PRZEGLĄD NAUKOWO-METODYCZNY EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PRZEGLĄD NAUKOWO-METODYCZNY EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA"

Transkrypt

1 1 PRZEGLĄD NAUKOWO-METODYCZNY EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA ROK IV NUMER 4/2011 (13) Poznań 2011

2 2 Recenzenci działów: Bezpieczeństwo Narodowe: prof. dr hab. inż. Józef Buczyński Bezpieczeństwo Wewnętrzne: prof. dr hab. Bogdan Zalewski Zarządzanie: prof. dr hab. Piotr Grudowski Pedagogika: prof. dr hab. Edward Hajduk Redakcja dr Aneta Kołacz Korekta i skład komputerowy Marta Walachowska Redakcja oświadcza, że wersją podstawową czasopisma jest wydanie papierowe. Copyright 2011 by Edition ydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa All rights reserved ISSN: ydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa ul. Wyspiańskiego 16/6, Poznań tel Druk i oprawa ESUS Agencja Reklamowo Wydawnicza ul. Wierzbięcice 35, Poznań tel./fax

3 3 Spis treści Słowo wstępne (Aneta KOŁACZ)... 7 BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE The link between the media and terrorism why are the two inseparable? (Agata DĘBOWSKA) Prolegomena do filozofii bezpieczeństwa (Cezary MAKLES) Organizácia, fungovanie a rozvoj Integrovaného Záchranného Systému (IZS) NA Území Slovenskej Republiky (Milan MARCINEK) Wpływ zagrożeń antropogenicznych i naturalnych na bezpieczeństwo człowieka (Wiesław OTWINOWSKI) Stosunki dwustronne między III Rzeczpospolitą a Królestwem Arabii Saudyjskiej po 1989 roku (Grzegorz TOKARZ)...45 III Rzeczpospolita a Republika Turcji przegląd najważniejszych umów i porozumień (Grzegorz TOKARZ) BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE The problem of sex trafficking in the modern world (Agata DĘBOWSKA) Narażenie skóry na działanie substancji chemicznych w środowisku pracy (Krzysztof PAJĄK) Transport materiałów niebezpiecznych w powiecie pilskim (Krzysztof PAJĄK) PEDAGOGIKA Kształtowanie świadomości ekologicznej formą edukacji na rzecz bezpieczeństwa (Marian KOPCZEWSKI) Edukacja w społeczeństwie informacyjnym (Zygmunt PŁOSZYŃSKI) Czas jako kryterium opisu oraz mechanizm regulacji funkcjonowania człowieka problematyka czasu w psychologii (Ludmiła ZAJĄC-LAMPARSKA)

4 4 ZARZĄDZANIE Przywództwo determinantą skutecznego zarządzania placówką oświatową (Joanna GAJDA) Zarządzanie szkołą przez motywowanie gwarantem podnoszenia jakości pracy (Joanna GAJDA) Polityka pieniężna wobec globalnego kryzysu (Katarzyna GÓRECKA) RECENZJE Walery Pisarek, Wstęp do nauki o komunikowaniu (Anna KOŁODZIEJ) Ronald D. Asmus, Mała Wojna, Która wstrząsnęła światem. Gruzja, Rosja i przyszłość Zachodu, Wydawnictwo Res Publica Nova. Warszawa 2011r. (Piotr KWIATKIEWICZ)

5 5 Contents Introduction (Aneta KOŁACZ)... 7 NATIONAL SECURITY The link between the media and terrorism why are the two inseparable? (Agata DĘBOWSKA) Prolegomena to the philosophy of safety (Cezary MAKLES) Organisation, functioning and development of the Integrated Emergency Services in the Slovak Republic (Milan MARCINEK) The impact of anthropogenic and natural threats on people s safety (Wiesław OTWINOWSKI) The relations between the Third Polish Republic and the Kingdom of Saudi Arabia after 1989 (Grzegorz TOKARZ)...45 The Third Polish Republic and the Republic of Turkey an analysis of main treaties and agreements (Grzegorz TOKARZ) INTERNAL SECURITY The problem of sex trafficking in the modern world (Agata DĘBOWSKA) Skin exposure to chemical substances in workplaces (Krzysztof PAJĄK) Transportation of dangerous goods in Piła County (Krzysztof PAJĄK) PEDAGOGY The shaping of ecological awareness as a form of safety education (Marian KOPCZEWSKI) Education in the information society (Zygmunt PŁOSZYŃSKI) Time as a criterion of description and mechanism of human functioning regulation the issue of time in psychology (Ludmiła ZAJĄC-LAMPARSKA)

6 6 MANAGEMENT Leadership as a determinant of efficient educational institution management (Joanna GAJDA) A motivation-based school management as a guarantor of increasing work quality (Joanna GAJDA) Monetary Policy in the Face of the Global Crisis (Katarzyna GÓRECKA) REVIEW Walery Pisarek, Introduction to communication studies (Anna KOŁODZIEJ) Ronald D.Asmus, A Little War that Shook the World. Georgia, Russia, and the Future of the West, (Polish edition) Wydawnictwo Res Publica Nova. Warszawa 2011 (Piotr KWIATKIEWICZ)

7 7 Słowo wstępne Drogi Czytelniku! Z największą przyjemnością oddajemy w Twoje ręce kolejny, trzynasty numer Przeglądu Naukowo-Metodycznego Edukacja dla Bezpieczeństwa. Pojawiające się w dzisiejszej rzeczywistości coraz to nowe zagrożenia i wyzwania sprawiły iż zagadnienia dotyczące bezpieczeństwa są powszechnie dyskutowanym problemem. W numerze tym prezentujemy je w czterech zakresach: bezpieczeństwa narodowego, bezpieczeństwa wewnętrznego, pedagogiki oraz zarządzania. W dziale bezpieczeństwa narodowego przedstawiamy Państwu Agata Dębowska, w swoim artykule, przedstawia związki między terroryzmem a mediami i podejmuje próbę ich analizy. Cezary Makles w tekście Prolegomena do filozofii bezpieczeństwa, opisuje bezpieczeństwo jako kwestię daną wraz ze światem empirycznym. Można je rozumieć jako pojęcie odnoszące się do bytu w ogóle, z racji tego iż jego cechą jest istnienie samo w sobie. Milan Marcinek koncentruje się na zagadnieniach związanych ze zintegrowanym systemem ratownictwa funkcjonującym w Republice Słowacji. Człowiekowi coraz częściej brakuje poczucia bezpieczeństwa, często wynika to z bezmyślnej działalności samego człowieka, lub jego zachłannego czerpania zysków z istniejących dóbr. Wiesław Otwinowski wskazuje na taką sytuację przedstawiając Państwu swój artykuł pt. Wpływ zagrożeń antropogenicznych i naturalnych na bezpieczeństwo człowieka Zmiany środowiska naturalnego, które zostały wywołane niekontrolowaną działalnością człowieka doprowadziły do sytuacji, w której zarysowało się niebezpieczeństwo dla jego dalszej egzystencji. Zmiana tego stanu może zaistnieć tylko poprzez edukację społeczeństwa i co za tym idzie, zmianę jego mentalności i świadomości w zakresie poszanowania zasobów otaczającego nas środowiska przyrodniczego, którego częścią sami jesteśmy. O poczucie bezpieczeństwo w skali globalnej winny zadbać przede wszystkim wszystkie państwa, zarówno w aspekcie bezpieczeństwa ekologicznego jak również w aspekcie bezpieczeństwa ekonomicznego czy też gospodarczego. Relacje między państwami powinny wówczas być oparte na priorytetach wspólnej polityki międzynarodowej. Dotyczy to zarówno biednych, jak i bogatych w surowce naturalne krajów, posiadających ważne znaczenie geopolityczne, jak np. Arabia Saudyjska. Działania dyplomatyczne odgrywać tu będą istotną rolę w zapewnieniu takiego stanu rzeczy. Problematykę tę, na przykładzie Arabii Saudyjskiej, podjął w swoim artykule Grzegorz Tokarz. Autor przeanalizował najważniejsze dokumenty, umowy i porozumienia jakie zawarły między sobą Arabia Saudyjska i III Rzeczpospolita, a w kolejnym artykule porozumienia zawarte między III Rzeczpospolitą a Republiką Turcji.

8 8 W dziale Bezpieczeństwo wewnętrzne Agata Dębowska naświetla problem handlu ludźmi w XXI wieku i próbuje odpowiedzieć na pytanie, czemu w dzisiejszych czasach ten proceder jest tak samo szeroko rozpowszechniony jak w minionych stuleciach. Uwagę Państwa skupi ciekawe opracowanie Krzysztofa Pająka o kształtowaniu kultury bezpieczeństwa. Autor wyróżnia rodzaje działań niepożądanych na zdrowie na przykładzie oddziaływania substancji chemicznych na skórę. Wysoka kultura bezpieczeństwa w firmie czy zakładzie pracy, będzie stanowić o poczuciu odpowiedzialności każdego z nas za stan bezpieczeństwa. Wymiernym efektem wysokiej kultury bezpieczeństwa są m.in. zmniejszające się wskaźniki wypadkowości, lepsza wydajność pracy pracowników, a to wszystko oznacza większe dochody danej instytucji. Autor w swoim drugim artykule opisuje m.in. zadania związane z przygotowaniem się na sytuacje zagrożeń związane z materiałami niebezpiecznymi z uwzględnieniem rozwiązań zgodnych ze standardami Unii Europejskiej. Substancje niebezpieczne, w razie uwolnienia są zagrożeniem dla życia, zdrowia lub środowiska. W tej sytuacji najważniejszymi zadaniami władz lokalnych, służb, inspekcji i straży jest zapobieganie, przygotowanie, prewencja i reagowanie na zdarzenia niekorzystne w transporcie materiałów niebezpiecznych. W dziale Pedagogika, przedstawiamy Państwu wątek kształtowania świadomości ekologicznej, który podejmuje Marian Kopczewski.. Wedle autora, rezultatem systematycznego kształtowania świadomości ekologicznej stać się powinna kultura ekologiczna jednostki prowadząca do równowagi pomiędzy człowiekiem a jego otoczeniem, tym samym doprowadzi także do stanu szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Edukacja ekologiczna wspomaga rozumienie zależności między człowiekiem, jego wytworami i przyrodą, w artykule przedstawiona została jako ważny obszar obok edukacji politycznej, ekonomicznej, prawnej czy militarnej. Obecnie wymiar edukacji wyraźnie poszerzył się o nowe horyzonty związane z edukacją medialną i technologią informacyjną. Wyrazem tego jest rozwój tzw. społeczeństwa informacyjnego. Przestrzeń edukacji w społeczeństwie informacyjnym przedstawia Zygmunt Płoszyński. Autor naświetla postęp naukowo-techniczny w kontekście nowych możliwości dla polskiej edukacji. Przedstawia rozwój technologii teleinformatycznych pozwalających organizować i wspomagać nauczanie przez Internet. Dzięki komputerom można informację pozyskiwać, przechowywać, przetwarzać i przesyłać. Informacja i wiedza stały się wartością samą w sobie, idąc za słowami autora trudno przewidzieć co dalej, jak rozwinie się współczesna nauka, a także gdzie znajdują się granice rozwoju technologii informacyjnych. Można jednak postawić hipotezę, że wiek XXI to czas informatyki, czas przepływu informacji ( ). W takiej przestrzeni, potrzeba czuwania nad stanem bezpieczeństwa jest dalece uzasadniona z uwagi na pojawiające się możliwości manipulowania informacją. Kolejny artykuł Ludmiły Zając-Lamparskiej pozwala nam przyjąć rozumienie czasu jako sekwencji pojawiających się zdarzeń w perspektywie psychologicznej. Autorka przedstawia przegląd problematyki czasu w psychologii i systematyzuje wedle podejść do zagadnienia temporalności. Zmiany jakie zachodzą na przestrzeni czasu, dokonując się na wielu płaszczyznach, przyczyniają się w dalszej kolejności do modyfikacji na niższych szczeblach.

9 9 W ostatnim dziale, przedstawiamy artykuł Joanny Gajdy, która zwraca uwagę na zmiany w systemie edukacji, które wymogły kierowanie placówką oświatową oparte na przywództwie. Wskazuje na potrzebę takiego lidera, który przejawia zdolności organizacyjne sprzyjające wyzwalaniu u innych chęci do działania oraz przyczyni się do kształtowania właściwych relacji między pracownikami. Autorka w kolejnym swoim artykule podkreśla wymóg zarządzania organizacją przez motywowanie. Trwałe wpisanie motywowania w działalność placówki przyczyni się do podnoszenia jakości pracy i sprawnego funkcjonowania szkoły na wszystkich jej obszarach. W ostatnim artykule niniejszego numeru prezentujemy politykę pieniężną oraz znaczenie wartości pieniądza, który zgodnie z myślą autorki Katarzyny Góreckiej, w gospodarce rynkowej odgrywa zasadniczą rolę w kształtowaniu działalności gospodarczej. Składam serdeczne podziękowania wszystkim autorom za wkład pracy, który włożyli w opracowanie opublikowanych artykułów, Państwu życzę mile spędzonego czasu z przedstawioną bogatą i interesującą lekturą oraz zachęcam do przeczytania naszego kolejnego numeru. dr Aneta KOŁACZ

10 10

11 11 BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE

12 12

13 13 Agata DĘBOWSKA, MSc University of Huddersfield THE LINK BETWEEN THE MEDIA AND TERRORISM WHY ARE THE TWO INSEPARABLE? When one says terrorism in a democratic society, one also says media 1 Abstract This report examines the link between the media and terrorism. Firstly, the media constructions of terrorism and terrorists were investigated. Previous research had revealed that the way in which the media present certain events influences the public s perception and memory. Therefore, it was established that terrorism is to a great extent a media creation. Moreover, the paper inquired into the reasons for which the media extensively cover terrorist acts. It was argued that people are craving for horrific images and descriptions because they give them the experience of negative pleasure. Introduction The word terror originates from the Latin word terrere and means to frighten. 2 Terrorism, therefore, is aimed at introducing fear and hysteria. A universal definition of terrorism, however, still remains to be coined. 3 During the French Revolution in 1793, 17,000 people were publicly executed for the purpose of spreading panic and horror among audiences. Indeed, to put it in Jenkins 4 words: terrorism is aimed at people watching, not at the actual victims. Terrorism is a theater. Similarly, the modern incarnation of terrorism also seeks to disseminate certain meanings as well as incite public consternation. The political as well as psychological strength of the terrorist message, howbeit, has been recently magnified as a result of technological progress. 5 As Wilkinson 6 suggests, the relationship between terrorism and the media seems dangerously symbiotic. What is more, from historical perspective, the two phenomena became a part of social life almost simultaneously: terrorism in 1866 when dynamite was first created and the media in 1848 thanks to the development to the rotary press. 7 Further, one could argue that terrorism is an act of communication which needs publicity in order to reach the target audience. In fact, when terrorists hurl a rocket into Great Britain s foreign spy headquarters, 1 P. Wilkinson, Terrorism versus Democracy: The liberal state response. Frank Cass, London 2001, p G. Weimann, The psychology of mass-mediated terrorism. American Behavioral Scientist. 2008, 52(1), pp M.J. Stevens, What is terrorism and can psychology do anything to prevent it? Behavioral Sciences and the Law. 2005, 23, pp B. Jenkins, International Terrorism. Crescent, Los Angeles 1975, p. 4 5 G. Weimann, op. cit. 6 P. Wilkinson, op. cit. 7 A.P. Schmid, J. de Graff, Violence as Communication: Insurgent terrorism and the Western news media. Sage Publications, London, Beverly Hills 1982

14 14 bomb the hall of the USS Cole, hold hostages in a remote part of the Philippines, or hijack an Indian airliner, they do not simply commit violence they execute premediated terrorism that virtually assures a great deal of news coverage. 8 Even more, Weimann 9 explicates, terrorists manipulate the media coverage of their acts and intend to make them as newsworthy as possible. Nevertheless, the relationship between the media and terrorism seems to be mutually advantageous. 10 Namely, in order to sell itself, the press needs to shock and the publication of catastrophic images certainly does the trick. 11 Furthermore, Freud s 12 theory of the uncanny holds that people yearn for drama and destruction as long as it does not pose a personal threat. Terrorism appears perfect for this role as it is real enough to be feared, yet fictional enough to keep the fear pleasurable. Finally, the media, often influenced by the government, choose what is to be classed as terrorism. Their choice of labels, in turn, impacts people s perception as well as memory of particular events. Acts of terrorism, it can be claimed, are socially constructed. 13 As exemplified, the correlation between the media and terrorism is extremely complex and surprisingly strong. Therefore, the focus of this paper will be on how terrorism is constructed by the media. Further, the reasons why the media choose to report terrorist acts and why those accounts attract world-wide audience will be investigated. Media-framed terrorism Reality in our century is not something to be faced 14 As mentioned in the introduction, a comprehensive and universal definition of terrorism does not exist. It can be suggested that objectivity cannot be achieved due to conflicting ideological frameworks and worldviews. 15 Therefore, it appears that the shape of the concept is culturally-specific and the public s understanding of it is largely framed by the media. 16 Schechter 17 asserts that audiences trust the media and treat media-generated stories as well as images as the reflection 8 B.L. Nacos, Mass-Mediated Terrorism: The central role of the media in terrorism and counterterrorism. Rowman & Littlefield Publishers, Lanham, Oxford 2007, p Weimann, op. cit. 10 M. Slone, Responses to media coverage of terrorism. Journal of Conflict Resolution. 2000, 44, pp A.P. Schmid, J. de Graaf, op. cit. 12 S. Freud, The Uncanny. Penguin Books, London E.W. Dunn, M. Moore, B.A. Nosek, The war of the words: How linguistic differences in reporting shape perception of terrorism. Analyses of Social Issues and Public Policy. 2005, 5(1), pp ; A.P. Schmid, J. de Graaf, op. cit. 14 G. Greene, Our Man in Havana. Heinemann, London 1970, p B. McNair, UK media coverage of September 11. (in:) T. Pludowski (ed.), How the World s News Media Reacted to 9/11: Essays from around the globe. Marquette Books Llc, Spokane, Washington 2007, pp ; M.J. Stevens, op. cit. 16 C. Erjavec, Z. Volcic, Mapping the notion of terrorism in Serbian and Croatian newspapers. Journal of Communication Inquiry. 2006, 30, pp D. Schechter, Media Wars: News at a time of terror. Rowman & Littlefield Publishers, Lanham, Oxford 2003

15 15 of reality. Moreover, people are ready to accept the mediated world without questioning the source and nature of the vision. The public s thoughts are hence directed, and public opinion is not moulded by the people but delivered to the people in a ready-made form. 18 Even more, the media are far from being neutral and passive communication conduits. 19 Also, the term terrorism is applied inconsistently. Star Tribune (in the US), for example, uses the term only to refer to attacks carried out on civilians by non-governmental groups. 20 Consequently, Hülsse and Spencer 21 as well as Schmid and de Graff 22 suggest that any attempts at grasping the nature of terrorism are doomed to failure as the conception is a social and political epithet. Therefore, terrorism and terrorists should not be studied with the use of traditional anthropological approaches, but in relation to discourse in which those terms function. Dunn et al. 23 argue that perception, categorization, and memory are not direct reflections of life outside the mind, but are actively shaped by expectancies and prior experience. Similarly, Loftus and Ketcham 24 as well as Loftus and Palmer 25 maintain that memories are not a faithful reflection of reality. Rather, what and how people remember is contingent on social aspects and embedded in discourse. 26 To elaborate, Dunn et al. 27 conducted a four-phase study in order to demonstrate how linguistic differences in news reporting may influence people s perception and memories of events. Firstly, content analysis of American newspaper articles published in 2003 (i.e. during American invasion on Iraq) revealed that the words used with reference to non-u.s. allies strongly implied demolition, devastation as well as hateful motivation. What is more, this biased accounting activated experiment participants stereotypes as well as schemas for remembering, which may powerfully shape whether people perceive the acts as reflecting terrorism or patriotism (p. 72). In the final stage of the study, participants were given a short article depicting the bombing of a building. One version of the narrative contained words implying that the United States were the perpetrator of the act ( us version), whereas the other version hinted at Iraq ( them version). As expected, participants 18 P. Norris, M. Kern, M. Just (ed.), Framing terrorism: The news media, the government, and the public. Routledge, New York B.L. Nacos, op. cit., p D. Schechter, op. cit. 21 R. Hülsse, A. Spencer, The metaphor of terror: Terrorism studies and the constructivism turn. Security Dialogue. 2008, 39, pp A.P. Schmid, J. de Graaf, op. cit. 23 E.W. Dunn, M. Moore, B.A. Nosek, op. cit., p E.F. Loftus, K.E. Ketcham, The malleability of eyewitness accounts. (in:) S. Lloyd-Bostock, B.R. Clifford (eds.), Evaluating Witness Evidence: Recent psychological research and new perspectives. John Wiley & Sons, Chichester 1983, pp E.F. Loftus, J.C. Palmer, Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior. 1974, 13, pp M.B. Marron, Elite British and Irish newspapers reflect ideology in framing the 9/11 catastrophe. (in:) T. Pludowski (ed.), How the World s News Media Reacted to 9/11: Essays from around the globe. Marquette Books Llc, Spokane, Washington 2007, pp ; J. Shotter: The social construction of remembering and forgetting. (in:) D. Middleton, D. Edwards (eds.), Collective Remembering. Sage Publications, London, Thousand Oaks 1997, pp E.W. Dunn, M. Moore, B.A. Nosek, op. cit., p. 72

16 16 who read the us version of the article were more likely to view the bombing as a justified, legitimate act (patriotism schema activated). In contrast, participants exposed to the them version interpreted the situation as a terrorist action (terrorism schema activated). The way people view terrorism, therefore, heavily relies on the language used by the media. Moreover, in order to facilitate the understanding of novel phenomena, familiar connotations are being applied to their description. Interestingly, the rule is readily embraced by the mass media when it comes to presenting terrorism and terrorists. 28 Accordingly, the terrorist is dehumanized with the use of recognisable terminology. Indeed, he became the Other: an Arab monster or a madman, a freak of nature (to confirm, bin Laden is described as unnaturally tall), hiding in a cave. 29 In fact, after 9/11, the media tended to describe bin Laden as evil, barbaric, and fanatic. George Bush, on the other hand, was presented as patriotic, freedomloving, and determined. 30 Further, Hülsse and Spencer 31 examined how Al-Qaeda was metaphorically constructed in the German popular press between the years After 9/11, the researchers found, the metaphors were mainly of military nature (e.g. suicide commandos, private army or kamikaze pilots and hence the War on Terror was created as a response to the threat). After the Madrid bombings in 2004, howbeit, the paradigm has shifted towards criminal denotations (e.g. murderer, criminal assault). Finally, after London Underground bombings of 2005, military metaphors sank into oblivion altogether and the terrorist, as a newly-formed criminal, became an internal enemy. Rather than being an exceptional state, as indicated by the war metaphor, terrorism has now been turned into an everyday phenomenon. On the contrary, bin Laden s messages transmitted by Al-Jazeera satellite television clearly construct the West as the terrorist side. He also denounced the American campaign against the Taliban as a terrorist Christian crusade. 32 It could be argued, therefore, that terrorism is in the eye of the beholder. Even more, to put it in Kaerney s 33 words: the eye is never innocent: even less so the eye of the media. The horrific pleasure One can be a virgin with respect to Horror as one is virgin toward Voluptuousness 34 Nacos 35 asserts that terrorists use the Internet, television and the press as the medium for their communication. Indeed, terrorism is about delivering a message to the chosen audience and terrorists consciously and effectively manipulate how 28 J.S. Tuman, Communicating Terror: The rhetorical dimensions of terrorism. Sage Publications, Thousand Oaks, London C. Erjavec, Z. Volcic, op. cit.; R. Kearney, Terror, philosophy and the sublime: Some philosophical reflections on 11 September. Philosophy and Social Criticism. 2003, 29, pp ; M.B. Marron, op. cit.; J. Saunders, The uncanny suburbs: Arlington Road and the politics of terrorism. Text, Practice, Performance. 2000, II, pp D. Schechter, op. cit., p R. Hülsse, A. Spencer, op. cit., p R. Kearney, op. cit., p Ibidem, p L.F. Céline, Journey to the End of the Night. Calder, London 1932, as cited in J. Kristeva, Powers of Horror: An essay on abjection. Columbia University Press, New York 1982, p B.L. Nacos, op. cit.

