przebiegu procesów myślenia. Prawidłowa podaż tego pierwiastka jest potrzebna do właściwego przebiegu procesów intelektualnych. LITERATURA Alexander F., Flag G.W., Poster S., Clemens T., Blahd W Experimental studies of emotional stress: I. Hyperthyroidism. Psychosomatic Medicine, 23(2): American Thyroid Association ATA Hypothyroidism Booklet, s. 3. Bard P A diencephalic mechanism for the expression of rage with special reference to the endocrine function: Blood levels of adrenocortical and thyroid hormones in acutely disturbed patients. Psychosomatic Medicine, 18: Basińska M.A Funkcjonowanie psychologiczne pacjentów w wybranych chorobach endokrynologicznych. Uwarunkowania somatyczne i osobowościowe. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz. Choroby tarczycy. Zarys endokrynologii klinicznej J. Zieleniewski, M. Pawlikowski (red.). Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa: Degner D., Meller J., Bleich S., Schlaumann V., Rüther E Affective disorders associated with autoimmune thyroiditis. Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciencis, 13(4): Delange F Disorders due to iodine deficiency. Acta Clin. Belg., 45(6): Delange F The disorders induced by iodine deficiency. Thyroid, 4(1): Delange F., de Benoist B., Pretell E., Dunn J.T Iodine deficiency in the world: where do we stand at the turn of the century? Thyroid, 11: Dunn J.T., Crutchfield H.E., Gutekunst R., Dunn A.D Methods for measuring iodine in urine. The Netherlands: International Council for Control of Iodine Deficiency Disorders. Fukao A., Takamtsu J., Marakami Y., Sakane S., Mivauchi A., Kuma K., Hayashi S., Hanafusa T The relationship of psychological factors to the prognosis of hyperthyroidism in antithyroid drug-treated patients with Graves disease. Clinical Endocrinology, 58(5): Ganong W.F Fizjologia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa. Gietka-Czernel M., Jastrzębska H Rozpoznanie i leczenie chorób tarczycy. Ośrodek Informacji Naukowej Polfa, Warszawa. Górowski T Choroby tarczycy. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa. Górowski T Czy mam zdrową tarczycę? Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa. Gunnarsson T., Sjöberg S., Eriksson M., Nordin C Depressive symptoms in hypothyroid disorder with some observations on biochemical correlates. Neuropsychobiology, 43(2): Hall R.C.W., Popkin M.K., Devaul R., Hall A.K., Gardner E.R., Beresford T.P Psychiatric manifestations of Hashimoto s thyroiditis. Psychosomatics, 23(4): Harris T., Creed F., Brugha T.S Stressful life events and Graves disease. British Journal of Psychiatry, 161(4): Hartwig W Endokrynologia. W: Choroby wewnętrzne. F. Kokot (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa: ICCIDD, WHO, UNICEF. Assessment of Iodine Deficiency Disorders and Monitoring their Elimination. A guide for programme managers, 2 nd ed. World Health Organization, Kabashniuk V.O., Havrylkievich V.K Psychofizjologia. Wydawnictwo Novy Svit 2000, Lwów. Kopell B.S., Wittner W.K., Lunde D., Warrick G., Edwards D Influence of triio- 224

