Badanie gleby 311[24].Z1.03

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Badanie gleby 311[24].Z1.03"

Transkrypt

1 MINISTERSTWO EDUKACJI i NAUKI Ligia Tuszyńska Badanie gleby 311[24].Z1.03 Poradnik dla ucznia Wydawca: Instytut Technologii Eksploatacji Państwowy Instytut Badawczy Radom 2005

2 Recenzenci: mgr inż. Małgorzata Matuszewska mgr inż. Dorota Wierzbowska Opracowanie redakcyjne: mgr inż. Katarzyna Maćkowska Konsultacja: dr hab. Barbara Baraniak Korekta: mgr inż. Teresa Sagan Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 311[24].Z1.03 Badanie gleby zawartego w programie nauczania dla zawodu technik ochrony środowiska. Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji Państwowy Instytut Badawczy, Radom

3 SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 4 2. Wymagania wstępne 6 3. Cele kształcenia 7 4. Materiał nauczania Procesy glebotwórcze Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Struktura gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Żyzność gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Klasyfikacja gleb Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Profile glebowe Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Przyczyny niszczenia i ubytku gleb Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Zanieczyszczenia gleb Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Metody badania gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Aparatura do badania gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające 40 2

4 Ćwiczenia Sprawdzian postępów Oznaczanie struktury, cech fizycznych i chemicznych gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Ocena jakości gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Metody opracowywania wyników badań gleb Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy podczas pobierania prób i 52 badania gleby Materiał nauczania Pytania sprawdzające Ćwiczenia Sprawdzian postępów Sprawdzian osiągnięć Literatura 59 3

5 1. WPROWADZENIE Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiadomości na temat gleb. W poradniku zamieszczono: wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, materiał nauczania, pigułkę wiadomości teoretycznych niezbędnych do opanowania treści jednostki modułowej, zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy już opanowałeś podane treści, ćwiczenia pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności praktyczne, sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań i pytań. Pozytywny wynik sprawdzianu potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że nabrałeś wiedzy i umiejętności z zakresu tej jednostki modułowej, literaturę uzupełniającą. W materiale nauczania zostały omówione zagadnienia dotyczące procesów glebotwórczych, struktury gleby, żyzności gleby, klasyfikacji gleb, przyczyn niszczenia i ubytku gleb, stanu gleb w Polsce, metod badania gleb, oceny stopnia zanieczyszczenia gleb, oceny jakości gleby. Przy wyborze odpowiednich treści pomocny będzie nauczyciel, który wskaże Ci metody badania gleb oraz sposoby zapisywania wyników badań gleb. Z rozdziałem Pytania możesz zapoznać się: przed przystąpieniem do rozdziału Materiał nauczania poznając przy tej okazji wymagania wynikające z potrzeb zawodu, a po przyswojeniu wskazanych treści, odpowiadając na te pytania sprawdzisz stan swojej gotowości do wykonywania ćwiczeń, po zapoznaniu się z rozdziałem Materiał nauczania, by sprawdzić stan swojej wiedzy, która będzie Ci potrzebna do wykonywania ćwiczeń. Kolejny etap poznawania przez Ciebie materiału to wykonywanie ćwiczeń, których celem jest uzupełnienie i utrwalenie informacji o poznanych celach, zasadach i metodach badania gleb. Wykonując ćwiczenia przedstawione w poradniku lub zaproponowane przez nauczyciela, będziesz poznawał cele, stan, organizację badania gleb oraz zmiany zachodzące w środowisku glebowym między innymi na podstawie informacji podanych w materiale nauczania i w instrukcjach ćwiczeń dotyczących: pobierania, znakowania i przechowywania próbek gleby do badań laboratoryjnych, badania składu mechanicznego wybranych próbek, oznaczania zawartości próchnicy i odczynu próbek gleby, wykrywaniu obecności ołowiu w próbach gleby pobranych z terenów skażonych, porównywaniu otrzymanych wyników w określonych odstępach czasu. Po wykonaniu zaplanowanych ćwiczeń, sprawdź poziom swoich postępów, wykonując test Sprawdzian postępów, zamieszczony jest zawsze po podrozdziale Ćwiczenia. W tym celu: przeczytaj pytania i odpowiedz na nie, podaj odpowiedź wstawiając X w podane miejsce, wpisz TAK jeśli Twoja odpowiedź na pytanie jest prawidłowa, wpisz NIE jeśli Twoja odpowiedź na pytanie jest niepoprawna. 4

6 Odpowiedzi NIE wskazują luki w Twojej wiedzy, informują Cię również jakich elementów materiału nauczania jeszcze dobrze nie poznałeś. Oznacza to także powrót do treści, które nie są dostatecznie opanowane. Poznanie przez Ciebie wszystkich lub określonej części wiadomości o badaniu gleb będzie stanowiło dla nauczyciela podstawę przeprowadzenia sprawdzianu poziomu przyswojonych wiadomości i ukształtowanych umiejętności. W tym celu nauczyciel posłuży się Zestawem testów zawierającym różnego rodzaju zadania. W rozdziale 5 tego poradnika jest zamieszczony przykład takiego Zestawu zadań testowych, zawiera on: instrukcję, w której omówiono tok postępowania podczas przeprowadzania sprawdzianu, przykładową kartę odpowiedzi, w której, w wolnych miejscach wpisz odpowiedzi na pytania zadania. Będzie to stanowić dla Ciebie trening przed sprawdzianem zaplanowanym przez nauczyciela. 5

7 2. WYMAGANIA WSTĘPNE Przystępując do realizacji programu nauczania jednostki modułowej powinieneś umieć: wyszukiwać podstawowe informacje na temat rodzajów gleb i procesów glebotwórczych, charakteryzować pierwiastki chemiczne, wyszukiwać informacje w różnych źródłach, selekcjonować, porządkować i przechowywać informacje, dokumentować, notować i selekcjonować informacje, przeprowadzać nieskomplikowane rozumowania matematyczne, posługiwać się rocznikiem statystycznym, komputerem podczas wyszukiwania danych i przeprowadzania ćwiczeń, interpretować związki wyrażone za pomocą wzorów, wykresów, schematów, diagramów, tabel, obserwować i opisywać zjawiska przyrodnicze, dostrzegać i opisywać związki między naturalnymi składnikami środowiska, człowiekiem i jego działalnością, oceniać własne możliwości sprostania wymaganiom stanowiska pracy i wybranego zawodu, posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu ochrony środowiska, a także bezpieczeństwa i higieny pracy, obsługiwać komputer na poziomie podstawowym. 6

8 3. CELE KSZTAŁCENIA W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: dokonać analizy procesów glebotwórczych, określić czynniki wpływające na żyzność gleby, określić strukturę gleby, dokonać analizy typowych profili glebowych, scharakteryzować przyczyny niszczenia i ubytku gleb, określić przyczyny i skutki zanieczyszczenia gleb, sklasyfikować gleby, dobrać metody badania gleby, określić wpływ zanieczyszczenia gleb na środowisko i życie człowieka, zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymaganiami ergonomii, zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpożarowej, pobrać próbki gleby do badania, posłużyć się aparaturą pomiarową do badania gleby, zbadać właściwości fizyczne i chemiczne gleby, ocenić wartość pokarmową gleby, zinterpretować wyniki badań gleby w odniesieniu do obowiązujących wymagań, ocenić wpływ czynników środowiska na stan gleby, opracować wyniki badań, wykorzystując techniki komputerowe, zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy podczas pobierania próbek i badania gleby. 7