17 17 and when the purport of their acts is to be transmitted. Consequently, Weimann 36 reports, there have been attempts to limit terrorists access to the media. Nevertheless, one could claim that this policy could never be fully realised as the relationship between the media and terrorism is reciprocally beneficial. TV stations and newspapers constantly compete with each other for audiences. Hence, they are almost bound to respond to terrorist propaganda of the deed because it is dramatic bad news. 37 In fact, crime and terrorism sell extremely well. To confirm, the kidnapping of Aldo Moro, an Italian politician, had increased the circulation figures of daily Il Corriere by 38.8 percent. What is more, the figures exceeded 50 percent increase when Moro was found dead. 38 Ironically, Nacos 39 suggests, 9/11 terrorists who hate everything about American pop culture composed a story far greater and more realistic than the ones created in Hollywood full of horror, blood, and unimaginable suffering. Accordingly, Nacos 40 introduces the idea of infotainment, i.e. a blend of information and entertainment. Infotainment thrives on the very images and themes that terrorist incidents offer drama, tragedy, shock, anger, grief, fear, panic the ideal ingredients for transforming real-life terror into breathtaking thrillers or heartbreaking soap operas designed to captivate and stir up audiences. Indeed, terrorist attacks have served as a basis of many films, such as Lady in the Water, The Day After Tomorrow, I am Legend, or The Bourne Identity, all of which became very popular. 41 Gómez 42 as well as Jancovich 43 explicate that such films with a clear nexus with reality and where the monstrous and horrifying is contained gives the sense of closure and fulfillment. Fascination with media violence, in this view, is an expression of suppressed aggressive impulses of frustrated people, who, unable to admit to themselves that these impulses exist, demand and expect that the crimes they enjoy will be punished. 44 As demonstrated, terrorism occupies a notable position on both the news as well as entertainment media s agenda. This is due to the great public demand for such images. This fact, however, seems bewildering, even more so in the light of Keinan, Sadeh and Rosen s 45 study results. Namely, it has been established that a considerable and prolonged exposure to terrorist news clips may lead to heightened anxiety levels or even to the development of symptoms akin to those 36 G. Weimann, op. cit. 37 P. Wilkinson, op. cit., p A.P. Schmid, J. de Graaf, op. cit. 39 B.L. Nacos, op. cit. 40 Ibidem, p G. Garcia Mingorance, Monsters, aliens, threaten global and the uncanny in the cinema of M. Night Shyamalan. (in:) L. Franklin, R. Richardson (eds.), The Many Forms of Fear, Horror and Terror. Inter- Disciplinary Press, Oxford 2009, pp R. Á. Gómez, Terrorism and social panic in British fantastic cinema. (in:) L. Franklin, R. Richardson (eds.), The Many Forms of Fear, Horror and Terror. Inter-Disciplinary Press, Oxford 2009, pp M. Jancovich, M: Horror. B.T. Batsford Ltd, London A.P. Schmid, J. de Graaf, op. cit., p G. Keinan, A. Sadeh, S. Rosen, Attitudes and reactions to media coverage of terrorists acts. Journal of Community Psychology. 2003, 31(2), pp

18 18 of Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD). Given the possibility of such dramatic repercussions, therefore, one could wonder why people choose to watch and read about terrorist acts. According to Garcia Mingorance, Saunders and Tudor 46 terrorism is so alluring because it is the ultimate horror genre which gives people the experience of the uncanny. Freud 47 explains that the uncanny is that species of the frightening that goes back to what was once well known and had long been familiar. What is more, it brings the feeling of negative pleasure. Further, one of the most powerful effects of the uncanny can be achieved through presenting terrorists as zombies or automatons, i.e. creatures who are driven by mindless compulsion and whose behaviour is unthinking and meaningless. 48 Also, as mentioned in the previous section, terrorists have become the new monsters even more scary because they are painfully real. 49 Interestingly, Freedland 50 suggests that the human ghouls are already so deeply ingrained in the current discourse that they have managed to supplant the old, imaginary ones in children s nightmares. The discourse, in turn, is permeated by those beast and monster metaphors because the dominant media instill them in people s imagination. 51 Moreover, Kearney 52 asserts that people feel threatened by the vision of monsters because they remind us that we don t know who we are ( ) In that sense we may say that monsters are our Others, par excellence. Lacan and Saunders 53 propound that people define themselves by their Others and thus without them knowing oneself becomes impossible. Further, the monstrous Other becomes an object of terror, but at the same time the source of negative pleasure. 54 Finally, Kant 55 propounds that people delight in watching terror, however, real terror could be unbearable. The framing of images allows the viewer to adopt a safe position and consequently introduces the opportunity to experience horror in the mode of the imaginary. Summary To conclude, it can be argued that terrorism is to a large extent a media creation. 56 This is not to say, however, that terrorism is wrong and contemptible only because it is presented in this way. Undoubtedly, terrorists kill, maim and threaten. Nevertheless, the same could be said about many criminals. 46 G. Garcia Mingorance, op. cit.; J. Saunders, op. cit.; A. Tudor, Why horror? The peculiar pleasures of a popular genre. Cultural Studies. 1997, 11, pp S. Freud, op. cit., p S. Freud, op. cit.; M. Jancovich, op. cit. 49 M.B. Marron, op. cit. 50 J. Freedland, War on terror: Osama s return: Terrorist threats are working as new brand of fear creeps into everyday life. The Mirror. 2002, November J.K. Puar, A.S. Rai, Monster, terrorist, fag: The war on terrorism and the production of docile patriots. Social Text , 20(3), pp R. Kearney, op. cit., p J. Lacan, Écrits: A selection. Routledge, London 1977; J. Saunders, op. cit. 54 S. Freud, op. cit. 55 I. Kant, The Critique of Judgement. Oxford University Press, Oxford R. Hülsse, A. Spencer, op. cit.; B.L. Nacos, op. cit.

19 19 Consequently, it is largely the media, often influenced by governments, who decide what labels are applied to certain events and actions. 57 What is more, those labels, specially chosen as to stir emotions, impact the public s perception and memory. 58 Also, it can be suggested that the striking power of the media is best exemplified by the symbolic emergence of a new category of monstrous creatures the terrorists. 59 Furthermore, not only do the media create terrorism, they also thrive on it. Media-framed crimes, and especially terrorist acts which are now seen by many as the ultimate offence against humanity, are a constant source of negative pleasure. 60 As long as supply, therefore, is driven by this peculiar demand, the current state of affairs is unlikely to change and the media and terrorism are bound to remain inseparable. 57 A.P. Schmid, J. de Graaf, op. cit. 58 E.W. Dunn, M. Moore, B.A. Nosek, op. cit. 59 R. Kearney, op. cit., M.B. Marron, op. cit. 60 S. Freud, op. cit., J. Saunders, op. cit.

20 20

21 21 Cezary MAKLES Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu PROLEGOMENA DO FILOZOFII BEZPIECZEŃSTWA W przypadku zajmowania się jakąkolwiek dyscypliną teoretyczną kwestią priorytetową z metodologicznego punktu widzenia jest wstępne określenie jej przedmiotu. Tylko w perspektywie takich ustaleń można podejmować świadomą i uporządkowaną refleksję. Podobnie rzecz ma się z filozofią bezpieczeństwa. Przedsięwzięcie to potraktować można jako rodzaj filozoficznej medytacji, mającej na celu usystematyzowanie przyszłych wypowiedzi. Aby zadośćuczynić dążeniu do jak najprostszego wyrażania swoich myśli, tak, by były zrozumiałe dla każdego, nawet przygodnego odbiorcy, po prezentacji każdej tezy pozwolę sobie na wyjaśnienia na poziomie elementarnym, ufając, iż dzięki temu przedmiot wypowiedzi stanie się równie jasny dla autora, jak dla czytelnika. O filozofii bezpieczeństwa mówi się expressis verbis od 5 września 1995 roku Aby wyjść od tego, co najbardziej oczywiste przypomnieć należy, iż wyodrębnienie filozofii bezpieczeństwa jest wspólnym dokonaniem Ryszarda Rosy i Janusza Świniarskiego. Pierwszy z nich narodziny nowej dyscypliny ogłosił publicznie (czego notabene byłem świadkiem) 1 5 września 1995 r. w trakcie VI Zjazdu Filozofii Polskiej, w Toruniu. 2 Filozofia bezpieczeństwa została wówczas przedstawiona w sposób metafizyczny, jako najogólniejsza refleksja i wiedza o formach istnienia świata bytów przyrody, świata bytów społecznych i świata bytów techniki oraz prawach tym istnieniem rządzących, środkach je sprawiających oraz zasadniczych przyczynach to istnienie zapewniających. Charakter nowej dyscypliny potwierdzała okoliczność, iż bezpieczeństwo zostało scharakteryzowane w kategoriach metafizycznych jako taki stan rzeczy i proces, który zapewnia trwanie, przetrwanie i rozwój każdej formy bytu. Bliższemu określeniu kluczowego pojęcia Świniarski poświęcił całą wydaną wkrótce pracę. 3 Świeżo powołana dziedzina refleksji plasuje się jako jeden z działów wyodrębnionej w XX w. filozofii społecznej, a więc takiej, która jest właśnie metafizyką społeczeństwa, czy inaczej filozofią bytu społecznego. O ile jako ogólna zajmuje się ona społeczeństwem w ogóle, o tyle jako szczegółowa interesuje się rozmaitymi obszarami jego aktywności, przybierając określenia odpowiednie dla swojego przedmiotu, takie jak filozofia państwa, filozofia prawa, filozofia polityki, 4 filozofia kultury, filozofia religii. I wśród tego wyliczenia znajduje się miejsce systematyczne filozofii bezpieczeństwa. Następnie dzieli się ona na polemologię, czyli naukę o wojnie i irenologię naukę o pokoju, działy które są wobec siebie komplementarne, tak, jak ich przedmioty wojna i pokój, będące doskonałym 1 Zob. Program. VI Ogólnopolski Zjazd Filozoficzny w Toruniu, Red. L. Witkowski. Toruń 1995, s Zob. Abstrakty. VI Ogólnopolski Zjazd Filozoficzny w Toruniu. Red. L. Witkowski, R. Wiśniewski. Toruń, s Zob. J. Świniarski, O naturze bezpieczeństwa. Prolegomena do zagadnień ogólnych. Warszawa Wystąpienie Rosy w trakcie VI Ogólnopolskiego Zjazdu Filozoficznego odbywało się w ramach obrad sekcji filozofii polityki

22 22 przykładem metafizycznej zasady wyłączonego środka, gdyż w danym przypadku z konieczności mamy do czynienia z jednym bądź drugim. Przy czym obie te rzeczywistości społeczne, mimo, iż ambiwalentne wobec siebie, z założenia służyć mają bezpieczeństwu. Zauważyć należy, iż fakt proklamowania w 1995 r. filozofii bezpieczeństwa nie oznacza, że wcześniej nie podejmowano refleksji na jego temat, ani, że dotychczas nie istniała sfera będąca tego przedmiotem. Podobnie, jak wszelkie mówienie o pewnej rzeczywistości jest wyprzedzane przez jej choćby mentalne istnienie i praktyczne poruszanie się w niej. Np. nim Pitagoras i grono jego uczniów zaczęło się zajmować geometrią jako dyscypliną teoretyczną, obiektywnie istniała przestrzeń zorganizowana według zasad wyartykułowanych później przez geometrię świat przez ludzi zastany, który dzielili ze zwierzętami i przyrodą nieorganiczną, gdyż zostali w nim pospołu umieszczeni, podczas gdy ich życie stanowiło dokonywanie operacji w takim otoczeniu. Nauka na temat przestrzeni była czymś wtórnym, jeszcze bardziej zaś historia geometrii, możliwa dopiero z perspektywy istnienia tradycji i rozwoju poglądów. Mówiąc najogólniej najpierw istniała przyroda, później przyrodoznawstwo, jeszcze później historia nauk przyrodniczych. Przyrodoznawstwo ma zresztą korzenie wspólne z filozofią, gdyż ta u swych początków była refleksją nad światem jako całością, o czym świadczy choćby fakt, iż najpopularniejszy tytuł pierwszych dzieł filozoficznych brzmiał Peri physeos (O naturze). Bezpieczeństwo jest przede wszystkim kwestią daną wraz ze światem empirycznym Problematyka bezpieczeństwa nie nosi znamion wyjątku od reguły. Stanowi ono bowiem przede wszystkim pewną kwestią obiektywną, dotyczącą istot żywych, w tym człowieka (a jeśli wziąć pod uwagę szerokie rozumienie każdej formy bytu odnosić się może i do przyrody nieorganicznej). Praktyczna strona zagadnienia wyprzedza więc wszelkie ujęcia teoretyczne. Bezpieczeństwo jest kwestią daną wraz ze światem empirycznym. Przysługuje rzeczom, które trwają i przetrwają. Gdyby sparafrazować wypowiedź Schopenhauera, iż świat jako przedstawienie (czyli empiryczny) pojawił się wraz z pierwszym okiem, można by powiedzieć, że bezpieczeństwo pojawiło się wraz z tak pojmowanym światem. Nasuwa się refleksja na temat sposobu rozumienia bytu, które implikowane jest przez przywołane określenie bezpieczeństwa. Należałoby pojmować go jako dynamiczny, gdyż cechuje go nie tylko trwanie (przetrwanie) ale i zmiana (rozwój). Dlatego wykluczyć trzeba by statyczne ujęcie typu platońskiego, wywodzące się z tradycji parmenidejskiej, w której byt byłby traktowany jako stały i nie podlegający zmianom, bo pozaczasowy i pozaprzestrzenny, oprócz tego nieempiryczny, a więc jednym słowem idealny. Skrajny idealizm obiektywny można z góry uznać za niezgodny z założeniami zawartymi w określeniu bezpieczeństwa nie można by bowiem uznać świata empirycznego za dziedzinę bytu, a w konsekwencji nie dałoby się mówić o jego zmienności czy rozwoju. Natomiast dopuszczalne są inne stanowiska, np. kantowski idealizm transcendentalny. Trzeba by tylko wówczas przyjąć, że zajmując się bezpieczeństwem wypowiadamy się nie na temat samego bytu, bo ten jest niepoznawalny, lecz na temat sposobów jego przejawiania się. Zresztą gdyby pojęcie bytu można było zastąpić terminem przedmiot poznania, uniknęłoby się kontrowersji natury ontologicznej. Przywołany już Schopenhauer

23 23 sprostał podobnym trudnościom i zdołał pogodzić myśli Platona i Kanta, dzięki temu, że o świecie empirycznym mówił w kategoriach epistemologicznych jako o rzeczywistości doświadczenia (Vorstellung przedstawienie), przedmiotu poznania, o ideach zaś w kategoriach ontologicznych jako o bycie, (Ding am Sich rzecz sama w sobie). Można by też z powodzeniem uprawiać filozofię bezpieczeństwa na gruncie heglowskiego idealizmu dialektycznego, który opisuje przyrodę w kategoriach nieustannej zmiany i rozwoju (takie ujmowanie wojny i pokoju jest już zresztą obecne w literaturze przedmiotu. 5 Przedstawione koncepcje interpretacyjne są tylko pierwszymi nasuwającymi się pomysłami. Bezpieczeństwo można rozumieć jako pojęcie odnoszące się do bytu w ogóle, skoro jego cechą jest istnienie, a więc trwanie. W ten sposób zbliża się ono w swej charakterystyce do wyróżnianych w średniowieczu transcendentaliów pojęć, które można orzekać o wszelkim bycie. Do rozstrzygnięcia pozostaje jednak kwestia, czy jeśli coś jest bytem, istnieje aktualnie, to z konieczności jest też bezpieczne? Trwanie nie zapewnia jeszcze przetrwania. Pojęciowym określeniem tego, co ma zagwarantowane trwanie w przyszłości jest tzw. byt konieczny. Ale niezwykle rzadko można użyć tego przydomku wobec czegoś konkretnego. Bardzo trudno byłoby bez przekonującego uzasadnienia twierdzić o czymkolwiek, że na pewno przetrwa. Dlatego też kwestia ta domaga się albo uzasadnienia (z konieczności filozoficznego), chyba, że słowo przetrwanie będzie się rozumieć jako postulat, wskazujący na założenie aksjologiczne, jakie przyświeca uprawianiu filozofii bezpieczeństwa (uznanie bezpieczeństwa za wartość, którą trzeba chronić i o nią zabiegać). Na przykładzie krótkich nawet rozważań odnośnie jednego tylko pojęcia bezpieczeństwa, widać wyraźnie, że refleksja rodząca się na ich podstawie, niezależnie od przybieranego kierunku, w naturalny sposób przyjmuje charakter filozoficzny. To prowadzi to przyjęcia kolejnej tezy. Problematyka bezpieczeństwa jest obecna w filozofii co najmniej implicite, od samych jej początków Wszelka refleksja teoretyczna odbywa się przy użyciu pojęć. Te zaś są stałe i niezmienne, mimo iż rzeczywistość opisywana przy ich użyciu jest dynamiczna. Spostrzeżenia tego rodzaju stały się źródłem kwestii znanej jako tzw. spór o uniwersalia, w którym zasadnicze pytanie brzmi: co odpowiada pojęciom ogólnym?. Choć nie stanowi to tematu obecnych rozważań, pragnę zwrócić uwagę na niezwykle istotną właściwość pojęć ogólność. Każde pojęcie ma z logicznego punktu widzenia dwie cechy: intensję czyli treść oraz ekstensję czyli zakres. Przy tym własności te są względem siebie odwrotnie proporcjonalne, tzn. im w pojęciu mniej treści, tym szerszy jego zakres, ergo szersza denotacja tj. zbiór desygnatów, czyli obiektów, do których pojęcie się odnosi. Np. określenie czarny ma mniejszą intensję niż określenie Murzyn, ale za to większą ekstensję, bo szerszą denotację, czyli więcej desygnatów. Mówiąc prostym językiem, słowo Murzyn ma więcej treści niż słowo czarny, ale więcej jest rzeczy czarnych niż Murzynów. 5 Zob. R. Rosa, Dialektyka bezpieczeństwa, wojny i pokoju. Warszawa 2003

24 24 Zatem pojęcia są tym bardziej uniwersalne im bardziej abstrakcyjne. Najdalej w tym kierunku posuwa się filozofia, gdyż w ramach metafizyki zajmuje się wszystkim, cokolwiek jest, a więc bytem. Jego pojęcie ma charakter najogólniejszy z możliwych. Wszelkie refleksje formułowane przy użyciu pojęć ogólnych mają takiż charakter i odpowiednio szeroki zakres. Dlatego również te, związane z problematyką bezpieczeństwa zawsze są uwarunkowane ogólniejszymi założeniami. Związek ten jest wyraźnie widoczny i może zostać prześledzony, jak to zostało dokonane w pracy Krzysztofa Drabika pt. Zagadnienia ontologiczne wojny, bezpieczeństwa i pokoju w poglądach wybranych myślicieli. Niewątpliwie słuszna jest obserwacja Rosy, iż analiza historii myśli filozoficznej i społecznej upoważnia do stwierdzenia, że formułowane w jej obrębie koncepcje wojny, pokoju i bezpieczeństwa zawarte były zwykle w traktatach mówiących o ogólnych kwestiach społecznych, stanowiły integralną część dociekań nad losami ludzkości, nad historycznie kształtującymi się typami społeczeństw, kultur i cywilizacji. 6 Można jednak posunąć się dalej i stwierdzić, że filozofia nawet nie wypowiadając się explicite o kwestiach związanych z bezpieczeństwem, czyni to implicite. Np. determinizm ontologiczny sam w sobie pozornie mówi tylko o tym, iż w świecie nie ma przypadku. Ale ponadto implikuje wiele konsekwencji istotnych dla bezpieczeństwa. Np. w wymiarze antropologicznym woluntaryzm, a ten prowadzi do wniosku, że skoro nie ma wolnej woli, to rozpoznanie dominujących motywów oznacza przewidzenie czyjegoś działania, co więcej kreowanie ich może być sposobem kontroli. To zaledwie parę konsekwencji jednego terminu metafizycznego. Ileż więcej jest ich w przypadku kompletnego systemu filozoficznego. Nawet jeśli jego twórca nie przedstawił własnych refleksji na temat bezpieczeństwa, to nietrudno je wywieść dedukcyjnie z ogólnych założeń. A takie implikacje mogą być równie jasne czy oczywiste, jak te, które zostały przez innych filozofów wyłożone. Zatem elementy filozofii bezpieczeństwa są obecne nie tylko tam, gdzie widać je na pierwszy rzut oka, skąd wniosek, iż filozofia bezpieczeństwa jest dana wraz z refleksją filozoficzną, stanowiąc jej integralną część składową. 7 Filozofia bezpieczeństwa jako jego episteme Przejście od poziomu praktycznego do refleksji teoretycznej odpowiada wzniesieniu się od techne do episteme, a więc od pewnych umiejętności praktycznych do teoretycznego zrozumienia przyczyn, na poziomie ogólnych zasad. Mimo, iż kontekst określeń techne i episteme osadzony jest w realiach starożytnej Grecji, różnica ma charakter uniwersalny. Umiejętności techniczne dotyczą bowiem skutecznego wykonywania jakichś działań, ale nie wymagają zrozumienia mechanizmów, z których się korzysta. Natomiast episteme to rodzaj wiedzy teoretycznej, przemyślanej i uzasadnionej, a przez to głębszej niż powierzchowna i omylna znajomość danych doświadczenia, którą starożytni Grecy określali słowem doksa, co można oddać jako mniemanie. 6 7 R. Rosa, Zarys polskiej filozofii bezpieczeństwa na tle europejskiej myśli polemologicznej i irenilogicznej. Siedlce 2009, s. 14 Niekiedy nie da się z poglądów danego filozofa wyprowadzić konsekwencji dla filozofii bezpieczeństwa, należałoby przyjąć, iż dzieje się tak z powodu ich szczątkowej znajomości, np. w przypadku jońskich filozofów przyrody, po których zostało nieraz tylko kilka zdań

25 25 Ani w starożytności ani we współczesności nie miałoby sensu deprecjonowanie umiejętności praktycznych. Są one przecież niezbędne do codziennego funkcjonowania w świecie. Jednak nawet z praktycznego punktu widzenia nie można nie zauważyć, że wiedza teoretyczna jest konieczna. Przyrównać by to można do sytuacji, w której korzystamy np. z telewizora. Aby go używać nie musimy wiedzieć poza tym, co zawarte w instrukcji obsługi. Ale sytuacja się zmienia w momencie kiedy sprzęt się zepsuje. Wówczas skutecznie interweniować może tylko ten, kto ma jakieś pojęcie o elektronice. Nie miałoby sensu jednak uczyć jej wszystkich, gdyż myśląc w ten sposób doszlibyśmy bowiem do poglądu, iż każdy powinien być omnibusem, czego jednak współcześnie, inaczej niż w czasach renesansu, osiągnąć się nie da, choćby ze względu na obszerność i ciągły rozwój wiedzy. Koniecznością jest więc podział ról i specjalizacja, umożliwiająca istnienie fachowców z zakresu każdej dyscypliny. Tylko zasób teoretycznej wiedzy pozwala na rozpoznanie sytuacji niecodziennych i niestandardowych oraz ich interpretację, która jest warunkiem podjęcia skutecznych działań. Filozofia powstała w sytuacji zupełnego braku jakiejkolwiek wiedzy teoretycznej. I mimo, iż z biegiem czasu emancypowały się z niej różne dyscypliny, które dziś mają charakter naukowy, pewne obszary najogólniejszej refleksji nad rzeczywistością stanowią niekwestionowaną i nienaruszalną domenę filozofii. A w szczególny sposób filozoficzny charakter posiadają zagadnienia ze względu na swą istotę nie poddające się metodom empirycznym i dotyczące kwestii, o które można zapytać nie jak? a dlaczego?. Jeśli bowiem w naukowy sposób da się odpowiedzieć na pytania dotyczące pewnych związków czasoprzestrzennych, o tyle pytanie o ich naturę nie mieści się już w obszarze badań naukowych. Np. wszystkie ciała się przyciągają, z siłą, która jest proporcjonalna do iloczynu ich mas, a odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości między nimi. Ale dlaczego ciała się przyciągają, a nie odpychają, albo dlaczego stała grawitacji jest taka, a nie inna to już pytania metafizyczne. Podobnie rzecz ma się w przypadku kwestii dotyczących natury człowieka, czy też zjawisk społecznych. Tak więc filozofia przyrody, antropologia czy filozofia społeczna nigdy nie staną się dziedzinami naukowymi. Istnieje też zatem niekwestionowany obszar, w którym można uprawiać filozoficzną refleksję na temat bezpieczeństwa. Pojawia się ona explicite od początków historii filozofii, zawarta jest implicite w ogólnych założeniach metafizycznych, a w przyszłości może być uprawiana w sposób programowy. Historia filozofii bezpieczeństwa nie jest filozofią bezpieczeństwa Filozofia bezpieczeństwa ma charakter równie specyficzny jak wszelka filozofia. Widoczne jest to między innymi w typowym dla niej sposobie wykładu. Zwracając uwagę na stronę dydaktyczną odmienność polega na tym, że o ile w przypadku innych przedmiotów prowadzi się aktywność z zakresu danej dziedziny (w ramach zajęć z matematyki przeprowadza się rachunki, WF polega na ćwiczeniach fizycznych, na zajęciach językowych używa się danego języka), o tyle na filozofii się raczej nie filozofuje, mimo iż mogłaby to sugerować nazwa przedmiotu. Co wobec tego się robi? Zapoznaje się słuchaczy z tym, jak filozofowali inni.

26 26 Niekiedy dokonuje się pewnych skrótów myślowych, nazywając filozofią jej historię. Oczywiście w obu przypadkach mamy do czynienia z zajmowaniem się filozofią, ale tylko w jednym z jej faktycznym uprawianiem. Podobnie historiografia jest tylko opisywaniem, a nie tworzeniem historii, polemologia rozważaniami o wojnie, a nie prowadzeniem wojen, a teoria ewolucji opisywaniem, a nie przeprowadzaniem procesu ewolucji. We wszystkich tych przypadkach zachodzi różnica poziomu języka. Istnieje jakiś świat przedmiotowy, którym się te dyscypliny zajmują (a ściślej jakimś jego aspektem). Rezultaty poznawcze wyrażane są w pewnych wypowiedziach językowych, np. teoriach filozoficznych tu jest właściwy poziom filozofii sensu stricte. Owe wypowiedzi językowe same stają się przedmiotem innych, formułowanych w metajęzyku a więc języku opisującym inny język. Do tego rodzaju należą interpretacje poglądów filozoficznych, systematyczne przeglądy zagadnień filozoficznych, a także wykłady historii filozofii. Mówienie o filozofii samo filozofią jednak nie jest. Warto pamiętać o tych rozróżnieniach również w przypadku filozofii bezpieczeństwa. Jak dotychczas można zauważyć, aktywność twórcza związana z tą dyscypliną koncentruje się na historii idei, a nie uprawianiu filozofii. Metajęzykowy charakter takich przedsięwzięć jest czytelny nawet w niektórych tytułach prac, takich jak Rosy Zarys polskiej filozofii bezpieczeństwa na tle europejskiej myśli polemologicznej i irenologicznej, czy też Rosy i Świniarskiego Wybrane koncepcje wojny i pokoju w myśli filozoficznej. Opracowania z zakresu historii filozofii bezpieczeństwa odgrywają ważną rolę zarówno teoretyczną jak i praktyczną. Podnosząc świadomość czytelników w zakresie zjawisk bezpieczeństwa oraz ich filozoficznych ujęć pozwalają odnaleźć w tych ostatnich wartości uniwersalne, panhistoryczne, wpływając na świadome kształtowanie postaw etycznych, w obliczu wyzwań dziejowych naszych czasów. 8 Historia filozofii bezpieczeństwa stanowi ponadto naukę pomocniczą filozofii bezpieczeństwa, sama nie zajmując się problemami i zagadnieniami rozważanymi przez filozofów, nie skłaniając się do określonych poglądów, a zachowując neutralność. Co za tym idzie nie tworzy nowej filozofii, a jedynie rekonstruuje i przedstawia dotychczasowe poglądy. To dla samego uprawiania filozofii pożyteczne, gdyż nieznajomość historii skazuje na powtarzanie jej. W tym przypadku świadomość historyczna chroni przed plagiatem, powielaniem błędu, czy mozolnym, a niepotrzebnym wyważaniem otwartych drzwi. Trzeba jednak zadawać sobie sprawę z różnicy między filozofią a jej historią. Filozofia bezpieczeństwa jako postulat twórczy W wypowiedziach Rosy przejawia się tendencja do przedstawiania filozofii bezpieczeństwa w kontekście praktycznych potrzeb związanych z edukacją dla bezpieczeństwa, prowadzoną w perspektywie pluralizmu światopoglądowego. Niezależnie jednak od motywów, filozoficzne podejście skłaniać musi do podejmowania tych zagadnień zgodnie z istotą filozofii w kontekście ogólnych rozważań ontologicznych, gnozeologicznych, historiozoficznych, aksjologicznych i prakseologicznych (...) ujmując je łącznie z perspektywami rozwoju świata i człowieka, z takimi wartościami uniwersalnymi, jak prawda, wolność, sprawiedliwość, demokracja, godność człowieka i jego bezpieczeństwo 8 Zob. R. Rosa, Zarys polskiej filozofii bezpieczeństwa..., op. cit., s. 12

27 27 i wiele innych. 9 Takie określenie filozofii bezpieczeństwa wskazuje na jej przekrojowy i interdyscyplinarny charakter również w obrębie samej filozofii łączący zagadnienia należące w dotychczasowej systematyce do różnych działów, które w obrębie filozofii bezpieczeństwa są reprezentowane przez odpowiednie warstwy. Stan ten można by obrazowo przedstawić porównując całą materię filozoficzną do struktury geologicznej, posiadającej warstwy. Filozofia bezpieczeństwa przypomina zaś odwiert badawczy, wykonany w uprzednio zamierzonym miejscu, ujawniający odpowiednie fragmenty wszystkich warstw. Zgodnie z przytoczonym cytatem można tutaj wyróżnić najważniejsze z nich, wraz z problematyką, której powinny dotyczyć. Warstwa ontologiczna objąć powinna rozważania dotyczące genezy i istoty bezpieczeństwa, prawidłowości występujących w tej dziedzinie oraz, co za tym idzie, możliwości eliminacji zagrożeń i budowania trwałego bezpieczeństwa. Warstwa gnozeologiczna dotyczyć powinna możliwości poznawczych człowieka, dróg oraz sposobów poznawania i wyjaśniania zagadnień związanych z bezpieczeństwem i jego uwarunkowaniami. Warstwa aksjologiczna winna zająć się bezpieczeństwem w kontekście wartości i ich hierarchii, a więc tego, o co należy zabiegać i w jakiej kolejności, nadto formułowaniem norm z tym związanych oraz oceny zjawisk wojny i pokoju (wojny sprawiedliwe i niesprawiedliwe). Warstwa prakseologiczna, a więc teoria skutecznego i sprawnego działania, szukać powinna dróg i sposobów wiodących do trwałego bezpieczeństwa, a przede wszystkim pokoju traktowanego jako konieczny warunek rozstrzygnięcia wszystkich innych problemów ludzkości. Ze względu na tak złożony charakter filozofia bezpieczeństwa jak się wydaje powinna być uprawiana w obrębie jakiegoś filozoficznego systemu, będąc jego komplementarną częścią. Tylko wówczas może posiadać strukturę taką, jaka została przedstawiona. Można co prawda w każdym systematycznym zbiorze poglądów doszukiwać się wątków ontologicznych (ktoś mówi o jakiejś rzeczywistości, więc zakłada, iż ona istnieje), teoriopoznawczych (ktoś mówi o czymś, więc jakoś musiał to poznać), aksjologicznych (ktoś mówi o czymś, więc uważa to za warte zainteresowania) czy prakseologicznych (ktoś mówi o czymś, więc można wnioskować, że wie, jak to osiągnąć), jednak takie podejście byłoby tylko filozofującą interpretacją niefilozoficznych skądinąd twierdzeń. Będzie to tylko filozofia w cudzysłowie. Refleksja filozoficzna powinna być uprawiana w perspektywie jasno wyartykułowanych poglądów w kwestiach ogólnofilozoficznych. Tylko wtedy będzie prawdziwą filozofią. Inaczej mówiąc nawiązując do geologicznej metafory jeśli ma to być odwiert, musi być w czym go wykonać. Używając innej metafory filozofia bezpieczeństwa jest niby pewien motyw tkwiący w mozaice, wkomponowany w całą jej rozpiętość, filozoficzny, ale nie sam w sobie, tylko dzięki temu, że istnieje całość, z której został wydobyty. Taki charakter filozofii bezpieczeństwa potwierdzają słowa jej prekursora, który pisał, iż jej specyfika wyraża się w tym, że w odróżnieniu od nauk szczegółowych badających poszczególne»strony«czy»aspekty«bezpieczeństwa usiłuje stworzyć całościową, holistyczną wizję świata, obejmującą kwestie społeczne, polityczne, gospodarcze, ekologiczne, utylitarne i inne R. Rosa, Filozofia i edukacja do bezpieczeństwa. Siedlce 1998, s Ibidem, s. 18

28 28 Wydaje się więc, iż teoretycznie możliwe są dwie drogi, z których każda stanowić będzie prawdziwe uprawianie filozofii. Primo progresywna stworzenie nowego systemu od podstaw, zawierającego jasno wyłożoną filozofię bezpieczeństwa. Jest to zadanie dla prawdziwego filozofa (a nie historyka filozofii), tym bardziej ambitne, iż współcześnie rzadkością są nowe systemy filozoficzne, niekiedy twierdzi się, iż ich era minęła. Secundo droga retrospektywna, polegająca na formułowaniu filozofii bezpieczeństwa na gruncie istniejącego już systemu (mniej ambitna, ale możliwa dla każdego, kto taki system poznał i go przyswoił). Nasuwa się refleksja, iż nowo proklamowana dyscyplina, uprawiana w tak świadomy sposób i z tak wysokimi aspiracjami jest dopiero postulatem, domagającym się realizacji. Istotnie. Podobnie widział ją zresztą sam Rosa, gdy o filozofii bezpieczeństwa stwierdzał: Nie jest ona, jak dotąd, czymś skodyfikowanym, uhierarchizowanym, do końca zdefiniowanym. Znajduje się in statu nascendi, jest próbą i zarazem propozycją organizującą, integrującą, ukierunkowującą i uogólniającą intelektualnie (w tym pedagogicznie) dociekania nad fundamentalnymi problemami człowieka i społeczeństwa, przyrody i całego świata na przełomie XX i XXI wieku. 11 Wyzwanie to czeka wciąż na odważnych, którzy zechcą je podjąć. Summary The focus of the article is on the topic of the philosophy of safety. The philosophy officially emerged on the 5th of September 1995, however, from the start of its existence, it is bristling with issues that need to be explored. To exemplify, one can say that every reflection on any object must be overtaken by this object itself this is why the matter of safety was at first its own reflection. Moreover, the first objective of the followers of the new philosophical framework was to search and describe philosophers' reflections from the beginning of philosophy. Nevertheless, this approach does not assume a direct approach to the philosophy of safety, but is only concerned with the history of it. The main task, therefore, is to be aware of the current limitations and create the philosophy of safety from the start. 11 Ibidem

29 29 Milan MARCINEK Akademia Policyjna w Bratysławie ORGANIZÁCIA, FUNGOVANIE A ROZVOJ INTEGROVANÉHO ZÁCHRANNÉHO SYSTÉMU (IZS) NA ÚZEMÍ SLOVENSKEJ REPUBLIKY ÚVOD Nový systém organizácie a riadenia záchranných zložiek sa na našom území začal vytvárať na začiatku 90-tych rokov pod názvom komplexný záchranný systém. Legislatívne sa ho nepodarilo dopracovať do rozpadu ČSFR a vytvorenia samostatnej Slovenskej republiky. Po roku 1993 začalo MV SR pripravovať nový variant zákona o integrovanom záchrannom systéme, ktorý sa však podarilo prijať až v roku Jedná sa o zákon č. č. 129/2002 Z. z. o integrovanom záchrannom systéme, ktorý nadobudol účinnosť dňom 1.júla Najväčším problémom pri príprave a schvaľovaní zákona o integrovanom záchrannom systéme boli diskusie o kompetenciách a podriadenosti záchranného systému. Návrh zákona o integrovanom záchrannom systéme bol vypracovaný v súlade s plánom legislatívnych úloh vlády Slovenskej republiky na rok Pri vypracúvaní návrhu zákona sa postupovalo v súlade s návrhom legislatívneho zámeru zákona o integrovanom záchrannom systéme, ktorý bol schválený uznesením vlády Slovenskej republiky č. 128 zo 14. februára Návrh zákona ustanovuje organizáciu integrovaného záchranného systému, pôsobnosť a úlohy orgánov štátnej správy a záchranných zložiek v rámci integrovaného záchranného systému práva a povinnosti obcí a iných právnických osôb, fyzických osôb, ktoré majú oprávnenie na podnikanie, a ostatných fyzických osôb. V súlade s rozhodnutím Rady Európskej únie 91/396/EEC z 29. júla 1991 o zavedení jednotného európskeho čísla na tiesňové volanie sa upravuje zavedenie a používanie linky tiesňového volania 112 Smernice Európskeho parlamentu a Rady 2002/22/ES zo 7. marca 2002 o univerzálnej službe a právach užívateľov týkajúcich sa elektronických komunikačných sietí a služieb (smernica univerzálnej služby). Pri príprave návrhu zákona sa prihliadalo aj na očakávanú reformu verejnej správy. Vzhľadom na uvedené bol navrhnutý krajský model integrovaného záchranného systému, ktorý akceptuje predpokladané zmeny súvisiace s decentralizáciou a modernizáciou verejnej správy. V predkladanom návrhu zákona sú zakotvené ustanovenia súvisiace so zmenami v právnom poriadku Slovenskej republiky. Právna úprava integrovaného záchranného systému priamo alebo nepriamo súvisí s inými zákonmi, ktoré upravujú úlohy a opatrenia zamerané na ochranu života, zdravia alebo majetku. Integrovaný záchranný systém (IZS) je komplex vyčlenených súčastí (štátnych orgánov, obcí, súčastí ozbrojených síl, záchranných útvarov, občianskych združení a ďalších právnických a fyzických osôb) a koordinácia ich činnosti pri záchranných, likvidačných a lokalizačných prácach v priebehu krízových javov.

30 30 Nový systém organizácie a riadenia záchranných, lokalizačných a likvidačných prác má za cieľ predovšetkým: zabezpečiť právnu ochranu osôb vykonávajúcich záchranné, lokalizačné a likvidačné práce; koordinovať súčinnosť záchranných jednotiek na základe legislatívnych úprav (vrátane koordinácie činnosti síl a prostriedkov štátnej správy a podnikateľských subjektov); umožniť izoláciu a ochranu priestoru likvidácie krízy; vytvoriť podmienky na účelné doplnenie novou technikou; ktorá využíva najmodernejšie technológie a pritom vylúčiť duplicitu pri obstarávaní tejto finančne náročnej techniky; vytvoriť nový informačný systém so vzájomne prepojenými databázami; zjednotiť systém spojenia s dôrazom na spojenie miesta zásahu s riadiacim centrom; organizovať spoločné cvičenia a zlaďovanie činnosti záchranných jednotiek rôznych subjektov počas zásahu; vytvoriť databázu expertov z rôznych špeciálnych odborov (medicína a psychológia katastrof, chemicko-biologické rozbory, statické, dynamické a hydrologické posudky, predpovedanie vývoja hydrometeorologickej situácie, posudky z mechaniky zemín, únavy materiálov...) a mechanizmy na ich využívanie počas zásahov; umožniť plynulé nasadzovanie síl a prostriedkov nadriadeného organizačného stupňa (kraj, republika), ak vyčlenené sily a prostriedky v rámci územného obvodu nie sú dostačujúce; koordinovať zásah v priestore riešenia krízy, ak sa jej vplyvy rozšírili na územie susedného obvodu, prípadne kraja alebo susediaceho štátu; sprehľadniť tok financií do systému vykonávania záchranných, lokalizačných a likvidačných prác. Pri vytváraní integrovaných záchranných systémov je nutné rešpektovať rad vnútorných väzieb, ktoré majú bezprostredný vplyv na kvalitu a účinnosť nového systému. Na druhej strane je integrovaný systém vytváraný v prostredí, ktoré priamo ovplyvňuje rad vonkajších väzieb riadiacej, ale aj výkonnej sféry. Tieto vytvárajú vonkajšie podmienky, ktoré taktiež podstatnou mierou ovplyvnia vytváraný integrovaný záchranný systém. Zákon č. 129/2002 Z. z. charakterizuje integrovaný záchranný systém ako koordinovaný postup jeho zložiek pri zabezpečovaní ich pripravenosti a pri vykonávaní činností a opatrení súvisiacich s poskytovaním neodkladnej pomoci v tiesni. Stav, pri ktorom je bezprostredne ohrozený život, zdravie, majetok alebo životné prostredie a pri ktorom je postihnutý odkázaný na poskytnutie neodkladnej pomoci je charakterizovaný ako tieseň. V integrovanom záchrannom systéme pôsobia Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky (ďalej len MV SR ), krajské úrady a záchranné zložky. Výkonnými súčasťami integrovaného záchranného systému sú záchranné zložky, ktoré sú členené na základné záchranné zložky 1, ostatné záchranné zložky 2 a útvary Policajného zboru SR. Základné záchranné zložky vykonávajú svoju činnosť 1 8 zákona č. 129/2002 Z. z. 2 9 zákona č. 129/2002 Z. z.

31 31 v súlade so svojím zameraním a poslaním podľa osobitných predpisov, pričom ich odborná činnosť pôsobením v integrovanom záchrannom systéme nie je dotknutá. Ostatné záchranné zložky poskytujú pomoc len v prípade, ak sú na ten účel vyzvané. útvary Policajného zboru SR zabezpečujú ochranu celospoločenských záujmov, hodnôt a zákonnosti na území štátu, ochranu osôb, ich životov, zdravia, ľudskej dôstojnosti a ochranu majetku. Ich pozornosť je zameraná na zabezpečenie verejného poriadku, reguláciu dopravy alebo evakuácie, uzatváranie a stráženie priestorov, zaistenie miesta mimoriadnej udalosti, pyrotechnická činnosť, vyšetrovanie príčiny mimoriadnej udalosti, dokumentovanie mimoriadnej udalosti a pod. Usporiadanie integrovaného záchranného systému je postavené na krajskom princípe. Koordinačné strediská, základné záchranné zložky a vytypované ostatné záchranné zložky tvoria štruktúru integrovaného záchranného systému. Na území každého kraja v určených zásahových obvodoch pôsobí najmä Hasičský a záchranný zbor, záchranná zdravotná služba a Policajný zbor. Kontrolné chemické laboratóriá civilnej ochrany, Banská záchranná služba, Horská záchranná služba a Letecká zdravotná záchranná služba vykonávajú svoju činnosť spravidla na území tých krajov, do ktorých zasahuje vymedzenie ich pôsobnosti alebo ich zásahový obvod. Začlenenie základných záchranných zložiek do štruktúry integrovaného záchranného systému je realizované bez zásahu do ich súčasného štrukturálneho usporiadania. Schematické znázornenie štruktúry integrovaného záchranného systému je uvedené na obrázku č. 1. Obrázek č. 1:

32 32 Ostatné záchranné zložky integrovaného záchranného systému tvoria subjekty, ktorých potenciál je využiteľný na poskytovanie pomoci v tiesni. Ich významnou časťou sú najmä mestské hasičské zbory, závodné hasičské útvary a závodné hasičské zbory, dopravné zdravotné služby a právnické osoby a fyzické osoby, ktorých predmetom činnosti je poskytovanie pomoci v tiesni. Pri poskytovaní pomoci v tiesni sú využívané najmä havarijné služby energetických závodov, odťahové a vyslobodzovacie služby v doprave. Využívanie potenciálu ďalších ostatných záchranných zložiek v širšom meradle sa uvažuje len v prípadoch mimoriadnych udalostí. V štruktúre integrovaného záchranného systému sú koordinačné strediská určujúcim organizačným prvkom. Ich činnosť v pôsobnosti krajských úradov zabezpečujú odbory krízového riadenia krajských úradov. Úlohou koordinačných stredísk je zabezpečovať koordináciu činností záchranných zložiek integrovaného záchranného systému pri poskytovaní neodkladnej pomoci v tiesni a pri realizovaní úloh a opatrení po vyhlásení mimoriadnej situácie 3 alebo inej krízovej situácie, poskytujú súčinnosť krízovému štábu 4 alebo odborným komisiám prednostu krajského úradu zriadeným podľa osobitných predpisov. Príjem tiesňového volania v Slovenskej republike je v súčasnej dobe uskutočňovaný prostredníctvom verejnej telefónnej siete na čísla tiesňového volania 150 u Hasičského a záchranného zboru, 155 u záchrannej zdravotnej služby,158 u Policajného zboru a na linke tiesňového volania 112 na koordinačných strediskách. Vytvorenie linky tiesňového volania 112 bolo koncipované tak, aby bol zabezpečený nepretržitý príjem tiesňového volania z územia príslušného kraja, jeho vyhodnotenie a bezodkladné zabezpečenie výkonu činností záchranných zložiek určených na poskytnutie pomoci v tiesni. Vytvorením linky tiesňového volania 112 zostáva príjem tiesňového volania na ostatných národných číslach tiesňového volania zachovaný. Budovanie koordinačných stredísk z technického hľadiska bolo v súlade s 20 ods. 2 a 3 zákona koncipované tak, aby od 1. júla 2003 bol zabezpečený príjem tiesňového volania na linke tiesňového volania 112. Z uvedeného dôvodu boli v koordinačných strediskách dispečerské pracoviská operátorov vybavené technológiou umožňujúcou príjem a presmerovanie tiesňového volania, respektíve uskutočnenie konferenčného hovoru. Zvolená technológia pre príjem tiesňového volania bola založená na využití digitálnej telefónnej ústredne príslušného krajského úradu, ktorá bola doplnená dispečerskými pracoviskami operátorov. Všetky prichádzajúce volania po linke tiesňového volania 112 a telefonické hovory z dispečerských pracovísk sú zaznamenávané záznamovým zariadením. Automatická identifikácia a lokalizácia volajúceho uvedenou technológiou sa nevykonáva vzhľadom na skutočnosť, že operátori a poskytovatelia telekomunikačných služieb takúto službu pre koordinačné strediská neposkytujú. 3 3 ods. 1 zákona Národnej rady Slovenskej republiky č. 42/1994 Z. z. v znení neskorších predpisov 4 8 ods. 1 písm. a) zákona č. 387/2002 Z. z.

33 33 Na príjem tiesňového volania boli na každom koordinačnom stredisku vybudované najmenej štyri dispečerské pracoviská. Technické riešenie umožňuje počet dispečerských pracovísk zvýšiť na šestnásť, vrátane doplnenia hardvérom a softvérom na zabezpečenie automatizovaného systému podpory riadenia a spracovania informácií v integrovanom záchrannom systéme. Výkon činnosti na každom koordinačnom stredisku zabezpečujú nepretržite najmenej dvaja operátori v dvanásť hodinových zmenách. V súvislosti s výkonom činnosti koordinačných stredísk základné záchranné zložky doposiaľ nezabezpečili v zmysle 5 ods. 5 zákona vyslanie svojich zástupcov. Návrh Koncepcie organizácie, fungovania a rozvoja integrovaného záchranného systému v SR na roky nadväzuje na Koncepciu organizácie a rozvoja integrovaného záchranného systému do roku Schematické znázornenie štruktúry integrovaného záchranného systému je uvedené na obrázku č. 2. Prvá časť je zameraná na analýzu súčasného stavu. Na základe jej zistení boli vypracované princípy organizácie, fungovania a rozvoja IZS v SR na roky a navrhnuté riešenie súčasného stavu, ktoré rozpracováva strategickú víziu, vyjadrenú v programovom vyhlásení vlády SR, schválenom uznesením vlády SR č. 505 z 28. júla Obrázek č. 2: V navrhovanej koncepcii sa kladie dôraz najmä na reštrukturalizáciu organizácie riadenia, fungovania a rozvoja operačného riadenia, tak vo vzťahu k taktickej, ako aj k strategickej úrovni riadenia základných záchranných zložiek, aby bola zabezpečená súčinnosť s krízovým štábom pri plnení ich úloh. Základom návrhu riešenia je stanovenie princípov organizácie, fungovania a rozvoja IZS v SR vrátane zavedenia tzv. superšpecializačného modelu operačného riadenia, ktoré sú následne premietnuté do 12 oblastí reštrukturalizácie IZS. Obsahom tzv. superšpecializačného modelu je riadený a plánovaný prístup k reštrukturalizácii

34 34 operačného riadenia a k tvorbe integrovaného operačného strediska na báze koordinačných stredísk IZS, v ktorom sa bude uskutočňovať integrovaný príjem všetkých národných čísiel tiesňového volania a jednotného európskeho čísla tiesňového volania 112, integrované riadenie vysielania síl a prostriedkov, ako aj integrované vyrozumenie a varovanie obyvateľstva. Dôvodom pre reštrukturalizáciu zvoleného počtu 12 oblastí IZS boli výsledky získané SWOT analýzou pre zhodnotenie súčasného stavu IZS. Reštrukturalizáciou integrovaného záchranného systému sa dosiahne zvýšenie úrovne spoločenskej bezpečnosti v oblasti poskytovania pomoci v tiesni, a tým aj posilnenie vedomia spoločnosti a zvýšenie dôvery k záchranárskym subjektom. Summary The article depicts the Integrated Protection System functioning in the Slovak Republik. Moreover, elements of this system are presented and directions for further development are provided. Additionally, the fundamental objectives of this system in crisis situations are described. Key words: protection system, crisis, crisis management, responding to threats

35 35 Wiesław OTWINOWSKI Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu WPŁYW ZAGROŻEŃ ANTROPOGENICZNYCH 1 I NATURALNYCH 2 NA BEZPIECZEŃSTWO CZŁOWIEKA My, istoty ludzkie wiemy, że jesteśmy w stanie zniszczyć naszą planetę. Czy nie trzeba będzie przyznać otwarcie, że jesteśmy świadomi niebezpieczeństw, które Człowiek sprowadził na tę, którą Grecy nazwali Matką Ziemią? 3 Jedną z głównych funkcji każdego państwa, rządu jest zapewnienie bezpieczeństwa swoim obywatelom, podstawowych warunków ochrony przed potencjonalnymi i realnymi niebezpieczeństwami związanymi z występowaniem klęsk żywiołowych oraz innych podobnych nadzwyczajnych zagrożeń. Umacnianie obronności Rzeczypospolitej polskiej, przygotowanie ludności i mienia narodowego na wypadek wojny oraz wykonywanie innych zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony należy do wszystkich organów władzy i administracji rządowej oraz innych organów i instytucji państwowych, organów samorządu terytorialnego, przedsiębiorców i innych jednostek organizacyjnych, organizacji społecznych, a także do każdego obywatela w zakresie określonym w ustawach. 4 Chociaż dzisiaj nie ma zagrożeń charakterystycznych dla okresu zimnej wojny oraz nie zagraża nam widmo globalnego konfliktu to jednak obecna sytuacja jaką mamy na świecie niesie szereg nowych zagrożeń gdyż świat, w którym obecnie żyjemy stwarza coraz to więcej sytuacji negatywnych. Z historycznego punktu widzenia wiemy, że o bezpieczeństwo należy zabiegać na co dzień, a nie jak staropolskie przysłowie mówi jak trwoga to do Boga. Dzisiaj człowieka spotykają różne sytuacje, które stwarzają poważne zagrożenia dla życia i środowiska, w którym żyje. Człowiek coraz częściej nie ma poczucia bezpieczeństwa, które jest bardzo ważne w jego normalnej egzystencji. Zagrożenia zawsze towarzyszyły człowiekowi są one nieodłącznym elementem ludzkiej egzystencji. Wraz z rozwojem cywilizacji zmienia się tylko ich rodzaj, natężenie, przyczyny powstania oraz skutki jakie one wywołują. Skutki zagrożeń można przyrównać do zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi, gdyż niosą za sobą ofiary ludzkie i spustoszenia środowiska naturalnego. Według wielu specjalistów, którzy zajmują się tą problematyką większość tych zagrożeń jest z winy człowieka ale są również zagrożenia, które nie wynikają bezpośrednio z działalności człowieka wówczas mamy do czynienia z katastrofami naturalnymi. 1 Zagrożenia antropogeniczne zanieczyszczenia różnego rodzaju i typu wprowadzone do otoczenia w toku działalności gospodarczej człowieka 2 Zagrożenia naturalne są skutkami klęsk żywiołowych: powodzie, podtopienia, huragany, erupcje wulkanów itp. 3 Paul Valery ( ) pisarz, członek Akademii Francuskiej. Wykładowca w College de France 4 Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 02. Nr 21, poz. 205)

