Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie"

Transkrypt

1 JURIJ KLUCZKOWSKYJ DOKTOR NAUK MATEMATYCZNO-FIZYCZNYCH, DOCENT W KATEDRZE NAUK OGÓLNOTEORETYCZNYCH I PAŃSTWOWOPRAWNYCH NA NARODOWYM UNIWERSYTECIE AKADEMIA KIJOWSKO-MOHYLAŃSKA Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie Wybory samorządowe są specyficzną instytucją prawa konstytucyjnego (w tym wyborczego), które stale pozostają w cieniu wyborów ogólnopaństwowych. Instytucji tej już tradycyjnie poświęca się mniej uwagi niż wyborom parlamentarnym i wyborom prezydenckim. Nawet przepisy artykułu 3 Pierwszego Protokołu (1952 rok) do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności 1 dotyczą tylko wyborów do organów władzy ustawodawczej. Cztery główne zasady wyborów (z jakiegoś powodu nie wspomniano o wolnych wyborach), bez określania ich znaczenia, zostały wspomniane w art. 3 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego 2. Tylko protokół dodatkowy do Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego 3 z 2009 roku (Utrecht Protocol) próbuje ustalić pewien standard ogólnoeuropejski dotyczący prawa udziału obywateli w wyborach lokalnych. 1 Protocol to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms as amended by Protocol No. 11 //Oficjalna strona Rady Europy. URL: 2 European Charter of Local Self-Government // Oficjalna strona Rady Europy. URL: 122.htm. 3 Additional Protocol to the European Charter of Local Self-Government on the right to participate in the affairs of a local authority // Oficjalna strona Rady Europy. URL: /207.htm. 198

2 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie Tymczasem podstawowe zasady prawa wyborczego, nie zważając na niejednoznaczność w podejściu do ich wykazu i klasyfikacji, powinny obowiązywać również w wyborach samorządowych. Dotyczy co najmniej pięciu ogólnie uznanych zasad prawa wyborczego, zapisanych w Konstytucji Ukrainy powszechnego i równego prawa wyborczego, bezpośrednich i wolnych wyborów oraz tajnego głosowania (art. 71 Konstytucji Ukrainy), z których cztery (z wyjątkiem zasady wolnych wyborów, która nie może budzić wątpliwości w demokratycznym kraju) zostały powtórzone w artykule 141 Konstytucji Ukrainy o wyborach lokalnych. Niemniej jednak istnieją pewne różnice w rozumieniu podmiotu prawa wyborczego w wyborach lokalnych, które wciąż nie są dostatecznie zbadane. Mamy do czynienia z tym problemem podczas prac nad kodyfikacją prawa wyborczego na Ukrainie, niestety, jeszcze niezakończonych, w odróżnieniu od Polski, gdzie Kodeks wyborczy został pomyślnie przyjęty w 2011 r., czego możemy pogratulować naszym polskim kolegom. Przede wszystkim należy zauważyć, że w sposób niewystarczający został zbadany charakter konstytucyjny wyborów lokalnych. Często jest on związany z konstytucyjnym charakterem samorządu, jako szczególną formą wykonywania władzy przez naród (art. 5 i 69 Konstytucji Ukrainy), który w ukraińskim prawie konstytucyjnym jest wciąż dyskusyjny 4. Mimo powszechnego (choć nie ogólnie przyjętego) punktu widzenia, dotyczącego odmiennego niż państwowy (ale publicznego, nie korporacyjnego) charakteru władzy samorządowej, uważamy, że wybory lokalne, 4 Do dyskusji na temat różnych teorii samorządu terytorialnego, patrz na przykład: Панейко Ю, Теоретичні основи самоврядування, Мюнхен: УВУ, 1963; Кравченко В. В., Пітцик М. В., Конституційні засади місцевого самоврядування в Україні (основи муніципального права), Київ.: Арарат Центр, 2001; Корнієнко М. І., Муніципальне право України. Концептуальні та організаційно-правові питання, Київ: Алерта, 2005; Борденюк В. І., Місцеве самоврядування та державне управління: конституційно-правові основи співвідношення та взаємодії, Київ: Парламентське вид-во, 2007; Батанов О. В., Муніципальна влада в Україні: проблеми теорії та практики, Київ: Юридична думка,

3 Jurij Kluczkowskyj jako jedna z form bezpośredniego sprawowania władzy przez naród, nie są sprawą obywatelską (czyli czysto samorządową), ale państwową. Możliwe, że ukryte przyzwolenie na to wyjaśnia niewielką uwagę, jaką poświęca się wyborom lokalnym w większości monografii i podręczników dotyczących samorządów. Po drugie, zasadnicza odmienność wyborów lokalnych (nawet jeśli odbywają się w całym państwie) polega na tym, że nie są to jedne wybory, lecz jest to ogół wielu różnych wyborów, które odbywają się jednocześnie lub nierównocześnie w różnych jednostkach terytorialnych, a nawet na tym samym terenie. Wspomniana sytuacja pociąga za sobą w szczególności fakt, że podmioty jednego procesu wyborczego (np. wyborów deputowanych do rady miasta) nie są automatycznie podmiotami innego procesu wyborczego (np. wyborów deputowanych do rady obwodowej lub wyborów mera miasta). Należy podkreślić, że specyfika jednego procesu wyborczego jest niezależna i różna (chociaż analogiczna co do wielkości) od specyfiki innego procesu, chociażby dokonywanego jednocześnie. Konstytucyjna definicja podmiotu czynnego prawa wyborczego (prawa do głosowania) określona w art. 70 Konstytucji Ukrainy, wyraża zasadę powszechnego prawa wyborczego, według której podmiot prawa głosu jest ograniczony kryteriami obywatelstwa, wieku (18 lat) i zdolności do wykonywania czynności prawnych. Jest to zgodne ze znanym kryterium R. Dahla, według którego prawo głosu mają wszystkie osoby dorosłe, zdolne do wykonywania czynności prawnych, należące do danej społeczności 5. W rzeczywistości artykuł 70 Konstytucji ustala status obywatela zdolnego do wykonywania czynności prawnych 6 wyborcy. Jednak czy to wystarczy, aby zakwalifikować takiego wyborcę jako podmiot z prawem głosu w wyborach samorządowych? 5 Dahl R. A., Demokracja i jej krytycy, przekł. z ang. Kraków: Znak, 1995, s Na statusowy charakter prawa wyborczego zwraca uwagę W. Szapował; patrz: Шаповал В. М., Сучасний конституціоналізм, Київ: Юрінком Інтер, 2005, s

4 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie Wykonanie woli narodu w wyborach lokalnych odbywa się poprzez jego podział na odrębne części społeczności lokalne, które są upoważnione przez Konstytucję Ukrainy (art. 140) do wdrażania samorządu. Jednak nie oznacza to, że każdy obywatel przynależy do określonej społeczności lokalnej; niektóre kategorie wyborców zdolnych do wykonywania czynności prawnych nie należą, na czas przeprowadzania wyborów samorządowych, do żadnej społeczności lokalnej, a zatem na mocy Konstytucji i prawa pozbawieni są prawa do głosowania w tych wyborach. Rzeczywiście, Konstytucja Ukrainy stanowi, że deputowani do rad wiejskich, osad typu miejskiego i miast wybierani są w wyborach powszechnych przez mieszkańców wsi, osad typu miejskiego, miast; przewodniczący wsi, osady, mer wybierany jest w wyborach powszechnych przez wspólnotę terytorialną (art. 141). Wychodząc z definicji społeczności lokalnej zawartej w artykule 140 Konstytucji Ukrainy, uznaje się, że podmiotem prawa wyboru zarówno deputowanych, jak i przewodniczących, w obu przypadkach jest wspólnota mieszkańców społeczności terytorialnej, a prawo głosu należy do każdego mieszkańca, z zachowaniem wymogów określonych w art. 70 Konstytucji. Artykuł 141 Konstytucji Ukrainy definiuje podmiot prawa do głosowania w wyborach deputowanych do rad obwodowych i rejonowych jako mieszkańców rejonu, obwodu 7, ale artykuł 140 Konstytucji Ukrainy nie przewiduje takich społeczności jak podmioty samorządowe. Zgodnie z przyjętą doktryną konstytucyjną, na Ukrainie samorząd istnieje tylko na poziomie społeczności lokalnej. Samorządy regionalne na poziomie rejonu czy obwodu nie istnieją; wyjątek stanowi Autonomiczna Republika Krymu, która w zasadzie realizuje szeroki samorząd regionalny. Jednocześnie rekonstrukcję podmiotu wykonywania prawa głosu w takich wyborach można przeprowadzić z wykorzystaniem statusu konstytucyjnego odpowiednich rad. Zgodnie z ustępem czwartym art. 7 Redakcja wskazanego artykułu Konstytucji Ukrainy (a także niektórych innych, dotyczących terminów przeprowadzania wyborów na Ukrainie) została zmieniona w 2011 roku. 201