9 4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Procesy glebotwórcze Materiał nauczania Gleba jest to przekształcona i ożywiona powierzchniowa część gruntu. Wytworzona z różnych skał w skutek działania klimatu, organizmów żywych, wody, rzeźby terenu, czasami przy udziale człowieka. Wykazuje zdolność do produkowania roślin, co odróżnia ją od martwej skały. Znaczący wpływ na kształtowanie się gleb ma czas trwania poszczególnych procesów. Proces glebotwórczy to działanie zespołu czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych przekształcające skały i inne powierzchniowe utwory geologiczne w glebę o określonych właściwościach biochemicznych i morfologicznych. Procesy glebotwórcze prowadzą do wytworzenia charakterystycznych dla danego środowiska gleb. Czynniki glebotwórcze to: klimatyczne (opady, temperatura, wiatr), geologiczne (skład skały macierzystej, rzeźba terenu), biologiczne (wpływ organizmów glebowych - edafonu), gospodarcze (działalność człowieka). Procesy kształtujące glebę to: a) procesy przygotowawcze tak zwane wietrzenie proces ten prowadzi do rozdrobnienia skał oraz tworzenia się nowych, wtórnych minerałów; powierzchnia staje się przepuszczalna dla wody i powietrza; w takich warunkach mogą rozwijać się korzenie roślin; b) właściwe procesy glebotwórcze podczas ich trwania następuje przeobrażenie substratu glebowego w utwór częściowo ożywiony przy udziale organizmów żywych, głównie drobnoustrojów, które wzbogacają go w próchnicę, witaminy, enzymy, hormony; c) procesy przemieszczania produktów wietrzenia i humifikacji (powstawania próchnicy) procesy te mogą prowadzić do koncentracji pewnych składników w jednym miejscu, a ich ubytku w innych. Podczas tych procesów następuje przemieszanie się materiałów chemicznych wywołane przemywaniem pionowym i poziomym. Pierwszy etap tworzenia się gleb to wietrzenie podłoża. Jego intensywność zależy od klimatu oraz rodzaju wietrzejącej skały. Następnie rozpoczyna się działalność organizmów żywych: bakterii, grzybów, mchów i porostów. Ze względu na różną aktywność organizmów na poszczególnym podłożu, w różnym tempie zachodzą przemiany chemiczne. Drugi etap procesu glebotwórczego dokonuje się pod wpływem wkraczającej roślinności trawiastej i wysokiej. Rośliny odżywiają się składnikami mineralnymi podłoża. Rozwijające się jednocześnie drobnoustroje przyspieszają rozkład obumierających roślin, co sprzyja wytwarzaniu się próchnicy. Ta z kolei wykorzystywana jest ponownie przez rosnące na tym podłożu rośliny. W końcowym kształtowaniu się gleby uczestniczą, więc: mikroflora oraz fauna glebowa. Dlatego też takie same gleby mogą powstawać na różnym podłożu skalnym. Czarnoziemy, gleby brunatne, gleby płowe mogą powstawać na lessach, a czarne ziemie, gleby brunatne, gleby płowe - na glinach morenowych. Na niektórych skałach powstaje tylko jeden rodzaj gleb na przykład: rędziny zawsze powstają na skałach węglanowych lub siarczanowych. Każda gleba ma w przekroju charakterystyczny wygląd i budowę, czyli tak zwany profil. Można odczytać z niego poszczególne warstwy glebowe powstałe w wyniku działania czynników glebotwórczych. Wygląd i budowa profilu świadczą o kierunku procesów 8

10 glebotwórczych i wskazują, w jakim stadium rozwoju znajduje się dana gleba. Procesy glebotwórcze przebiegają w określonych warunkach klimatycznych, na określonych skałach macierzystych, pod wpływem określonej szaty roślinnej i prowadzą do ukształtowania się odpowiednich typów gleb. Do podstawowych procesów glebotwórczych zalicza się: 1. Proces inicjalny prowadzący do powstania gleb prymitywnych, przy udziale zbiorowisk drobnoustrojów, mchów, porostów, 2. Proces przemywania (płowienia) polegający na wypłukiwaniu z górnych poziomów gleby minerałów bez ich uprzedniego rozkładu, 3. Proces bielicowania przebiega przy kwaśnym odczynie gleby zwłaszcza w lasach iglastych. Polega na wypłukiwaniu w głąb profilu gleby produktów rozkładu minerałów. Przemieszczeniu ulegają zwłaszcza żelazo i glin tworząc łatwo rozpuszczalne kompleksowe związki z substancjami humusowymi, 4. Proces oglejenia to zespół zjawisk polegający na redukcji (odtlenianiu) mineralnych części utworu glebowego w warunkach dużej wilgotności w obecności substancji organicznej. Gleby lub oglejone poziomy glebowe mają charakterystyczne niebieskozielonkawe zabarwienie. Proces ten przebiega najczęściej w poziomach nadmiernie wilgotnych, zatem o ograniczonej ilości powietrza, 5. Proces brunatnienia jest typowy dla wielogatunkowych lasów liściastych. Polega na rozkładzie glinokrzemianów i wydzieleniu zawartego w nich żelaza, nadając glebie charakterystyczną barwę: od żółtobrunatnej poprzez ceglastą lub czerwonobrunatną po brunatną, 6. Proces bagienny to długotrwałe przemiany chemiczne i strukturalne, którym poddawane są szczątki roślin bagiennych w warunkach stałej, nadmiernej wilgotności i braku dostępu powietrza (anaerobiozy). W taki sposób tworzą się muły lub torfy, 7. Proces murszenia przebiega po odwodnieniu torfowiska w warstwach gleb mułowych, torfowych i gytiowych po ustaniu anaerobiozy, czyli po ustaleniu się warunków tlenowych (aerobowych). Jest to złożony proces biochemiczny, prowadzący do humifikacji (próchnienia) i częściowej mineralizacji masy torfowej. W wyniku tego zanika pierwotna włóknista struktura torfu. Odwodniony torf, muł czy gytia kurczą się i pękając tworzą drobne bryły. W dalszym procesie murszenia bryły te dzielą się, tworząc ziarna powstającego murszu. Cechą charakterystyczną procesów glebotwórczych jest wzajemne oddziaływanie masy mineralnej gleby oraz organizmów żywych i martwych. W glebie zachodzą złożone procesy rozkładu i przeobrażania substancji organicznej, a procesy dominujące w poszczególnych etapach rozkładu można określić na podstawie produktów końcowych. Są to: mineralizacja, humifikacja czyli tworzenie się próchnicy, torfienie, murszenie, zwęglanie (karbonizacja). Zróżnicowanie skały macierzystej, urozmaicona rzeźba terenu i odmienny klimat sprzyjają tworzeniu się różnych typów gleb. 9