36 36 W ostatnich latach gwałtownie wzrosła na świecie, w tym i w Polsce, liczba klęsk żywiołowych spowodowanych zjawiskami atmosferycznymi jak powodzie, huragany, osuwiska ziemi czy trąby powietrzne. 5 W Polsce w 1997 roku doświadczyliśmy o niespotykanych rozmiarach powódzi tzw. powódzi stulecia, która pochłonęła szereg istnień ludzkich i dobytek całego życia ludzi. Zagrożenia powodziowe istniały od wieków i zwykle wynikały z koncentracji i rozwoju gospodarczego w dolinach rzek. Obecnie zagrożenia tego typu są bardzo duże i prawdopodobnie będą jeszcze większe gdyż nie przestrzegamy praw natury, zagospodarowywujemy poldery i doliny rzeczne, nie regulujemy koryt rzecznych oraz nie dbamy o wały przeciwpowodziowe. Niemcy, którzy zamieszkiwali obecne tereny zalewowe w rejonie Wrocławia do 1939 roku nie zagospodarowywali polderów, gdyż zdawali sobie sprawę z zagrożenia i skutków jakie mogą nastąpić. Jak widać z powodzi z 1997 roku nie wyciągneliśmy wniosków, gdyż na tych samych terenach zalewowych chociażby dzielnicy Kozanów we Wrocławiu w dalszym ciągu buduje się domy mieszkalne z narażeniem ludzi na ten sam scenariusz, a może i gorszy. To jest absurd budowlany. Jeżeli nie zmienimy podejścia do tego zagadnienia to będziemy mieli poważny problem na szereg lat. O czym mogliśmy przekonać się ponownie już w 2010 i 2011 roku, gdy ponownie pod wodą znalazł się cały dorobek życia większości ludzi zamieszkujących tereny w pobliżu rzek. Ochrona przed powodzią należy do zadań zarówno administracji samorządowej jak i rządowej. To na administracji tej spoczywa obowiązek podejmowania realnych działań w ramach planowej gospodarki wodnej celem zwiększenia stopnia zabezpieczenia ludności i gospodarki narodowej przed zagrożeniem powodziowym. Do administracji samorządowej i rządowej należy modernizacja istniejących i budowa nowych wałów przeciwpowodziowych, regulacja rzek oraz budowa zbiorników retencyjnych. W Polsce zagrożeniem powodziowym objętych jest około 7% hektarów powierzchni kraju. Katastrofalnymi podtopieniami zagrożony jest obszar o łącznej powierzchni około 2,9 km 2, na którym zamieszkuje około 600 tysięcy osób i znajduje się ponad 40 miast i osiedli oraz 150 zakładów przemysłowych. 6 Bardzo ważne znaczenie z punktu widzenia skuteczności akcji ratowniczych mają prognozy pogodowe i szybka informacja o wystąpieniu zagrożenia. Na terenie powiatu kłodzkiego na własnej skórze przekonaliśmy się, co oznacza brak niezbędnych informacji o sytuacji. W 1997 r. uczestniczyłem w akcji powodziowej okazało się, że nie mieliśmy ostrzeżeń o nadciągającym niebezpieczeństwie powodzi. Kiedy zaś potężna fala zrobiła swoje, nastąpiło wyłączenie prądu, przestały też działać telefony. Oznaczało to paraliż, bo nadal nie było informacji o tym, gdzie jest najtrudniejsza sytuacja, jakie już mamy straty i co należy robić w pierwszej kolejności, aby przeciwstawić się katastrofie wspomina szef Powiatowego Zespołu Reagowania Kryzysowego w Kłodzku Kazimierz Słotwiński. 7 5 W Polsce zagrożenia przez trąby powietrzne występują w porze letniej, prędkość dochodzi do 180 km/h. Niszczą wszystko co napotkają na swojej drodze. Przypadki wystąpienia trąb powietrznych zarejestrowano w pobliżu Łodzi, Rawy Mazowieckiej, Mińska Mazowieckiego, Częstochowy 6 R. Grodzki, Zarządzanie kryzysowe, FRDL. Warszawa 2000, s Przegląd Obrony Cywilnej, 2005

37 37 Amerykanie wykazali, że ostrzeżenie na cztery godziny przed powodzią obniża straty o kilkanaście procent. Ogromne rozmiary tragedii, jaka nastąpiła m.in. w Tajlandii w wyniku tsunami, byłyby znacznie mniejsze, gdyby istniał system wczesnego ostrzegania o zagrożeniu. Nieunikniony dalszy postęp cywilizacyjny wymagał będzie skuteczniejszych rozwiązań ochronnych i ścisłego powiązania z zagadnieniami planowania przestrzennego. Zmiany środowiska naturalnego, które zostały wywołane niekontrolowaną działalnością człowieka doprowadziły do sytuacji, w której zarysowało się niebezpieczeństwo dla jego dalszej egzystencji. Ingerencja człowieka w przyrodę doprowadziła do tego, że coraz bardziej uwidaczniają się zmiany klimatyczne, zanieczyszczenia biosfery, skażenia gleby i zatrucia wody, kwaśne deszcze. My istoty ludzkie jeśli chcemy dalej egzystować na tej Matce Ziemi musimy dokonać od zaraz globalnych zmian we wszystkich sektorach naszego życia. Inaczej grozić nam będzie zagłada. Nie wojny, głód, choroby lecz zmiany klimatyczne są najgorszym zagrożeniem dla świata powiedział w Montrealu Richard Kinley, ekspert ONZ, Straty związane ze zmianami klimatycznymi rosną od 40 lat, ale najgorsze dopiero przed nami. 8 Naturalne środowisko niemal na całym świecie jest narażone na bardzo wiele, różnych zagrożeń. Najważniejszym z nich jest bez wątpienia efekt cieplarniany (Greenhouse efekt), który polega na tym, że promieniowanie z przestrzeni kosmicznej nie jest odprowadzane w równym stopniu w kosmos ze względu na obecność w atmosferze dwutlenku węgla, metanu i innych gazów. Ocenia się, że rocznie do atmosfery przedostaje się około 18 mld. ton CO 2. W związku z tym systematycznie podnosi się temperatura na Ziemi. Przed rokiem 1850 koncentracja CO 2 wynosiła około 280 cząstek na milion, a w 1989 roku liczba ta wzrosła do 345 czastek na milion. Z długo terminowych prognoz wynika, że w połowie XXI wieku możemy spodziewać się od 400 do 600 cząstek na milion. W związku z powyższym nasuwa się pytanie Co się stanie, jeśli ilość CO 2 w atmosferze będzie nadal wzrastać? Taka zmiana będzie miała poważny wpływ na życie na Ziemi, spowoduje to topienie lodów, odtajanie zamrożonych ziem na dalekiej północy, a to z kolei zwiększa emisję różnych gazów. Intergovernmental Panel on Climate Change przewiduje, że temperatura na naszym globie do 2100 roku podniesie się od 1,4 do 5,8 stopni Celsjusza. Topnienie lodów arktycznych może spowodować podniesienie poziomu wód mórz i oceanów, co grozi zalaniem znacznych obszarów lądowych. Niektórzy uczeni przewidują, że do roku 2050 poziom wód mórz i oceanów może podnieść się o metr, a do 2100 roku nawet od 5 do 8 metrów, co może zagrozić niżej położonym państwom np. Holandii czy Bangladeszowi. 9 Również badania glacjologów ujawniły, że kurczą się lodowce na kuli ziemskiej min. w Himalajach, na Grenlandii, w Islandii, w Arktyce i Antarktyce. Zauważono także, że lód na jeziorach i w zatokach Arktyki ustępuje około 4 tygodni wcześniej niż to było 50 lat temu. Aby 8 Rzeczpospolita, Ciepło, gorąco, za gorąco r., s E. Okoń-Horodyńska, Człowiek i społeczeństwo w obliczu globalizacji. Kraków 2007, s. 155

38 38 zapobiec dalszemu rozszerzaniu się efektu cieplarninego wszystko co robimy, róbmy roztropnie i przewidujmy skutki działania. Wszyscy musimy podejmować rozważne działania mające na celu dostosowanie przemysłu, transportu i innych dziedzin życia do zmniejszenia emisji CO 2. Kolejnym zagrożeniem dla środowiska jest często spotykane ostatnio pustynnienie. Zachodzi ono ze względu na jednoczesne oddziaływanie klimatycznych zmian oraz działalności ludzi. Ocieplaniu się klimatu na Ziemi towarzyszy wiele anomalii. Warto wymienić między innymi: brak monsunów, piaskowe burze, a także okresy susz w latach od 1968 do 1984 roku. To właśnie ludzie są odpowiedzialni za główne powody pustynnienia. Pierwszym powodem jest nadmierny, niekontrolowany wypas. Drugim nadmierna eksploatacja uprawnych ziem. Trzecia przyczyna wiąże się z wyrębem lasów, a czwarta z przesyceniem wodą oraz zbytnim zasoleniem nawadnianych terenów. Zwierzęta licznie tłoczące się na terenach przeznaczonych pod pastwiska niszczą wierzchnią część gleby. Nie ma ona możliwości na regenerację. A to właśnie ta składa się z humusu oraz mchów. Zasilana jest ona przez deszcze. Zatrzymuje ona wodę oraz zasila gruntowe wody. Gdy humus zanika wtedy gleba ulega odsłonięciu i zaczyna erodować. Dobrym przykładem tego zjawiska jest Mali, gdzie w latach obszary obnażonych tak gleb wzrosły z dwóch do dwudziestu sześciu procent. Około sześć milionów hektarów gruntów ulega co roku pustynnieniu. Wzrost tego zjawiska zagraża w tej chwili blisko sześćdziesięciu krajom. Łączna liczba ich mieszkańców to około jeden miliard. Pustynie rozprzestrzeniają się w zastraszającym tempie. Tylko w ciągu jednego roku granica pustyni w Sudanie rozszerzyła się o blisko pięćdziesiąt kilometrów. Regiony, które są najbardziej narażone na pustynnienie to miedzy innymi Sahel, Maghreb, Czad, Nordeste, Mali, czy Etiopia. A także środkowa część Chin. Pustynie pochłaniają rocznie 6 mln. ha ziemi i zagrażają prawie 60 krajom zamieszkałym przez ok. miliard ludzi. Prawie 35% lądów świata jest obecnie dotkniętych zjawiskiem pustynnienia. Około 19% populacji ludzi na świecie styka się z tym problemem na co dzień. Aby powstrzymać poszerzanie się pustyń i uczynić z nich obszary urodzajne sadzi się akacje i inne rośliny, które są odporne na brak wody. Kolejną grupą zagrożeń są zagrożenia chemiczne, które ze względu na swoje właściwości fizyko-chemiczne oraz biologiczne stanowią duże zagrożenie dla ludzi i środowiska. Na terenie Polski funkcjonuje 160 zakładów chemicznych zaliczonych zgodnie z Ustawą z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627 ze zm.) i przepisami wykonawczymi do zakładów stwarzających zwiększone i duże ryzyko powstania poważnej awarii przemysłowej. 10 Największe niebezpieczeństwo stanowią zakłady na Lubelszczyźnie (16) oraz w województwach: Kujawsko-pomorskim (16), Pomorskim (15), Śląskim (15), Zachodnio-pomorskim (13), Małopolskim (13), a najmniejsze w Świętokrzyskim (3) i Mazowieckim (4). W tej liczbie ponad 80 największych zakładów stwarza potencjalne zagrożenie dla około 1/3 terytorium kraju. W strefie bezpośredniego zagrożenia katastrofą chemiczną mieszka od 3,5 do 4 mln. ludzi. 10 Państwowa Inspekcja Pracy, 2000 r.

39 39 Wśród niebezpiecznych substancji chemicznych, które są wykorzystywane w produkcji oraz utrzymywane w zakładach należy chlor i amoniak. Około 55 tysięcy ton stanowi amoniak, a 8,5 tysiąca ton stanowi chlor. W wyniku jakiejkolwiek awarii te niebezpieczne substancje chemiczne stanowią poważne zagrożenie dla ludzi i środowiska. Również należy pamiętać, że po drogach naszego kraju krążą autocysterny przewożące niebezpieczne związki chemiczne, które w przypadku kolizji drogowej też są poważnym zagrożeniem. Innym zagrożeniem są skażenia radiacyjne. Choć w Polsce nie mamy obiektów energetyki jądrowej to jednak jesteśmy narażeni na skutki potencjalnych katastrof radiacyjnych, ponieważ w otoczeniu Polski w promieniu 350 km od granic naszego kraju funkcjonuje 26 elektrowni jądrowych i 150 reaktorów jądrowych (Rys.2.). Są to elektrownie: - Ignalina Litwa, 250 km od granicy Polski; - Rowno Ukraina, 140 km od granicy Polski; - Chmielnicki Ukraina, 174 km od granicy Polski; - Mochovice 125 km od granicy Polski; - Bohunice Słowacja, 138 km od granicy Polski; - Paks Węgry, 307 km od granicy Polski; - Dukovany 122 od granicy Polski; - Bohunice 138 km od granicy Polski; - Krumel Niemcy, 210 km od granicy Polski; - Barsebeck 210 km od granicy Polski; - Oskarskham 295 km od granicy Polski. Rysunek nr 1: Liczba zakładów kategorii ZDR oraz ZZR w województwach Źródło: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, stan na r.

40 40 Z uwagi na przestarzałe systemy zabezpieczeń elektrownie te stanowią poważne zagrożenie dla naszego kraju, ludzi i środowiska, gdyż każda awaria technologiczna w tych elektrowniach może spowodować duże skażenie, prawdopodobnie większe niż elektrownia czarnobylska, o której nie sposób nam zapomnieć. Katastrofa czarnobylska pochłonęła 31 istnień ludzkich, 1000 doznało bezpośrednich obrażeń, skażeniu uległ duży obszary terenu na szereg lat. Sto trzydzieści pięć tysięcy ludzi zmuszonych było opuścić swoje domostwa ze względu na duże skażenie radiacyjne, wokół elektrowni wypalone zostało 400 ha lasów, skażone zostało 2 mln. ha. Do atmosfery zostało wyemitowane promieniowanie radioaktywne 200 razy silniejsze od tego jakie miało miejsce w wyniku zrzucenia bomb atomowych na dwa miasta japońskie: Hiroszimę i Nagasaki pod koniec drugiej wojny światowej. Również straty rolnicze spowodowane opadami promieniotwórczymi zaatakowanych krajów europejskich były bardzo duże. Rysunek nr 2: Elektrownie jądrowe zlokalizowane w odległości do 350 km od granic Polski 26 elektrowni jądrowych 150 reaktorów OSKARSHAM BARSEBECK 210 km 295 km 250 km IGNALINA KRUMEL 258 km 140 km ROWNO TEMELIN 202 km DUKOVANY MOCHOVCE 122 km 125 km BOHUNICE 138 km PAKS 307 km 175 km CHMIELNICKI Źródło: Opracowanie własne na podstawie literatury Materiały promieniotwórcze są bardzo niebezpieczne dla życia i zdrowia człowieka, ponieważ emitowane przez nie promieniowanie wywiera szkodliwy wpływ na komórki tkanki żywej. Od ilości pochłoniętej dawki przez organizm człowieka zależy ryzyko zachorowania na chorobę popromienną. Czas połowicznego rozpadu niektórych pierwiastków wynosi od kilkudziesięciu do tysięcy lat, np. czas połowicznego rozpadu dla strontu 90 wynosi 25 lat, dla

41 41 cezu lat, dla węgla lat, a dla plutonu lat. Katastrofa ta uświadomiła mam wszystkim, że niekontrolowane wykorzystanie atomu dla celów pokojowych może spowodować unicestwienie przyrody, życia na Ziemi. Do dzisiaj elektrownia w Czarnobylu jest poważnym zagrożeniem dla ludzi i środowiska. Według profesora A. Jabłokowa Czarnobyl grozi nam nową tragedią. 11 Dziesięciopiętrowy sarkofag, który okrywa reaktor elektrowni atomowej w każdej chwili grozi zawaleniem. Jeśli do niego dojdzie, w powietrze wbije się chmura kurzu z cząstkami radioaktywnymi, tłumaczy prof. A. Jabłokow. To wiatr zadecyduje, które obszary zostaną najbardziej skażone. Profesor ocenia, że radioaktywna chmura poleci najpierw nad Rosję, Białoruś lub Polskę, tak jak to miało miejsce w 1986 roku. Wówczas to radioaktywne izotopy cezu, strontu i plutonu na lat dostaną się do gleby i wody, a następnie do paszy dla zwierząt, mleka, mięsa, grzybów oraz jagód. Należy zdać sobie sprawę z tego, że wewnątrz reaktora nadal pozostają substancje radioaktywne, które przez szczeliny wraz z opadami deszczu i śniegu przedostają się do gleby. W 1989 roku podczas wybuchu reaktora na zewnątrz wydostało się tylko 15% paliwa jądrowego, 85% pozostaje nadal wewnątrz grożąc nam w każdej chwili erupcją. Ostatnie trzęsienie ziemi i tsunami w Japonii w marcu 2011 r. dało nam wszystkim do myślenia jakie niebezpieczeństwo zagraża nam ludziom i środowisku ze strony elektrowni atomowych w wyniku awarii. Do dzisiaj poziom skażenia radioaktywnego w rejonie elektrowni Fukushima przekracza dopuszczalne normy. W związku z powyższym rząd Japonii podjął decyzję o ewakuacji ludności zamieszkałej w promieniu 20 km wokół elektrowni. Premier Naoto Kan oświadczył, że osoby ewakuowane z terenów przy elektrowni (strefa 20 km plus wybrane obszary poza tą strefą na północny-zachód od elektrowni, gdzie chmura skażeń dotarła na odległość ponad 40 km od EJ) powrócą do domów dopiero po doprowadzeniu reaktorów w Fukushimie do stanu zimnego wyłączenia i prawie całkowitym ustaniu emisji radionuklidów. TEPCO ma zrealizować ten cel najpóźniej do końca stycznia 2012 r. Wtedy rząd ma podjąć decyzję co do szczegółowego terminu powrotu ludzi do domów (ok już wróciło). Poziom promieniowania na większości terenów objętych ewakuacją wrócił już do normy na skutek szybkiego rozpadu jodu 131 (okres połowicznego rozpadu wynosi 8 dni), który odpowiadał za 95% promieniowania wydzielonego w czasie awarii. (informacja WNN) kwietnia, 31 dni po awarii, japoński dozór jądrowy po przeanalizowaniu łącznej emisji radioizotopów z elektrowni sklasyfikował ogólnie całą awarię (sumaryczna emisja z bloków 1-3) na poziomie 7 w skali INES, czyli tym samym który osiągnęła awaria w Czarnobylu. Mimo to rozmiar awarii w Fukushimie jest 10-krotnie mniejszy niż w Czarnobylu (łączna emisja z Fukushimy wynosi 10% emisji z Czarnobyla) Fakty, awaria-elektrowni-fukushima-nam (pobrano r.) 13 Ibidem

42 42 Jak widać w niektórych sytuacjach człowiek jest bezsilny, to przyroda po części decyduje o naszym losie, bycie, życiu. Nawet najnowocześniejsze technologie nie są w stanie zapobiec katastrofom. W związku z tym należy w przyszłych planach uwzględniać alternatywne źródła energii. Duże zagrożenie dla ludzi i środowiska naturalnego stanowi również transport zużytego paliwa z reaktorów i odpadów do mogilnika w m. Różan w powiecie Maków Mazowiecki (województwo mazowieckie), a także transport tranzytem przez nasz kraj, w wyniku wypadku drogowego, kolejowego czy lotniczego. Rocznie na świecie odbywa się około 3 milionów przewozów materiałów promieniotwórczych różnymi środkami transportu. Transporty tego rodzaju materiałów nie omijają również i Polski. Nie tak dawno, bo w 2006 roku odbył się transport drogą lotniczą przez nasz kraj zużytego paliwa i odpadów radioaktywnych z terenu byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej na terytorium Rosji. Przewóz tego typu materiałów drogą lotniczą przez nasz kraj był bardzo niebezpieczny. Gdyby doszło do katastrofy lotniczej skutki były by nieobliczalne dla naszego kraju. Inną postacią ryzyka nuklearnego jest zagospodarowanie odpadów nuklearnych, brak miejsc na ich składowanie jest poważnym niebezpieczeństwem. W związku z tym mnożą się skandale, śmietnik nuklearny w Msrsleben w byłej Niemieckiej Republice Demokratycznej (NRD) zawierał odpady radioaktywne bez jakiejkolwiek osłony, nieszczelny był również śmietnik w pobliżu ośrodka Sosnowy Bór w Wspólnocie Niepodległych Państw, a także we Francji. Od dłuższego czasu wiele państw pozbywało się nielegalnie odpadów radioaktywnych poprzez zatapianie w morzach i oceanach. Nielegalne transporty z odpadami przemycano pomiędzy Belgią a Niemcami oraz w kierunku państw trzeciego świata. Te transporty odbywały się zazwyczaj w tajemnicy przed szeroką opinią publiczną. Obecnie praktyka ta jest surowo zabroniona, a odpady takie można przerabiać w wyspecjalizowanych zakładach. Świadomość powagi problemu ochrony środowiska w Polsce i na świecie stale wzrasta i ma coraz więcej zwolenników. Te sprawy zajmują coraz więcej miejsca na łamach prasy, radia i telewizji. Ruch Zielonych rozwija się w wielu państwach w tym i w Polsce. Problemy związane z zagrożeniami wynikającymi z niszczącej działalności człowieka znajdują się w centrum uwagi rządów wielu krajów w tym i Polski. 14 W społeczeństwie polskim, zwłaszcza po 11 września 2001 roku przeważa obawa przed zagrożeniem terroryzmem nad lękiem przed zatruciem środowiska naturalnego. Natomiast nie można stwierdzić, że takie lęki nie istnieją w ogóle. Przeprowadzone badania jakie przeprowadził CBOS w latach 1999 i 2002 potwierdzają, że 66% Polaków była zaniepokojona zanieczyszczeniami wód w naszych rzekach i jeziorach. Poważnym źródłem obaw był również stan okolicznych lasów, łąk i terenów zielonych (48% respondentów), ponad dwie piąte (43%) badanych obawiało się skażonego powietrza, zanieczyszczonej wody pitnej (42%) oraz uciążliwego hałasu (41%). Do tego dochodzą niepokoje o skażenie żywności i szkodliwości środków czystości stosowanych w gospodarstwach domowych (46%). 14 W Polsce ochroną środowiska zajęto się w 1998 roku podczas obrad Okrągłego Stołu przy tak zwanym zielonym stoliku ekologicznym. Wówczas to opracowano założenia i przesłanki do Polityki ekologicznej państwa.

43 43 W świadomości społeczeństwa polskiego maleje optymizm co do stanu środowiska naturalnego naszego kraju. Zdaniem respondentów jest gorzej niż było wcześniej i sytuacja pogarsza się z roku na rok. Daje to nadzieję, że ta większa świadomość zaskutkuje większą dbałością o środowisko. Streszczenie Dzisiaj człowieka spotykają różne sytuacje, które stwarzają poważne zagrożenia dla życia i środowiska, w którym żyje. Człowiek coraz częściej nie ma poczucia bezpieczeństwa, które jest bardzo ważne w jego normalnej egzystencji. Zagrożenia zawsze towarzyszyły człowiekowi są one nieodłącznym elementem ludzkiej egzystencji. Wraz z rozwojem cywilizacji zmienia się tylko ich rodzaj, natężenie, przyczyny powstania oraz skutki jakie one wywołują. Skutki zagrożeń można przyrównać do zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi, gdyż niosą za sobą ofiary ludzkie i spustoszenia środowiska naturalnego. Według wielu specjalistów, którzy zajmują się tą problematyką większość tych zagrożeń jest z winy zaniedbań i niewłaściwego działania człowieka. Zmiany w środowisku naturalnym, które zostały wywołane niekontrolowaną działalnością człowieka i natury doprowadziły do sytuacji, w której zarysowało się niebezpieczeństwo dla jego dalszej egzystencji. Ingerencja człowieka w przyrodę doprowadziła, że coraz bardziej uwidaczniają się zmiany klimatyczne, zanieczyszczenia biosfery, skażenia gleby i zatrucia wody, kwaśne deszcze, trzęsienia ziemi. My istoty ludzkie jeśli chcemy dalej egzystować na tej Matce Ziemi musimy dokonać od zaraz globalnych zmian we wszystkich sektorach naszego życia. Inaczej grozić nam będzie totalna zagłada. Do tego potrzebna jest zmiana naszej mentalności poprzez wzrost świadomości, którą może zmienić tylko edukacja społeczeństwa. Summary Nowadays, people are faced with different situations which pose a grave threat to their lives as well as their environment. Consequently, the sense of safety, immensely important to an individual s peaceful existence, is seriously disrupted. Indeed, various threats have always been a part of people s lives, however, their form, intensity, origins and effects change along with the development of civilisation. Moreover, the results of such threats are comparable with wartime destructions as both claim human lives and wreak havoc in the natural environment. According to specialists who deal with the above issues, majority of those threats ensue from human negligence and inappropriate actions. Changes in the natural environment caused by uncontrollable human activity seriously endanger the nature s further existence. What is more, man s interference into the natural environment has led to progressing climate changes, biosphere pollution, soil and water contamination, acid rain and earthquakes. Therefore, for the human race to be able to still live on this earth, global changes in all spheres of people s lives need to be introduced. Otherwise, the human race will undoubtedly go extinct. In order to prevent the process, a special emphasis should be placed on education which would transform societies, change people s mentality and raise their awareness of the oncoming threats.