19 dothyronine on selective attention in man as measured by the visual averaged evoked potential. Psychosomatic Medicine, 3(5): Korman E Podstawy endokrynologii wieku rozwojowego. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa. Krawczyńska H Tyreologia wieku rozwojowego, Warszawa. Kung A.W Life events, daily stresses and coping in patients with Graves disease. Clin. Endocrin., 42(3): Kuszczak A.J Kontrola emocjonalna w grupie kobiet z chorobą Gravesa-Basedowa. Niepublikowana praca magisterska. Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz. Lee I.T., Sheu W.H., Liau Y.J., Lin S.Y., Lin W.J., Lin C.C Relationship of stressful life events, anxiety and depression to hyperthyroidism in an Asian population. Hormone Reaearch, 60(5): Lewiński A., Hilczer M., Smyczyńska J Nadczynność i niedoczynność tarczycy przyczyny, rozpoznawanie i leczenie, Przew. Lek., 10: Lewko J., Łagoda K., Sierżantowicz R Pielęgnowanie pacjentów w wybranych chorobach układu endokrynologicznego. Repetytorium z pielęgniarstwa. Podręcznik dla studiów medycznych. K. Kędziora-Kornatowska, M. Muszalik, E. Krajewska-Kułak, I. Wrońska (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa: Łącka K Choroby tarczycy. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa. MacCrimmon D.J., Wallace J.E., Goldberg W.M., Streiner D.L Emotional disturbance and cognitive deficits in hyperthyroidism. Psychosomatic Medicine, 41(4): Melse-Boonstra A., Jaiswal N Iodine deficiency in pregnancy, infancy and childhood and its consequences for brain development. Best practice, Research clinical endocrinology & Metaboilsm, 24: Miller D.W Znaczenie jodu dla zachowania dobrego stanu zdrowia, Nexus, 2(58): Program eliminacji niedoboru jodu w Polsce na lata Rozporządzenia Ministra Zdrowia, Warszawa: 3. Pilowsky I., Spalding D., Shaw J., Korner P.I Hypertension and personality. Psychosomatic Medicine, 35(1): Radosavljevic V.R, Jankowic S.M., Marinkovic J.M Stressful life events in the pathogenesis of Graves disease. Eur. J. Endocrin., 134(6): Razvi S., Ingoe L.E., McMillan C.V., Weaver J.U Health status in patients with subclinical hypothyroidism. Eur. J. Endocrinol., 152(5): Reber A Słownik psychologii, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Sp. z o.o., Warszawa. Socha J., Piotrowska-Jastrzębska J., Socha P Niedobory żywieniowe jodu konsekwencje kliniczne. Borgis Nowa Pediatria, 1: Sonino N., Mirelli M.E., Boscaro M., Fallo F., Busnardo B., Fava G.A Life events in the pathogenesis of Graves disease. A controlled study. Acta Endocrinologica, 128(4): Sonino N., Navarrini C., Ruini C., Ottolini F., Paoletta A., Fallo F., Boscaro M., Fava G.A Persistent psychological distress in patients treated for endocrine disease. Psychotherapy and Psychosomatics, 73(1): Sonino N., Tomba E., Fava G.A Psychological approach to endocrine disease. Advanced of Psychosomatic Medicine, 28(1): Studzińska D Poradnia informacyjna: niedobór jodu przyczyny [dostęp ]. Suwalska A., Łojko D Zaburzenia psychiczne u chorych endogennych i ich leczenie. Terapia, 12: Szybiński Z Iodine prophylaxis in Poland in light of the WHO recommendation on reduction of the daily salt intake. Pediatr. Endocrinol. Diabetes Metab., 15(2):