11 Tabela 1. Rodzaje typy gleb w zależności od utworu macierzystego (Grochowicz E., Korytkowski J.: Ochrona gleb, WSiP, Warszawa 1997) Typ gleby Gleby inicjalne skaliste Gleby inicjalne luźne Gleby inicjalne ilaste Gleby bezwęglanowe słabo wykształcone ze skał masywnych Gleby słabo wykształcone ze skał luźnych Rędziny Czarnoziemy Gleby brunatne Gleby płowe Gleby bielicowe Gleby bagienne Mady Utwór macierzysty Skały lite niewapienne granity, gnejsy, piaskowce Utwory niespoiste Kwarcowo-krzemianowe, żwiry, piaski Łupki, gliny, iły Skały niewapienne Piaskowce ubogie w związki zasadowe Skały wapienne różnych formacji geologicznych, wapienie, margle, opoki, dolomity, gipsy Lessy Gliny morenowe, pyły, piaski gliniaste, a w terenach górskich: piaskowce, granity i gnejsy Gliny zwałowe, utwory pyłowe, piaski Piaski wydmowe, granity Muły, torfy Lżejsze osady aluwialne, głównie mułki Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Co to jest gleba? 2. Na czym polega proces glebotwórczy? 3. Jakie znasz procesy glebotwórcze? 4. Jakie czynniki mają wpływ na proces tworzenia się gleb? 5. Na czym polega proces inicjalny? 6. Na czym polega proces wymywania? 7. Na czym polega proces bielicowania? 8. Na czym polega proces oglejenia? 9. Na czym polega proces bagienny? 10. Na czym polega proces murszenia? 10

12 Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Podaj definicję pojęcia gleba. 1) wyszukać w trzech niezależnych źródłach: Internecie, podręczniku, słowniku geograficznym, definicję pojęcia gleba, 2) zanotować definicję, podając ich źródło. słownik geograficzny, podręcznik, dostęp do Internetu, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 2 Przedstaw następujące po sobie procesy glebotwórcze. 1) wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat procesów glebotwórczych, 2) zanotować poszczególne etapy powstawania gleby, 3) korzystając z literatury, krótko scharakteryzować proces glebotwórczy. literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia, mapa Gleby w atlasie. Ćwiczenie 3 Scharakteryzuj rodzaj gleb występujący w Twojej okolicy. 1) zapoznać się z mapą Gleby w atlasie, 2) na podstawie informacji znalezionych w atlasie zanotować, jaki typ gleb występuje w Twojej okolicy, 3) scharakteryzować wskazany przez siebie rodzaj gleby. atlas, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. 11

13 Sprawdzian postępów Czy potrafisz: 1) wyjaśnić pojęcie gleba? 2) scharakteryzować, na czym polega proces glebotwórczy? 3) wymienić różne typy gleb? 4) opisać proces inicjalny? 5) scharakteryzować proces wymywania? 6) opisać proces oglejenia? 7) opisać proces bagienny? 8) opisać proces murszenia? 9) wymienić czynniki glebotwórcze? Tak Nie 12

14 4.2. Struktura gleby Materiał nauczania Struktura gleby to kształt, jaki przybiera ona zgodnie z jej chemicznymi i fizycznymi właściwościami. Każda odrębna jednostka struktury gleby nazywana jest agregatem. Typy agregatów strukturalnych gleb mineralnych to: struktura warstwowa (cienkie, poziomo ułożone płytki na przykład w madach), struktura słupkowa (agregaty o kształcie wydłużonym, ułożone pionowo gleby klimatu suchego i półsuchego), struktura pryzmatyczna (iły, gliny ciężkie), struktura sferyczna (agregaty kuliste). Struktury agregatów gleb organicznych to: gruzełkowata, koksikowa, proszkowa, ziarnista, gąbczasta, włóknista, kawałkowa, amorficzna, galaretowata. Gleby niestrukturalne mają tak zwaną strukturę rozdzielnocząsteczkową. Agregaty nie mają wyraźnego kształtu: strukturę ziarnistą posiada piasek, którego pojedyncze ziarenka nie łączą się w jedną masę, struktura masywna występuje, gdy gleba zlepia się, nie tworząc przy tym żadnych konkretnych form. Często w próbkach gleby spotyka się więcej niż jeden typ struktury. Gleba strukturalna: wykazuje najkorzystniejsze właściwości powietrzne i cieplne, jest bardziej urodzajna niż gleba niestrukturalna, zabezpiecza potrzebne roślinie ilości wody, powietrza i składników pokarmowych. Trwałości struktury glebowej sprzyja: stosowanie właściwego płodozmianu, racjonalne zabiegi agrotechniczne: odpowiednie melioracje, właściwe nawożenie nawozami organicznymi i mineralnymi. Struktura gruzełkowata i ziarnisto-gruzełkowata jest najkorzystniejszą dla rozwoju roślin. Stwarza dobre warunki, dzięki: zatrzymywaniu wody w wąskich kanalikach, wypełnieniu przestrzeni powietrzem, dobrej pojemności wodnej, zdolności szybkiego pochłaniania nadmiaru wody, powodującej szybkie ogrzewanie gleby, rozwijających się w niej pożytecznych mikroorganizmów, zawartości próchnicy. Porowatość gleby suma wszystkich wolnych przestrzeni pomiędzy cząstkami i gruzełkami przypadających na określoną jednostkę objętości gleby. Porowatość gleby zależy od: 13

15 struktury gleby, składu mechanicznego gleby, wilgotności gleby, temperatury gleby, działalności korzeni i zwierząt glebowych. Największą porowatość do 85% wykazują gleby torfowe, najmniejszą gleby ilaste. Zwięzłość gleby siła, z jaką poszczególne cząstki gleby są ze sobą spojone. Zależy od: składników mechanicznych gleby, wilgotności, zasobności w związki wapnia Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Czym jest struktura gleby? 2. Jakie znasz rodzaje gleb strukturalnych? 3. Jakie gleby należą do niestrukturalnych? 4. Czym różni się gleba strukturalna od gleby niestrukturalnej? 5. Jakie są rodzaje struktur gleb mineralnych? 6. Jakie są rodzaje struktur gleb organicznych? 7. Jakie właściwości ma gleba strukturalna? 8. Jaka struktura gleby jest najkorzystniejsza dla rozwoju roślin? 9. Jakie warunki glebowe są niezbędne do rozwoju roślin? 10. Co to jest porowatość gleby? 11. Jak wytłumaczysz pojęcie zwięzłość gleby? Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Przedstaw znaczenie struktury gleby dla rozwoju roślin. 1) zapoznać się z materiałem dydaktycznym, 2) zanotować, jakie czynniki sprzyjają rozwojowi roślin i jaki rodzaj gleb ma takie właściwości. poradnik dla ucznia, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 2 Określ strukturę próby glebowej. 1) przyjrzeć się otrzymanej od nauczyciela próbce gleby, 14

16 2) rozłożyć i osuszyć otrzymaną próbkę gleby, 3) używając szklanego pręcika rozdzielić poszczególne składniki gleby, 4) obejrzeć za pomocą lupy elementy gleby, 5) określić strukturę próbki gleby. próbka gleby, lupa, szklany pręcik, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 3 Określ zawartość wody w glebie. 1) otrzymać od nauczyciela próbkę gleby pobranej z głębokości 15 cm, 2) rozcierając w dłoni grudkę, zbadać ją dotykiem palców, 3) zawinąć próbkę gleby w bibułę i ścisnąć w dłoni, 4) na podstawie obserwacji oraz tabeli wilgotności gleby określić wilgotność badanej gleby. próbka gleby z głębokości około 15 cm, tabela wilgotności gleby, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia Sprawdzian postępów Czy potrafisz: 1) wymienić rodzaje struktury gleby? 2) zdefiniować termin struktura gleby? 3) scharakteryzować rodzaje gleb strukturalnych? 4) scharakteryzować rodzaje gleb niestrukturalnych? 5) wymienić struktury agregatów gleb organicznych? 6) wyjaśnić termin porowatość gleby? 7) wyjaśnić znaczenie struktury gleb? Tak Nie 15