5 Jurij Kluczkowskyj 140 Konstytucji Ukrainy rady rejonowe i obwodowe są organami samorządu lokalnego, reprezentującymi wspólne interesy społeczności terytorialnych wsi, osad, miast. Stąd możemy stwierdzić ponownie, że podmiotami prawa wyboru deputowanych do rad rejonowych i obwodowych powinny być wspólnoty mieszkańców społeczności terytorialnych, które należą odpowiednio do rejonu lub obwodu, a prawo do głosowania ma każdy mieszkaniec tych społeczeństw (z uwzględnieniem wymogów art. 70 Konstytucji Ukrainy). Powyższe ustalenia podkreśla fakt, że obywatele Ukrainy, którzy mają prawo do głosowania zgodnie z art. 70 Konstytucji Ukrainy (gdzie określono zakres powszechnego prawa wyborczego), nie należą jednak do odpowiedniej wspólnoty terytorialnej, nie są uprawnieni do głosowania w poszczególnych wyborach lokalnych. Tym samym Konstytucja Ukrainy ustala ograniczenia powszechnego prawa wyborczego w wyborach lokalnych: z prawa do głosowania w takich wyborach korzystają wyborcy mieszkańcy poszczególnych wsi, osad, miast, czyli ci, którzy mają miejsce zamieszkania w tej wsi, osadzie, mieście i w rezultacie należą do odpowiedniej społeczności terytorialnej. Jednak obecność wymogu stałego zamieszkania nie narusza zasad powszechnego prawa wyborczego, ponieważ odpowiada charakterowi prawnemu samorządu lokalnego. Kwestia kryteriów prawnych przynależności osoby do społeczności lokalnej jest zbyt słabo zbadana. Co więcej, istnieją poważne problemy regulacyjne z jej definicją i zastosowaniem, związane z określeniem miejsca zamieszkania osoby, na podstawie którego określa się przynależność do danej społeczności. Wolny wybór miejsca zamieszkania na Ukrainie jest zagwarantowany w artykule 33 Konstytucji Ukrainy; w aktach prawa międzynarodowego jest on zapisany w artykule 2 Protokołu numer 4 do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności 8. 8 Protocol No. 4 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, securing certain rights and freedoms other than those 202

6 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie Jednak regulacje prawne treści i zakresu tego prawa na Ukrainie nie są jednoznaczne, zwłaszcza za sprawą sprzeczności, dotyczącej ustalenia miejsca zamieszkania, między Kodeksem cywilnym Ukrainy a ustawą O swobodzie przemieszczania się i wolnego wyboru miejsca zamieszkania na Ukrainie. Artykuł 29 Kodeksu cywilnego Ukrainy określa miejsce zamieszkania jako budynek mieszkalny, mieszkanie, inne pomieszczenie, nadające się do zamieszkania (internat, hotel itp.), w odpowiedniej miejscowości, w której dana osoba zamieszkuje na stałe, w większości lub czasowo. Zgodnie z ustawą O wolności przemieszczania się i wolnym wyborze miejsca zamieszkania na Ukrainie za miejsce zamieszkania uznaje się jednostkę administracyjno-terytorialną, na terenie której osoba mieszka ponad sześć miesięcy w roku ; natomiast jednostkę administracyjno-terytorialną, w której osoba przebywa przez okres krótszy niż sześć miesięcy w roku, określa się jako miejsce pobytu. Oczywiście różnice w rozumieniu pojęcia miejsce zamieszkania wpływają na pojmowanie zmiany miejsca zamieszkania wyborcy, istotne w aspekcie udziału w wyborach. Zbyt mało uwagi zwraca się również na rozbieżności w definicji miejsca zamieszkania jako miejsca, gdzie osoba mieszka dłużej niż sześć miesięcy w roku (ustęp piąty art. 3 wspomnianej ustawy) i obowiązek rejestracji miejsca zamieszkania w ciągu dziesięciu dni po przybyciu na nowe miejsce zamieszkania (część pierwsza art. 6 niniejszej ustawy). Wymóg sześciu miesięcy zamieszkania w jego dosłownym znaczeniu może mieć wpływ na uznanie osoby, mieszkającej w odpowiedniej jednostce administracyjno-terytorialnej krócej niż sześć miesięcy, jako uprawnionej do głosowania we właściwych wyborach lokalnych, ponieważ wątpliwa będzie przynależność danej osoby do określonej społeczności terytorialnej. already included in the Convention and in the first Protocol thereto as amended by Protocol No. 11 // Офіційний сайт Ради Європи. URL: coe.int/treaty/en/treaties/html/046.htm. 203

7 Jurij Kluczkowskyj Niezależnie od wskazanych problemów regulacyjnych możemy zauważyć, że istnieją pewne kategorie obywateli Ukrainy, którzy są wyborcami w tym sensie, że posiadają czynne prawo wyborcze, zgodnie z art. 70 Konstytucji Ukrainy, ale nie są uprawnieni do legalnego głosowania w wyborach lokalnych na Ukrainie. Pierwsza taka kategoria to wyborcy, którzy, ogólnie rzecz biorąc, należą do pewnej społeczności terytorialnej, ale w dniu głosowania w odpowiednich wyborach przebywają poza granicami właściwej jednostki administracyjno-prawnej. Ponieważ osoby te nie należą do społeczności terytorialnej pod względem miejsca pobytu, to nie mają prawa do głosowania w odpowiednich wyborach lokalnych z uwagi na ograniczenia określone w artykule 141 Konstytucji Ukrainy (wymóg stałego pobytu). Ponieważ osoby te przebywają poza swoim miejscem zamieszkania (jako jednostką administracyjno-terytorialną), nie mają możliwości skorzystania z istniejącego prawa do głosowania w wyborach w swojej społeczności. Wynika to przede wszystkim z faktu, że wybory samorządowe odbywają się w danej jednostce administracyjnoterytorialnej. Dlatego terytorialna komisja wyborcza, która organizuje takie wybory, nie jest upoważniona do organizacji głosowania obywateli poza obszarem tej jednostki administracyjnoterytorialnej. Można by uniknąć tego problemu poprzez wprowadzenie pewnej formy głosowania na odległość, na przykład takiej jak głosowanie za pośrednictwem poczty lub przez pełnomocnika. Jednak kluczową rolę odgrywa tu przyjęta w prawie wyborczym Ukrainy zasada głosowania osobistego, ustalona również w art. 8 ustawy o wyborach lokalnych, która rozpatrywana jest w oderwaniu od konstytucyjnej zasady bezpośrednich wyborów. Zasada ta oznacza niemożność zastosowania takich alternatywnych metod głosowania, które albo rażąco ją naruszają, albo podają w wątpliwość dotrzymanie jej, a więc dopuszczają do niekontrolowanego nadużywania. Zatem wyborcy, którzy podczas wyborów lokalnych są poza swoim miejscem zamieszkania, na Ukrainie legalnie są pozbawieni 204

8 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie prawa do głosowania. Rozumiejąc pojęcie cenzusu wyborczego jako ograniczenia prawa wyborczego, można stwierdzić, że obok cenzusu zamieszkania w wyborach lokalnych prawo do głosowania ogranicza się również cenzusem pobytu. W rzeczywistości wymóg pobytu dla wyborów lokalnych jest nieco zmodyfikowany poprzez nadanie treści wymogu przynależności do społeczności terytorialnej. W istocie istnieje kilka kategorii obywateli wyborców w rozumieniu art. 70 Konstytucji Ukrainy, które właśnie na podstawie tego kryterium nie są uprawnione do głosowania w wyborach lokalnych. Po pierwsze, należy zauważyć, że w przeciwieństwie do wyborów krajowych, nie posiadają takiego prawa ukraińscy wyborcy zamieszkujący poza terytorium Ukrainy. Nie będąc mieszkańcami żadnej ukraińskiej wsi, osady lub miasta, ci obywatele nie należą do żadnej społeczności terytorialnej na Ukrainie. Kolejna kategoria osoby, które przebywają w instytucjach systemu karnego w związku z zasądzeniem kary pozbawienia wolności. Swego czasu (w 1998 r.) problem ten był przedmiotem orzeczenia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy 9, który uznał za niekonstytucyjne pozbawienie praw wyborczych tych osób, ponieważ jest to sprzeczne z art. 70 Konstytucji Ukrainy. Jednocześnie należy podkreślić, że we wspomnianym orzeczeniu sprawa dotyczyła prawa do głosowania w wyborach parlamentarnych. Jak już wspomniano, w przypadku prawa do głosowania w wyborach lokalnych Konstytucja Ukrainy przewiduje w art. 141 dodatkowe ograniczenia przynależność wyborcy do odpowiedniej społeczności terytorialnej. Biorąc pod uwagę reżim pobytu więźniów w instytucjach systemu karnego, należy uznać, że takie osoby nie mogą należeć do żadnej społeczności terytorialnej, a zatem nie mogą mieć prawa do głosowania w wyborach lokalnych. W związku z tym należy uznać, że dla takich osób wykonanie ak- 9 Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 26 lutego 1998 roku nr 1-rp/98 (sprawa dotycząca wyborów deputowanych ludowych Ukrainy) // Конституційний Суд України: Рішення. Висновки / Відповід. ред. П. Б. Євграфов. Київ: Юрінком Інтер, s