44 44

45 45 Grzegorz TOKARZ Uniwersytet Wrocławski STOSUNKI DWUSTRONNE MIĘDZY III RZECZPOSPOLITĄ A KRÓLESTWEM ARABII SAUDYJSKIEJ PO 1989 ROKU Arabia Saudyjska należy do jednych z ważniejszych krajów na Półwyspie Arabskim, składa się na to zarówno bogactwo naturalne tego państwa (ropa naftowa), jak również położenie geopolityczne. Obszar, liczący około km kwadratowych zamieszkuje ponad mieszkańców. Kraj ten graniczy z takimi państwami jak Irak, Jemen, Jordania, Katar, Kuwejt, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Pod względem politycznym, mimo dominującego w nim wahhabizmu, skłania się ku sojuszowi ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej. Ważnym porozumieniem w stosunkach z Polską jest Umowa o współpracy w dziedzinie gospodarki, handlu, inwestycji, techniki, kultury, turystyki, młodzieży i sportu. Podpisano ją w stolicy Arabii Saudyjskiej w październiku 2003 r. Kwestiom ekonomicznym poświęcone są artykuły 2-5 (jest to zresztą najdłuższa część Umowy), zaznaczono w nich, iż istnieje potrzeba współpracy w takich dziedzinach jak handel i inwestycje, z tego też względu należy rozwijać kontakty związane z różnego rodzaju projektami przemysłowymi, naftowymi, petrochemicznymi, wydobywczymi, rolnymi czy hodowlanymi. Szczególnie ważną sprawą, którą podkreślono, jest podjęcie działań w celu rozwoju i dywersyfikacji handlu, biorąc pod uwagę, że państwo polskie dążyło do wstąpienia w struktury Unii Europejskiej (co determinować miało jego stosunki z krajami znajdującymi się poza tą organizacją), stwierdza się, że do momentu przystąpienia, między Polską a Arabią Saudyjską obowiązywać będzie klauzula Największego Uprzywilejowania. Jednocześnie zaznaczono, iż nie będzie ona obejmować takich kwestii jak preferencje celne, którymi są objęte kraje mniej rozwinięte, czy preferencje dla najbliższych sąsiadów. Obie strony uznały, iż wspierać będą inwestycje, polskie w Arabii Saudyjskiej, saudyjskie w Polsce, wiąże się z tym zapewnienie, iż kapitał i inwestycje uzyskają podstawowe gwarancje. Jedynie w krótkim artykule 6 wspomina się o tym, iż strona polska i saudyjska popierać będą współpracę w dziedzinie techniki, kultury, turystyki, młodzieży i sportu (wymiana wizyt, fundowanie stypendiów). Strony Umowy uznały, że istnieje możliwość powołania do życia specjalnej Komisji (artykuł 8), której celem byłoby usprawnienie współpracy. Umowa obowiązywać miała przez jeden rok, przy czym jeśli na trzy miesiące przed upływem jej okresu nie zostanie wypowiedziana (notyfikacja), wtedy obowiązywać ma przez rok następny. 1 Odpowiednie Oświadczenie Rządowe pojawiło się w styczniu 2004 roku. Prezydent ratyfikował ten dokument 11 czerwca 2004 roku, Umowa obowiązywać miała od 19 sierpnia 2004 roku. 2 1 Umowa Ramowa między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a rządem Królestwa Arabii Saudyjskiej o współpracy w dziedzinie gospodarki, handlu, inwestycji, techniki, kultury, turystyki, młodzieży i sportu, Dziennik Ustaw 2004, nr 244, poz Oświadczenie rządowe z dnia 17 sierpnia 2004 r. w sprawie mocy obowiązującej Umowy Ramowej między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a rządem Królestwa Arabii Saudyjskiej o współpracy

46 46 Ważnym dokumentem regulującym relacje gospodarcze między III Rzeczpospolitą a Arabią Saudyjską jest Konwencja w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu. Odpowiednie porozumienie zawarto w Rijadzie 22 lutego 2011 r. Biorąc pod uwagę podatki w Polsce, Konwencja ta dotyczy podatku dochodowego od osób fizycznych i podatku dochodowego od osób prawnych, odnośnie zaś Arabii Saudyjskiej, jest to podatek dochodowy (wraz z podatkiem od działalności inwestycyjnej w gaz ziemny) oraz podatek Zakat. Przy czym zaznaczono również, że Konwencja powyższa obejmować będzie również podatki tego samego rodzaju lub podobne, jeśli w przyszłości któraś ze stron je wprowadzi. W związku z tym uznano za konieczne, aby o wszelkich zmianach w prawie podatkowym podpisujące porozumienie państwa się informowały. Powyższa Konwencja została podpisana na czas nieokreślony, przy czym można ją wypowiedzieć za pomocą noty dyplomatycznej, musi jednak minąć pięć lat od czasu wejścia w życie tego porozumienia. Wypowiedzieć ją można do końca czerwca każdego roku (po upływie wspomnianych pięciu lat). 3 Interesującym aspektem jest to, iż Konwencja powyższa została ratyfikowana w drodze Ustawy (dnia 10 czerwca 2011 r.),w artykule 1 stwierdzono, iż Sejm wyraża zgodę na jej ratyfikację przez Prezydenta. Stwierdzono przy tym, iż Ustawa ta zacznie obowiązywać dwa tygodnie po jej ogłoszeniu. 4 Niewątpliwie jedną z ważniejszych kwestii w relacjach między polską a Arabią Saudyjską jest sprawa wzajemnej wymiany gospodarczej, ukazuje ją poniższa tabela: Rok Eksport 1 45,35 Import 1 47,79 Obroty 2 93,14 Saldo 2-2, Dynamika % 2010/ ,01 410,72 161,34 189,78 117,6 206,57 226,47 135,06 209,82 155,4 406,58 637,19 296,40 399,60 134,8-6,55 184,24 26,28-20,04 Źródło: Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Informator ekonomiczny o krajach świata Arabia Saudyjska, Arabia%20Saudyjska/Arabia%20Saudyjska%2004.pdf (dodano r.) w dziedzinie gospodarki, handlu, inwestycji, techniki, kultury, turystyki, młodzieży i sportu, (w:) Dziennik Ustaw 2004, nr 244, poz Konwencja między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Arabii Saudyjskiej w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu (kopia w archiwum Autora) 4 Ustawa z dnia 10 czerwca 2011 r. o ratyfikacji Konwencji między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Arabii Saudyjskiej w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu oraz Protokołu do tej Konwencji, podpisanych w Rijadzie dnia 22 lutego 2011 r., Dziennik Ustaw 2011, nr 168, poz. 999

47 47 Wspomnieć w tym kontekście należy, jakie artykuły III Rzeczpospolita wysyła do Arabii Saudyjskiej, w 2010 r. na pierwszym miejscu, znajdowały się 28% eksportu urządzenia mechaniczne i elektryczne, na drugim 13,1% eksportu towary pochodzenia zwierzęcego, na trzecim 11% eksportu produkty spożywcze, na czwartym 10,9% wyroby różne np. meble, materace, na piątym 8,4%wyroby przemysłu papierniczego. W przypadku towarów wysyłanych do Polski z Arabii Saudyjskiej wspomnieć należy tworzywa sztuczne 94,6%, produkty przemysłu chemicznego 2,3% i produkty roślinne 1,5%. 5 Nie należy także zapominać o spółkach polsko-saudyjskich, które działały w larach w Arabii Saudyjskiej. Polimex Mostostal Siedlce S.A. wraz z grupą biznesmenów saudyjskich doprowadzili do powstania POLIMEX ARABIA LTD. Polski Biatel S.A. wraz z Almashrik Co powołali dom życia BIATEL ARABIA, zajmującą się szeroko rozumianą telekomunikacją. Spółkę utworzyli ELEKTROBUDOWA KONIN i AL.-ALAMIYACH oraz PW Elektronik wraz z Batterjee. 6 Biorąc pod uwagę kontakty gospodarcze między obu krajami wspomnieć należy o najważniejszych wizytach, jakie składali sobie przedstawiciele obu państw, a które miały przede wszystkim przynieść korzyść ekonomiczną. Szczególnie ważna była podróż do tego arabskiego kraju polskiego Ministra Gospodarki Janusza Steinhoffa w kwietniu 2000 r., w czasie spotkań z przywódcami Arabii Saudyjskiej omawiano sprawę współpracy między obydwoma krajami w takich dziedzinach jak: sektor paliwowo-energetyczny, przemysł stalowy czy obronny. Dzięki współpracy (w tym samym roku) Krajowej Izby Gospodarczej i Rady Saudyjskich Izb Przemysłowo-Handlowych ustalono, iż powstanie Polsko-Saudyjska Rada Biznesu w Rzeczypospolitej Polskiej i Saudyjsko-Polska Rada Biznesu w Arabii Saudyjskiej. W następnym roku, w październiku, w Arabii gościł Marek Pol, pełniący funkcję Ministra Infrastruktury i będący jednocześnie Wiceprezesem Rady Ministrów. Oprócz powyższego Ministra kraj ten odwiedziła również delegacja polskiej Krajowej Izby Gospodarczej (około 40 przedsiębiorców). W następnych latach kontakty między obydwoma krajami zaczęły się zwiększać. Przejawem tego była wizyta w tym bliskowschodnim kraju w marcu 2004 r. Prezydenta III Rzeczpospolitej Aleksandra Kwaśniewskiego, któremu towarzyszyli polscy przedsiębiorcy. W kwietniu do Polski przybył Minister Transportu Arabii Saudyjskiej. W tym samym roku, w maju miało miejsce w Polsce I Polsko-Saudyjskie Forum Gospodarcze. We wrześniu do III Rzeczpospolitej przybył Minister Przemysłu i Handlu saudyjskiego rządu, podróż ta zbiegła się z dniem polsko-arabskiej współpracy gospodarczej. W trakcie tej wizyty przedstawiciel Arabii Saudyjskiej spotkał się z Ministrem Gospodarki i Pracy oraz Prezesem Rady Ministrów. Rok 2005 to przede wszystkim kolejne, II już Polsko- Saudyjskie Forum Gospodarcze (Warszawa czerwiec). Do Arabii Saudyjskiej wyjechali przedstawiciele polskiego biznesu skupieni w Krajowej Izbie Gospodarczej (listopad). Reprezentowane były takie branże jak telekomunikacja, 5 Ministerstwo Gospodarki, Arabia Saudyjska, (w:) r.) 6 Ministerstwo Gospodarki, Arabia Saudyjska, (w:) r.) (pobrano: (pobrano:

48 48 gospodarka wodna, szeroko rozumiane budownictwo. W 2006 roku, do najważniejszych wydarzeń zaliczyć można przyjazd Sekretarza Generalnego Saudyjskiej Rady Izb Przemysłu i Handlu, towarzyszyli mu przedstawiciele biznesu saudyjskiego. Bardziej obfitujący w kontakty był rok 2007, kiedy to w czerwcu do Polski przyleciał król Abdullah, wraz z nim przybyli przedstawiciele biznesu saudyjskiego, w następnym miesiącu państwo polskie odwiedził Minister Ropy Naftowej i Zasobów Naturalnych. Jeśli chodzi o polską aktywność gospodarczą, to wspomnieć należy o udziale polskich przedsiębiorców w Międzynarodowych Targach Przemysłu Spożywczego, Hotelowego i Opakowaniowego i Międzynarodowych targach Medycznych Ochrona Zdrowia i Szpitalnictwo. Bardziej udany, pod względem wizyt był rok następny, W czerwcu miał miejsce szczyt energetyczny (Dżudda), zwołany przez władze Arabii Saudyjskiej. Uczestniczyło w nim 38 państw, z UE zaproszono 8. Wśród nich znalazła się również delegacja z III Rzeczpospolitej, na czele której stanął Minister Gospodarki i Wicepremier Waldemar Pawlak. W listopadzie do państwa rządzonego przez dynastię Saudów przybył polski Minister Skarbu i Podsekretarz Stanu Ministerstwa Gospodarki. W tym samym miesiącu do Polski przybył saudyjski Minister Handlu i Przemysłu, rozmawiał między innymi z Wicepremierem W. Pawlakiem. Z biegiem czasu dało się jednak zauważyć osłabienie wzajemnych kontaktów, dość wspomnieć, że w 2009 r. do ważniejszych wydarzeń należały wizyta Podsekretarza Stanu Ministerstwa Gospodarki w Arabii Saudyjskiej i przyjazd gospodarczej misji saudyjskiej do Polski, w 2010 r. w październiku do III Rzeczpospolitej przybyli przedstawiciele Saudyjsko-Polskiej Rady Biznesu. Pewną nadzieją mogła napawać wizyta Wicepremiera W. Pawlaka w lutym następnego roku w Arabii Saudyjskiej, który uczestniczył w tamtejszym Międzynarodowym Forum Energetycznym. Wtedy to właśnie podpisano wspomnianą już wyżej Konwencję w sprawie unikania podwójnego opodatkowania. 7 Szczególnie ważnym dokumentem wydaje się Umowa o współpracy w zwalczaniu przestępczości z 25 czerwca 2007 r. Porozumienie to podpisano w Warszawie, w artykule 1 w sposób szczegółowy wymienia się kwestie, którymi powinny zając się wspólnie obie strony. Wymienia się w tym kontekście terroryzm oraz przestępczość zorganizowaną, zwalczanie przemytu i sprzedaży środków odurzających. Uznano za konieczne wspólne działania w zakresie walki z przestępstwami o charakterze gospodarczym, handlem ludźmi (szczególnie zaś kobietami i dziećmi), jak również przemytem nielegalnych emigrantów. Dostrzeżono niebezpieczeństwo związane (a tym samym potrzebę walki z nim) z nielegalnym handlem bronią lub materiałami promieniotwórczymi czy jądrowymi. Wśród innych płaszczyzn wzajemnej współpracy wymienić należy walkę z przestępstwami: komputerowymi (w tym z działaniami mogącymi zagrozić bezpieczeństwu sieci informatycznych), czy skierowanymi przeciwko środowisku naturalnemu. Niewątpliwie ważnym aspektem powyższej współpracy jest wspólna aktywność skierowana przeciwko nielegalnym działaniom, które skierowane są przeciwko życiu czy własności. Umowa powyższa wymienia instytucje ze strony 7 Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Informator ekonomiczny o krajach świata Arabia Saudyjska, (w:) Saudyjska%2004.pdf,(pobrano: r.)

49 49 polskiej i saudyjskiej, które powinny ze sobą współpracować, w przypadku tej pierwszej są to: Minister Spraw Wewnętrznych, właściwy minister do spraw finansowych, właściwy minister do spraw instytucji finansowych, Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Komendant Główny Policji, Komendant Główny Straży Granicznej, Generalny Inspektor Informacji Finansowej. Arabię Saudyjską reprezentować miało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W artykule czwartym stwierdzono, iż można powoływać i zasięgać opinii ekspertów, którzy pomogą w wymianie doświadczeń. Z tym artykułem korespondują następnie, piąty, szósty, siódmy, ósmy i dziewiąty, które podkreślają potrzebę właściwego komunikowania się, przekazywanie sobie informacji dotyczących popełnionych przestępstw, zapewnienia bezpieczeństwa przekazywania informacji niejawnych, odbywania konferencji i seminariów poświęconych walce z działaniami nielegalnymi. Szczególnie ciekawy wydaje się artykuł 11, w którym stwierdzono, iż w celu weryfikacji wzajemnej współpracy, jak również aby określić właściwe kierunki jej rozwoju należy powołać do życia Komisję Ekspertów, w jej skład weszliby przedstawiciele właściwych organów polskich i saudyjskich. Nie uszczegółowiono kalendarza spotkań, pozostawiając to do decyzji obu stron, przy czym powinny odbywać się raz w Polsce, raz w Arabii Saudyjskiej. W następnych artykułach stwierdza się, że (artykuł 12 i 13 ), iż kwestie sporne będą rozstrzygane czy to poprzez bezpośrednie rokowania lub też w drodze dyplomatycznej. Jak również iż zapisy tejże Umowy nie będą naruszać innych Umów, które umawiające się państwa wcześniej podpisały. Istnieje kilka przypadków, które mogą doprowadzić do rezygnacji ze stosowania zapisów tegoż porozumienia (artykuł 16), w tym kontekście wymienić należy ewentualne naruszenie suwerenności Polski czy Arabii Saudyjskiej, jeśli takowe współdziałanie może utrudnić właściwe postępowanie karne lub też w przypadku, gdy współpraca może być sprzeczna z prawem wewnętrznym danego kraju. Umowy została podpisana na trzy lata (artykuł 17), jeśli Polska czy Arabia Saudyjska jej nie wypowie, wtedy automatycznie się ją przedłuża na taki sam okres, można ją wypowiedzieć trzy miesiące przed upływem jej ważności. 8 Wspomnieć należy o najważniejszych wizytach, jakie w Arabii Saudyjskiej złożyli polscy politycy. Niewątpliwie jedną z kluczowych, także ze względu na to, iż zapoczątkowała nowe relacje między obu krajami (po wyrwaniu się państwa polskiego spod dominacji radzieckiej), był przyjazd do stolicy Arabii Saudyjskiej delegacji roboczej reprezentującej dwa polskie Ministerstwa: Spraw Zagranicznych i Obrony Narodowej, miała ona miejsce na przełomie listopada i grudnia 1990 r. Zauważyć jednocześnie należy, że kontakty między przedstawicielami Polski pokomunistycznej a politykami saudyjskimi miały miejsce jeszcze w 1989 r., rozmawiano w czasie trwania sesji Zgromadzenia Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych. W grudniu 1990 r. do stolicy Arabii Saudyjskiej przylecieli przedstawiciele trzech polskich Ministerstw: Spraw Zagranicznych J. Majewski, Obrony Narodowej J. Onyszkiewicz i Współpracy Gospodarczej z Zagranicą J. Kaczurba. Efektem tej wizyty było podpisanie dwóch porozumień, Porozumienie między Rządem RP i Rządem Królestwa Arabii Saudyjskiej w kwestii Polskich Sił Wsparcia na Terytorium Królestwa Arabii 8 Umowa miedzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Królestwa Arabii Saudyjskiej o współpracy w zwalczaniu przestępczości, Dziennik Ustaw 2009, nr 28, poz. 172

50 50 Saudyjskiej i Umowa między Ministerstwem Obrony RP i Ministerstwem Obrony Królestwa Arabii Saudyjskiej. W 1992 r. ten bliskowschodni kraj odwiedzają Wiceminister Spraw Zagranicznych III Rzeczpospolitej i minister Kancelarii Prezydenta. Ważnym rokiem we wzajemnych stosunkach był 1995 r., w maju Polska i Arabia Saudyjska nawiązała stosunki dyplomatyczne. Co ciekawe, o ile otwarcie polskiej ambasady w stolicy Arabii Saudyjskiej miało miejsce dopiero w czerwcu 1998 r., to listy uwierzytelniające przedstawiciel Polski przedstawił w październiku 1999 r. W 2000 r. zostaje w Dżeddzie otwarty polski konsulat. W sierpniu 1995 r. do Rijadu przybył minister Spraw Zagranicznych Władysław Bartoszewski, oraz Wiceminister Współpracy Gospodarczej z Zagranicą J. Kamiński, następna wizyta tak wysokiego szczebla miała miejsce w kwietniu 1999 r., kiedy to do tego kraju przyjechał Wiceminister Spraw Zagranicznych Radosław Sikorski. 9 W listopadzie 2000 r. w Arabii Saudyjskiej przebywała polska delegacja, w skład której weszli między innymi Marszałek Senatu Alicja Grześkowiak i Wicemarszałek Sejmu Adam Król. Rok 2003 r. obfitował w odwiedziny przedstawicieli polskich resortów związanych z bezpieczeństwem w tym bliskowschodnim kraju. W kwietniu do Arabii Saudyjskiej przybył Zbigniew Siemiątkowski, stojący na czele Agencji Wywiadu, a we wrześniu Jerzy Szmajdziński, Minister Obrony Narodowej. W 2004 r. do ważniejszych wizyt polityków polskich w Arabii Saudyjskiej należały: delegacja Ministerstwa Sprawiedliwości luty, wspomniana już wcześniej podróż Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego marzec, w 2005 r. do tego państwa przybyła delegacja Polsko- Saudyjskiej Grupy Parlamentarnej luty, Premier Marek Belka uczestniczył w pogrzebie króla Fahda sierpień, w 2006 r. w stolicy Arabii Saudyjskiej przebywał Wiceminister Spraw Zagranicznych W. Waszczykowski styczeń, Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego M. Seweryński listopad. Następna, ważniejsza wizyta przedstawiciela polskiego rządu miała miejsce w 2009 r., kiedy to kraj rządzony przez Saudów odwiedził Minister Sportu i Turystyki M. Drzewiecki marzec, oraz delegacja Ministerstwa Finansów październik. 10 Zauważyć należy, że konsekwencją zaangażowania się państwa polskiego po stronie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej był udział wojsk polskich w operacji Pustynna Burza, w ramach misji pokojowej do Arabii Saudyjskiej ( ) skierowano 393 żołnierzy, wspomnieć również trzeba o wysłaniu na wody tego państwa dwóch okrętów, szpitalnego ORP Wodnik i ratowniczego ORP Piast. 11 Na pierwszym z nich służbę pełniły 73 osoby, na drugim 67, ich bazą wypadową był port Al.-Jubil. Wspomnieć również należy o polskim personelu medycznym, który zasilił szpital Marynarki Wojennej w Al.-Jubail, szpital Wojsk Lądowych w Khafr Al.-Batem i placówkę medyczną Sił Powietrznych w Dhahran. 12 Wspomnieć należy o wizytach przedstawicieli władz saudyjskich w III Rzeczpospolitej. Z poważniejszych wymienić trzeba przyjazd w listopadzie 9 Historia stosunków dwustronnych Arabii Saudyjskiej i Polski, (w:) (pobrano: r.) 10 Kalendarium Ambasady RP w Rijadzie, (w:) (pobrano: r.) 11 Polacy w służbie pokoju Warszawa 2002, s. 6 i G. Ciechanowski, Polski kontyngent wojskowy w operacji Pustynna Burza w latach , (w:) (pobrano: r.)

51 r. do Polski Wiceministra Spraw Zagranicznych Arabii Saudyjskiej, nieco bardziej bogaty w odwiedziny dostojników saudyjskich był rok 1999, w maju, dzięki zaproszeniu wystosowanemu przez Marszałków obu izb polskiego parlamentu przyjechał do Warszawy przewodniczący saudyjskiego Zgromadzenia Doradczego, we wrześniu zaś delegacja tamtejszego Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. W następnym roku do stolicy III Rzeczpospolitej przybył Wiceminister Spraw Zagranicznych Arabii Saudyjskiej marzec. W październiku 2001 r. rozpoczyna działalność w Polsce ambasada saudyjska, wtedy też dyplomata z Arabii Saudyjskiej składa swoje listy uwierzytelniające. W czerwcu 2003 r. Polska gościła pełniącego obowiązki szefa wywiadu saudyjskiego, w październiku ponownie przebywał w III Rzeczpospolitej przewodniczący Zgromadzenia Doradczego. Bardziej płodny w wizyty był rok następny Minister Spraw Zagranicznych Arabii Saudyjskiej (luty), delegacja Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (marzec), Ministra Transportu (kwiecień), Ministra Szkolnictwa Wyższego (czerwiec). Kolejnym ważnym rokiem w stosunkach między Polską a Arabią Saudyjską był 2007, kiedy to do Warszawy przybył król Abdullah (czerwiec). Wizyta ta obfitowała w szereg podpisanych porozumień, które regulowały współpracę między ministerstwami spraw wewnętrznych, instytucjami naukowymi czy medycznymi obu państw. Wiceminister Obrony i Lotnictwa rozmawiał z pracownikami polskiego MON i MSZ oraz Prezydentem Lechem Kaczyńskim (sierpień). 13 Zauważyć należy, że relacje między obu państwami w ostatnich latach zaczęły słabnąć, oczywiście, jest to związane z priorytetami polskiej polityki zagranicznej, według których należy całą uwagę skierować na działania dyplomatyczne na forum europejskim czy szerzej, euroatlantyckim. Niestety, nie docenia się znaczenia państw bliskowschodnich, bogatych zarówno w surowce naturalne, jak i posiadających ważne znaczenie geopolityczne (w tym oczywiście Arabii Saudyjskiej). Pamiętać przy tym należy, że w przeszłości Polska miała z tymi krajami bliskie relacje, opłacalne dla obu stron. Streszczenie Autor przeanalizował najważniejsze dokumenty jakie zawarły między sobą Arabia Saudyjska i III Rzeczpospolita. Opisał wizyty przedstawicieli władz saudyjskich w Polsce i władz polskich w Arabii Saudyjskiej. Wspomniał o udziale polskich jednostek wojskowych w koalicji antyirackiej, stacjonujących w Arabii Saudyjskiej. Summary The author has analyzed the most important documents that have described the Kingdom of Saudi Arabia and the Third Polish Republic. He described Saudi government officials visit in Poland and the Polish authorities visit in the Kingdom of Saudi Arabia. He mentioned the participation of Polish military units in the war against Iraq, stationed in Saudi Arabia. 13 Kalendarium Ambasady RP w Rijadzie, (w:) (pobrano: )