20 Thomsen A.F., Kvist T.K., Andersen P.K. i in Increasing risk of developing affective disorder in patients with hypothyroidism: a register based study. Thyroid, 15: Tkachenko H., Kurhalyuk N., Pałczyńska K., Szornak M Intelektualne cechy osobowości a funkcjonowanie tarczycy u osób różnego wieku. W: Ekofizjologiczne uwarunkowania zdrowia człowieka, I Konferencja Naukowa. N. Kurhaluk, P. Kamiński (red.). Słupski Uniwersytet Trzeciego Wieku, Słupsk. Wallestein R.S., Holzman P.S., Voth H.M., Uhr N Thyroid hot spots : a psychophysiological study. Psychosomatic Medicine, 27(6): Wang P.S., Mason J Elevations of serum T 3 levels and their association with symptoms in World War II veterans with combat-related posttraumatic stress disorder: replication of findings in Vietnam Combat Veterans. Psychosomatic Medicine, 61(2): Wang P.S., Mason J., Southwick S., Johnson D., Lubin H., Harney D Relationships between thyroid hormones and symptoms in combat-related posttraumatic stress disorder. Psychosomatic Medicine, 57(4): Warmuz-Stangierska I., Czarnywojtek A., Ziemnicka K., Stangierski R., Sowiński J Porównawcze badania psychologiczne chorych z rakiem tarczycy oraz z nadczynnością tarczycy w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa. Endokrynologia Polska, 57(6): Warmuz-Stangierska I., Sowiński J., Pietz L., Gembicki M Ocena psychologiczna chorych z chorobą Gravesa-Basedowa. Endokrynologia Polska, 42(1): Winsa B., Adami H.O., Bergström R., Gamstedt A., Dahlberg P.A., Adamson U., Jansson R., Karlsson A Stressful life events and Graves disease. Lancet, 14(338): Wiernicka A., Socha J., Socha P Rola jodu w żywieniu dzieci. Standardy Medyczne, Pediatria, 8: Yoshiuchi K., Kumano H., Nomura S., Yoshimura H., Ito K., Kanaji Y., Ohashi Y., Kuboki T., Suematsu H. 1998a. Stressful life events and smoking were associated with Graves disease in women, but not in men. Psychosomatic Medicine, 60(2): Yoshiuchi K., Kumano H., Nomura S., Yoshimura H., Ito K., Kanaji Y., Kuboki T., Suematsu H. 1998b. Psychosocial factors, influencing the short-term outcome of antithyroid drug therapy in Graves disease. Psychosomatic Medicine, 60(5): Zach J., Ackerman S.H Thyroid function, metabolic regulation, and depression. Psychosomatic Medicine, 50(5): Zgliczyński S Choroby tarczycy. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław. Zimmerman M.B Methods to assess iron and iodine status. British Journal of Medicine, 99: 2-9. Zimmerman M.B Symposium on Geographical and geological influence on nutrition. Iodine deficiency in industrialized countries. Proceeding of the Nutrition Society, 69: Zimmerman M.B., de Benoist B., Corigliano S., Jooste P.L., Molinari L., Moosa K., Pretell E.A., Al-Dallal Z.S., Wei Y., Zu-Pei C., Torresani T Assessment of iodine status using dried blood spot thyroglobulin: development of reference material and establishment of an international reference range in iodine-sufficient children. J. Clin. Endocrinol. Metab., 91(12): Zimmerman M.B., Moretti D., Chaouki N., Torresani T Development of a dried wholeblood spot thyroglobulin assay and its evaluation as an indicator of thyroid status in goitrous children receiving iodized salt. Am. J. Clin. Nutr., 77:

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok

Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok Warszawa, 2008 WSTĘP Jod jest mikroelementem niezbędnym dla rozwoju

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Tarczyca a ciąża. Kraków 22-23 października 2010. www.tarczycaciaza.cm-uj.krakow.pl

Tarczyca a ciąża. Kraków 22-23 października 2010. www.tarczycaciaza.cm-uj.krakow.pl Tarczyca a ciąża Kraków 22-23 października 2010 Organizator: Katedra i Klinika Endokrynologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum www.tarczycaciaza.cm-uj.krakow.pl Szanowni Państwo, Drogie Koleżanki,

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

CHOROBY TARCZYCY. Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny

CHOROBY TARCZYCY. Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny CHOROBY TARCZYCY Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny EUTYREOZA HIPERTYREOZA - PRZEŁOM HIPERMETABOLICZNY HYPOTYREOZA- PRZEŁOM HIPOMETABOLICZNY Nadczynność tarczycy-

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Choroby autoimmunizacyjne grupa chorób, w których układ odpornościowy organizmu niszczy własne komórki lub tkanki jest

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Tab. 2. Charakterystyka zbadanej populacji w latach 1998-1999 w grupach płci i wieku. Grupy wiekowe. 18-28 29-39 40-49 50-59 >60 r.