9 Jurij Kluczkowskyj tywnego prawa wyborczego w wyborach lokalnych wstrzymuje się na czas pobytu w zakładzie penitencjarnym. W języku cenzusów można stwierdzić, że w tym przypadku prawo do głosowania jest ograniczone cenzusem przynależności do społeczności terytorialnej. Idąc tym tropem, cenzus ten dotyczy również, należących do społeczności terytorialnej, żołnierzy okresowej służby wojskowej, których pobyt ograniczony jest do garnizonu wojskowego. Jeśli chodzi o cudzoziemców i bezpaństwowców, Ukraina nie udziela im praw politycznych, w tym prawa do głosowania w wyborach lokalnych, zarówno z przyczyn prawnych, jak i politycznych 10. Ustanowiony w art. 70 Konstytucji Ukrainy wymóg obywatelstwa dotyczy wszystkich wyborów. Wniesienie odpowiednich zmian do tego artykułu byłoby trudne: rozdział III Konstytucji, w którym znajduje się artykuł 70, jest szczególnie chroniony i może być zmieniony tylko w drodze referendum ogólnoukraińskiego. Tak więc możemy stwierdzić, że krąg podmiotów z aktywnym prawem wyborczym w wyborach lokalnych jest znacznie węższy w porównaniu z kręgiem wyborców (podmiotów tego prawa w wyborach krajowych). Jest ono ograniczone nie tylko cenzusem osiedlenia, ale także innymi, dodatkowymi warunkami cenzusem pobytu i przynależności do wspólnoty. W przeciwieństwie do wyborów krajowych Konstytucja Ukrainy w art. 140 i 141, poświęconym samorządom lokalnym, nie określa podmiotu biernego prawa wyborczego w wyborach lokalnych i nie przewiduje zdefiniowania wprost takiego podmiotu w prawie. Przyczyny i znaczenie tego milczenia Konstytucji są trudne do wyjaśnienia. Konsekwencją jest wypełnienie tej luki w prawie dotyczącym wyborów samorządowych; problem ten był różnie rozwiązywany w zależności od czasami sytuacji. W rzeczywistości na Ukrainie ukształtowały się dwie doktryny prawne: pierwsza polega na tym, że każdy obywatel Ukrainy, niezależnie od swojego 10 Nie można zaprzeczyć, że główną przyczyną polityczną jest stałe zamieszkanie dużej ilości obcokrajowców w Sewastopolu. 206

10 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie miejsca zamieszkania, posiada bierne prawo wyborcze w wyborach lokalnych; druga opiera się na wymogu przynależności kandydatów w wyborach do społeczeństw terytorialnych 11. Zauważamy, że artykuł 4.1, wspomnianego wyżej, Protokołu do Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego z 2009 r. sporządzonego w Utrechcie, realizuje drugą z tych koncepcji, zapewniając prawo uczestniczenia jako wyborców lub kandydatów w wyborach na członków rad ( ) lokalnych organów władzy, na terytorium których zamieszkują. Chociaż obie doktryny nadal są kwestionowane przez naukowców, w aspekcie normatywnym problem został rozwiązany przez Sąd Konstytucyjny Ukrainy, który w 2003 roku zasadniczo dał wykładnię pojęcia prawo głosu zawartego w artykule 70 Konstytucji, w jej najszerszym rozumieniu, a tym samym stwierdził niedopuszczalność ustalenia prawnego ograniczenia biernego prawa wyborczego w wyborach lokalnych, a nieprzewidzianego w Konstytucji Ukrainy 12. Stanowisko to zostało przyjęte bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o wyborach samorządowych w redakcji z 2004 r. i 2010 roku. Należy zauważyć pewną niezgodność legislacyjną, która podtrzymuje, tradycyjnie ustanowiony przez ustawę o wyborach lokalnych, ale nieprzewidziany w Konstytucji Ukrainy cenzus praworządności, polegający na tym, że osoba, która została skazana za umyślne przestępstwo ma ograniczone bierne prawo wyborcze w wyborach lokalnych 13. Przy tym warto zauważyć, że takie ogra- 11 Кампо В. М., Деякі правові проблеми місцевих виборів у контексті конституційної юрисдикції, // Вісник Центральної виборчої комісії (6). s Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 23 października 2003 roku nr 17-rp/2003 w sprawie wyboru deputowanych do rad i przewodniczących wsi, osad i merów miast// Конституційний Суд України: Рішення. Висновки / Відпов. ред. П.Б. Євграфов. Київ: Юрінком Інтер, s Analogiczna sytuacja z podobnym cenzusem kandydatów na stanowisko prezydenta Ukrainy. Artykuł 103 Konstytucji Ukrainy nie przewiduje utraty prawa do kandydowania w wyborach prezydenckich w przypadku skazania za 207

11 Jurij Kluczkowskyj niczenie prawne ma sens właśnie cenzusu (warunku obecności lub braku prawa), a nie sankcji (pozbawienia prawa konkretnej osoby jako formy ukarania wyrokiem sądu). W ten sposób, podmiotem biernego prawa wyborczego w wyborach lokalnych na Ukrainie jest obywatel Ukrainy wyborca, który ma prawo głosu zgodnie z art. 70 Konstytucji Ukrainy, to znaczy osiągnął wiek 18 lat i nie został pozbawiony przez sąd zdolności do wykonywania czynności prawnych. Dodatkowym ograniczeniem ustanowionym przez prawo jest niekaralność za przestępstwo umyślne. Poczynione ustalenie pozwala inaczej spojrzeć na związek czynnego i biernego prawa wyborczego. Porównanie z podmiotem czynnego prawa wyborczego w wyborach lokalnych pokazuje, że między podmiotami tych dwóch praw nie ma oczekiwanej, tradycyjnie przewidywanej korelacji: krąg potencjalnych kandydatów w konkretnych wyborach samorządowych jest znacznie szerszy od kręgu podmiotów z prawem głosu. Innymi słowy, osoba może nie mieć prawa do głosowania w danych wyborach lokalnych, ale ma prawo kandydowania w tych wyborach, a co za tym idzie możliwość bycia wybraną na deputowanego lokalnej rady lub przewodniczącego wsi, osady, mera miasta. Należy również zauważyć, że możliwa jest odwrotna korelacja: osoba może mieć prawo do głosowania w lokalnych wyborach, ale ze względu na karalność nie mieć biernego prawa wyborczego w danych wyborach. Taki wniosek przeczy tezom niektórych naukowców uznających, że bierne prawo wyborcze jest pochodną prawa do głosowania 14. W istocie te dwa prawa podmiotowe, które nie istnieją abstrakcyjnie, ale są realizowane tylko w określonych wyborach, przestępstwo umyślne. Ustawodawca wypełnił tę lukę, zgodnie z przepisami ustawy O wyborach Prezydenta Ukrainy. 14 Шаповал В. М., op. cit. C. 317; Марцеляк О. В., Вибори народних депутатів України: історія, теорія, практика, Харків: Прометей-Прес, s