52 52

53 53 Grzegorz TOKARZ Uniwersytet Wrocławski III RZECZPOSPOLITA A REPUBLIKA TURCJI PRZEGLĄD NAJWAŻNIEJSZYCH UMÓW I POROZUMIEŃ Stosunki polsko-tureckie mają wielowiekowe tradycje, między obydwoma krajami dochodziło w przeszłości do wielu konfliktów czy wojen (I Rzeczpospolita). Jednocześnie prowadzono również opłacalny dla obu państw handel. XIX i XX w. zmienił ten stan rzeczy, Polska utraciła niepodległość w wyniku zaborów, jednak Turcja nigdy nie przyjęła do wiadomości tego faktu. Po I wojnie światowej zarówno II Rzeczpospolita, jak i państwo tureckie rozpoczęły poważne prace nad wzmocnieniem i unowocześnieniem swoich krajów. Jakiekolwiek spory i problemy, które miały miejsce w przeszłości, zanikły. Biorąc pod uwagę położenie geograficzne (łącznik między Europą a Azją, obszar ponad 780 tys. km kwadratowych), geopolityczne (sąsiadowanie z Iranem, Irakiem, Syrią, Gruzją), stan demograficzny (ponad 77 mln osób) stwierdzić należy, że kraj ten mógłby być atrakcyjnym partnerem dla współczesnej Polski. Ważnym porozumieniem była Umowa z października 1990 r. o współpracy w dziedzinie nauki, oświaty i kultury. Sporządzono ją w stolicy Turcji, Ankarze. W sprawie kontaktów w dziedzinie naukowej i oświatowej uznano za konieczne ułatwianie współpracy pomiędzy instytutami naukowymi i uczelniami polskimi i tureckimi. Wiąże się z tym wymiana pracowników naukowych i nauczycieli, fundowanie stypendiów, współpraca w dziedzinie metodyki nauczania, pomoc w otwieraniu studiów polonistycznych w Turcji i turkologicznych w Polsce. W przypadku kultury i sztuki za konieczne uważa się sprzyjanie wymianie pisarzy, kompozytorów, filmowców, otwieranie wystaw prezentujących sztukę czy historię obu krajów, promowanie sztuki filmowej i teatralnej (np. festiwale), sprzyjanie przekładom i wydawaniu dzieł literackich. Za inne, ważne aspekty wzajemnych kontaktów uznano współpracę w dziedzinie ochrony zdrowia, nauk medycznych, nawiązywanie relacji między organizacjami młodzieżowymi czy sportowymi. Porozumienie powyższe zostało podpisane na pięć lat, przy czym jeśli nie zostanie w odpowiednim czasie wypowiedziane (sześć miesięcy przed jego upływem), wtedy zostanie przedłużone (na następne pięć lat). 1 Odpowiednie Oświadczenie rządowe ukazało się 19 kwietnia 1995 r., powyższa Umowa zaczęła obowiązywać od 28 kwietnia 1995 roku. 2 Szczególnie obfity wydaje się Program Realizacji Umowy o współpracy w dziedzinach nauki, oświaty i kultury na lata , zawarto go w stolicy państwa tureckiego w kwietniu 2003 r. Składa się z pięciu części, I dotyczy nauki i szkolnictwa, wśród wielu kwestii wymienia się między innymi potrzebę wymieniania się kadrą akademicką, studentami, publikacjami naukowymi. 1 Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o współpracy w dziedzinach nauki, oświaty i kultury, (w:) Dziennik Ustaw 1995, nr 106, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 19 kwietnia 1995 r. w sprawie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o współpracy w dziedzinach nauki, oświaty i kultury, sporządzonej w Ankarze dnia 24 października 1990 r., (w:) Dziennik Ustaw 1995, nr 106, poz. 522

54 54 Podniesiono sprawę stypendiów, i tak Polska zobowiązała się do udostępnienia partnerowi tureckiemu (skala roku) 40 miesięcy stypendialnych, służących badaniom naukowym i 6 jednomiesięcznych dla studentów i nauczycieli języka polskiego. Turcja z kolei zaoferowała 38 miesięcy stypendialnych na badania naukowe i 7 dwumiesięcznych dla studentów i nauczycieli języka tureckiego. Wspomniano również o popieraniu kontaktów między polskimi i tureckimi szkołami średnimi. Część II odnosi się do spraw związanych z kulturą i sztuką. Uznaje się potrzebę współpracy w dziedzinie ochrony i konserwacji zabytków, popieranie wymiany zespołów ludowych i folklorystycznych, przybliżanie sztuki dramatycznej i filmowej swoich narodów, wspieranie działalności wydawniczej. Wspomniano o organizowaniu wspólnych praktyk polskich studentów z Akademii Sztuk Pięknych z kolegami tureckimi, studiującymi sztuki plastyczne. Sporo miejsca poświęcono funkcjonowaniu Muzeum Adama Mickiewicza w Istambule, potwierdzono, że konieczna jest wspólna aktywność w celu zachowania tego obiektu oraz konserwacji jego zbiorów. Część III dotyczy innych dziedzin współpracy, w tym kontekście wymienia się archiwistykę, współpracę organizacji sportowych, agencji prasowych i informacyjnych oraz wymianę młodzieży. Część IV poświecona została postanowieniom finansowym (kwestie związane z kosztami podróży, ubezpieczeniem, zakwaterowaniem, bezpłatną nauką). W ostatniej, V, zatytułowanej Postanowienia końcowe stwierdza się, że w przypadku takiej potrzeby, powoływane mogą być grupy robocze, które mogłyby ułatwić współpracę w różnych dziedzinach. Zapisano również, że Program wejdzie w życie w momencie jego podpisania, swoją ważność utraci 31 grudnia 2006 roku. 3 Kolejnym ważnym porozumieniem, tym razem o charakterze gospodarczym była Umowa o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, podpisana w Ankarze w sierpniu 1991 r. W artykule pierwszym definiuje kwestie związane z rozumieniem takich pojęć jak inwestycja, przychody, inwestor czy umawiająca się strona. W pozostałych artykułach (dwa-siedem) reguluje problemy związane z popieraniem i ochroną inwestycji, klauzulą narodową i klauzulą najwyższego uprzywilejowania, odszkodowaniem za ewentualne straty, wywłaszczeniem, transferem inwestycji i przychodów oraz wszelkimi wyłączeniami. Artykuł ósmy i dziewiąty dotyczą rozstrzygania sporów miedzy inwestorem a stroną polską i turecką oraz kwestii spornych pomiędzy państwem polskim i tureckim. Umowa powyższa miała obowiązywać przez lat dziesięć, przy czym jeśli żadna ze stron jej nie wypowie, wtedy będzie ważna przez następny rok. W przypadku wygaśnięcia umowy, inwestycje, których dokonały Polska czy Turcja w trakcie jej obowiązywania, ważne będą przez 15 lat. Stwierdzono jednocześnie, że powyższa Umowa dotyczy inwestycji, jakie przedsięwzięto po 26 maja 1976 roku. 4 Właściwe Oświadczenie Rządowe zostało ogłoszone 24 sierpnia 1994 roku, 19 lipca nastąpiła wymiana dokumentów, a Ustawa weszła w życie 19 sierpnia tego roku. 5 3 Program Realizacji Umowy miedzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o współpracy w dziedzinach nauki, oświaty i kultury na lata , (w:) Dziennik Ustaw 2004, nr 41, poz Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Tureckiej o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, (w:) Dziennik Ustaw 1994, nr 112, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Umowy miedzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Tureckiej o wzajemnym

55 55 Wspomnieć należy o Oświadczeniu Rządowym z 15 maja 1991 r., w którym stwierdzono, iż 9 tegoż miesiąca w stolicy III Rzeczpospolitej dokonano wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Umowy, jaką w styczniu 1989 r. w Ankarze zawarła Polska Rzeczpospolita Ludowa i Republika Turecka o pomocy prawnej w sprawach karnych, o ekstradycji i o przekazywaniu osób skazanych. Powyższe porozumienie zaczęło obowiązywać 8 czerwca 1991 roku. 6 Innym ważnym dokumentem było Oświadczenie Rządowe z grudnia 1991 r., w którym można było przeczytać, iż 13 marca 1991 r. w stolicy Turcji wymieniono dokumenty ratyfikacyjne Umowy o pomocy prawnej w sprawach cywilnych i handlowych. Umowa ta został podpisana w Warszawie 12 kwietnia 1988 r., zaczęła obowiązywać 11 kwietnia 1991 r. 7 W listopadzie 1993 r. w stolicy III Rzeczpospolitej sporządzono Układ o przyjaźni i współpracy pomiędzy obydwoma państwami. Odwołano się do wszystkich porozumień, jakie w przeszłości Turcja i Polska podpisały, ze szczególnym uwzględnieniem Traktatu o przyjaźni z lipca 1926 r. Uznano, iż nie tylko należy rozwijać dobre stosunki między umawiającymi się stronami, ale również zobowiązano się, że we wzajemnych relacjach wykluczać się będzie stosowanie siły, stosunkom polsko-tureckim przyświecać będą takie zasady jak suwerenność, integralność terytorialna i niemieszanie się w wewnętrzne sprawy. Zobowiązano się do współpracy w dziedzinie zachowania i wzmacniania bezpieczeństwa i stabilizacji, ze szczególnym uwzględnieniem Europy. Z tego też względu należy popierać działalność instytucji i organizacji działających na kontynencie europejskim, które dążą do stabilizacji politycznej i militarnej. Wiąże się z tym potrzeba współdziałania w dziedzinie zmniejszania zbrojeń. Zarówno strona polska, jak i turecka postanowiły wspólnie dbać o prawa człowieka, jak i przestrzeganie zasad demokracji na kontynencie. Ważnym aspektem powinny być działania, które przyczynią się do uczynienia z Europy obszaru, którego mieszkańcy cieszyć się będą dobrobytem. Ważnymi zapisami powyższego Układu są deklaracje o potrzebie współpracy w dziedzinie zwalczania międzynarodowego terroryzmu, takich przestępstw jak handel bronią, środkami odurzającymi, czy dobrami kultury, pochodzącymi z przemytu. Obydwie strony za konieczne uznały popieranie inicjatyw, które skutkować będą nawiązaniem ściślejszych więzi między parlamentami, partiami politycznymi, organizacjami społecznymi Polski i Turcji. Stwierdzono, iż ważnym aspektem współpracy powinno być także rozwijanie kontaktów o charakterze gospodarczym czy kulturalnym. Powyższy Układ obowiązywać miał przez 10 lat, w przypadku, jeśli żadna popieraniu i ochronie inwestycji, sporządzonej w Ankarze dnia 11 sierpnia 1991 r., (w:) Dziennik Ustaw 1994, nr 112, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 15 maja 1991 r. w sprawie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Umowy miedzy Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Turecką o pomocy prawnej w sprawach karnych, o ekstradycji i o przekazywaniu osób skazanych, podpisanej w Ankarze dnia 9 stycznia 1989 r., (w:) Dziennik Ustaw 1991, nr 52, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 9 grudnia 1991 r. w sprawie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Turecką o pomocy prawnej w sprawach cywilnymi handlowych, podpisanej w Warszawie dnia 12 kwietnia 1988 r., (w:) Dziennik Ustaw 1992, nr 3, poz. 14

56 56 z umawiających się stron nie zdecyduje się go wypowiedzieć co najmniej rok przed jego upływem, wtedy obowiązywać będzie przez następne pięć lat. 8 Właściwe Oświadczenie Rządowe pojawiło się 30 czerwca 1995 r., Umowa zaczęła obowiązywać 15 czerwca tego roku. 9 W listopadzie 1993 r. w Warszawie podpisano również Umowę o charakterze gospodarczym, w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku. Obowiązywać miała na czas nieokreślony, przy czym można od niej odstąpić (odpowiednia nota musi się pojawić na pół roku przed końcem roku kalendarzowego. 10 Wspomnieć należy o Umowie z lipca 1994 r., sporządzonej w stolicy państwa tureckiego, która to zmieniała dotychczasowa Umowę o międzynarodowych przewozach drogowych (podpisaną w Ankarze 9 września 1977 r.). Zmieniono treść artykułów 1, 10 i 11-regulując sprawę związaną z pozwoleniami na wjazd pojazdów na teren umawiających się stron, jak również odpowiednich opłat, jakie ich dotyczą. 11 Obie strony uznały za stosowne powołać do życia Stały Komitet Konsultacyjny Wysokiego Szczebla, odpowiednią Umowę podpisano w Ankarze w lipcu 1994 r. Struktura ta miała za zadanie oceniać, w jaki sposób realizowane są dotychczasowe porozumienia, które zawarły ze sobą państwo polskie i tureckie. Innym obszarem aktywności tego gremium powinno być dbanie, aby ustalenia, jakie zawarto w czasie wzajemnych wizyt przedstawicieli umawiających się państw były wprowadzane w życie. Kolejnym polem działania jest weryfikacja dotychczasowej współpracy w takich dziedzinach jak nauka, gospodarka, polityka, kultura. Jednocześnie stwierdzono, że jeśli Polska i Turcja będą zainteresowane, można omawiać na spotkaniach tegoż Stałego Komitetu sprawy związane z obronnością. Istnieje możliwość powoływania podkomisji czy grup roboczych, które zajęłyby się omawianymi, szczegółowymi sprawami. Powyższe Porozumienie obowiązywać miało przez dziesięć lat, przy czym jeśli w odpowiednim czasie nie zostanie wypowiedziane (sześć miesięcy przed końcem jej ważności), wtedy zostaje przedłużone na następne pięć lat. 12 Właściwe Oświadczenie Rządowe pojawiło się 15 października 1996 r., Protokół zaczął obowiązywać 13 września 1996 roku Układ o przyjaźni i współpracy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Turecką sporządzony w Warszawie dnia 3 listopada 1993 r., (w:) Dziennik Ustaw 1995, nr 118, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 30 czerwca 1995 r. w sprawie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Układu o przyjaźni i współpracy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Turecką, sporządzonego w Warszawie dnia 3 listopada 1993 r. (w:) Dziennik Ustaw 1995, nr 118, poz Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Tureckiej w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku sporządzona w Warszawie dnia 3 listopada 1993 r., (w:) Dziennik Ustaw 1997, nr 11, poz Umowa sporządzona w Ankarze dnia 19 lipca 1994 r. miedzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Tureckiej o zmianie Umowy o międzynarodowych o przewozach drogowych, (w:) Monitor Polski 2003, nr 40, poz Protokół o utworzeniu Stałego Komitetu Konsultacyjnego Wysokiego Szczebla między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Turecką podpisany w Ankarze dnia 19 lipca 1994 r., (w:) Dziennik Ustaw 1997, nr 11, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 15 października 1996 r. w sprawie wejścia w życie Protokołu o utworzeniu Stałego Komitetu Konsultacyjnego Wysokiego Szczebla między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Turecką, podpisanego w Ankarze 19 lipca 1994 r., (w:) Dziennik Ustaw 1997, nr 11, poz. 61

57 57 Niewątpliwie ważnym wydarzeniem, regulującym stosunki gospodarcze między Polską a Turcją było podpisanie w październiku 1999 r. w Ankarze Umowy o wolnym handlu. W rozdziale I omawia się sprawy związane z produktami przemysłowymi, w II traktuje się o produktach rolnych i rolnych przetworzonych oraz rybołówstwie, III dotyczy przepisów ogólnych, między innymi płatności, reguł konkurencji, pomocy państwa reeksportu, bilansu płatniczego. IV część obejmuje postanowienia instytucjonalne i końcowe. Uznaje się potrzebę powołania do życia Wspólnego Komitetu, którego zadaniem będzie dbanie o przestrzeganie powyższego porozumienia. Umowa została podpisana na czas nieokreślony. Kończy ją Protokół uzgodnień. 14 Odpowiednie Oświadczenie Rządowe ogłoszono 12 maja 2000r., zaczęła zaś obowiązywać 1 maja tego roku. 15 Zauważyć należy, że powyższa Umowa z 31 października 2003 r. została przez stronę polską wypowiedziana. 16 Ważnym aktem było Postanowienie Prezydenta (kwiecień 2003) o użyciu Polskiego Kontyngentu Wojskowego w państwie tureckim. Odwołując się do Ustawy z grudnia 1998 r. o użyciu Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa stwierdzono, iż na obszarze Turcji od 4 kwietnia do 30 września 2003 działać będzie Polski Kontyngent, który pod względem operacyjnym podporządkowany będzie Paktowi Północnoatlantyckiemu, działać zaś ma w ramach operacji Display deterrence. Ustalono, iż liczyć będzie 60 osób. 17 Kolejne Postanowienie Prezydenta w tej kwestii pojawiło w czerwcu 2003 r., kiedy to zwierzchnik sił zbrojnych stwierdził, iż dokument z 3 kwietnia traci swoją moc (z chwilą ogłoszenia). 18 Wspomnieć należy o Ustawie z września 2003 r., która to wypowiadała Konwencję osiedleńczą, którą oba kraje zawarły jeszcze w sierpniu 1923 r. w stolicy Turcji. Ustalono, że akt ten zacznie obowiązywać dwa tygodnie po jego ogłoszeniu. 19 Szereg dokumentów dotyczy ustanowienia kontyngentów taryfowych na przewóz niektórych towarów pochodzących z Turcji. Przykładowo, 21 grudnia 1999 r. wyszło właściwe Rozporządzenie Rady Ministrów w tej sprawie (obowiązywać miało do 31 grudnia 2001r.). 18 kwietnia 2000 r. następnym Rozporządzeniem wprowadzono zmiany, 28 marca 2000 r. ponownie zmieniono rozporządzenie w sprawie tychże kontyngentów taryfowych. 11 grudnia 2001 r. na mocy Rozporządzenia ustanowiono nowe kontyngenty taryfowe, przy czym miały one obowiązywać do 31 grudnia 2001 r. Kolejne Rozporządzenie Rady Ministrów w tej sprawie pojawiło się 11 grudnia 2001 r., zmieniono je 27 sierpnia 2002 r. 14 Umowa o wolnym handlu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Turecką sporządzona w Ankarze dnia 4 października 1999 r., (w:) Dziennik Ustaw 2000, nr 57, poz Dokument Wypowiedzenia Umowy o wolnym handlu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Turcji, (w:) Dziennik Ustaw 2004, nr 129, poz Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 kwietnia 2003 r. o użyciu Polskiego Kontyngentu Wojskowego w operacji sił sojuszniczych Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w Republice Turcji, (w:) Monitor Polski 2003, nr 17, poz Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 czerwca 2003 r. uchylające postanowienie i użyciu Polskiego Kontyngentu Wojskowego w operacji sił sojuszniczych Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w Republice Turcji, (w:) Monitor Polski 2003, nr 34, poz Ustawa z dnia 10 września 2003 r. o wypowiedzeniu Konwencji osiedleńczej między Polską a Turcją, podpisanej w Ankarze dnia 29 sierpnia 1931, (w:) Dziennik Ustaw 2003, nr 188, poz. 1834

58 58 Co ciekawe, kolejne Rozporządzenia w sprawie kontyngentów taryfowych są już firmowane przez Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, wspomnieć w tym kontekście należy Rozporządzenie tegoż Ministra z 26 marca 2003 r. (zmieniające stare rozporządzenie) czy z 23 grudnia 2003 r. (w sprawie kontyngentów taryfowych). 20 Interesującym porozumieniem była Umowa o wzajemnym zezwoleniu na wykonywanie pracy zarobkowej przez członków rodzin członków personelu misji dyplomatycznych lub urzędu konsularnego z marca 2004 r. Porozumienie to ma formalnie charakter dwóch not, pierwsza jest skierowana do Ambasadora Polski (Andrzej Ananicz) przez Ambasadora reprezentującego Ministerstwo Spraw Zagranicznych Turcji (Aydemir Erman). Nosi ona datę 5 sierpnia 2002 r. Drugi list jest odpowiednio skierowany przez Ambasadora Polski do Ambasadora Turcji (te same osoby). Nosi datę 19 lutego 2003 r. W powyższych pismach określa się w sposób szczegółowy, co należy rozumieć przez pojęcie członek rodziny małżonka, dzieci (do 21 roku życia nie uczące się i do 25 roku życia uczące się, upośledzone umysłowo lub fizycznie). Opisuje się sprawy związane z rzeczonym zezwoleniem, procedurą, immunitetem w sprawach karnych, przywilejami i immunitetami w sprawach cywilnych i administracyjnych, systemem opodatkowania. Powyższą Umowę zawarto na czas nieokreślony, przestanie obowiązywać sześć miesięcy po jej wypowiedzeniu. 21 Odpowiednie Oświadczenie Rządowe ukazało się 3 czerwca 2004 r., przy czym zaczęła powyższa Umowa obowiązywać 22 marca 2004 roku Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1999 r. w sprawie ustanowienia kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 1999, nr 107, poz Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2000 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 2000, nr 29, poz. 362; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 2000 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 2000, nr 22, poz. 278; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 2001 r. w sprawie ustanowienia kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 2001, nr 151, poz. 1699; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 sierpnia 2002 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 2002, nr 143, poz. 1200; Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 marca 2003 r., zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 2003, nr 53, poz. 472; Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 grudnia 2003 r. w sprawie kontyngentów taryfowych na przywóz niektórych towarów pochodzących z Republiki Tureckiej, (w:) Dziennik Ustaw 2003, nr 226, poz Umowa z dnia 22 marca 2004 r. miedzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o wzajemnym zezwoleniu na wykonywanie pracy zarobkowej przez członków rodzin członków personelu misji dyplomatycznej lub urzędu konsularnego państwa wysyłającego w państwie przyjmującym, (w:) Monitor Polski 2004, nr 34, poz Oświadczenie Rządowe z dnia 3 czerwca 2004 r. w sprawie związania Rzeczypospolitej Polskiej Umową z dnia 22 marca 2004 r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o wzajemnym zezwoleniu na wykonywanie pracy zarobkowej przez członków rodzin członków personelu misji dyplomatycznej lub urzędu konsularnego państwa wysyłającego w państwie przyjmującym, (w:) Monitor Polski 2004, nr 34 poz.597

59 59 Ważnym porozumieniem z dziedziny bezpieczeństwa była Umowa z kwietnia 2003 roku, zawarta w Ankarze, o współpracy w zwalczaniu terroryzmu, przestępczości zorganizowanej i innej przestępczości. Uznano, że obie strony będą współdziałać ze sobą w zwalczaniu przestępstw związanych z działalnością terrorystyczną, tych, które zagrażają życiu i zdrowiu człowieka. Stwierdzono, iż należy współpracować w takich sprawach jak walka z handlem bronią, ludźmi, tkankami ludzkimi, narkotykami, materiałami, z których można zbudować bombę atomową. Umawiające się strony zobowiązały się również wspólnie działać na rzecz zminimalizowania handlu dziełami sztuki, fałszowania pieniędzy czy kradzieży pojazdów mechanicznych. Ze strony polskiej współpracować z Turcją w powyższym zakresie powinien minister właściwy do spraw wewnętrznych, minister właściwy do spraw instytucji finansowych, minister właściwy do spraw finansów publicznych, Generalny Inspektor Informacji Finansowej, Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Komendant Główny Policji i Komendant Główny Straży Granicznej. Odpowiednio, z powyższymi instytucjami polskimi współdziałać powinno tureckie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Urząd Tureckiej Policji Narodowej, Dowództwo Generalne Żandarmerii, Dowództwo Generalne Ochrony Wybrzeża. Powyższa Umowa miała obowiązywać na czas nieokreślony, przy czym można ją wypowiedzieć w drodze notyfikacji (po tym akcie obowiązywać będzie jeszcze trzy miesiące). 23 Oświadczenie Rządowe w tej sprawie pojawiło się 30 listopada 2004 roku, Umowa zaczęła obowiązywać 25 lipca 2004 roku. 24 Podkreślić należy, że współpraca między Polską a Turcją powinna ulec wzmożeniu, podstawy traktatowe istnieją, należy teraz przede wszystkim zadbać o zwiększenie kontaktów politycznych, gospodarczych czy kulturalnych. Niebagatelną rolę powinien odgrywać w tym procesie rząd III Rzeczpospolitej. Streszczenie Autor artykułu przeanalizował najważniejsze umowy i porozumienia zawarte między III Rzeczpospolitą a Republiką Turcji. Skupił się na kwestiach gospodarczych, politycznych i kulturowych. Summary The purpose of the article was to analyze the main treaties and agreements concluded between the Third Polish Republic and the Republic of Turkey. The author focused on economic issues, political and cultural relations. 23 Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Tureckiej o współpracy w zwalczaniu terroryzmu, przestępczości zorganizowanej i innej przestępczości, podpisana w Ankarze z 7 kwietnia 2003 r., (w:) Dziennik Ustaw 2005, nr 12, poz. 94

60 60

61 61 BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE

62 62

63 63 Agata DĘBOWSKA, MSc University of Huddersfield THE PROBLEM OF SEX TRAFFICKING IN THE MODERN WORLD We, the survivors of prostitution and trafficking ( ) declare that prostitution is violence against women. Women in prostitution do not wake up one day and choose to be prostitutes. It is chosen for us by poverty, past sexual abuse, the pimps who take advantage of our vulnerabilities, and the men who buy us for the sex of prostitution 1 Introduction Brown 2 defines trafficking as the transportation of people within countries or across international borders using force, trickery or the abuse of power. Nevertheless, Roby and Tanner 3 report that many women enter prostitution voluntarily because in strongly patriarchal societies it is still a widespread belief that daughters are responsible for supporting their families. In fact, it is their duty to repay the debt they have with their parents for bringing them up. 4 What is more, the lack of education and scarcity of jobs, especially in rural areas, leaves women with virtually no alternatives. 5 However, even females who choose to become prostitutes, do not suspect that they will have to suffer a string of humiliations, or that their human rights will be violated. 6 Moreover, women and children are trafficked all over the world and thence, contrary to common stereotypes, the occurrence is not confined to the poorest areas of the globe. Even more, sexual slaves are kept by members of societies in which such practices are vigorously countered. 7 Importantly, the victims of trafficking are not free to leave (be it due to psychological or physical restraints) and the traces of their thraldom are visible at every turn. Further, traffickers cunningly target most vulnerable individuals in a given society, i.e. females raised in abject poverty as well as members of loathed ethnic minorities. Time after time sex workers refer to themselves as being outside society. And they are right they are despised outcasts. 8 Further, Hughes 9 asserts that the transportation and distribution of trafficked victims is an extremely well-thought-out process. Namely, most sex slaves are levied in sending countries (i.e. poor countries like Moldova, 1 M. O Connor, G. Healy, The Links Between Prostitution and Sex Trafficking: A briefing handbook. 2006, Retrieved February, 10, 2010, from p. 1 2 L. Brown: Sex Slaves, The trafficking of women in Asia. Virago Press. London 2007, p J.L. Roby, J. Tanner, Supply and demand: Prostitution and sexual trafficking in Northern Thailand. (in:) Geography Compass. 2009, 3(1), pp J.P. Singh, S.A. Hart, Sex workers and cultural policy: Mapping the issues and actors in Thailand. (in:) Review of Policy Research. 2007, 24(2), pp M. Mishra, Trafficking of women in South Asia: A sketch. (in:) Contributions to Nepalese Studies. 2002, 29(1), pp A.M. Bertone, Sexual trafficking in women: International political economy and the politics of sex. (in:) Gender Issues. 2000, pp. 4-22; K. Dunlop, Human security, sex trafficking and deep structural explanations. Human Security Journal. 2008, 6, pp K. Dunlop, op. cit. 8 L. Brown, op. cit., p. 7 9 D.M. Hughes, Best Practices to Address the Demand Side of Sex Trafficking. 2004, Retrieved February, 20, 2010, from