Tab. 2. Charakterystyka zbadanej populacji w latach 1998-1999 w grupach płci i wieku. Grupy wiekowe. 18-28 29-39 40-49 50-59 >60 r. . WYIKI Analizie poddano wyniki badań 89 osób, 7 kobiet i mężczyzn w wieku 8-78 lat. Średnia wieku kobiet wynosiła,8 ±,6 lat, średnia wieku mężczyzn wynosiła,89 ± 7, lat. Średnia wieku dla obu płci wynosiła,6

Bardziej szczegółowo

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski Choroby układu krążenia Dr n.med. Radosław Tomalski Choroba niedokrwienna serca choroba niedokrwienna serca, chns, (morbus ischaemicus cordis, mic; ischaemic heart disease, ihd) - jest to zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Skuteczność samokontroli a poziom lęku i depresji u młodzieży chorej na cukrzycę insulinozależną

Skuteczność samokontroli a poziom lęku i depresji u młodzieży chorej na cukrzycę insulinozależną Post-print of: Basińska B. Skuteczność samokontroli a poziom lęku i depresji u młodzieży chorej na cukrzycę insulinozależną. Zdrowie Psychiczne, Volume 3-4, 1997, pp. 157-163 Skuteczność samokontroli a

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk ALKOHOLIZM Alkoholizm - nazywany jest również zespołem uzależnienia od alkoholu, chorobą alkoholową

Bardziej szczegółowo

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY EVALUATION OF LIFE SATISFACTION AND PSYCHOLOGICAL WELL-BEING OF PATIENTS BEFORE SURGERY AORTIC ANEURYSM Emilia

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Tajemnica magnezu (część pierwsza)

Tajemnica magnezu (część pierwsza) Tajemnica magnezu (część pierwsza) Magnez, wapń, potas i sód są podstawowymi jonami niezbędnymi do zachowania równowagi pomiędzy poszczególnymi fizjologicznymi procesami w organizmie. Odchylenia od prawidłowego

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

PROBLEM NADWAGI I OTYŁOŚCI W POLSCE WŚRÓD OSÓB DOROSŁYCH - DANE EPIDEMIOLOGICZNE -

PROBLEM NADWAGI I OTYŁOŚCI W POLSCE WŚRÓD OSÓB DOROSŁYCH - DANE EPIDEMIOLOGICZNE - PROBLEM NADWAGI I OTYŁOŚCI W POLSCE WŚRÓD OSÓB DOROSŁYCH - DANE EPIDEMIOLOGICZNE - Wg raportu GUS Stan zdrowia ludności w 2009 r. Otyłość jest chorobą przewlekłą spowodowaną nadmierną podażą energii zawartej

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu badawczego

Streszczenie projektu badawczego Streszczenie projektu badawczego Dotyczy umowy nr 2014.030/40/BP/DWM Określenie wartości predykcyjnej całkowitej masy hemoglobiny w ocenie wydolności fizycznej zawodników dyscyplin wytrzymałościowych Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland. 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m²

Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland. 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m² Wiek: Płeć: 29 lat 8 mies. mężczyzna Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland Dane podstawowe Data: 13.04.23 Godzina: 10:53 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m² Płyn Pomiar całkowitej

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek Instytut Sportu Zakład Biochemii Biochemiczne wskaźniki przetrenowania Przetrenowanie (overtraining)- długotrwałe pogorszenie się dyspozycji sportowej zawodnika, na skutek kumulowania się skutków stosowania

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

SAMOOCENA STANÓW PSYCHOEMOCJONALNYCH MŁODZIEŻY AKADEMICKIEJ Z TERENÓW POMORZA W ZALEŻNOŚCI OD POZIOMU JODU W ORGANIZMIE

SAMOOCENA STANÓW PSYCHOEMOCJONALNYCH MŁODZIEŻY AKADEMICKIEJ Z TERENÓW POMORZA W ZALEŻNOŚCI OD POZIOMU JODU W ORGANIZMIE S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 11 2014 SAMOOCENA STANÓW PSYCHOEMOCJONALNYCH MŁODZIEŻY AKADEMICKIEJ Z TERENÓW POMORZA W ZALEŻNOŚCI OD POZIOMU JODU W ORGANIZMIE SELF-ASSESSMENT OF MENTAL

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną.

Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną. Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną. Dr n. med. Joanna Ruszkowska Katedra Medycyny Społecznej i Zapobiegawczej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi PABIANICE, 30

Bardziej szczegółowo

WPŁYW NIEDOBORU HORMONU WZROSTU NA ROZWÓJ STRUKTUR MÓZGU, FUNKCJI POZNAWCZYCH ORAZ MOTORYCZNYCH."

WPŁYW NIEDOBORU HORMONU WZROSTU NA ROZWÓJ STRUKTUR MÓZGU, FUNKCJI POZNAWCZYCH ORAZ MOTORYCZNYCH. WPŁYW NIEDOBORU HORMONU WZROSTU NA ROZWÓJ STRUKTUR MÓZGU, FUNKCJI POZNAWCZYCH ORAZ MOTORYCZNYCH." Sympozjum Neuronauka a dziecko 9.03.2013 Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego Natalia Bezniakow

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ PROFILAKTYKI JODOWEJ W KRAKOWIE NA PRZYKŁADZIE TRZECH GRUP WIEKOWYCH KOBIET BADANIA PILOTOWE

EFEKTYWNOŚĆ PROFILAKTYKI JODOWEJ W KRAKOWIE NA PRZYKŁADZIE TRZECH GRUP WIEKOWYCH KOBIET BADANIA PILOTOWE BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 3, str. 323 327 Paweł Zagrodzki, Ewa Ochab 1), Mirosław Bartyzel 1), Dominika Huk EFEKTYWNOŚĆ PROFILAKTYKI JODOWEJ W KRAKOWIE NA PRZYKŁADZIE TRZECH GRUP WIEKOWYCH KOBIET

Bardziej szczegółowo

DuŜo wiem, zdrowo jem

DuŜo wiem, zdrowo jem DuŜo wiem, zdrowo jem Projekt edukacyjny: Pogadanki do dzieci w przedszkolach, szkołach podstawowych i gimnazjach oraz prezentacje do ich rodziców Cel projektu: Podniesienie świadomości na temat odżywiania

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

MINISTER ZDROWIA PROGRAM ELIMINACJI NIEDOBORU JODU W POLSCE NA LATA 2009-2011

MINISTER ZDROWIA PROGRAM ELIMINACJI NIEDOBORU JODU W POLSCE NA LATA 2009-2011 MINISTER ZDROWIA PROGRAM ELIMINACJI NIEDOBORU JODU W POLSCE NA LATA 2009-2011 Podstawa prawna art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY MLECZNE JAKO ŹRÓDŁO JODU W DIECIE DZIECI PRZEDSZKOLNYCH Z POZNANIA

PRODUKTY MLECZNE JAKO ŹRÓDŁO JODU W DIECIE DZIECI PRZEDSZKOLNYCH Z POZNANIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 252 256 Katarzyna Waszkowiak, Krystyna Szymandera-Buszka PRODUKTY MLECZNE JAKO ŹRÓDŁO JODU W DIECIE DZIECI PRZEDSZKOLNYCH Z POZNANIA Katedra Technologii Żywienia

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE Wstęp: Celem pracy Materiały i metody:

STRESZCZENIE Wstęp: Celem pracy Materiały i metody: STRESZCZENIE Wstęp: Dzięki poprawie wyników leczenia przeciwnowotworowego u dzieci i młodzieży systematycznie wzrasta liczba osób wyleczonych z choroby nowotworowej. Leczenie onkologiczne nie jest wybiórcze

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych.