12 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie należy traktować jako niezależne. Obywatel może posiadać jedno z tych praw, nie dysponując drugim. W rzeczywistości, istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy abstrakcyjnym prawem głosu, określonym w art. 70 Konstytucji, a obydwoma konkretnymi prawami wyborczymi do głosowania i bycia kandydatem w konkretnych wyborach. Prawo do głosowania w ogóle, jak to rozważa Wołodymyr Szapował, jest kluczowym elementem statusu prawnego danej osoby, jej zdolności prawnej do wykonywania czynności publicznoprawnych. Ten status zdolnego do wykonywania czynności obywatela (wyborcy) gwarantuje konkretne prawo do głosowania w wyborach krajowych i jednocześnie jest przesłanką: prawa do głosowania w konkretnych wyborach lokalnych, istnienia biernego prawa wyborczego w jakichkolwiek wyborach, innych praw politycznych, w tym prawa dostępu do służby publicznej, prawa do wolności zrzeszania się w partie polityczne, prawa do uczestnictwa w inicjowaniu referendum ogólnokrajowego lub lokalnego. Tak więc zarówno konkretne aktywne prawo wyborcze, jak i bierne prawo wyborcze jest pochodną statusu osoby zdolnej do wykonywania czynności prawnych wyborcy. Tak jak dla prawa wyborczego ogólnie, tak i dla regulacji prawnej wyborów lokalnych istotne znaczenie ma wybór odpowiedniego systemu wyborczego. Podkreślmy przy tym, że taki system, zarówno do wyborów organów kolegialnych lokalnych rad, jak i do wyborów przewodniczących wsi, osad mogą (a czasem powinny) być inne. Systemy wyborcze w wyborach lokalnych na Ukrainie różnią się przede wszystkim pod względem wielkości społeczności. Tak więc w małych społecznościach wsiach, osadach, miastach o znaczeniu rejonowym 15 w wyborach danej rady lokalnej tra- 15 Na Ukrainie istnieją trzy kategorie miast: miasta o znaczeniu regionalnym (tj. miasta, które są częścią danego rejonu), miasta o znaczeniu obwodowym 209

13 Jurij Kluczkowskyj dycyjnie stosowany jest system względnej większości w jednomandatowych okręgach wyborczych. W dużych społecznościach miejskich (miasta obwodowe, Kijów i Sewastopol) od 2004 roku realizowana jest tendencja upolityczniania wyborów rad miejskich. W wyborach z 2006 roku został zastosowany proporcjonalny system wyborczy zamkniętych list kandydatów z klucza partyjnego, który został wzmocniony przez wprowadzenie partyjnego imperatywnego mandatu deputowanych rad lokalnych. W ostatnich wyborach samorządowych w 2010 roku został zastosowany mieszany (czy raczej równoległy ) system wyborczy, w którym połowa składu rady wybierana jest w okręgach jednomandatowych zgodnie z zasadą względnej większości głosów, a druga połowa w tym samym okręgu z proporcjonalnej reprezentacji z zamkniętych list partyjnych. Jeśli pierwszy z tych systemów budził wątpliwości co do przydatności w wyborach samorządowych, ze względu na czysto partyjny charakter nominacji, to drugi (obecny), nie pozbywając się tej wady w części proporcjonalnej, jeszcze doprowadza do różnego faktycznego statusu deputowanych jednego organu przedstawicielskiego. Jeszcze bardziej złożona jest sytuacja z wyborami do rad rejonowych i obwodowych. Jak już wspomniano, zgodnie z Konstytucją Ukrainy, organy te nie reprezentują ludności danej jednostki terytorialnej, lecz wspólny interes społeczności terytorialnych na danym terenie. Taki szczególny status konstytucyjny tych organów powinien mieć zagwarantowany sposób wyboru deputowanych do danych rad. Jednak od 2004 r. w wyborach deputowanych do rad rejonowych i obwodowych stosuje się ten sam system wyborczy, co w dużych miastach. Jest sprawą oczywistą, że ten system wyboru deputowanych do rad rejonowych i obwodowych nie jest w stanie zapewnić reprezentacji lokalnych społeczności, a zatem nie odpowiada ich konstytucyjnemu statusowi. (polski odpowiednik miasta-powiatu ) i dwa miasta Kijów i Sewastopol będące subkrajowymi jednostkami administracyjnymi (polski odpowiednik miasta-województwa ). 210

14 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie Powyższa sytuacja przedstawia główne (prawne) kryteria wyboru systemu wyborczego taki system nie tylko powinien wspierać stosowanie podstawowych zasad prawa wyborczego (powszechnych, równych, bezpośrednich wyborów), ale także odpowiadać konstytucyjnemu statusowi wybieranego organu 16. Jeśli chodzi o wybory na przewodniczących wsi, osad i merów miast, które na Ukrainie są bezpośrednie, do tej pory (od 1998 r.) stosowany jest system względnej większości; jednak rozważana jest możliwość dwutorowego systemu wyborczego, który w pierwszej turze wymaga bezwzględnej większości (ponad 50% głosów wyborców). Zaznaczmy, że wymóg ten może być uzasadniony przepisami konstytucyjnymi. Sformułowanie art. 141 Konstytucji Ukrainy, zgodnie z którym przewodniczący wsi, osady, mer miasta wybierany jest przez społeczności terytorialne (a nie mieszkańców społeczności terytorialnej ), można zrozumieć w ten sposób, że wybranym przewodniczącym wsi, osady, merem miasta jest tylko ten kandydat, który otrzymał poparcie większości społeczności terytorialnej, co automatycznie wymaga zastosowania systemu wyborczego większości bezwzględnej. Problemy wynikające z zastosowania nieodpowiedniego systemu wyborczego w wyborach do rad lokalnych są szczególnie odczuwalne w świetle reprezentatywnego charakteru mandatu deputowanych przedstawicielskich organów samorządowych. Jeśli chodzi o charakter mandatu deputowanego lokalnej rady (miejskiej), praktycznie nie ma żadnych norm ustalonych w dokumentach międzynarodowych. Tylko artykuł 7 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego stanowi, że mandat przedstawicieli samorządów lokalnych powinien zapewniać swobodne wykony- 16 J. Kluczkowski, Ogólne problemy reformy systemu wyborczego Ukrainy. Problemy prawa wyborczego Polski i Ukrainy, Materiały drugiego posiedzenia Polsko-Ukraińskiego Klubu Konstytucjonalistów (Sieniawa, 29 września 1 października 2008 r.), red. W. Skrzydło, W. Szapował, K. Eckhardt, Wyższa Szkoła Prawa i Administracji Przemyśl Rzeszów 2010, s. 104; Ключковський Ю., Виборчі системи та українське виборче законодавство, К.: Час Друку, С

15 Jurij Kluczkowskyj wanie przez nich swojej funkcji. Sformułowanie to daje podstawę niektórym autorom postrzegania go jako wskazówki na wolny (nie imperatywny) charakter sprawowania mandatu deputowanego organu samorządu terytorialnego. Należy jednak zauważyć, że Komentarz do Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego, przyjęty przez Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych w 1996 r., stwierdza, że Celem tego artykułu jest zapewnienie warunków, w których działania osób trzecich nie mogłyby zakłócić lokalnym przedstawicielom wykonywania swoich funkcji 17. Dlatego mówimy tu o wolności od ingerencji trzeciej strony, a nie o relacjach wyborców i wybranych przedstawicieli, których w tym kontekście należy postrzegać jako dwie pierwsze strony, to jest nie o charakterze mandatu. Komisja Wenecka, oceniając niektóre przepisy ustawodawstwa Ukrainy, wyraziła się bardziej precyzyjnie: odwołanie przedstawicieli przez wyborców (...) na poziomie lokalnym jest sprzeczne ze standardami europejskimi 18. O ile instytucja odwołania deputowanego jest centralnym elementem imperatywnego (w stosunku do wyborcy) mandatu, o tyle należy stwierdzić, że Komisja Wenecka rozciąga wymóg wolnego mandatu również na mandat deputowanych rad lokalnych. Niemniej jednak wśród ukraińskich uczonych podzielana jest koncepcja imperatywnego charakteru mandatu lokalnego. Ocena ta opiera się w szczególności na przepisach obowiązującej redakcji ustawy O statusie deputowanych do rad lokalnych 19, zgodnie z którą deputowany samorządu lokalnego jako przedstawiciel 17 European Charter of Local Self-Government. Explanatory Report, // Офіційний сайт Ради Європи. URL: Html/122.htm. 18 Opinion on the Law on Amendments to the Legislation concerning the Status of Deputies of the Verkhovna Rada of the Autonomous Republic of Crimea and of Local Councils in Ukraine (CDL-AD(2007)018) adopted by the Venice Commission at its 71st Plenary Session, (Venice, 1 2 June 2007) // Офіційний сайт Венеціанської Комісії. URL: documents/default.aspx?country=47&year= Відомості Верховної Ради України, Ст