17 4.3. Żyzność gleby Materiał nauczania Żyzność gleby to zdolność gleby do przekazywania bytującym na niej roślinom składników pokarmowych, wody, powietrza, ciepła itp. Najważniejsze właściwości określające stan żyzności gleby to: profil glebowy, skład granulometryczny, porowatość, właściwości cieplne, właściwości wodne, właściwości powietrzne poszczególnych poziomów profilu, zasobność w składniki pokarmowe, zawartość substancji toksycznych, odczyn i zawartość węglanów, właściwości sorpcyjne, buforowość, zawartość substancji organicznej, skład edafonu glebowego. Wskaźnikiem żyzności gleby jest: liczba gatunków lub organizmów żywych, którym dana gleba może zapewnić warunki rozwoju gleba jest tym żyźniejsza im więcej i bardziej wymagających gatunków roślin znajduje w niej odpowiednie dla siebie warunki wzrostu, rozwoju i plonowania, przyrost biomasy następujący na różnych glebach: o takiej samej zasobności, w takich samych warunkach klimatycznych, poddanych identycznym zabiegom agrotechnicznym, na tej samej powierzchni i w tym samym czasie. Wpływ działalności człowieka na żyzność gleb: nawożenie, nawadnianie, rekultywacja, drenowanie, przeciwdziałanie degradacji gleb. Dla określenia żyzności gleby bada się zawartość azotu, fosforu i potasu w próbach gleby. Pojęciem związanym z żyznością gleby jest urodzajność gleby. Urodzajność gleby to zdolność gleby do plonowania w określonych warunkach siedliskowych i przy zastosowaniu zabiegów agrotechnicznych. Na urodzajność gleby wpływają wszystkie jej właściwości. Każde siedlisko wymaga prowadzenia odpowiednich zabiegów agrotechnicznych, agrochemicznych oraz ochrony gleby przed czynnikami degradującymi środowisko glebowe Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Czym jest żyzność gleby? 2. Co wpływa na żyzność gleb? 3. Jakie są wskaźniki żyzności gleb? 4. Zawartość jakich pierwiastków określa żyzność gleb? 5. W jaki sposób można wpływać na żyzność gleb? 6. Czym jest urodzajność gleby? 7. Jaka jest różnica pomiędzy żyznością a urodzajnością gleby? 16

18 Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Przedstaw czynniki wpływające na żyzność gleby. 1) zapoznać się z materiałem dydaktycznym, 2) zanotować zdobyte informacje i krótko uzasadnić swój wybór. materiały dydaktyczne, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 2 Korzystając z atlasu, sporządź tabelę zawierającą informacje na temat najbardziej urodzajnych terenów w Polsce. Żyzność gleb w poszczególnych województwach Polski oceń w sali od 1 do 5. Zwróć uwagę na wynik Twojego regionu. Czy otrzymane dane zgodne są z Twoimi obserwacjami? 1) wyszukać w atlasie mapę gleb, 2) sporządzić tabelę, w której wpiszesz województwa i skalę urodzajności gleb, 3) wypełnić tabelę, 4) krótko opowiedzieć o otrzymanych rezultatach, 5) odnieść swoje własne obserwacje z regionu zamieszkania do otrzymanych rezultatów. atlas, tabela do odnotowania wyników zadania Sprawdzian postępów Czy potrafisz: 1) wyjaśnić termin żyzność gleby? 2) zdefiniować termin urodzajność gleby? 3) wymienić czynniki wpływające na żyzność gleby? 4) wymienić pierwiastki chemiczne świadczące o żyzności gleby wskaźniki żyzności gleby? 5) scharakteryzować różnicę pomiędzy żyznością a urodzajnością gleby? 6) wskazać różnicę między żyznością a urodzajnością gleb? Tak Nie 17

19 4.4. Klasyfikacja gleb Materiał nauczania Oceniając przydatność użytkową gleb, należy zwrócić uwagę na kategorie użytkowe gleb. Do najważniejszych kategorii zaliczamy: gleby orne (gleby uprawne) odznaczają się dużym dynamizmem procesów glebotwórczych, dzięki uprawie, nawożeniu i nawadnianiu. W glebach tych następuje intensywniejszy rozkład substancji mineralnych i organicznych, gleby darniowe (łąkowo-pastwiskowe), gleby leśne, grunty pod wodami. W Polsce, mimo zmian, największą powierzchnię (51,7% w 2003 r.) zajmują nadal gleby orne. Gleby orne podlegają klasyfikacji w oparciu o wartość rolniczą gleb określaną jako bonitacja. W ramach poszczególnych kategorii użytkowych gleb Rozporządzeniem Rady Ministrów z 8 stycznia 1957 r. w sprawie klasyfikacji gruntów, wprowadzono Tabelę Klasyfikacji Gruntów (Dz. U. Nr 5, poz. 21) zawierającą szczegółowe kryteria bonitacyjne. Podstawą zaliczania gleb do danej klasy bonitacyjnej są przede wszystkim właściwości gleb i warunki przyrodnicze terenu, decydujące o ich urodzajności. Klasyfikacja gleb ornych oparta jest głównie na badaniach terenowych odkrywek glebowych i określania ich właściwości. Klasy bonitacyjne gleb ornych: Klasa I gleby orne najlepsze, Klasa II gleby orne bardzo dobre, Klasa III a gleby orne dobre, Klasa III b gleby orne średnio dobre, Klasa IV a gleby orne średniej jakości lepsze, Klasa IV b gleby orne średniej jakości gorsze, Klasa V gleby orne słabe, Klasa VI gleby orne najsłabsze, Klasa VI Rz gleby pod zalesienia. W przypadku terenów zielonych (bonitacja użytków zielonych) wyodrębnia się sześć klas bonitacyjnych. Struktura użytkowania gruntów w Polsce ulega nieustannym zmianom ze względu na: ewolucję gleb, rozwój mechanizacji chemizację upraw, degradację środowiska naturalnego, upływ czasu. Powierzchnia użytków rolnych ciągle maleje, wzrasta natomiast powierzchnia lasów i zadrzewień Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie znasz kategorie użytkowe gleb? 2. Czym charakteryzują się gleby orne? 18

20 3. Co oznacza termin bonitacja gleb? 4. Jakie są klasy bonitacyjne gruntów ornych w Polsce? 5. Czym charakteryzuje się klasa bonitacyjna I, II, III i IV? 6. Jakie klasy bonitacyjne gruntów ornych występują w Twojej okolicy? 7. Jakie czynniki wpływają na zmianę struktury użytkowania gruntów w Polsce? Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Przedstaw klasy bonitacyjne gruntów ornych występujących w Polsce. 1) zapoznać się z materiałem dotyczącym klasyfikacji gruntów ornych, 2) skonstruować tabelę, 3) wpisać w tabeli klasy bonitacyjne gruntów ornych w Polsce, 4) scharakteryzować wymienione klasy bonitacyjne. atlas, dane dotyczące klasyfikacji gleb w Polsce, literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 2 Opracuj wraz z kolegami mapę gruntów ornych Polski. Przygotujcie mapę w formie plakatu. Zaprezentujcie mapę reszcie klasy. 1) zapoznać się z mapą Polski otrzymaną od nauczyciela, 2) wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat występowania poszczególnych klas bonitacyjnych gruntów ornych w Polsce, 3) nanieść zdobyte dane na mapę plakat, 4) oznaczyć różnymi kolorami poszczególne klasy bonitacyjne gleb, 5) zaprezentować kolegom wynik pracy. literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia, kopia schemat mapy Polski w formacie A4, atlas, dane dotyczące klas bonitacyjnych gruntów ornych w Polsce Sprawdzian postępów Czy potrafisz: 1) wyjaśnić pojęcie bonitacja gleb? 2) wymienić klasy bonitacyjne gruntów ornych w Polsce? 3) scharakteryzować każdą z klas bonitacyjnych gruntów ornych? 4) odnaleźć informacje na temat klasyfikacji gleb w literaturze? 5) odnaleźć informacje na temat klasyfikacji gleb w atlasie? 6) wymienić klasy bonitacyjne gruntów ornych w Twojej okolicy? Tak Nie 19