64 64 Vietnam or Nepal). Thereafter, the victims are transported through transit countries (e.g. India, Thailand) to their final destination, i.e. receiving countries (Japan, Western European societies). Abuse of women and children (especially in developing countries), it could be argued, is rendered possible due to the deeply ingrained belief in female inferiority. In fact, subservience, meekness and respect for the social rules is seen by many as the essence of femininity. 10 Further, if women are a commodity, men are their legitimate owners. This fallacy, in turn, largely drives the demand for sexual slaves as it justifies the abhorrent treatment of females and especially prostitutes after all, if they are not human beings, there is no need to honour them. 11 In addition, sex trafficking, it can be suggested, is a highly profitable business. Indeed, Skinner 12 reports that human beings surpassed guns as the second most lucrative commodity for crime syndicates of all sizes, netting around $10 billion annually. Given the fact that unimaginably high profits are made out of trafficking, it is unlikely that the contemptible business will cease to exist without any assistance. What is more, some governments reveal bewildering ineptitude in implementing appropriate laws which would put a stop to human trafficking. Also, as many case studies have demonstrated, police officers can be corrupted and facilitate or even actively participate in the trade. 13 Therefore, as delineated above, sex trafficking is still prevalent in the modern world for myriad reasons. The focus of this paper, however, will be specifically on misogyny as created by patriarchal hierarchies as well as on men from all over the world who create the demand for sex trafficking. Further, the lack of effective legislation and rescue programmes to counter forced prostitution will be discussed. This is a man s world A little more matriarchy is what the world needs, and I know it. Period. Paragraph 14 In order to grasp the phenomenon of modern day sex trafficking, its underlying cultural, social and economic reasons need to be identified. 15 This, as Dunlop 16 suggests, can only be done by referring to and describing the patterns as well as manifestations of female oppression. Indeed, women are seen as commercial trinkets and treated with brutality because they are not human in the eyes of men who abuse them. In addition, Hughes 17 asserts that sex trafficking is still ubiquitous 10 B. Welter, The cult of true womanhood, (in:) R.W. Hogeland (ed.), Women and Womanhood in America. D.C. Heath & Company. Lexington 1973, pp N.B. Busch, H. Bell, N. Hotaling, M.A. Monto, Male costumers of prostituted women: Exploring perception of entitlement to power and control and implication for violent behavior toward women. (in:) Violence Against Women. 2002, 8(9), pp E.B. Skinner, A Crime so Monstrous: A shocking exposé of modern-day sex slavery, human trafficking and urban child markets. Mainstream Publishing, Edinburgh. London 2008, p D. Batstone, Not For Sale: The return of the global slave trade and how we can fight it. Harper San Francisco. New York 2007; L. Jones, D. Engstrom, P. Hilliard, D. Sungakawan, Human trafficking between Thailand and Japan: Lessons in recruitment, transit and control. (in:) International Journal of Social Welfare. 2011, 20(2), pp D. Batstone, op. cit., no page 15 M. Mishra, op. cit. 16 K. Dunlop, op. cit. 17 D.M. Hughes, op. cit., p. 2

65 65 because the demand side of the trade has rarely been targeted. Rather, the focus has traditionally been on supply, i.e. reforming sending countries and educating potential victims. What is more, Hughes propounds that addressing the demand side of the trafficking equation means making men personally responsible and accountable for their behavior that contributes to the sex trade. Men who increase the demand, therefore, should be unmasked and named. Agarwal, Ahmad, Riaz, Barata and Stewart as well as Mishra 18 explain that majority of contemporary South Asian countries are still dominated by men and their interests, which is truly detrimental to women s well-being. To amplify, Agarwal 19 reports that females, as the less valuable members of society, receive lower caloric and protein intake than their male peers. This, in turn, inevitably results in malnourishment. Also, female to male life expectancy is significantly lower as women have a limited access to health care. Another, and arguably most horrifying, manifestation of social inequality is female infanticide. 20 To elaborate, China s 1978 Constitution strongly advocated birth control and the one-child policy was implemented. 21 Further, Kelkar 22 explicates that if the law is transgressed, heavy fines have to be paid. As long as families might consider paying up to 500 yuan if a son is born, daughters, who are less economically viable (which is due to the current agricultural policies) are more likely to be aborted (even if pregnancy is advanced) or killed after birth. Moreover, Jahan s 23 study of Bangladeshi newspaper articles reveals that violence against women is on the increase. To no surprise, sexual violence is almost exclusively experienced by the gentle sex. Nevertheless, much of the violence against women, especially rape and wifebeating, goes under- and unreported due to the social stigma attached to the victims and their families. 24 Additionally, in the past women were controlled mainly by the men in their families. Nowadays, howbeit, patriarchal authority has significantly extended (greatly due to legislation) and females can be lawfully disciplined by strangers. 25 Also, Dunlop 26 explicates, it is still a common belief that a woman s functions are limited to childbearing and hence female inferiority is exaggerated with the means of biological essentialism. Indeed, as Dunlop aptly suggests, if patriarchy creates the belief that men are worth more than women, and 18 B. Agarwal, Patriarchy and the modernising state: An introduction. (in:) B. Agarwal (ed.). Structures of Patriarchy: The state, the community and the household. Zed Books Ltd. London, New Jersey 1990b, pp. 1-28; F. Ahmad, S. Riaz, P. Barata, D.E. Stewart, Patriarchal beliefs and perceptions of abuse among South Asian immigrant women. (in:) Violence Against Women 2004, 10(3), pp ; M. Mishra, op. cit. 19 B. Agarwal, Neither sustenance nor sustainability: Agricultural strategies, ecological degradation and Indian women in poverty. (in:) B. Agarwal (ed.), Structures of Patriarchy: The state, the community and the household. Zed Books Ltd, London, New Jersey 1990a, pp L. Brown, op. cit. 21 J. Bongarts, S. Greenhalgh, An alternative to the one-child policy in China. Population and Development Review. 1985, 11(4), pp G. Kelkar, Two steps back? New agricultural policies in China and the woman question. (in:) B. Agarwal (ed.), Structures of Patriarchy: The state, the community and the household. Zed Books Ltd. London. New Jersey 1990, pp R. Jahan, Hidden wounds, visible scars: Violence against women in Bangladesh. (in:) B. Agarwal (ed.): Structures of Patriarchy: The state, the community and the household. Zed Books Ltd. London, New Jersey 1990, pp B. Agarwal, Patriarchy and the modernising state : An introduction, p R. Jahan, op. cit. 26 K. Dunlop, op. cit., p. 63

66 66 in a legitimate position of domination, then dehumanising women becomes morally acceptable, and the commodification and sale of their bodies is fitting with how they should be treated. Furthermore, Bertone 27 stresses the importance of globalization to the growing need for sexual workers. In fact, to put it in Bhattacharyya s 28 words, sex trafficking is the underbelly of globalization, shadow economy that feeds on the process of global integration. To elaborate, developing countries want to take advantage of this new policy of interconnectedness and focus on the development of tourist attractions. What is more, sex tourism clearly fits into the expanding notion of cultural industries, which include well-known ones such as the performing arts, cultural goods such as music and film, and now tourism. 29 Women, hence, have become cultural goods or commodities which can be priced and sold. 30 Also, in order to be successful on the highly competitive market, touts need to keep the prices low which, in turn, increases the demand for trafficked labour. 31 Interestingly, Månsson 32 claims that most men buy sex not to satisfy their physical but emotional needs. Western men are no longer treated as masters and the attention they receive from their partners has significantly waned. This is largely due to the fact that gender inequalities in Europe and North America gradually disappear. 33 What is more, Parker 34 maintains that men who purchase sex from trafficked women do so because they do not need to be nice to them and, as long as appropriate payment is made, can do with them whatever they wish. Therefore, Asian women who are advertised as submissive, beautiful, exotic and cheap certainly appeal to the emotionally ravenous and power-greedy Western men. Importantly, those Asian beauties constitute an outlet for suppressed desires which, if released in the West, would be liable to prosecution. 35 Men who purchase sex often believe that they have no control over their sexual desires. What is more, they ascribe those peculiar needs to their nature and, obviously, one cannot fight against inborn predispositions. Undeniably, hence, men have adopted an enviably comfortable position. 36 Even more, many women who live in strongly patriarchal communities are ready to condone such practices. 37 As Jahan 38 suggests: a woman is thus reduced to becoming a sexual object to be used (abused) for male sexual gratification. What is more, it is maintained that the existence of prostitution protects good women from being raped A.M. Bertone, op. cit. 28 G. Bhattacharyya, Traffic: The illicit movement of people and things. Pluto. London 2005, p J.P. Singh, S.A. Hart, op. cit., p L.S. Chancer, Prostitution, feminist theory, and ambivalence: Notes from the sociological underground. (in:) Social Text. 1993, 37, p K. Dunlop, op. cit.; J.L. Roby, J. Tanner, op. cit. 32 S.V. Månsson, S.V: Men s practices in prostitution and their implications for social work. (in:) S.V. Månsson, C. Proveyer (eds.): Social Work in Cuba and Sweden: Achievementsand prospects. Goteborg University & The University of Havana. Goteborg, Havana F. Ahmad, S. Riaz, P. Barata, D.E. Stewart, op. cit. 34 J. Parker, How Prostitution Works. Portland: Lola Green Baldwin Foundation 1997, Retrieved February, 23, 2010, from 35 L. Brown, op. cit. 36 D. Batsone, op. cit. 37 J.L. Roby, J. Tanner, op. cit. 38 R. Jahan, op. cit., p J.L. Roby, J. Tanner, op. cit.

67 67 According to Davidson 40, if a girl loses her chastity before marriage, she can no longer fulfil her holy, and economic mission of being a wife and a mother. Therefore, a promiscuous woman deserves to be dehumanised and sold. The popularity of this assumption is clearly evident in the results of research conducted by International Organization for Migration (IOM). Namely, it has been found that most men who purchased sex from trafficked women did not see their lack of consent as a problem. Instead, the men viewed prostitutes as objects and believed that paying for them entitled them to exert power over them. Some men indicated that purchasing sex from someone forced into prostitution gave them the advantage of being able to control them. 41 Also, Jancovich 42 elucidates, men want to see sexually active women contained and thence the use of violence is justified. All in all, hence, male dominance and masculinity manifest themselves in sexual terms. 43 Special needs call for special laws Drugs you sell once and they are gone. Women can earn money for a long time. Laws help the gangsters 44 As mentioned in the introduction, sex trafficking is a highly remunerative business. 45 To confirm, Singh and Hart 46 report that even though prostitution is now illegal in Thailand, it still accounts for nearly one-tenth of the gross national product of the country. A complete eradication of the problem of sex trafficking, hence, would be economically disadvantageous. On a micro-level, hotel owners who have contracts with escort agencies would face the risk of losing many customers. Stricter control would also significantly limit supply of children, whilst demand for them is particularly high. The needs of paedophiles, therefore, would remain unsatisfied. As a result, the police tend to turn a blind eye to the trade. For instance, Japanese authorities know that many of the Filipina women who arrive in their country will be forced to work as prostitutes. Still, the women are rarely refused entry. 47 One could argue, therefore, that as long as potential beneficiaries exist, the problem of sex trafficking will remain to haunt the modern world. 48 Chase and Statham 49 report that trafficking became enshrined in international law for the first time in 2002, in the Palermo Protocol, which defines it as the recruitment, transportation, harbouring or receipt of a person for the purposes of exploitation, whether sexual or otherwise. Since the time, many policies and laws designed to counter sex trafficking have been enforced. Unfortunately, 40 E.H. Davidson, Poe: A critical study. Harvard University Press, Cambridge 1980, p D.M. Hughes, op. cit., p M. Jancovich, Horror. B.T. Batsford Ltd. London K. Miriam, Stopping the traffic in women: Power, agency and abolition in feminist debates over sextrafficking. (in:) Journal of Social Philosophy. 2005, 36(1), pp M. Specter, Traffickers new cargo: Naïve Slavic women. (in:) New York Times. 1998, May E.B. Skinner, op. cit. 46 J.P. Singh, S.A. Hart, op. cit. 47 A.M. Bertone, op. cit. 48 Y. Rafferty, Children for sale: Child trafficking in Southeast Asia. Child Abuse Review. 2007, 16, pp E. Chase, J. Statham, Commercial and sexual exploitation of children and young people in the UK a review. (in:) Child Abuse Review. 2005, 14, pp. 4-25, p. 7

68 68 however, little has changed and the sufferers of trafficking still await rescue. 50 Moreover, it could be asserted, most of the endeavours of anti-trafficking activists fail because they do not address individual needs of the victims. Organizations such as Education Means Protection Of Women Engaged in Re-creation (EMPOWER) have detailed the reasons for which many trafficked individuals do not want to be liberated. To elaborate, it is suggested that many victims lose their savings, are kept imprisoned until the court case or worry that they will no longer be able to support their families. Additionally, corrupted police officers and soldiers may pester their relatives and cause them problems. Finally, there is a risk that victims sold by their parents will be re-sold once they are sent back. Consequently, many women do not want to be freed as it does not improve their or their families situation. 51 Accordingly, the International Justice Mission (IJM), a Non-Governmental Organization (NGO) based in the U.S., has many a time been criticized for its lack of cooperation with victims. As the EMPOWER suggested, in order to help successfully and wisely, the requirements of the victims ought to be considered. 52 Therefore, Roby, Turley and Cloward 53 note, legal procedures should be victim-friendly (e.g. the victim should not be required to face their trafficker in court) and the victims ought to be provided with opportunities for rehabilitation. Indeed, rescue programmes that address the unique needs of the victims of trafficking do exist, however, they are few and far between. For example, the Hagar project, launched in Cambodia in 1994, as well as NightLight organisation, which operates in Bangkok, seek to redeem as well as empower trafficked women by providing vocational training as well as employment. 54 Therefore, it could be argued that successful elimination of the problem of sex trafficking can only be achieved if more similarly comprehensive strategies are employed on a larger scale. Another example of an ineffective legislation is the tightening of migration laws. This, the policy makers reckoned, would limit the number of trafficked individuals. 55 Nevertheless, the actual outcomes are less optimistic. Specifically, women and girls are still being trafficked but their debt to the trafficker is larger than ever before due to the higher cost of illegal border-crossing. 56 Also, this policy, Skeldon 57 asserts, is unfavourable for the global economy because is seriously circumscribes the free flow of labour. What is more, Feingold 58 propounds that loosening border restrictions would be similarly detrimental. This is because more and more vulnerable women with no legal status (and hence fearing deportation) would be available in receiving countries. Indeed, the easiness of recruitment could 50 S. Dillon, What human rights law obscures: Global sex trafficking and the demand for children. UCLA Women s Law Journal. 2008, 17, pp J.P. Singh, S.A. Hart, op. cit. 52 A.M. Bertone, op. cit. 53 J. Roby, J. Turley, J. Cloward, The U.S. response to human trafficking: Is it enough? (in:) Journal of Immigrant and Refugee Studies. 2008, 6(4), pp Hagar International. Retrieved March, 4, 2010, from NightLight. Retrieved February, 20, 2010, from 55 A.M. Bertone, op. cit. 56 K. Dinan, Owed Justice: Thai women trafficked into debt bondage. Human Rights Watch. New York R. Skeldon, Trafficking: A perspective from Asia. (in:) International Migration. 2000, Special Issue, pp D. Feingold, Human trafficking. (in:) Foreign Affairs. 2005, 150, pp

69 69 attract potential traffickers to enter the trade. 59 Also, according to Steinfatt 60 the legalisation of prostitution is unlikely to curtail sex trafficking. Quite the contrary, the general consent for purchased sex could be interpreted as a consent for humiliating women. The legalisation of prostitution, thence, would desensitise society. By the same token, Chancer 61 explains that in most countries it is the supply side of prostitution that is criminalised. In contrast, the johns go largely unpunished. This policy, the researcher suggests, silently supports sex trafficking and the dehumanisation of females. In Sweden, on the other hand, an extremely abolitionist approach to prostitution has served as the basis for legislation. Namely, the act of selling sex has been legalised, however, the act of buying sex has become a criminal offence. 62 In addition, trafficked women are no longer treated as illegal immigrants and punished. 63 Indeed, the solution is unique and progressive in its sensitivity to demand, but sadly, as Dunlop 64 expounds, it is unlikely to eliminate human trafficking altogether. This is due to the fact that trafficking is a criminal activity and hence, as long as demand exists, the process of supply is bound to continue underground. As far as children are concerned, The US Department of State 65 informs that over two million youngsters are abused as sex slaves every year. In the UK, Chase and Statham 66 note, the Children Act (1989) provides legal protection for all minors. Theoretically, even children who stay in the country temporarily are included in this framework. In practice, however, social services are not successful in providing guardianship to foreign juveniles in care. Again, it can be suggested, this is because their needs are not appropriately addressed, or not addressed at all because the language barrier seriously hinders communication between the trafficked children and social workers. 67 For complex reasons, including experiences of abuse and rape, threats to family back home and other controlling mechanisms such as curses and voodoo, children taken into care who have been trafficked often flee to meet their traffickers, or they are abducted. 68 Even more, the threat of being deported may incline children to remain with their abusers. The specialised support network that those youngsters require, hence, is still to be developed. 69 Finally, Dillon 70 expounds, the problem of child trafficking is escalated by the fact that the customers tend to go unnoticed, i.e. the problem has not gained much media attention. In fact, child trafficking can be expected to remain a silent crime as long as it is pushed into the realm of perversion and 59 C. vac den Anker, Trafficking and women s rights: Beyond the sex industry to other Industries. (in:) Journal of Global Ethics. 2006, 2(2), pp T.M. Steinfatt, Working at the Bar: Sex work and health communication in Thailand. Greenwood Press, Westport L.S. Chancer, op. cit. 62 J.L. Roby, J. Tanner, op. cit. 63 Y. Rafferty, op. cit. 64 K. Dunlop, op. cit. 65 United States (US) Department of State. Victims of Trafficking and Violence Protection Act of 2000: Trafficking in persons report , Retrieved March, 5, 2010, from 66 E. Chase, J. Statham, op. cit. 67 Y. Rafferty, op. cit. 68 E. Chase, J. Statham, op. cit., p C. van den Anker, op. cit. 70 S. Dillon, op. cit., p. 149

70 70 the unusual or unrepresentative. In reality, howbeit, child sex trafficking incidents are far from being scarce and unusual. Therefore, one could imply, if the criminal activity of traffickers cannot be exterminated altogether, the agencies which fight against the exploitation of human beings should focus on intercepting the victims and restoring them to life. Summary To conclude, the abolition of slavery as ordained in the 19 th century, many would claim, put an end to the large scale exploitation of vulnerable individuals and whole societal groups. 71 As detailed above, however, such an assumption is clearly erroneous. Indeed, the laws have changed and, hypothetically, people are guaranteed more freedoms and safety. Nevertheless, the lofty promises have little to do with reality. Rather, freedom, it seems, is reserved for the most privileged social classes and especially men. Women and children, particularly in societies with strong patriarchal underpinnings, are still treated as second class citizens and controlled by men as well as used in the name of their interests. 72 Additionally, the widespread belief in female inferiority opens the way to abuse and manipulation. 73 Moreover, the experiences of the victims of sex trafficking are largely misunderstood and their special needs are not addressed. 74 Importantly, Bandyopadhyay, Gayen, Debnath, Bose, Das, Das, Das, Biswas, Sarkar, Singh, Bibi, Mitra and Biswas 75 note, it is time that victims are heard, rather than banished to a silent world of eternal and relentless victimhood. All in all, thence, sex trafficking continues to beset the modern world due to a complex interplay between social and legal factors. Even more, the situation is bound to remain unchanged if women and children are not empowered both in their own eyes as well as in the eyes of men, and if the emancipation is not confirmed and guarded by appropriate domestic and international laws. 71 J.L. Ray, The abolition of slavery and the end of international war. (in:) International Organization. 1989, 43(3), pp N.B. Bush, H. Bell, N. Hotaling, M.A. Monto, op. cit. 73 D. Batstone, op. cit. 74 L. Jones, D. Engstrom, P. Hilliard, D. Sungakawan, op. cit. 75 N. Bandyopadhyay, S. Gayen, R. Dbnath, K. Bose, S. Das, G. Das, M. Das, M. Biswas, P. Sarkar, P. Singh, R. Bibi, R. Mitra, S. Biswas, Streetwalkers show the way : Reframing the debate on trafficking from sex workers perspective. (in:) IDS Bulletin. 2006, 37.4, pp , p. 102

71 71 Krzysztof PAJĄK Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu NARAŻENIE SKÓRY NA DZIAŁANIE SUBSTANCJI CHEMICZNYCH W ŚRODOWISKU PRACY Wstęp Przemysł chemiczny, to przemysł bardzo zróżnicowany, co do: produktu, zastosowań, technologii wytwarzania, bazy surowcowej i potencjału wytwórczego. Ponad 460 tys. osób w Polsce ma pracę, która może spowodować narażenie skóry na działanie substancji chemicznych. Przemysł ten obejmuje: produkcję wyrobów chemicznych; produkcję wyrobów gumowych i z tworzyw sztucznych; produkcję wyrobów farmaceutycznych. Według stanu na koniec 2010 roku liczba firm branży chemicznej w Polsce wyniosła łącznie (w tym 24,2% to firmy produkujące wyroby chemiczne, a 75,8% wyroby gumowe i z tworzyw sztucznych). 1 Narażenie skóry na działanie niebezpiecznych czynników może prowadzić do różnych chorób zawodowych i zaburzeń. Choroby zawodowe skóry są w czołówce najbardziej rozpowszechnionych typów chorób zawodowych i mogą występować w różnych formach, w tym: wszelkiego rodzaju zapalenia skóry z podrażnienia, alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, nowotwory skóry, zakażenia skóry, uszkodzenia skóry itp.). Środki chemiczne są główną przyczyną chorób zawodowych skóry i zaburzeń. Środki te są podzielone na dwa typy: drażniące i uczulające. Skóra Skóra to zewnętrzna powłoka ciała, której celem jest ochrona przed infekcją i urazami mechanicznymi, udział w termoregulacji, oddychaniu, wydalaniu i gospodarce wodnej. Składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Grubość naskórka i skóry właściwej u człowieka wynosi od 300 m do 4 mm. Skórne problemy zdrowotne wywołane pracą z chemikaliami: dyskomfort i ból fizyczny; przerwa w pracy zarobkowej; niezdolność do wykonywania pracy lub utrata pracy; koszty leczenia; problem jakości życia ; problemy psychiczne z tym związane. Uszkodzenia skóry w wyniku kontaktu z chemikaliami mogą zmniejszyć zdolność skóry do ochrony. 1 A. Dudzicz, L. Winiowski, Przemysł chemiczny wychodzi z kryzysu. Tworzywa Sztuczne i Chemia Nr 3/2010. Gliwice 2010

72 72 Rysunek nr 1: Skóra jako bariera ochronna Źródło: Effects of Skin Contact with Chemicals. What a Worker Should Know. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES. Centers for Disease Control and Prevention. National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No August 2011 Wpływ ekspozycji chemicznej na skórę Ekspozycja chemicznych substancji na skórę może spowodować czasowy lub trwały uszczerbek na zdrowiu. Tymczasowe uszkodzenia skóry powstają w skutek miejscowego działania substancji chemicznych w wyniku bezpośredniego kontaktu ze skórą. Stykając się ze skórą, niszczą jej warstwę ochronną, powodując wysuszenie, chropowatość i owrzodzenie. 2 Substancje powodujące takie zmiany są nazywane pierwotnie drażniącymi, a stany chorobowe wywołane przez nie określa się jako wyprysk z podrażnienia np. u pracowników może wystąpić sucha, zaczerwieniona, popękana skóra od kontaktu z wodą, mydłem, benzyną, niektórymi rodzajami rozpuszczalników oraz wieloma innymi chemikaliami. Te tymczasowe problemy zdrowotne zazwyczaj goją się szybko, gdy skóra nie jest już w kontakcie z substancją i poddana jest zabiegom pielęgnacyjnym. 2 Effects of Skin Contact with Chemicals. What a Worker Should Know. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES. Centers for Disease Control and Prevention. National Institute for Occupational Safety and Health. DHHS (NIOSH) Publication No August 2011

73 73 Rysunek nr 2: Zaczerwienienie skóry szyi Źródło: (pobrano r.) Trwałe uszkodzenie skóry mogą być wynikiem oddziaływania substancji o dużej toksyczności. Działanie układowe substancji chemicznych to działanie powodujące morfologiczne lub czynnościowe zmiany w poszczególnych układach lub narządach człowieka m.in. w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym, układzie oddechowym, wątrobie, nerkach, układzie sercowo-naczyniowym itd. 3 Stopień ciężkości zmian i czas potrzebny do ich wywołania zależy od stężenia i wchłoniętej do organizmu dawki. Na ośrodkowy układ nerwowy działają między innymi opary rtęci i ołów. Do związków uszkadzających wątrobę należą m. in. nitrozwiązki, a układ krwiotwórczy np. benzen i jego homologi np. chemiczne oparzenia, jak pokazano na rysunku nr 3. mogą spowodować trwałe blizny. 3 Ibidem

74 74 Rysunek nr 3: Owrzodzenie skóry ręki Źródło: (pobrano r.) Narażenie na niektóre substancje chemiczne może spowodować trwałą utratę koloru skóry. Trwałe uszkodzenie może także wystąpić w organach ciała w wyniku wnikania czynników chemicznych przez skórę np. ekspozycja na niektóre rozpuszczalniki może spowodować uszkodzenia wątroby. Rodzaje zagrożeń Wyróżnia się sześć głównych rodzajów działań niepożądanych na zdrowie wynikające z narażenia skóry na substancje chemiczne: uczulenia i podrażnienia; zmiany w zabarwieniu skóry; wysuszenie; wypryski i owrzodzenia; rak skóry.