16 Wybory do samorządu lokalnego na Ukrainie społeczności terytorialnej, wyborców swojego okręgu wyborczego, musi wyrażać interesy społeczności terytorialnej i ich bronić, a także jej części wyborców swojego okręgu wyborczego, wykonywać swoje pełnomocnictwa w ramach swoich uprawnień przyznanych prawem ( ). Wskazana ustawa przewiduje nawet możliwość odwołania przez wyborców deputowanego rady miasta (choć ta praktyka na Ukrainie nie istnieje) i ustala instytucję pełnomocnictw wyborców (co również nie jest stosowane w praktyce). Zatem formalnoprawnie wszystkie funkcje imperatywnego (wobec wyborców) mandatu deputowanych do rad lokalnych na dzień dzisiejszy występują. Jednakże zapisy te pozostają martwymi przepisami. W znacznej mierze spowodowane jest to całkowitym niedopasowaniem tych zapisów do sposobu wyboru deputowanych. Jak już wspomniano, w warunkach wykorzystania proporcjonalnego systemu wyborczego dla większości wyborów lokalnych został wprowadzony imperatywny mandat partyjny deputowanych rad lokalnych. Podkreślmy, że odwołanie deputowanego rady lokalnej (formalnie przedterminowe zakończenie upoważnienia) na mocy tej ustawy należało do kompetencji centralnego kierownictwa organów partii, a nie ich organizacji lokalnych. Oczywiście takie scentralizowanie statusu deputowanych rad lokalnych jest zdecydowanie sprzeczne z naturą i funkcjami przedstawicielskimi samorządu. Przepisy te zostały bardzo ostro skrytykowane przez Komisję Wenecką, jako sprzeczne z tradycyjną i powszechnie akceptowaną doktryną demokracji przedstawicielskiej. Zresztą zostały zniesione w 2010 roku. Analiza na poziomie doktrynalnym problemu, o którym mowa, powinna opierać się na przepisach konstytucyjnych, zważywszy na fakt, że naród sprawuje władzę poprzez samorząd (art. 5 Konstytucji Ukrainy). Dlatego mandat deputowanych rad lokalnych nie może być wolny w takim samym sensie, jak mandat posła do Parlamentu. Musi on być przywiązany do społeczności terytorialnej (deputowany nie reprezentuje narodu, ale tylko jego część społeczność terytorialną), ale nie powinien mieć imperatywnego 213

17 Jurij Kluczkowskyj charakteru (ma być wolny ) dla wyborców własnego okręgu jako części społeczności terytorialnej. Imperatyw mandatu wobec społeczności jest szczególnie ważny dla deputowanych rad rejonowych i obwodowych, którzy powinni reprezentować interesy społeczności lokalnych, które są częścią danego rejonu czy obwodu. Wymaga to sprecyzowania ustawy O statusie deputowanych rad lokalnych, w celu doprowadzenia jej do zgodności z warunkami konstytucyjnymi funkcjonowania rad lokalnych. Podsumowując, możemy zauważyć, że dyskusyjność niektórych wyrażonych tez pokazuje, jak niewystarczające są opracowania naukowe problematyki wyborów lokalnych ważnej dziedziny prawa konstytucyjnego, zarówno jako nauki, jak i jako regulacji prawnych. Dlatego też metody porównawczo-prawne badań, dla których umożliwienia powstał Polsko-Ukraiński Klub Konstytucjonalistów, w tym przypadku będą bardzo przydatne. 214

PRAWO. SEMESTR ZIMOWY 2015/2016 mgr Anna Kuchciak

PRAWO. SEMESTR ZIMOWY 2015/2016 mgr Anna Kuchciak PRAWO KONSTYTUCYJNE SEMESTR ZIMOWY 2015/2016 mgr Anna Kuchciak KREACYJNA WYRAŻANIA WOLI WYBORCÓW LEGITYMUJĄCA POWSZECHNE LOKALNE F U N K C J E W Y B O R Ó W W Y B O R Y KONTROLNA INTEGRACYJNA PONOWNE UZUPEŁNIAJĄCE

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA Warszawa, dnia 28 lipca 2014 r. PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-703-157/14 Informacja Państwowej Komisji Wyborczej o warunkach udziału obywateli polskich w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA Warszawa, dnia 13 września 2006 r. ZPOW-733-98/06 Informacja o prawie wybierania (czynnym prawie wyborczym) i prawie wybieralności (biernym prawie wyborczym) w wyborach do rad

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 20 września 2010 r. PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-703-41/10

Warszawa, dnia 20 września 2010 r. PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-703-41/10 Informacja Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 20 września 2010 r. o prawie wybierania (czynnym prawie wyborczym) i prawie wybieralności (biernym prawie wyborczym) w wyborach do rad gmin, rad powiatów

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III SW 56/14. Dnia 17 czerwca 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III SW 56/14. Dnia 17 czerwca 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt III SW 56/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 czerwca 2014 r. SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Kuczyński SSN Jolanta Strusińska-Żukowska w sprawie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Rozdział I. Aksjologiczne fundamenty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Uwagi wprowadzające... 26

SPIS TREŚCI. Rozdział I. Aksjologiczne fundamenty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Uwagi wprowadzające... 26 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... XI Wykaz podstawowej literatury... XV Przedmowa... XVII Rozdział I. Aksjologiczne fundamenty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej... 1 1. Uwagi wprowadzające... 2 2. Zasada

Bardziej szczegółowo

Rodzaj wyborów Kadencja/czas Zasady Informacje dodatkowe

Rodzaj wyborów Kadencja/czas Zasady Informacje dodatkowe Wybory w Polsce Rodzaj wyborów Kadencja/czas Zasady Informacje dodatkowe WYBORY NA URZĄD PREZYDENT RP Kadencja pięcioletnia, urząd można sprawować tylko dwa razy (art. 127 ust. 2 Konstytucji RP z 2 kwietnia

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy Art Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) ma: 1) w wyborach do Sejmu i do Senatu oraz w

USTAWA z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy Art Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) ma: 1) w wyborach do Sejmu i do Senatu oraz w USTAWA z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy Art. 10. 1. Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) ma: 1) w wyborach do Sejmu i do Senatu oraz w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej obywatel polski,

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW /14

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW /14 Warszawa, dnia 27 stycznia 2014 r. PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-903-17/14 Informacja Państwowej Komisji Wyborczej o warunkach udziału obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi w wyborach

Bardziej szczegółowo

Dz.U Nr 81 poz. 364 UCHWAŁA. TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO z dnia 21 sierpnia 1991 r. (W. 7/91)

Dz.U Nr 81 poz. 364 UCHWAŁA. TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO z dnia 21 sierpnia 1991 r. (W. 7/91) Kancelaria Sejmu s. 1/5 Dz.U. 1991 Nr 81 poz. 364 UCHWAŁA TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO z dnia 21 sierpnia 1991 r. (W. 7/91) w sprawie wykładni art. 8 ustawy z dnia 28 czerwca 1991 r. - Ordynacja wyborcza

Bardziej szczegółowo

Konstytucja wk r. Prezydent cd

Konstytucja wk r. Prezydent cd Konstytucja wk 8 10.05.2009r. Prezydent cd Prezydent RP pełni funkcję arbitra. Przyjęcie tej koncepcji oznacza, że w przypadku zakłócenia wzajemnych stosunków między rządem a Sejmem, Prezydent powinien

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Spis treści

Spis treści. Spis treści. Spis treści Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów.................................................. 15 Od Autora...................................................... 19 ROZDZIAŁ I. Pojęcie i przedmiot

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z 2001 r. Nr 28, poz. 319,

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie

Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie Warszawa dn. 8 stycznia 2016 r. Dr hab. prof. nadzw. Mirosław Karpiuk Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez Trybunał

Bardziej szczegółowo

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze.