21 4.5. Profile glebowe Materiał nauczania Profil glebowy to pionowy przekrój gleby składający się z poziomów genetycznych formujących się podczas procesu glebotwórczego. Występujące w glebie poziomy mówią o jej genezie i pozwalają na klasyfikację gleb. Poziomy genetyczne różnią się barwą, stopniem koncentracji składników, strukturą itp. Im gleba jest starsza tym profil jej jest bardziej zróżnicowany, a poziomy wyraźniej wykształcone. Rozpoznając i opisując profil glebowy stosuje się umowne symbole, oznaczające kolejne poziomy genetyczne: A 0 poziom ściółki A 1 poziom próchniczy A poziom akumulacyjny A 2 poziom eluwialny B poziom iluwialny G poziom glejowy C poziom skały macierzystej D poziom skały podścielającej Rys. 1 Profil glebowy (Łopata K. Rudnik E.: Tajemnice gleby Chroń swoje środowisko. WSiP, Warszawa 1997) 1. Poziom akumulacyjny (A) powstaje w wyniku nagromadzenia się składników organicznych, próchnicy i składników mineralnych w wierzchniej warstwie gleby. Poziom ten dzieli się na: poziom ściółki (A 0 ), poziom próchniczy (A 1 ). Poziom próchniczy występuje we wszystkich glebach mineralnych z wyjątkiem bielic. Charakteryzuje się różną miąższością i barwą od jasnoszarej do czarnej w zależności od stopnia zmumifikowania materii organicznej. Stanowi główną strefę rozwoju korzeni roślin, 2. Poziom eluwialny (wymywania) (A 2 ) powstaje wskutek działania zakwaszonych roztworów glebowych, które przesiąkają w głąb profilu glebowego. Poziom ten ma zawsze jasne zabarwienie, które pochodzi od krzemionki powstającej w czasie chemicznego wietrzenia glinokrzemianów, 3. Poziom iluwialny (wmycia) (brunatnienia) (B) powstaje na skutek strącenia się związków wymywanych z wyższych części profilu glebowego w niższe. Są to sole żelaza, glinu, fosforu, wapnia, magnezu oraz koloidy organiczne. Poziom ten ma zabarwienie od rdzawoszarego poprzez jasnobrunatny po brunatny, 4. Poziom glejowy (G) powstaje w warunkach nadmiernego uwilgotnienia i słabego przewietrzenia gleby. Poziom ten zabarwiony jest na kolor zielonkawoniebieski, pochodzący id związków żelaza (II); 5. Poziom skały macierzystej (C) stanowi część profilu glebowego w minimalnym stopniu zmienioną przez procesy glebotwórcze. Znajomość geologicznego pochodzenia skały 20

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA Opracowanie wyników i sprawozdania z wykonanych badań

Bardziej szczegółowo

Powierzchniowa warstwa litosfery to pedosfera, czyli gleba. Jest ona kluczową częścią ekosystemów lądowych. Znajdują się tu mineralne składniki

Powierzchniowa warstwa litosfery to pedosfera, czyli gleba. Jest ona kluczową częścią ekosystemów lądowych. Znajdują się tu mineralne składniki Powierzchniowa warstwa litosfery to pedosfera, czyli gleba. Jest ona kluczową częścią ekosystemów lądowych. Znajdują się tu mineralne składniki odżywcze roślin. Następują tu też procesy chemicznego rozkładu

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tak ważną role pełni gleba?

Dlaczego tak ważną role pełni gleba? Gleba jest to powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej powstała ze skały macierzystej, będącą siedliskiem życia producentów. Ta rozdrobniona skała macierzysta charakteryzuje się urodzajnością tzn. zdolnością

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa 15

Spis treści. Przedmowa 15 Spis treści Przedmowa 15 Rozdział 1. Teoretyczne podstawy żywienia roślin (Andrzej Komosa) 19 1.1. Żywienie roślin przedmiot badań i związek z innymi naukami 19 1.2. Żywienie roślin czy nawożenie roślin

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz Badania ekologiczno-gleboznawcze

Księgarnia PWN: Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz Badania ekologiczno-gleboznawcze Księgarnia PWN: Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz Badania ekologiczno-gleboznawcze CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawowe wiadomości o glebach. Gleby i procesy glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

ANALIZA MAKROSKOPOWA

ANALIZA MAKROSKOPOWA ANALIZA MAKROSKOPOWA Wprowadzenie Metoda makroskopowa polega na przybliżonym określeniu rodzaju, nazwy, niektórych cech fizycznych oraz stanu badanego gruntu bez użycia przyrządów. Stosuje się ją w terenie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI SZKOŁA NAUK TECHNICZNYCH MICHAŁ DRAB EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM MONOGRAFIA Redakcja Wydawnictw

Bardziej szczegółowo

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna.

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Zanieczyszczenie wód - niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych wody spowodowane wprowadzaniem w nadmiarze

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Stan czystości środowiska w moim mieście

Stan czystości środowiska w moim mieście PROJEKT PRZYRODNICZY Stan czystości środowiska w moim mieście 1. Organizacja: realizacja projektu odbywa się na poziomie klas 6, projekt trwa od marca do kwietnia (część praktyczna, doświadczalna, którą

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE NR 4. Zakład Budownictwa Ogólnego. Kruszywa budowlane - oznaczenie gęstości nasypowej - oznaczenie składu ziarnowego

ĆWICZENIE NR 4. Zakład Budownictwa Ogólnego. Kruszywa budowlane - oznaczenie gęstości nasypowej - oznaczenie składu ziarnowego Zakład Budownictwa Ogólnego ĆWICZENIE NR 4 Kruszywa budowlane - oznaczenie gęstości nasypowej - oznaczenie składu ziarnowego Instrukcja z laboratorium: Budownictwo ogólne i materiałoznawstwo Instrukcja

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

Henryk Greinert OCHRONA GLEB

Henryk Greinert OCHRONA GLEB Henryk Greinert OCHRONA GLEB WYDAWNICTWO POLITECHNIKI ZIELONOGÓRSKIEJ Zielona Góra, 1998 Recenzenci: Prof. dr hab. inż. JAN BENDER Akademia Rolnicza w Poznaniu Prof. dr hab. inż. EDWARD NIEDŹWIECKI Akademia

Bardziej szczegółowo

Program zajęć: Przedmiot CHEMIA ROLNA Kierunek: Rolnictwo (studia niestacjonarne) II rok Wykładowca: prof.dr hab. Józefa Wiater Zaliczenie