75 75 Uczulenia i podrażnienia: Uczulenie skory na substancje chemiczne zazwyczaj rozwija się przez dłuższy czas. W niektórych przypadkach substancje niebezpieczne mogą powodować zmiany skórne przy wdychaniu lub spożywaniu alergenu. Kontakt z czynnikami uczulającymi poprzez skórę może także wywoływać alergię układu oddechowego. Wysuszenie skóry: Niektóre chemikalia usuwają naturalne oleje ze skóry, niszczą jej warstwę ochronną, powodując wysuszenie i chropowatość. Substancje powodujące takie zmiany to mydła i rozpuszczalniki. Zmiany w zabarwieniu skóry: Trwałe zmiany w zabarwieniu skóry spowodowują m.in. smoły, pochodne asfaltu i niektóre środki dezynfekujące. Trądzik chlorowy: Dermatologiczny zespół chorobowy związany z ekspozycją na dioksyny. Skóra twarzy i małżowin usznych jest nieregularnie wzniesiona, na niej stwierdza się występowanie licznych zaskórników, tworzących stwardniałe skupienia i zgrubienia. Gruczoły łojowe są poszerzone, ich ujścia są zaczopowane przez masy rogowo-łojowe; istnieje tendencja do tworzenia torbieli łojoworogowych. Objawy tego typu ujawniają się po kilku miesiącach ekspozycji na dioksyny. Rak skóry: Niektóre z substancji chemicznych (substancje rakotwórcze) mogą być przyczyną powstania nowotworu złośliwego w miejscu zetknięcia ze skórą. Zapobieganie oddziaływaniu substancji niebezpiecznych na skórę Do działań zapobiegawczych należą: modyfikacja procesu produkcji, aby wyeliminować czynniki chemiczne oraz modyfikacja metod pracy w celu zmniejszenia lub wyeliminowania kontaktu skóry z substancjami chemicznymi; zmniejszenie ekspozycji substancji szkodliwych w powietrzu przez dodanie lokalnej lub ogólnej wentylacji; zainstalować w miejscu pracy urządzenia zabezpieczające tj. osłony przed rozpryskiwaniem i ekrany; należy sprzątać miejsce pracy (plamy, rozlewy substancji szkodliwych) aby uniknąć kontaktu z chemikaliami; należy stosować środki ochrony indywidualnej (zgodne z obowiązującymi normami), gdy narażenie na substancje chemiczne jest nieuniknione (chemioodporne rękawice, fartuchy, kombinezony i buty); przygotować plan ratowniczy wewnętrzny i zewnętrzny, plan ewakuacji oraz plan ochrony skóry pracowników; udostępnić odpowiednie instalacje i środki myjące oraz odpowiednio wyposażyć apteczkę;

76 76 odpowiednio poinformować i wyszkolić pracowników oraz konsultować się z nimi, aby jak to możliwe unikali kontaktu skóry z substancjami niebezpiecznymi; ważna jest odpowiednia pielęgnacja skóry. Należy myć skórę łagodnym mydłem, używać kremów nawilżających itp. Sucha skóra jest bardziej podatna na niekorzystne działanie substancji chemicznych; monitorować zdrowie pracowników. Wnioski Bezpośredni kontakt ze szkodliwymi substancjami chemicznymi bez zapewnienia odpowiedniego poziomu ochrony, adekwatnego do oszacowanego rodzaju i wielkości narażenia na daną substancję, może przyczyniać się do sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa pracowników. Dlatego ważną rolę odgrywa odpowiednia analiza ryzyka (identyfikacja zagrożeń, szacowanie ryzyka), odpowiednie przygotowanie pracownika poprzez specjalistyczne szkolenia i dobór środków ochronnych. Przygotowanie i zapoznanie pracowników z wewnętrznymi planami i procedurami ratowniczymi. Przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz system kontroli i monitoringu. Ważnym elementem jest też kształtowanie kultury bezpieczeństwa w zakładzie. Wysoka kultura bezpieczeństwa w firmie odzwierciedla się w poczuciu odpowiedzialności każdego pracownika za sprawy bezpieczeństwa, a to z kolei bezpośrednio przekłada się na codzienną pracę szczególnie w zakładach wykorzystujących substancje niebezpieczne. Wymiernym efektem wysokiej kultury bezpieczeństwa są m.in. zmniejszające się wskaźniki wypadkowości. Innymi słowy, wysoka kultura bezpieczeństwa to mniej wypadków, to lepsza wydajność pracy pracowników, a to wszystko oznacza większe dochody firmy. Streszczenie Wiele osób w Polsce ma pracę, która może spowodować narażenie skóry na działanie substancji chemicznych. Nieodpowiedni, długi kontakt ze środkami chemicznymi może prowadzić do różnych chorób zawodowych i zaburzeń. Choroby zawodowe skóry są w czołówce najbardziej rozpowszechnionych typów chorób zawodowych i mogą występować w różnych formach. Niniejszy artykuł opisuje narażenie skóry na działanie substancji chemicznych w środowisku pracy. Summary Many people in Poland are employed in the places of high risk of exposure to chemicals. Inappropriate and prolonged contact with chemicals can lead to various diseases and disorders. Occupational skin diseases are among the most common types of occupational diseases and can occur in various forms. This article describes the exposure to chemicals in the workplace..

77 77 Krzysztof PAJĄK Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu TRANSPORT MATERIAŁÓW NIEBEZPIECZNYCH W POWIECIE PILSKIM Wstęp Powiat pilski zlokalizowany jest w północnej części województwa Wielkopolskiego. Zajmuje obszar o powierzchni 1267,0 km 2, co stanowi 5,6% województwa, zamieszkiwany przez około 138 tys. osób. Pod względem administracyjnym dzieli się na dziewięć jednostek stopnia podstawowego, w tym jedna gmina miejska (miasto Piła), cztery gminy miejsko-wiejskie (Łobżenica, Ujście, Wyrzysk, Wysoka) oraz cztery gminy wiejskie (Białośliwie, Kaczory, Miasteczko Krajeńskie, Szydłowo). Sieć osadnicza na terenie powiatu pilskiego charakteryzuje się dużą liczbą małych miejscowości (154). Jedynie miasto Piła można zaliczyć do większych jednostek (ponad 76,7 tys. mieszkańców). Rysunek nr 1: Położenie geograficzne powiatu pilskiego w Polsce i podział administracyjny Źródło: Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego powiatu pilskiego 2003

78 78 Miejscowości połączone są niezbyt gęstą siecią dróg gminnych i lokalnych (45,7km/100km 2 ). Drogi krajowe i wojewódzkie odgrywają znaczniejszą rolę na terenie powiatu to: droga nr 10 Bydgoszcz-Szczecin, nr 11 Poznań-Koszalin oraz drogi nr 179, 182, 188, 190 i 194. Istotną rolę odgrywają również połączenia kolejowe, do najważniejszych należą krzyżujące się linie w Pile: Gorzów Wlkp.- Bydgoszcz, Poznań-Koszalin. 1 System transportowy Transport materiałów niebezpiecznych: ciężarówki, pociągi i rurociągi, często poruszają się i przebiegają po gęsto zaludnionych terenach. Drogi, tory i rurociągi łącznie z miejscami przeładunku, stacjami rozrządu, terminalami, składami kontenerów stwarzają ryzyko wycieku, pożaru lub wybuchu substancji niebezpiecznych. Zagrożenie skażeniem chemicznym w czasie transportu jest bardzo trudne do przewidzenia pod względem miejsca zdarzenia i ilości substancji niebezpiecznej, która może się uwolnić w sposób niekontrolowany. Cechy charakterystyczne sieci transportowej na terenie powiatu pilskiego są następujące: - zły stan techniczny dróg; - osłabienie roli transportu kolejowego (bardziej bezpiecznego, ekologicznego). Drogi kołowe: Sieć dróg kołowych na terenie powiatu stanowią drogi krajowe, wojewódzkie, powiatowe i gminne.rangę drogi krajowej posiadają trasy: - nr 10 (Bydgoszcz Piła Szczecin) długość 60 km, jednopasmowa, w 2006 roku odnowiono nawierzchnię drogi, czas przejazdu około 1 godziny; - nr 11 (Poznań Piła Koszalin) długość 45 km, jednopasmowa, nawierzchnia w dobrym stanie, czas przejazdu około 45 minut. Układ dróg wojewódzkich w powiecie pilskim tworzą: - droga nr 179 Rusinowo Gostomia Piła; - droga nr 180 Trzcianka Piła; - droga nr 182 Wronki Czarnków Ujście; - droga nr 188 Człuchów Złotów Piła; - droga nr 190 Gniezno Wągrowiec Wysoka Krajenka; - droga nr 194 Gołańcz Wyrzysk; - droga nr 242 Więcbork Łobżenica Wyrzysk. Długość sieci dróg powiatowych w powiecie pilskim wynosi 407 km. Drogi kolejowe: Najważniejszymi trasami kolejowymi na terenie powiatu są trasy: - Gorzów Bydgoszcz (długość około 60 km, czas przejazdu około 1 godziny); - Poznań Koszalin (długość około 40 km, czas przejazdu około 40 minut); 1 P. Schroeder, J. Jasnowski, Charakterystyka demograficzna powiatu pilskiego w latach Piła 2004

79 79 Drogi wodne: - Rzeka Noteć, przebiegająca wzdłuż południowej granicy powiatu, znajduje się w systemie transportu śródlądowego, łączącego Wisłę z Odrą. Na całej długości powiatu pilskiego jest żeglowna. Port wodny znajduje się w Ujściu. Transport drogowy Najbardziej powszechnym środkiem transportu materiałów niebezpiecznych, a jednocześnie stwarzającym największe zagrożenie jest transport samochodowy. Zagrożenie to wynika najczęściej z nieprzestrzegania przez kierujących przepisów o ruchu drogowym, a także przepisów dotyczących transportu materiałów niebezpiecznych. Potencjalne zagrożenie stwarzają cysterny samochodowe przewożące niebezpieczne substancje chemiczne oraz pojazdy przewożące butle i inne pojemniki, które mogą ulec awarii w czasie transportu. Na przykład, w 1998 r. samochód ciężarowy transportujący cyjanek sodu do kopalni złota w Kirgistanie przewrócił się na zakręcie górzystej drogi i doszło do wycieku około 1800 kilogramów cyjanku sodu. Substancja silnie trująca przedostała się do rzeki, a z nią i do jeziora. Woda, doprowadzana z rzeki dla nawadniania pól, rozniosła tę truciznę na szerokim obszarze. Wywołane przez katastrofę śmiertelne wypadki wśród mieszkańców spowodowały ogólnonarodowe oburzenie i protesty społeczne, doszło nawet do samobójczego spalenia się jednego z protestujących w stolicy kraju. Protesty zostały podtrzymane przez ogólnoświatowe organizacje pro-ekologiczne. Rząd domagał się wysokich odszkodowań od firmy wydobywczej, a procesy o wielomilionowe odszkodowania ciągnęły się latami. Ten incydent pokazuje wyraźnie, że niekorzystne zdarzenie w niekorzystnym miejscu może mieć daleko idące konsekwencje. Trzeba zwrócić uwagę na potrzeby społeczności lokalnej w celu wypracowania odpowiedniej strategii reagowania na takie wydarzenia. Trasy przewozu substancji niebezpiecznych prowadzą przez duże węzły kolejowe i drogowe położone na terenie powiatu między innymi Piłę, Ujście i Wyrzysk, co zwiększa potencjalne skutki różnych wypadków. Na terenie powiatu pilskiego do dróg najbardziej zagrożonych przez transport materiałów niebezpiecznych należy droga krajowa nr 10: kierunek Bydgoszcz Piła Szczecin, droga krajowa nr 11: kierunek Poznań Oborniki Piła Koszalin i droga wojewódzka nr 179: Piła Gorzów Wielkopolski. Substancjami niebezpiecznymi przewożonymi najczęściej są substancje takie jak benzyna, olej napędowy, gaz propan-butan. Transport materiałów niebezpiecznych w powiecie odbywa się w przeważającym stopniu w ruchu hurtowym i jednostkowym. Realizowany jest przy pomocy autocystern o pojemności do 30 ton oraz w kontenerach. Droga krajowa nr 10 biegnąca przez Piłę i Wyrzysk należy do najbardziej niebezpiecznych w powiecie pilskim. Policyjne statystyki potwierdzają niechlubną sławę tej zatłoczonej przez TIR-y drogi. W całym powiecie pilskim droga krajowa nr 10 ma długość ok. 60 km, odcinek z Piły do Wyrzyska ma ok. 40 km, 15 km do Nowej Łubianki i 5 km z Wyrzyska do Rudy (sporo zakrętów). Cała dziesiątka stwarza jedno wielkie zagrożenie, jest za wąska i za kręta jak na tak duży ruch TIR-ów i samochodów osobowych, bo nie ma ścieżek rowerowych i chodników. Zagrożenie dla zdrowia i życia ludzkiego

80 80 stanowi przewóz materiałów niebezpiecznych przez obszary zurbanizowane. Dla środowiska groźne są wycieki substancji ropopochodnych powstałe w przypadku kolizji (kolizja w mieście spowoduje przedostanie się substancji szkodliwych do kanalizacji, a następnie do rzek). Tabela nr 1: Transport drogowy substancji niebezpiecznych w powiecie pilskim Źródło: Opracowanie własne Transport kolejowy Transport kolejowy uważany jest za najbardziej ekologiczny oraz najbezpieczniejszy środek transportu, dlatego odgrywa istotne znaczenie w przewozie materiałów niebezpiecznych. Na bezpieczeństwo tego typu transportu mają wpływ przede wszystkim możliwość monitoringu na drodze przewozu, sprawny system kontroli podczas przejmowania przesyłki od nadawcy i podczas przekazywania jej odbiorcy oraz to, iż transport kolejowy nie jest podatny na ekstremalne warunki klimatyczne, jak jest w przypadku transportu kołowego,

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM

HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM CHRIS MILNES, HELLENIC ECOTOURISM SOCIETY Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Społeczny

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@amu.edu.pl Plan: definicja pojęcia wnioskowania wypowiedzi inferencyjne i wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

STUDIA MEDIOZNAWCZE MEDIA STUDIES. Vol. 4 (39) 2009. Nr 4 (39) 2009. Warsaw 2009. Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego

STUDIA MEDIOZNAWCZE MEDIA STUDIES. Vol. 4 (39) 2009. Nr 4 (39) 2009. Warsaw 2009. Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego The Institute of Journalism of Warsaw University Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego MEDIA STUDIES STUDIA MEDIOZNAWCZE Vol. 4 (39) 2009 Nr 4 (39) 2009 Warsaw 2009 Warszawa 2009 SPIS TREŒCI

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1)

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA KWIECIEŃ 2013 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY 6 MAJA 2015 CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY 6 MAJA 2015 CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut Układ graficzny CKE 2013 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko April 22, 2012 Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik Tatrzanski Park Narodowy Director Pawel Skawinski (host) Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for National Parks Jan Reklewski Tatras

Bardziej szczegółowo

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy Spis treści Sposoby na udaną rozmowę kwalifikacyjną...5 Lista czasowników, które warto znać i zastosować podczas rozmowy kwalifikacyjnej...9 Lista przymiotników opisujących charakter... 11 Dla pracodawcy:

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ ĆWICZENIOWY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

MATERIAŁ ĆWICZENIOWY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Materiał ćwiczeniowy zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia diagnozy. Materiał ćwiczeniowy chroniony jest prawem autorskim. Materiału nie należy powielać ani udostępniać w żadnej innej

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 Introduction... 11

Spis treści. Wstęp... 9 Introduction... 11 Spis treści Wstęp... 9 Introduction... 11 CZĘŚĆ I Obszar filozoficzno-antropologiczny... 13 Zuzana Chanasová Antropologické výzvy súčasného pedagóga primárneho vzdelávania........ 15 Grzegorz Hołub Od

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1 Przedstawianie się

Lekcja 1 Przedstawianie się Lekcja 1 Przedstawianie się i poznawanie innych 2 Wysłuchaj dialogów, najpierw w wersji oryginalnej, później z tłumaczeniem. Powtarzaj poszczególne kwestie za lektorami. Dialog 1 Przedstawianie się w sytuacji

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

ydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa ul. Wyspiańskiego 16/4, 60-750 Poznań tel. 61 8 66 28 83 e-mail:wydawnictwo@wsb.net.pl www.wsb.net.

ydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa ul. Wyspiańskiego 16/4, 60-750 Poznań tel. 61 8 66 28 83 e-mail:wydawnictwo@wsb.net.pl www.wsb.net. PRZEGLĄD NAUKOWO-METODYCZNY EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA ROK IV NUMER 2 (11) Poznań 2011 Recenzenci działów Bezpieczeństwo Narodowe: prof. dr hab. inż. Józef Buczyński Bezpieczeństwo Wewnętrzne: prof. dr

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

MATURA USTNA: ZESTAW 1

MATURA USTNA: ZESTAW 1 MATURA USTNA: ZESTAW 1 Twój kolega/twoja koleżanka chce dowiedzieć się czegoś o Twojej klasie. Poniżej podane są 4 kwestie, które musisz omówić w rozmowie z egzaminującym. Liczba uczniów w klasie Atmosfera

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO Meeting Big Data challenges in Leadership with Human-Computer Synergy. Presented by Dr. Morten Middelfart, CTO Big Data Data that exists in such large amounts or in such unstructured form that it is difficult

Bardziej szczegółowo

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International Edycja 5. kwiecień 2015 5 th Edition APRIL 2015 Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International The Most Desired Employers 2014 in the Opinion of Professionals

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

Patient Protection in Clinical Trials

Patient Protection in Clinical Trials Patient Protection in Clinical Trials Marek Czarkowski Bioethic Committee Warsaw Chamber of Physicians Factors affecting security and rights of research participants International regulations Domestic

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

Marzena Świgoń. Xth National Forum for Scientific and Technical Information Zakopane, September 22th-25th, 2009

Marzena Świgoń. Xth National Forum for Scientific and Technical Information Zakopane, September 22th-25th, 2009 Xth National Forum for Scientific and Technical Information Zakopane, September 22th-25th, 2009 Marzena Świgoń Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Personal Knowledge Management (PKM) 1998 2009 termin,

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci IP/8/899 Bruksela, dnia 9 grudnia 8 r. UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci Od dnia stycznia 9 r. UE będzie miała nowy program Bezpieczny

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

Prawa autorskie, licencje

Prawa autorskie, licencje Prawa autorskie, licencje Wyjaśnienie pojęć oraz tezy do dyskusji Michał Rad 21.10.2015 Przedstawione w dalszej części wykładu tezy są prywatnym poglądem autora i powinne być traktowane jako głos w dyskusji,

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

PRACE NAUKOWE. Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Redaktor^, naukowi. Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2009

PRACE NAUKOWE. Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Redaktor^, naukowi. Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2009 PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Redaktor^, naukowi,.'~*i\*\- ::"?' '"''* --f'.'.';-.-v 1 Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2009 Spis treści Wstęp. '... Część

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm The realization of the programme "The Whole World is One Big Chelm" March 2006 We have completed yet another stage of our programme.

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

Wpływ dyrektywy PSD II na korzystanie z instrumentów płatniczych. Warszawa, 15 stycznia 2015 r. Zbigniew Długosz

Wpływ dyrektywy PSD II na korzystanie z instrumentów płatniczych. Warszawa, 15 stycznia 2015 r. Zbigniew Długosz Wpływ dyrektywy PSD II na korzystanie z instrumentów płatniczych Warszawa, 15 stycznia 2015 r. Zbigniew Długosz 1 do czego można wykorzystywać bankowość elektroniczną? nowe usługi płatnicze a korzystanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Miejsce na naklejkę z kodem szkoły dysleksja MJA-R2A1P-062 EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY ARKUSZ III MAJ ROK 2006 Czas pracy 110 minut Instrukcja dla zdającego 1. Sprawdź, czy

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Białystok Poznań 2009 3 copyright by: Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 444 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 23 2006

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 444 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 23 2006 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 444 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 23 2006 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA INSTYTUT KULTURY FIZYCZNEJ UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO W OPINII STUDENTÓW

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO CZERWIEC 2013 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO CZERWIEC 2013 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Dr Kinga Wysieńska Projekt Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

Jak tworzyć programów studiów na bazie efektów uczenia się?

Jak tworzyć programów studiów na bazie efektów uczenia się? Jak tworzyć programów studiów na bazie efektów uczenia się? Seminarium Bolońskie Proces Boloński: nowe wyzwania dla polskich uczelni Uniwersytet w Białymstoku, 12 maja 2010 r. Ewa Chmielecka, Andrzej Kraśniewski

Bardziej szczegółowo

Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia emerytalnego

Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia emerytalnego Zarządzanie Publiczne, 4(16)/2011, s. 95 118 Kraków 2012 Published online June 29, 2012 Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

Sondaż powyborczy EE 2014 WYBORY EUROPEJSKIE W 2014 R.

Sondaż powyborczy EE 2014 WYBORY EUROPEJSKIE W 2014 R. Directorate-General for Communication PUBLIC OPINION MONITORING UNIT Brussels, October 2014 Sondaż powyborczy EE 2014 WYBORY EUROPEJSKIE W 2014 R. ZAŁĄCZNIK SOCJODEMOGRAFICZNY Zasięg: Populacja: Metoda:

Bardziej szczegółowo

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness ETHICS IN COACHING Axiological foundations supporting changes of consciousness Lidia D. Czarkowska PhD & Bożena Wujec MA Agenda What coaching is and what is not History of Coachig Ethics in coaching Telic

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

BADANIE SATYSFAKCJI Z WYNAGRODZENIA

BADANIE SATYSFAKCJI Z WYNAGRODZENIA II Krakowskie Forum Wynagrodzeń 31.05 01.06.2007 BADANIE SATYSFAKCJI Z WYNAGRODZENIA dr Kazimierz Sedlak 1 Satysfakcja z wynagrodzenia jako ważny element badania postaw wobec pracy Wzrost zainteresowania

Bardziej szczegółowo

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name...

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... Child s surname........ Date and place of birth..... Citizenship.....

Bardziej szczegółowo

CZASY ANGIELSKIE W PIGUŁCE

CZASY ANGIELSKIE W PIGUŁCE 1) SIMPLE PRESENT (Czas teraźniejszy prosty) CZASY ANGIELSKIE W PIGUŁCE informujemy o czyimś zwyczaju, przyzwyczajeniu czynności powtarzające się, rutynowe plan lekcji, rozkłady jazdy + czasownik zwykły

Bardziej szczegółowo

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF By 0 - Are you searching for Perspektywy pdf Books? Now, you will be happy that Perspektywy PDF is available at our online library

Bardziej szczegółowo

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Estimation and planing Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Story points Story points C D B A E Story points C D 100 B A E Story points C D 2 x 100 100 B A E Story points C D 2 x 100 100

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY MAJ 2014 CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY MAJ 2014 CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI AKTYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SEKTORZE TRANSPORTU

WYKORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI AKTYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SEKTORZE TRANSPORTU Mirosław rajewski Uniwersytet Gdański WYORZYSTANIE WYBRANYCH MODELI ANALIZY FINANSOWEJ DLA OCENY MOŻLIWOŚCI ATYWIZOWANIA SIĘ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH W SETORZE TRANSPORTU Wprowadzenie Problemy związane

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Aleksandra Szulman-Wardal

Aleksandra Szulman-Wardal Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 3, s. 363-374 Aleksandra Szulman-Wardal ETHICAL PROBLEMS IN HEALTH SCIENCES ON THE EXAMPLE OF CLINICAL PSYCHOLOGY AND REHABILITATION PSYCHOLOGY Summary.

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk PR dobrych praktyk o PSPR PSPR to najstarsza organizacja branżowa w Polsce 19 stycznia obchodziliśmy okrągłą rocznicę popularyzacja zagadnień związanych z Public Relations wskazywanie kierunku i działań

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie... 9

Spis treści. Wprowadzenie... 9 STUDIA POLITOLOGICZNE VOL. 16 Spis treści Wprowadzenie............................................. 9 STUDIA I ANALIZY Grażyna Ulicka Marketing polityczny a treści i postrzeganie polityki........... 11

Bardziej szczegółowo

Wirtualne Laboratorium Mechaniki eksperyment na odległość, współpraca badawcza i gromadzenie wiedzy

Wirtualne Laboratorium Mechaniki eksperyment na odległość, współpraca badawcza i gromadzenie wiedzy Wirtualne Laboratorium Mechaniki eksperyment na odległość, współpraca badawcza i gromadzenie wiedzy Łukasz Maciejewski, Wojciech Myszka Instytut Materiałoznawstwa i Mechaniki Technicznej Politechniki Wrocławskiej

Bardziej szczegółowo

I webinarium 18.02.2015

I webinarium 18.02.2015 I webinarium 18.02.2015 Współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013.

Bardziej szczegółowo

numer 4 (55) 2013 Warszawa 2013

numer 4 (55) 2013 Warszawa 2013 numer 4 (55) 2013 Warszawa 2013 Spis treści TO SAMOŒÆ NAUK O MEDIACH MICHA DRO D Etyczne aspekty mediów integraln¹ czêœci¹ nauk o mediach.......11 JERZY OLÊDZKI Public relations i marketing medialny: zarz¹dzanie

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to eat out jeść poza domem Czy często jadasz poza domem?

Bardziej szczegółowo

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 Privacy policy Polityka office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 registration / correspondence address: 05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Dmowskiego 70A/37 Polska / Poland The personal / business

Bardziej szczegółowo