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych. lek. Magdalena Bosak-Prus Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu, Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Wieku Rozwojowego, młodszy asystent Ocena profilu oreksyny A i greliny

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku.

Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku. Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku. Objaśnienia. Materiałem badawczym były informacje zawarte w kartach zgonów, które przeniesione zostały na komputerowy

Bardziej szczegółowo

WOLE OBOJĘTNE. Jadwiga Szymczak. Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii AM we Wrocławiu

WOLE OBOJĘTNE. Jadwiga Szymczak. Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii AM we Wrocławiu WOLE OBOJĘTNE Jadwiga Szymczak Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii AM we Wrocławiu Wolem nazywamy każde powiększenie tarczycy Wole obojętne (nietoksyczne) to wole z eutyreozą, nie wykazujące

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować.

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Hałas, w szczególności lotniczy, jest szkodliwy dla zdrowia; stały i uciążliwy hałas męczy nas psychicznie i fizycznie, pogarsza

Bardziej szczegółowo

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Sole Mineralne Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Spis Treści 1. Co to są Sole Mineralne? 2. Rola Soli Mineralnych w Organizmie? 3. Co to są Mikro i Makroelementy? 4. Przyczyny niedoboru Soli

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA Jest to dowolna forma ruchu ciała lub jego części, spowodowana przez mięsień szkieletowy,

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz Department

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

ADAPTACYJNE MOŻLIWOŚCI UKŁADU SERCOWO- -NACZYNIOWEGO W GRUPACH OSÓB Z RÓŻNYM POZIOMEM WYDOLNOŚCI FIZYCZNEJ

ADAPTACYJNE MOŻLIWOŚCI UKŁADU SERCOWO- -NACZYNIOWEGO W GRUPACH OSÓB Z RÓŻNYM POZIOMEM WYDOLNOŚCI FIZYCZNEJ S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 10 2013 ADAPTACYJNE MOŻLIWOŚCI UKŁADU SERCOWO- -NACZYNIOWEGO W GRUPACH OSÓB Z RÓŻNYM POZIOMEM WYDOLNOŚCI FIZYCZNEJ ADAPTIVE CAPABILITIES OF CARDIOVASCULAR

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZDROWOTNY Profilaktyka zaburzeń depresyjnych wśród młodzieży w wieku 16 17 lat

PROGRAM ZDROWOTNY Profilaktyka zaburzeń depresyjnych wśród młodzieży w wieku 16 17 lat PROGRAM ZDROWOTNY Profilaktyka zaburzeń depresyjnych wśród młodzieży w wieku 16 17 lat zrealizowany w 2013 roku na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego, koordynowany przez Fundację

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Podstawy zdrowego żywienia Nazwa w j. ang. Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Mgr inż. Ewelina Trojanowska Zespół dydaktyczny Mgr inż. Ewelina Trojanowska Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SPRAWDZIANU SZÓSTOKLASISTY

ANALIZA SPRAWDZIANU SZÓSTOKLASISTY ANALIZA SPRAWDZIANU SZÓSTOKLASISTY Zespół Szkolno - Przedszkolny im. Feliksa Michalskiego Miejska Szkoła Podstawowa nr 3 w Knurowie W klasie VI przeprowadzono sprawdzian, który pisało 19 uczniów. Uczniowie

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży dr Dariusz Szymczuk Wprowadzenie organizm obciążony wysiłkiem fizycznym ma większe zapotrzebowanie na pożywienie organizm dobrze

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3 Kod przedmiotu: IOZRM-L-3k18-2012-S Pozycja planu: B18 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność - Jednostka

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia Aktywność fizyczna - jest to dowolna forma ruchu ciała

Bardziej szczegółowo