Program zajęć: Przedmiot CHEMIA ROLNA Kierunek: Rolnictwo (studia niestacjonarne) II rok Wykładowca: prof.dr hab. Józefa Wiater Zaliczenie Program zajęć: Przedmiot CHEMIA ROLNA Kierunek: Rolnictwo (studia niestacjonarne) II rok Zaliczenie przedmiotu: zaliczenie z oceną TEMATY WYKŁADÓW 20 godzin 1.Definicja chemii rolnej, gleba jako środowisko

Bardziej szczegółowo

WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE

WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE Lp. Nazwa zadania Jednostka Kwota w zł I. Analizy fizyczne, fizykochemiczne i chemiczne gleb mineralnych oraz organicznych

Bardziej szczegółowo

1. Pogadanka, praca nad wykresami i schematem, praca w grupach MAGDALENA SZEWCZYK. Dział programowy : Ekologia

1. Pogadanka, praca nad wykresami i schematem, praca w grupach MAGDALENA SZEWCZYK. Dział programowy : Ekologia MAGDALENA SZEWCZYK Dział programowy : Ekologia temat lekcji : Przyczyny i skutki kwaśnych deszczy Cele lekcji w kategoriach czynności uczniów (cele operacyjne): WIADOMOŚCI Uczeń: - podaje definicje kwaśnych

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Przeprowadzono następujące doświadczenie: Wyjaśnij przebieg tego doświadczenia. Zadanie: 3. Zadanie: 4

Zadanie 2. Przeprowadzono następujące doświadczenie: Wyjaśnij przebieg tego doświadczenia. Zadanie: 3. Zadanie: 4 Zadanie: 1 Do niebieskiego, wodnego roztworu soli miedzi wrzucono żelazny gwóźdź i odstawiono na pewien czas. Opisz zmiany zachodzące w wyglądzie: roztworu żelaznego gwoździa Zadanie 2. Przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA z dnia 11 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA WE WŁOCŁAWKU REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ Koordynator ścieżki dr Wojciech Górecki Szczegółowe cele kształcenia i wychowania dla ścieżki ekologicznej

Bardziej szczegółowo

W następującej części pokazanych zostało sześć rodzajów profili gleb oraz przykłady krajobrazu w każdej z lokacji.

W następującej części pokazanych zostało sześć rodzajów profili gleb oraz przykłady krajobrazu w każdej z lokacji. Gleby na świecie W następującej części pokazanych zostało sześć rodzajów profili gleb oraz przykłady krajobrazu w każdej z lokacji. Zdjęcie gleby 1 3: Próbka gleby na łące w południowej części stanu Teksas

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Ochrona Środowiska I Protection of Environment Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Małgorzata Kłyś Zespół dydaktyczny dr Anna Chrzan, dr Małgorzata Kłyś Opis kursu (cele

Bardziej szczegółowo

O/100 g gleby na rok, czyli około 60 kg K 2

O/100 g gleby na rok, czyli około 60 kg K 2 POTAS niezbędny składnik pokarmowy rzepaku kształtujący wielkość i jakość plonu Potas w glebach Całkowita zawartość potasu w glebach wynosi od 0,1 do 3 % i z reguły jest tym niższa, im gleba jest lżejsza.

Bardziej szczegółowo

6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI

6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI 6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI Główne czynniki mające wpływ na powierzchnię ziemi to m.in. mechaniczne niszczenie pokrywy glebowej wskutek procesów urbanizacji, działalności górniczej i niewłaściwie prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 4 Wstępne przygotowanie próbek gleby do badań oraz ustalenie wybranych właściwości fizykochemicznych. 1. Wstęp

Ćwiczenie 4 Wstępne przygotowanie próbek gleby do badań oraz ustalenie wybranych właściwości fizykochemicznych. 1. Wstęp Pracownia specjalizacyjna I rok OŚ II Ćwiczenie 4 Wstępne przygotowanie próbek gleby do badań oraz ustalenie wybranych właściwości fizykochemicznych 1. Wstęp Gleba jest złożonym, dynamicznym tworem przyrody,

Bardziej szczegółowo

Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów

Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów ... kod ucznia Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów Etap I (szkolny) 16 października 2009 roku Wypełnia szkolna komisja konkursowa Zadanie 1. 2. 3. 4. 5. Suma Liczba punktów PoniŜej podano treść

Bardziej szczegółowo

PN-EN ISO 14688-1:2006/Ap1

PN-EN ISO 14688-1:2006/Ap1 POPRAWKA do POLSKIEJ NORMY ICS 93.020 PN-EN ISO 14688-1:2006/Ap1 listopad 2012 Dotyczy PN-EN ISO 14688-1:2006 Badania geotechniczne Oznaczanie i klasyfikowanie gruntów Część 1: Oznaczanie i opis Copyright

Bardziej szczegółowo

Odczyn roztworu Skala ph. Piotr Zawadzki i Aleksandra Jarocka

Odczyn roztworu Skala ph. Piotr Zawadzki i Aleksandra Jarocka Odczyn roztworu Skala ph Piotr Zawadzki i Aleksandra Jarocka Wskaźniki a odczyn Ph Wskaźniki, to związki, które w zależności od odczynu roztworu zmieniają barwę. Najczęściej spotykanymi w naszym otoczeniu

Bardziej szczegółowo

2. Na poniższym rysunku odszukaj i przyporządkuj oznaczonym miejscom następujące pojęcia:

2. Na poniższym rysunku odszukaj i przyporządkuj oznaczonym miejscom następujące pojęcia: 1. W wykropkowane miejsca wpisz nazwy odpowiednich pięter roślinności w Tatrach Wysokich: do 1000 m.n.p.m... do 1250 m.n.p.m... do 1550 m.n.p.m... do 1800 m.n.p.m... do 2300 m.n.p.m... od 2300 m.n.p.m...

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie składu ziarnowego kruszyw z wykorzystaniem próbek zredukowanych

Oznaczanie składu ziarnowego kruszyw z wykorzystaniem próbek zredukowanych dr inż. Zdzisław Naziemiec ISCOiB, OB Kraków Oznaczanie składu ziarnowego kruszyw z wykorzystaniem próbek zredukowanych Przesiewanie kruszyw i oznaczenie ich składu ziarnowego to podstawowe badanie, jakie

Bardziej szczegółowo

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo Tomasz Poskrobko Przemysł produkcja materialna, polegająca na wytwarzaniu wyrobów w sposób masowy, przy użyciu urządzeń mechanicznych, Towary przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 11 września 2014 r. Poz. 1210. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 8 sierpnia 2014 r.