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. 1. Komu przysługuje prawo tworzenia. Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje: obywatelom polskim, mającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE UZASADNIENIE

POSTANOWIENIE UZASADNIENIE Sygn. akt III SW 46/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 16 lipca 2014 r. SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Kuczyński SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec w sprawie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. pozostawić protest bez dalszego biegu. UZASADNIENIE

POSTANOWIENIE. pozostawić protest bez dalszego biegu. UZASADNIENIE Sygn. akt III SW 31/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 czerwca 2014 r. SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Kuczyński SSN Jolanta Strusińska-Żukowska w sprawie

Bardziej szczegółowo

Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo

Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo 1. Pojęcie zasady naczelnej konstytucji 2. Zasada zwierzchnictwa Narodu 3. Formy realizacji zasady zwierzchnictwa Narodu 4. Zasada demokratycznego państwa

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE W ZARYSIE. PODRĘCZNIK DLA STUDENTÓW KIERUNKÓW NIEPRAWNICZYCH W

POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE W ZARYSIE. PODRĘCZNIK DLA STUDENTÓW KIERUNKÓW NIEPRAWNICZYCH W POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE W ZARYSIE. PODRĘCZNIK DLA STUDENTÓW KIERUNKÓW NIEPRAWNICZYCH W RED.: DARIUSZ GÓRECKI Wykaz skrótów Przedmowa Rozdział pierwszy Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1. Nazwa

Bardziej szczegółowo

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY Konstytucja wk 10 TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY Został ustanowiony nowelą konstytucyjną 26 marca 1982r Ustawa o TK została uchwalona 29 kwietnia 1985r TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY jest organem władzy sądowniczej, choć

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt K 43/02

POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt K 43/02 45 POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt K 43/02 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Wyrzykowski przewodniczący Wiesław Johann Ewa Łętowska Jadwiga Skórzewska-Łosiak Marian Zdyb sprawozdawca,

Bardziej szczegółowo

SAMORZĄDOWE PRAWO WYBORCZE

SAMORZĄDOWE PRAWO WYBORCZE SAMORZĄDOWE PRAWO WYBORCZE Kazimierz Czaplicki Bogusław Dauter Andrzej Kisielewicz Ferdynand Rymarz 2. wydanie Warszawa 2010 Spis treści SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 17 Ustawa z dnia 16 lipca

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE Red.: Dariusz Górecki Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa Rozdział

Bardziej szczegółowo

Zestaw zagadnień na egzamin dyplomowy dla kierunku Administracja studia pierwszego stopnia

Zestaw zagadnień na egzamin dyplomowy dla kierunku Administracja studia pierwszego stopnia Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Zielonogórski Zestaw zagadnień na egzamin dyplomowy dla kierunku Administracja studia pierwszego stopnia STUDIA STACJONARNE I NIESTACJONARNE Pytania ogóle: 1.

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA Warszawa, dnia 20 lipca 2015 r. ZPOW-503-20/15 INFORMACJA o zasadach i sposobie zgłaszania list kandydatów na posłów w wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych

Bardziej szczegółowo

Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych Autor: Bogusław Banaszak

Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych Autor: Bogusław Banaszak Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych Autor: Bogusław Banaszak Wykaz skrótów Przedmowa do wydania trzeciego Wstęp do wydania drugiego Słowo wstępne Rozdział I Komparatystyka

Bardziej szczegółowo

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA - Sposób sprawowania władzy, w którym decyzje podejmowane są bezpośrednio przez ogół wyborców bez pośrednictwa jakichkolwiek organów państwowych - Bezpośrednie decydowanie prze

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-903-8/09 Warszawa, dnia 10 marca 2009 r. Informacja o warunkach udziału w głosowaniu w obwodach głosowania utworzonych w kraju, w wyborach do Parlamentu Europejskiego, zarządzonych

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-903-5/04 Warszawa, dnia 1 marca 2004 r.

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-903-5/04 Warszawa, dnia 1 marca 2004 r. Informacja Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 1 marca 2004 r. o czynnym i biernym prawie wyborczym w wyborach do Parlamentu Europejskiego przeprowadzanych w Rzeczypospolitej Polskiej oraz o warunkach

Bardziej szczegółowo

Analiza prawno-polityczna zmian w Konstytucji RK 18 maja 2007 r. wykonana przez partię Prawdziwy Ак жол

Analiza prawno-polityczna zmian w Konstytucji RK 18 maja 2007 r. wykonana przez partię Prawdziwy Ак жол Data publikacji 21 maja 2007 Analiza prawno-polityczna zmian w Konstytucji RK 18 maja 2007 r. wykonana przez partię Prawdziwy Ак жол I. OBYWATELE II. PARTIE POLITYCZNE III. PREZYDENT IV. PARLAMENT I. PRAWA

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266).

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-154(5)/09 Warszawa, 18 lutego 2010 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

Wyrok z 13 marca 2007 r., K 8/07 OŚWIADCZENIA MAJĄTKOWE SAMORZĄDOWCÓW (OTK ZU 2007, nr 3A, poz. 26)

Wyrok z 13 marca 2007 r., K 8/07 OŚWIADCZENIA MAJĄTKOWE SAMORZĄDOWCÓW (OTK ZU 2007, nr 3A, poz. 26) Wyrok z 13 marca 2007 r., K 8/07 OŚWIADCZENIA MAJĄTKOWE SAMORZĄDOWCÓW (OTK ZU 2007, nr 3A, poz. 26) Rodzaj postępowania: kontrola abstrakcyjna Inicjator: grupa posłów Skład orzekający: 5 sędziów Zdania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA * Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 1994 r. Sygn. akt W. 8/94

UCHWAŁA * Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 1994 r. Sygn. akt W. 8/94 25 UCHWAŁA * Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 1994 r. Sygn. akt W. 8/94 w sprawie wykładni art. 34 ust. 2 i 3 oraz art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 25 marca 1994 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY

WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY 1. Obywatelstwo polskie i unijne - wyjaśnia znaczenie terminów: obywatelstwo, społeczeństwo obywatelskie, - wymienia dwa podstawowe sposoby nabywania obywatelstwa (prawo

Bardziej szczegółowo

Marek Safjan przewodniczący Marek Mazurkiewicz sprawozdawca Teresa Dębowska-Romanowska,

Marek Safjan przewodniczący Marek Mazurkiewicz sprawozdawca Teresa Dębowska-Romanowska, 79 POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt Tw 72/02 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Safjan przewodniczący Marek Mazurkiewicz sprawozdawca Teresa Dębowska-Romanowska, po wstępnym rozpoznaniu

Bardziej szczegółowo

Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź

Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH Warszawa, 0 7 LIS. 2014 Zespół Prawa Konstytucyjnego, Międzynarodowego i Europejskiego VII.602.20.2014. JZ Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź W odpowiedzi na Pana

Bardziej szczegółowo

SCOPPOLA PRZECIWKO WŁOCHOM (NR 3) (ORZECZENIE 22 MAJA 2012R., WIELKA IZBA, SKARGA NR 126/05)

SCOPPOLA PRZECIWKO WŁOCHOM (NR 3) (ORZECZENIE 22 MAJA 2012R., WIELKA IZBA, SKARGA NR 126/05) SCOPPOLA PRZECIWKO WŁOCHOM (NR 3) (ORZECZENIE 22 MAJA 2012R., WIELKA IZBA, 1 Uniemożliwienie więźniowi głosowania w wyborach Scoppola przeciwko Włochom (nr 3) (orzeczenie 22 maja 2012r., Wielka Izba, skarga

Bardziej szczegółowo

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE. Pierwsze półrocze, rozdział I i II Opis wymagań na poszczególne oceny:

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE. Pierwsze półrocze, rozdział I i II Opis wymagań na poszczególne oceny: WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE Pierwsze półrocze, rozdział I i II Opis wymagań na poszczególne oceny: OCENA ZAGADNIENIA Celujący Uczeń opanował następujące pojęcia: uzasadnia znaczenie nadrzędności Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r.

Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r. Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r. Szanowna Pani dr n. med. Agnieszka Ruchała-Tyszler Wiceprezes Okręgowej Rady Lekarskiej Okręgowa Izba Lekarska w Szczecinie w miejscu OPINIA PRAWNA wydana na zlecenie

Bardziej szczegółowo

Polskie referendum akcesyjne

Polskie referendum akcesyjne Mariusz Jabłoński Polskie referendum akcesyjne Wrocław 2007 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Słowo wstępne ' 9 Rozdział I. Referendum jako instytucja demokracji bezpośredniej 1. Elementy

Bardziej szczegółowo

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP Do druku nr 166 WICEPREZES NACZELNEJ RADY ADWOKACKIEJ Jacek Trela Warszawa, dnia 18 stycznia 2015 r. Pan Adam Podgórski Zastępca Szefa Kancelarii Sejmu RP Dot. GMS-WP-173-296115 NRA -12-SM -1.1.2016 W

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Władza sądownicza w Polsce. Sądy i trybunały

Władza sądownicza w Polsce. Sądy i trybunały Władza sądownicza w Polsce Sądy i trybunały Charakterystyka władzy sądowniczej Władza sądownicza stanowi jeden z filarów władzy państwowej w ramach podziału władzy, lecz od pozostałych jest niezależna.

Bardziej szczegółowo

Ustrój polityczny Polski

Ustrój polityczny Polski Ustrój polityczny Polski Konstytucja RP 2 kwietnia 1997 Konstytucja ustawa zasadnicza, podstawowy akt prawny o specjalnej mocy, treści i sposoby zmiany. Referendum bezpośrednie głosowanie ogółu obywateli,

Bardziej szczegółowo

- o Rzeczniku Praw Żołnierza (druk nr 3068).

- o Rzeczniku Praw Żołnierza (druk nr 3068). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-65(5)/10 Warszawa, 16 sierpnia 2010 r. Pan Grzegorz Schetyna Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ PRZEDMOWA ROZDZIAŁ I. ZMIANY USTROJU POLITYCZNEGO POLSKI W LATACH 1944-1997 1. Pojęcie ustroju politycznego i jego periodyzacja 2. Okres Krajowej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Kodyfikacja prawa samorządu terytorialnego. Sławomir Brodziński

Kodyfikacja prawa samorządu terytorialnego. Sławomir Brodziński Kodyfikacja prawa samorządu terytorialnego Sławomir Brodziński Samorząd terytorialny w Polsce gmina powiat województwo Prawo samorządu terytorialnego Źródła prawa według Konstytucji RP (art. 87): 1) Konstytucja

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) oraz art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA KRAJOWEJ KONWENCJI SLD z dnia 14 grudnia 2013 r. w sprawie zmiany Statutu SLD

UCHWAŁA KRAJOWEJ KONWENCJI SLD z dnia 14 grudnia 2013 r. w sprawie zmiany Statutu SLD UCHWAŁA KRAJOWEJ KONWENCJI SLD z dnia 14 grudnia 2013 r. w sprawie zmiany Statutu SLD 1 Działając na podstawie art. 23 pkt. b) Statutu Sojuszu Lewicy Demokratycznej, Krajowa Konwencja uchwala następujące

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa człowieka i obywatela z perspektywy osób z niepełnosprawnościami. www.rpo.gov.pl. Krzysztof Kurowski

Wolności i prawa człowieka i obywatela z perspektywy osób z niepełnosprawnościami. www.rpo.gov.pl. Krzysztof Kurowski Wolności i prawa człowieka i obywatela z perspektywy osób z niepełnosprawnościami Krzysztof Kurowski Wpływ stereotypowego podejścia do niepełnosprawności na regulację prawne W wielu przypadkach prawo jest

Bardziej szczegółowo

nałożone na podstawie art. 96 ust. 7 pkt

nałożone na podstawie art. 96 ust. 7 pkt Granice obowiązków, które mogą zostać nałożone na podstawie art. 96 ust. 7 pkt 3Ustawy Prawo ochrony środowiska Prof. dr hab. Krzysztof Płeszka Dr Michał Araszkiewicz Katedra Teorii Prawa WPiA UJ Źródła

Bardziej szczegółowo

Głosowanie w wyborach do Parlamentu Szkockiego

Głosowanie w wyborach do Parlamentu Szkockiego Głosowanie w wyborach do Parlamentu Szkockiego Niniejszy dokument zawiera informacje na temat wpisu na listę wyborców, reguł głosowania oraz znaczenia głosu każdego wyborcy. Czy wiesz, że... Wybory do

Bardziej szczegółowo

(ZPOW /14) Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW /14

(ZPOW /14) Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW /14 Informacja Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 30 czerwca 2014 r. o zasadach i sposobie zgłaszania kandydatów na wójta, burmistrza, prezydenta miasta w wyborach, które będą zarządzone na dzień 16 listopada

Bardziej szczegółowo

Prawo udziału w głosowaniu (prawo wybierania) w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ma obywatel polski, który:

Prawo udziału w głosowaniu (prawo wybierania) w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ma obywatel polski, który: PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA ZPOW-603-14/10 Informacja o warunkach udziału w głosowaniu w obwodach głosowania utworzonych w kraju, w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 20

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. ZPOW-703-113/14 INFORMACJA o zasadach i sposobie zgłaszania kandydatów na wójta, burmistrza, prezydenta miasta w wyborach, które będą zarządzone

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) Sygn. akt III SW 49/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 czerwca 2014 r. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) w sprawie z protestu

Bardziej szczegółowo

Pan Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji WARSZAWA

Pan Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji WARSZAWA RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-638794-XVIII/10/GK 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Uzasadnienie

POSTANOWIENIE. Uzasadnienie Sygn. akt III SW 122/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 lipca 2010 r. SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Katarzyna Gonera SSN Zbigniew Korzeniowski po rozpoznaniu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU STUDENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY JĘZKÓW OBCYCH W ŚWIECIU. Rozdział l Postanowienia ogólne

REGULAMIN SAMORZĄDU STUDENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY JĘZKÓW OBCYCH W ŚWIECIU. Rozdział l Postanowienia ogólne REGULAMIN SAMORZĄDU STUDENTÓW WYŻSZEJ SZKOŁY JĘZKÓW OBCYCH W ŚWIECIU Rozdział l Postanowienia ogólne 1 1. Samorząd Studencki Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu 1, zwany dalej Samorządem, tworzy ogół

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw.

- o zmianie ustawy - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Marszałek Senatu Druk nr 2211 Warszawa, 25 czerwca 2009 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku Zgodnie

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. ZPOW-703-117/14 INFORMACJA o zasadach i sposobie zgłaszania list kandydatów na radnych w wyborach do sejmików województw, które będą zarządzone

Bardziej szczegółowo

Masz głos, masz wybór. Wybory parlamentarne 9 października :00-21:00

Masz głos, masz wybór. Wybory parlamentarne 9 października :00-21:00 Masz głos, masz wybór Wybory parlamentarne 9 października 2011 7:00-21:00 Obywatele i wyborcy - ilu nas jest Polska liczy 37 781 289 mieszkańców, z czego aż 30 608 831 to wyborcy obywatele, którzy mają

Bardziej szczegółowo

1.Pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sadu; 2.Pozbawione praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu;

1.Pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sadu; 2.Pozbawione praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu; I. Warunki udziału w głosowaniu Głosowanie w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast odbywa się wyłącznie na terytorium Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. [ ]

Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. [ ] Art. 173 Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. [ ] Art. 175 1. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczpospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sady administracyjne

Bardziej szczegółowo

PL Zjednoczona w róŝnorodności PL B7-0571/2010 } B7-0577/2010 } B7-0578/2010 } RC1/Am. 10. Poprawka

PL Zjednoczona w róŝnorodności PL B7-0571/2010 } B7-0577/2010 } B7-0578/2010 } RC1/Am. 10. Poprawka B7-0578/2010 } RC1/Am. 10 10 Punkt F a preambuły (nowy) Fa. mając na uwadze, Ŝe nie wszystkim partiom pozwolono kandydować we wszystkich prowincjach kraju, B7-0578/2010 } RC1/Am. 11 11 Ustęp F b (nowy)

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawa w gospodarce (PPwG) Referendum

Podstawy prawa w gospodarce (PPwG) Referendum Podstawy prawa w gospodarce (PPwG) Referendum Przedmiot 1 2 3 4 5 Referendum podstawy prawne i definicja Typologia i zasady podstawowe System referendalny Referendum ogólnopaństwowe Referendum lokalne

Bardziej szczegółowo

Informacje przewodniczącego Dolnosaksońskiej Landowej Komisji Wyborczej. Zarys dolnosaksońskiego systemu wyborów komunalnych (samorządowych)

Informacje przewodniczącego Dolnosaksońskiej Landowej Komisji Wyborczej. Zarys dolnosaksońskiego systemu wyborów komunalnych (samorządowych) Informacje przewodniczącego Dolnosaksońskiej Landowej Komisji Wyborczej Zarys dolnosaksońskiego systemu wyborów komunalnych (samorządowych) Zarys dolnosaksońskiego systemu wyborów komunalnych (samorządowych)

Bardziej szczegółowo

7* >&/ / Bogdan Borusewicz Marszałek Senatu RP

7* >&/ / Bogdan Borusewicz Marszałek Senatu RP RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz Warszawa, - / ( / Z O /4 I.60I.3.2014.JZ Bogdan Borusewicz Marszałek Senatu RP 7* >&/ / Pragnę zwrócic uwagę Pana Marszalka na problematykę funkcjonowania odrębnych

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 2 kwietnia 1997 r.

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 2 kwietnia 1997 r. KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. Rozdział IV SEJM I SENAT Art. 95. 1. Władzę ustawodawczą w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sejm i Senat. 2. Sejm sprawuje kontrolę nad

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WYBORÓW DO ORGANÓW SAMORZĄDU STUDENTÓW Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu

REGULAMIN WYBORÓW DO ORGANÓW SAMORZĄDU STUDENTÓW Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu . REGULAMIN WYBORÓW DO ORGANÓW SAMORZĄDU STUDENTÓW Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu 1 Postanowienia ogólne Wybory do Organów Samorządu Studentów Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym

Bardziej szczegółowo

I. Kandydatem na posła do Parlamentu Europejskiego może być osoba mająca prawo wybierania posłów do Parlamentu Europejskiego, tj.:

I. Kandydatem na posła do Parlamentu Europejskiego może być osoba mająca prawo wybierania posłów do Parlamentu Europejskiego, tj.: Informacja o sposobie zgłaszania okręgowych list kandydatów na posłów do Parlamentu Europejskiego w wyborach do Parlamentu Europejskiego, zarządzonych na dzień 7 czerwca 2009 r. ZPOW-903-6/09 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r.

Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 235 ust.

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 25 Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 25 Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 25 Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział czwarty Zasady ustroju politycznego Rzeczypospolitej Polskiej w świetle Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r...

Spis treści. Rozdział czwarty Zasady ustroju politycznego Rzeczypospolitej Polskiej w świetle Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r... Spis treści Rozdział pierwszy Ustrój polityczny państwa pojęcie i istota... 11 1. Pojęcie ustroju politycznego... 12 2. Ewolucja ustroju politycznego Polski... 14 Rozdział drugi Konstytucyjne podstawy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. ZPOW /14

Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. ZPOW /14 Informacja Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 30 czerwca 2014 r. o zasadach i sposobie zgłaszania list kandydatów na radnych w wyborach do rad miast na prawach powiatu i rad dzielnic m. st. Warszawy,

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze dla nauczycieli. 1. Uwagi do oceny zadań otwartych w arkuszu na poziomie rozszerzonym wraz z przykładowymi rozwiązaniami.

Materiały pomocnicze dla nauczycieli. 1. Uwagi do oceny zadań otwartych w arkuszu na poziomie rozszerzonym wraz z przykładowymi rozwiązaniami. Materiały pomocnicze dla nauczycieli 1. Uwagi do oceny zadań otwartych w arkuszu na poziomie rozszerzonym wraz z przykładowymi rozwiązaniami. 1 Przed przystąpieniem do oceny prac uczniów proponujemy przeanalizowanie

Bardziej szczegółowo

Jeżeli w wyniku obliczeń okaże się, że 35% liczby wszystkich kandydatów na liście jest liczbą ułamkową, wówczas należy dokonać zaokrąglenia w górę.

Jeżeli w wyniku obliczeń okaże się, że 35% liczby wszystkich kandydatów na liście jest liczbą ułamkową, wówczas należy dokonać zaokrąglenia w górę. 1 INFORMACJA PKW o zasadach i sposobie zgłaszania list kandydatów na radnych w wyborach do rad miast na prawach powiatu i rad dzielnic m. st. Warszawy, które będą zarządzone na dzień 16 listopada 2014

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg I. Stan faktyczny i prawny W dniu 6 października 2009 r. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich wydał wyrok

Bardziej szczegółowo

SĄDY I TRYBUNAŁY (Roz. VIII) (władza sądownicza) Sędziowie. Krajowa Rada Sądownictwa

SĄDY I TRYBUNAŁY (Roz. VIII) (władza sądownicza) Sędziowie. Krajowa Rada Sądownictwa SĄDY I TRYBUNAŁY (Roz. VIII) (władza sądownicza) Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Wyroki wydawane w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, w postępowaniu co najmniej dwuinstancyjnym.

Bardziej szczegółowo

o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. PIERWSZV PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZVPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 1.5" stycznia 2016 r. BSA 111~21 5/16 \ Pan Adam Podgórski Zastępca Szefa Kancelarii Sejmu Szanowny Panie Ministrze, W odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Józef Iwulski

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Józef Iwulski Sygn. akt III SW 44/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 czerwca 2015 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Józef Iwulski w sprawie z protestu W. P.

Bardziej szczegółowo

Ordynacja Wyborcza do organów Samorządu Doktorantów Uniwersytetu Śląskiego

Ordynacja Wyborcza do organów Samorządu Doktorantów Uniwersytetu Śląskiego Załącznik nr 2 do uchwały nr Nr 1/XI/2013 z dnia 3.11.2013r Ordynacja Wyborcza do organów Samorządu Doktorantów Uniwersytetu Śląskiego 1 Postanowienia ogólne 1. Ordynacja Wyborcza do organów Samorządu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2010 BS/59/2010 KTO POWINIEN MIEĆ WIĘCEJ WŁADZY RZĄD CZY PREZYDENT

Warszawa, maj 2010 BS/59/2010 KTO POWINIEN MIEĆ WIĘCEJ WŁADZY RZĄD CZY PREZYDENT Warszawa, maj 2010 BS/59/2010 KTO POWINIEN MIEĆ WIĘCEJ WŁADZY RZĄD CZY PREZYDENT Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum Badania Opinii

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE z dnia 27 września 2000 r. Sygn. U. 5/00. Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska przewodnicząca Jerzy Ciemniewski sprawozdawca Lech Garlicki

POSTANOWIENIE z dnia 27 września 2000 r. Sygn. U. 5/00. Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska przewodnicząca Jerzy Ciemniewski sprawozdawca Lech Garlicki 194 POSTANOWIENIE z dnia 27 września 2000 r. Sygn. U. 5/00 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska przewodnicząca Jerzy Ciemniewski sprawozdawca Lech Garlicki po rozpoznaniu

Bardziej szczegółowo

5. Prawo do kandydowania, czyli uzyskania mandatu w wyniku wyborów to: a) Bierne prawo wyborcze. b) Prawo do wybierania. c) Czynne prawo wyborcze.

5. Prawo do kandydowania, czyli uzyskania mandatu w wyniku wyborów to: a) Bierne prawo wyborcze. b) Prawo do wybierania. c) Czynne prawo wyborcze. 1. Periodyczne odnawianie składu parlamentarnego w wyniku decyzji podejmowanych w szczególnej procedurze przez ogół obywateli posiadających pełnię praw politycznych to: a) Referendum. b) Wybory parlamentarne.

Bardziej szczegółowo

FUNKCJONOWANIE I ORGANIZACJA SEJMU, SENATU. PRAWA I OBOWIĄZKI PARLAMENTARZYSTY

FUNKCJONOWANIE I ORGANIZACJA SEJMU, SENATU. PRAWA I OBOWIĄZKI PARLAMENTARZYSTY FUNKCJONOWANIE I ORGANIZACJA SEJMU, SENATU. PRAWA I OBOWIĄZKI PARLAMENTARZYSTY Rozdział IV SEJM I SENAT Art. 95. Władzę ustawodawczą w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sejm i Senat. Sejm sprawuje kontrolę

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 4 lipca 2003 r. III SW 124/03

Uchwała z dnia 4 lipca 2003 r. III SW 124/03 Uchwała z dnia 4 lipca 2003 r. III SW 124/03 Konstytucyjne prawo obywatela do udziału w referendum ma pierwszeństwo przed przepisem ustanawiającym warunki dokumentowania obywatelstwa polskiego przez osobę

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units SYLABUS KIERUNEK STUDIÓW PRAWO, TRYB STACJONARNY STOPIEŃ EDUKACJI: STUDIA MAGISTERSKIE Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units II.B. l Nazwa przedmiotu ( course title) PRAWO

Bardziej szczegółowo

WŁADZA SĄDOWNICZA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości

WŁADZA SĄDOWNICZA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości Sądy są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

Kalendarium wyborów samorządowych 2014

Kalendarium wyborów samorządowych 2014 Kalendarium wyborów samorządowych 2014 Zawiadomienie PKW bądź komisarza wyborczego o utworzeniu komitetu wyborczego wyborców. Data: 2014-09-06 Termin: do 70 dnia przed dniem wyborów Podstawa prawna: art.

Bardziej szczegółowo

Art. 118 ust. 2 ustawy o PSP przewiduje, że od kary upomnienia wymierzonej przez

Art. 118 ust. 2 ustawy o PSP przewiduje, że od kary upomnienia wymierzonej przez RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich dr Janusz KOCHANOWSKI Warszawa, dnia 11/09/2006 r. RPO-510021-IX-905/05/WK 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI

Spis treści. Przedmowa... XI Przedmowa...................................................... XI Wykaz skrótów................................................... XIII Rozdział I. Konstytucyjne zasady prawa i ich znaczenie dla interpretacji

Bardziej szczegółowo

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r.

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. BL-112-265-TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 22 WRZEŚNIA 2015 R. (SYGN. AKT P 37/14) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. - KODEKS KARNY I. METRYKA

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA

PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA PAŃSTWOWA KOMISJA WYBORCZA Warszawa, dnia 30 czerwca 2014 r. ZPOW-703-114/14 INFORMACJA o zasadach i sposobie zgłaszania list kandydatów na radnych w wyborach do rad gmin (rad miejskich, rad miast) w gminach

Bardziej szczegółowo