Warszawa, dnia 11 września 2014 r. Poz. 1210. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 8 sierpnia 2014 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 11 września 2014 r. Poz. 1210 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 8 sierpnia 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wysokości

Bardziej szczegółowo

MAPY KLASYFIKACYJNE Opracowanie: Bożena Lemkowska

MAPY KLASYFIKACYJNE Opracowanie: Bożena Lemkowska MAPY KLASYFIKACYJNE Opracowanie: Bożena Lemkowska Na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4.06.1956 roku (Dz.U. 1956 nr 19 poz. 97) http://isap.sejm.gov.pl/detailsservlet?id=wdu19560190097 dotyczącego

Bardziej szczegółowo

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH Marek Krajewski Instytut Badawczy Materiałów Budowlanych Sp. z o.o. 13 KRUSZYWA WAPIENNE I ICH JAKOŚĆ Kruszywo

Bardziej szczegółowo

VI. SCENARIUSZE ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE

VI. SCENARIUSZE ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 68 S t r o n a 1.Temat zajęć: VI. SCENARIUSZE ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE Projekt: Woda w środowisku przyrodniczym w aspekcie lokalnym i globalnym Temat: Tajemnice kropli wody 2. Czas pracy:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

Zalety uprawy truskawki na perlicie Paweł Nicia Katedra Gleboznawstwa i Ochrony Gleb Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie

Zalety uprawy truskawki na perlicie Paweł Nicia Katedra Gleboznawstwa i Ochrony Gleb Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie Zalety uprawy truskawki na perlicie Paweł Nicia Katedra Gleboznawstwa i Ochrony Gleb Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie Opracowano na podstawie: - wyników doświadczeń polowych prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

Wiosenne nawożenie użytków zielonych

Wiosenne nawożenie użytków zielonych Wiosenne nawożenie użytków zielonych Najważniejszą czynnością na użytkach zielonych w okresie wiosny jest nawożenie. Dostatek wody pozimowej w tym okresie powoduje, że ruń (trawy, motylkowe i zioła) intensywnie

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie składu morfologicznego. Prof. dr hab. inż. Andrzej Jędrczak Uniwersytet Zielonogórski

Oznaczanie składu morfologicznego. Prof. dr hab. inż. Andrzej Jędrczak Uniwersytet Zielonogórski Oznaczanie składu morfologicznego Prof. dr hab. inż. Andrzej Jędrczak Uniwersytet Zielonogórski Pobieranie i przygotowywanie próbek Przedmiot procedury - metoda oznaczania składu morfologicznego odpadów

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ GLEB Soil quality

JAKOŚĆ GLEB Soil quality VI. JAKOŚĆ GLEB Soil quality Monitoring gleb jest częścią Państwowego Monitoringu Środowiska koordynowanego przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Na poziomie krajowym monitoring gleb obejmuje badania

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji.

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji. test nr 2 Termin zaliczenia zadań: IIIa - 29 października 2015 III b - 28 października 2015 zad.1 Reakcja rozkładu tlenku rtęci(ii) 1. Narysuj schemat doświadczenia, sporządź spis użytych odczynników,

Bardziej szczegółowo

Tytuł projektu: Jak żyć ekologicznie?

Tytuł projektu: Jak żyć ekologicznie? Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Jak żyć ekologicznie? Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające

Bardziej szczegółowo

Przedmowa do drugiego wydania (5. Zawadzki) Przedmowa do trzeciego wydania (S. Zawadzki) Przedmowa do czwartego wydania (S.

Przedmowa do drugiego wydania (5. Zawadzki) Przedmowa do trzeciego wydania (S. Zawadzki) Przedmowa do czwartego wydania (S. Spis treści Przedmowa do drugiego wydania (5. Zawadzki) Przedmowa do trzeciego wydania (S. Zawadzki) Przedmowa do czwartego wydania (S. Zawadzki) Wstęp (K. Konecka-Betley, S. Zawadzki) 1. Powstawanie gleb

Bardziej szczegółowo

Projekt Ekosystem lasu

Projekt Ekosystem lasu Projekt Ekosystem lasu Adresaci projektu: uczniowie klas III gimnazjum Formy i metody pracy: praca grupowa, metoda projektów Czas realizacji: 4 tygodnie Cele projektu: Cel główny: Badanie struktury i funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

II. Lekcja odnosi do programu Wydawnictwa Nowa Era Nr. DKW-4014-165/ 99. Mieści się w dziale programu: "Poznajemy nasze otoczenie".

II. Lekcja odnosi do programu Wydawnictwa Nowa Era Nr. DKW-4014-165/ 99. Mieści się w dziale programu: Poznajemy nasze otoczenie. SCENARIUSZ LEKCJI: "POZNAJEMY LAS I JEGO MIESZKAŃCÓW" - zajęcia rozpisane na 2 godziny lekcyjne. I. CELE LEKCJI -uczeń potrafi określić warunki panujące w lesie; -zna piętra roślinności w lesie; -potrafi

Bardziej szczegółowo

RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA. Warszawa, styczeń 2014 r.

RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA. Warszawa, styczeń 2014 r. RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA Warszawa, styczeń 2014 r. RAPORT DLA ZADANIA: Badania morfologii odpadów komunalnych pochodzących z terenu miasta Gdańska

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów.

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 3. Zadanie Zaznacz wyjaśnienie pojęcia smog. A. Kryształki lodu osadzone

Bardziej szczegółowo

Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu

Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu Jan Łabętowicz, Wojciech Stępień 1. Względność pojęcia jakości plonu 2. Miejsce nawożenia w kształtowaniu jakości plonów 3. Azot jako główny

Bardziej szczegółowo

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C 11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C * Firma TUZAL Sp. z o.o. jako współautor i koordynator międzynarodowego Projektu pt.: SOILSTABSORBENT w programie europejskim EUREKA, Numer Projektu:

Bardziej szczegółowo

Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej

Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej Optymalne odżywienie roślin jest jednym z podstawowych czynników decydujących o prawidłowej odporności

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO KIERUNKOWE - OBLIGATORYJNE 1. Pojęcie zmiennej losowej, rozkładu prawdopodobieństwa, dystrybuanty i funkcji gęstości. 2. Sposoby weryfikacji

Bardziej szczegółowo

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8 Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8 opracowanie: Kierownik DAOR OSChR mgr inż. Krzysztof Skowronek Starszy Specjalista DAOR OSChR mgr inż.. Grażyna Sroka Program szkolenia Blok 8. Określanie

Bardziej szczegółowo

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/ 1 Cennik 2008 GLEBA MAKROELEMENTY Badania pełnopłatne Pozycja cennika Kwota w zł Preparatyka ( 2 mm) 2 2,20 Oznaczenie ph 5 4,50 Ekstrakcja przysw. form fosforu i potasu 18 4,50 Oznaczenie przyswajalnego

Bardziej szczegółowo

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Ogólne charakterystyka wód naturalnych Woda występująca w przyrodzie stanowi wodny roztwór substancji nieorganicznych i organicznych, jak również zawiera koloidy i zawiesiny.

Bardziej szczegółowo

INFORMATOR dla studentów kierunku ROLNICTWO, I rok przedmiot: Gleboznawstwo. Program wykładów

INFORMATOR dla studentów kierunku ROLNICTWO, I rok przedmiot: Gleboznawstwo. Program wykładów INFORMATOR dla studentów kierunku ROLNICTWO, I rok przedmiot: Gleboznawstwo Program wykładów Lp. Data Temat 1. 23 II Światowe problemy żywnościowe i rola gleby w ich rozwiązywaniu 2. 2 III Gleba jako element

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej Na ocenę dopuszczającą uczeń: Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej odczytuje wartościowość pierwiastka z układu okresowego pierwiastków chemicznych; nazywa tlenki zapisane za pomocą wzoru sumarycznego;

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ

INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO Instytut Mechaniki Środowiska i Informatyki Stosowanej PRACOWNIA SPECJALISTYCZNA INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ Nr ćwiczenia TEMAT: Wyznaczanie porowatości objętościowej przez zanurzenie

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie degradacji i dewastacji gleb 311[24].Z4.03

Zapobieganie degradacji i dewastacji gleb 311[24].Z4.03 MINISTERSTWO EDUKACJI i NAUKI Ligia Tuszyńska Zapobieganie degradacji i dewastacji gleb 311[24].Z4.03 Poradnik dla ucznia Wydawca: Instytut Technologii Eksploatacji Państwowy Instytut Badawczy Radom 2005

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA ZALECEŃ NAWOZOWYCH DLA SZKÓŁEK LEŚNYCH

AKTUALIZACJA ZALECEŃ NAWOZOWYCH DLA SZKÓŁEK LEŚNYCH Kraków jesień 2010r. Szanowni Panowie Nadleśniczowie Nadleśnictw terenu RDLP Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Radom Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej Oddział w Krakowie przedstawia ofertę Pracowni

Bardziej szczegółowo

2011-05-19. Tablica 1. Wymiary otworów sit do określania wymiarów ziarn kruszywa. Sita dodatkowe: 0,125 mm; 0,25 mm; 0,5 mm.

2011-05-19. Tablica 1. Wymiary otworów sit do określania wymiarów ziarn kruszywa. Sita dodatkowe: 0,125 mm; 0,25 mm; 0,5 mm. Kruszywa do mieszanek mineralno-asfaltowych powinny odpowiadad wymaganiom przedstawionym w normie PN-EN 13043 Kruszywa do mieszanek bitumicznych i powierzchniowych utrwaleo stosowanych na drogach, lotniskach

Bardziej szczegółowo

Zmiana barwy wskaźników w roztworach kwaśnych, obojętnych i zasadowych.

Zmiana barwy wskaźników w roztworach kwaśnych, obojętnych i zasadowych. Zmiana barwy wskaźników w roztworach kwaśnych, obojętnych i zasadowych. Doświadczenie1: Poznanie barwy wskaźników w roztworach kwasów, zasad i wody. Wykonanie doświadczenia: Do pięciu probówek wlewamy

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Saletra amonowa. Skład: Azotu (N) 34%: Magnez (Mg) 0,2%

Saletra amonowa. Skład: Azotu (N) 34%: Magnez (Mg) 0,2% Saletra amonowa Azotu (N) 34%: Magnez (Mg) 0,2% Nawóz granulowany, klasa ziarnistości 1-3,15 mm. Saletra amonowa jest uniwersalnym nawozem azotowym. Można ją stosować pod wszystkie rośliny i na wszystkich

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

IDstoria i zadania stacji chemiczno-rolniczvch w Polsce 13 podejmowanych przez rzad decyzji dotyczacych wielkosci produkcji nawozów oraz ich dystrybucji.. W latach szescdziesiatych, obok badan zakwaszenia

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp.

ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp. ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp. Uwaga: Ze względu na laboratoryjny charakter zajęć oraz kontakt z materiałem biologicznym,

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja kosztów nawożenia NPK(S) 8-15-30-(4) w ofercie SkladRolny.pl. Optymalizacja kosztów nawożenia NPK(S) 8-15-30-(4) w ofercie:

Optymalizacja kosztów nawożenia NPK(S) 8-15-30-(4) w ofercie SkladRolny.pl. Optymalizacja kosztów nawożenia NPK(S) 8-15-30-(4) w ofercie: Optymalizacja kosztów nawożenia NPK(S) 8-15-30-(4) w ofercie: Niniejsze opracowanie ma na celu przybliżenie Państwu przesłanek, jakimi kierowaliśmy się wprowadzając na rynek nowy produkt, jakim jest nawóz

Bardziej szczegółowo

Kwasy 1. Poznajemy elektrolity i nieelektrolity. Wymagania edukacyjne. Temat lekcji Treści nauczania. Tytuł rozdziału w podręczniku

Kwasy 1. Poznajemy elektrolity i nieelektrolity. Wymagania edukacyjne. Temat lekcji Treści nauczania. Tytuł rozdziału w podręczniku 1 Roczny plan wynikowy nauczania chemii w II klasie gimnazjum Materiał opracowany na podstawie Programu nauczania chemii w gimnazjum autorstwa Teresy Kulawik i Marii Litwin oraz Wymagań programowych na

Bardziej szczegółowo

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 1

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 1 Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 1 opracowanie: Kierownik DAOR OSChR mgr inż. Krzysztof Skowronek Starszy Specjalista DAOR OSChR mgr inż.. Grażyna Sroka Program szkolenia Blok 1. Wiadomości

Bardziej szczegółowo

Konkurs Ekologiczne zagrożenia chemizacji rolnictwa.

Konkurs Ekologiczne zagrożenia chemizacji rolnictwa. Konkurs Ekologiczne zagrożenia chemizacji rolnictwa. ele konkursu: - kształtowanie postaw proekologicznych i prozdrowotnych. - rozwijanie zainteresowań przyrodniczych i chemicznych uczniów. - kształcenie

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 93 S t r o n a VI. SCENARIUSZ ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 1.Temat zajęć: Projekt: Niezwykłości zwykłej wody Temat: Woda niezwyczajna ciecz 2. Czas pracy: 1 godzina 3. Materiały i narzędzia:

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału nauczania z przyrody dla klasy Va szkoły podstawowej w roku szkolnym 2015/2016

Rozkład materiału nauczania z przyrody dla klasy Va szkoły podstawowej w roku szkolnym 2015/2016 Rozkład materiału nauczania z przyrody dla klasy Va szkoły podstawowej w roku szkolnym 2015/2016 Podręcznik: Tajemnice przyrody wyd. Nowa Era Nr dopuszczenia: 399/2/2013 Minimalna liczba godzin do zrealizowania

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13 Data wydania: 15 maja 2015 r. Nazwa i adres: AB 432 PRZEDSIĘBIORSTWO

Bardziej szczegółowo

D-04.02.03 Podsypka Piaskowa

D-04.02.03 Podsypka Piaskowa D-04.02.03 PODSYPKA PIASKOWA 1. WSTĘP 1.1. Przedmiot Specyfikacji Przedmiotem Specyfikacji są wymagania dotyczące wykonania podsypki piaskowej. 1.2. Zakres stosowania Specyfikacja jest stosowana jako dokument

Bardziej szczegółowo

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna.

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna. Doświadczenie 1 Tytuł: Badanie właściwości sodu Odczynnik: Sód metaliczny Szkiełko zegarkowe Metal lekki o srebrzystej barwie Ma metaliczny połysk Jest bardzo miękki, można kroić go nożem Inne właściwości

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 WZÓR KARTY EWIDENCJI ODPADU. KARTA EWIDENCJI ODPADU 1) Nr karty Rok kalendarzowy

Załącznik nr 1 WZÓR KARTY EWIDENCJI ODPADU. KARTA EWIDENCJI ODPADU 1) Nr karty Rok kalendarzowy WZÓR KARTY EWIDENCJI ODPADU Załącznik nr 1 Kod odpadu 2) Rodzaj odpadu 2) Procentowa zawartość PCB w odpadzie 3) Posiadacz 4) KARTA EWIDENCJI ODPADU 1) Nr karty Rok kalendarzowy Adres posiadacza 5) Miejsce

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna

Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej Ćwiczenie 6 Mapa sozologiczna analiza uwarunkowań sozologicznych zagospodarowania i użytkowania terenu czyli stan i ochrona środowiska, formy, obiekty

Bardziej szczegółowo

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie MIEJKIE KOKURY PRZEDMIOTOWE PRZYROD ROK ZKOLY 28/29 EDYCJ IV Woda w przyrodzie. Uważnie przeczytaj pytania i zastanów się nad odpowiedzią 2. taraj się pisać czytelnie 3. Masz 6 minut na odpowiedzi, wykorzystaj

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo