Przyrodnicze ograniczenia wyboru kierunku zagospodarowania terenów pogórniczych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przyrodnicze ograniczenia wyboru kierunku zagospodarowania terenów pogórniczych"

Transkrypt

1 GOSPODARKA SUROWCAMI MINERALNYMI Tom Zeszyt 2/3 ANDRZEJ PAULO* Przyrodnicze ograniczenia wyboru kierunku zagospodarowania terenów pogórniczych Wprowadzenie Górnictwo zmierza do osi¹gniêcia korzyœci gospodarczych i spo³ecznych kosztem wyczerpania z³ó, które s¹ nieodnawialnymi zasobami œrodowiska. Przez stulecia by³o motorem rozwoju regionów i pañstw, lecz z regu³y doprowadzi³o do istotnych zmian przyrodniczych w otoczeniu kopalni i pozostawi³o po sobie obszary zdegradowane. Doœwiadczenia z ich ponownego zagospodarowania rzadko siêgaj¹ pó³wiecza, a przy tym obfituj¹ w niepowodzenia z powodu nadmiernych kosztów lub nie osi¹gniêcia deklarowanego celu. Autor przedstawi³ fragmenty wyk³adu Zagospodarowanie obszarów pogórniczych dla studentów Wydzia³u Geologii, Geofizyki i Ochrony Œrodowiska AGH, który zosta³ zainicjowany oko³o 10 lat temu. Jest on oparty na doœwiadczeniach krajowych i zagranicznych. Zgodnie z zasadami zrównowa onego rozwoju wyczerpanie z³o a powinno przyczyniaæ siê do trwa³ego wzbogacenia regionu, tj. nie tylko œwiadczenia renty górniczej przez czas wydobycia kopaliny, lecz równie ustanowienia nowego u ytku na terenie pogórniczym, jego rewitalizacji lub renaturyzacji. Nale y przyj¹æ, e eksploatacja z³o a jest uzasadniona, jeœli zysk netto zak³adu górniczego oraz wartoœæ regionu zawieraj¹cego z³o e bêd¹ nie mniejsze po zakoñczeniu dzia³alnoœci górniczej od wartoœci tego obszaru przed podjêciem eksploatacji (rys. 1). W Europie wybierano zwykle rekultywacjê biologiczn¹ w kierunku rolnym i leœnym lub wodn¹. Warunki przyrodnicze, niezbêdne do powodzenia ka dego z tych kierunków s¹ ju nieÿle poznane ale czêsto nie docieraj¹ do œwiadomoœci administracji lokalnej. Deklarowanie rekultywacji pomaga w akceptacji spo³ecznej ocen oddzia³ywania na œrodowisko * Prof. dr hab. in., Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków;

2 10 Rys. 1. Dochód z u ytkowania terenu w dolinie So³y, który zmienia³ swe funkcje A i B i w przysz³oœci ma byæ zagospodarowany w kierunku wodnym (C) przewidywany dochód z ³owiska wêdkarskiego jest nik³y (C3), natomiast z k¹pieliska, zale nie od urz¹dzenia, co najmniej równy uprawom rolnym (C2-C1) (na podstawie Olêcka 2007) Fig. 1. Profits from changing land-uses in Sola Valley (based on Olecka 2007) A agriculture, B aggregate mining, C post-mining water basins: payable services C1, C2 multifunctional recreation grounds, C3 fishing ponds (note low profits) or wasteland i uruchomieniu nowych inwestycji górniczych. O odbudowie ycia biologicznego decyduj¹ czynniki przyrodnicze omówione w tym artykule (tab. 1 i 2). Alternatyw¹ do rekultywacji s¹ kierunki, w których czynnik biologiczny jest drugorzêdny, jak zagospodarowanie przemys³owe, osiedlowe, us³ugowe, sk³adowiska odpadów, tereny rekreacyjno-sportowe, turystyczno-edukacyjne, obiekty kulturowe czy kompozycje krajobrazowe. Wybór tych kierunków lub komponowanie abiotycznych elementów gospodarczych z u ytkami rolnymi i leœnymi te jest wymuszany okreœlonymi warunkami przyrodniczymi (Paulo 2005). Oprócz nich dzia³aj¹ uwarunkowania antropogeniczne: ogólno-ekonomiczne, spo³eczne, kulturowe, formalno-prawne i techniczno-technologiczne zwi¹zane z u ytkowaniem, wymagaj¹ce oddzielnego omówienia. Przedsiêbiorca górniczy powinien ju na etapie PZZ przewidzieæ docelowe zagospodarowanie terenów, tak by rozwa yæ szeroki wachlarz mo liwoœci ukszta³towania wyrobisk i zwa³owisk w toku eksploatacji z³o a (Prawo GiG 1994; Warhurst, Noronha 2000). Chocia plany tworzy siê przed pe³nym rozpoznaniem zmiennoœci z³o a i warunków geologiczno-górniczych, a w toku eksploatacji wprowadzane s¹ konieczne zmiany, to po zakoñczeniu wydobycia nadal istnieje pewien zakres elastycznoœci decyzyjnej i mo e siê

3 11 Potencja³ u ytkowania terenów pogórniczych (Coppin, Bradshaw 1982) Potential uses of post-mining grounds (Coppin, Bradshaw 1982) TABELA 1 TABLE 1 U ytki alternatywne Wyrobiska Zwa³owiska g³êbokie p³ytkie zestopniowane suche zawodnione suche zawodnione spoziomowane Powrót do u ytku pierwotnego O O + O O + Rolne O O + O O ++ Hodowla ryb O + O ++ O O Leœne O O ++ O + ++ Rekreacyjno-sportowe O + Wypoczynkowe i parki Retencja wody komunalnej i przemys³owej O + O + O O Ochrona przyrody Sk³adowiska odpadów + O + O (+) (+) O brak mo liwoœci, + potencja³ ma³y, (+) po specjalnych zabiegach, ++ potencja³ du y zdarzyæ zmiana jednego celu na inny. Poci¹ga to jednak znaczne koszty, dlatego zaleca siê respektowanie ustaleñ wstêpnych, gdy jest to tylko mo liwe. Administracja terenowa mo e i powinna wymagaæ ukonkretnienia kierunku rewitalizacji, gdy ka de dzia³anie ma ograniczenia i skutki. Mo liwoœæ uzgodnienia planów w trakcie eksploatacji, a nawet etapowego przekazywania terenów wyeksploatowanych nowemu u ytkownikowi powinna byæ zawsze zamierzona (Kibert i in. 1999; Paulo 2001a; Nieæ 2003; Uberman, Ostrêga 2003), gdy istnieje szeroki zakres wariantowych rozwi¹zañ optymalizuj¹cych koszty i efekt rewitalizacyjny. 1. Alternatywne kierunki rewitalizacji Istnieje wiele kierunków adaptacji terenów pogórniczych do funkcji, które maj¹ pe³niæ. Wybór zale y od warunków przyrodniczych, ekonomicznych, technicznych i zapotrzebowania spo³ecznego. Próby klasyfikacji podejmowane przez ró nych autorów ró ni¹ siê wyraÿnie. W Polsce przewa a³a perspektywa ekologiczna, tj. przywrócenia biologicznej produktywnoœci obszaru w dos³ownym t³umaczeniu terminu rekultywacja. St¹d wywodz¹ siê tradycyjne kierunki: rolny, leœny lub wodny, deklarowane ogólnikowo w dokumentach potrzebnych do rozpoczêcia dzia³alnoœci górniczej. W miarê doœwiadczeñ z przeprowadzanej rekultywacji pojawi³y alternatywy wykorzystania terenów na u ytki budowlane

4 12 Znaczenie wzglêdne czynników œrodowiskowych dla u ytkowania terenu (na podstawie Sweigard i Ramani 1986, nieznacznie zmieniono) Relative importance of natural and anthropogenic factors as determinants of land-use (Sweigard i Ramani 1986, modified) TABELA 2 TABLE 2 Czynnik œrodowiskowy U ytki L R W BM BI BH BP S RzeŸba terenu Nachylenie stoku Wysokoœæ wzglêdna Ekspozycja geograficzna Drena /nieprzepuszczalnoœæ ska³ Temperatura Opady atmosferyczne Noœnoœæ pod³o a i nasypów Gleby yznoœæ Gleby w³asnoœci agrotechniczne Suma punktów wp³ywu wra liwoœæ przyrodnicza Czynnik gospodarczo-spo³eczny Lokalizacja Dostêp Wielkoœæ i kszta³t terenu U ytkowanie okolicznych terenów W³asnoœæ terenów Demografia Ograniczenia prawne Postawa przedsiêbiorców Suma punktów wp³ywu wra liwoœæ gospodarczo-spo³eczna L leœny, R rolny, W wypoczynkowy, B budowlany: BM osiedla mieszkaniowe, BI instytucje, BH handlowy, BP przemys³owy, S sk³adowisko odpadów 1 3Wp³yw:1 ma³y,2 œredni,3 du y Uwaga: Wagi punktowe s³u ¹ do porównania w obrêbie wierszy i kolumn lecz nie s¹ proporcjonalne

5 (w tym sk³adowiska odpadów), sportowe, rekreacyjne oraz nie przynosz¹ce dochodu obszary chronione. W zwi¹zku z tym termin rekultywacja jest coraz czêœciej zastêpowany przez rewitalizacjê, rehabilitacjê lub adaptacjê do okreœlonej funkcji Osiedla i obiekty przemys³owe W miarê urbanizacji wykopy ziemne na terenach miejskich lub w pobli u miast, w tym glinianki cegielni, suche wyrobiska po eksploatacji kruszywa naturalnego, zostaj¹ przekszta³cone na potrzeby budownictwa mieszkalnego i handlowego (Rutkowski 1997). Jest to zjawisko powszechne równie na nie chronionych terenach rolnych i leœnych oraz nieu ytkach atrakcyjnych do zabudowy letniskowej. RzeŸba terenu mo e byæ od razu dogodna do wznoszenia budynków i budowy sieci komunikacyjnej, jeœli w koñcowym etapie dzia³alnoœci górniczej dokonano niwelacji sp¹gu i ustabilizowano skarpy. Liczne przypadki niepowodzeñ wskazuj¹ jednak na potrzebê starannej analizy warunków geologiczno-in- ynierskich i prognozowania ich zmian. Panorama u ytków budowlanych jest szeroka (tab. 3). Obejmuje domy mieszkalne i biurowce ró nych gabarytów i konstrukcji, ró norakie obiekty przemys³owe, budynki handlowe i magazynowe, tereny wystawiennicze, drogi, wiadukty, porty rzeczne itd. Na czterech przyk³adach zilustrowane bêd¹ g³ówne czynniki warunkuj¹ce mo liwoœæ adaptacji terenu do okreœlonego u ytkowania. Przyk³ad I: W Hiszpanii, w strefach turystycznych na po³udniowym wybrze u, które na ogó³ wznosi siê ponad 100 m nad poziom pla y, wykorzystuje siê liczne wyrobiska poeksploatacyjne w œrodkowej czêœci stoku do budowy osiedli i infrastruktury wypoczynkowej, sk³adów materia³ów dla budownictwa mieszkalnego i drogownictwa, warsztatów naprawczych, zak³adów monta owych i parkingów. Czynniki warunkuj¹ce u ycie terenu: stabilnoœæ nasypów i górotworu podciêtego wyrobiskami i wykopami drogowymi, odwodnienie, podatnoœæ na wzmacnianie pod³o a zastrzykami cementowymi lub w inny sposób. Zabudowa górnej czêœci stoku i wierzchowiny jest niedopuszczalna ze wzglêdu na estetykê krajobrazu. Przyk³ad II: Tereny dawnego górnictwa kruszcowego i zwi¹zanego z nim przemys³u przetwórczego zosta³y po latach zabudowane, zalesione lub przekszta³cone w tereny rolnicze. Szczegó³owe zdjêcie geochemiczne Górnego Œl¹ska (Lis, Pasieczna 1999) ujawnia silne ska enie metalami ciê kimi pewnych miejsc, które w œwietle przepisów nie nadaj¹ siê do zabudowy, urz¹dzenia placów zabaw dla dzieci, ogródków dzia³kowych ani upraw rolnych (Eikmann, Kloke 1991; Kabata-Pendias i in. 1995; Rozporz¹dzenie MŒ 2002; Pasieczna 2003). Trzeba tu zwróciæ uwagê, e toksykologia œrodowiska rozwija siê od niedawna, w ró nych krajach obowi¹zuj¹ ró ne normy i nadal opracowywane s¹ standardy czystoœci gleby, gruntu i wód. Oczywiœcie s¹ one ró ne dla okreœlonych u ytków (ICRCL 1983; Lista Holenderska, Lista Berliñska, MNDM 1992; EPA 1993). Sanacja obszarów ska onych jest równie z³o onym zagadnieniem (PIOŒ 1996). Dlatego te koszty detoksykacji s¹ oceniane w bardzo szerokiej skali.

6 14 TABELA 3 U ytki na terenach pogórniczych: wymagania i konieczne adaptacje (Geominero 1996, uzupe³niono) TABLE 3 Post-mining land-uses: requirements and possible solutions for implementation (Geominero 1996, supplemented) Rodzaj u ytku Wymagania Adaptacje Osiedla i przemys³ Sk³adowisko odpadów Wypoczynek i sport Rolny Leœny Ochrona przyrody Stabilnoœæ stoków i kontrola erozji Badania geotechniczne dla posadowienia Prognoza rozwoju niecek osiadania nad kopalniami g³êbinowymi Grunty nasypowe wykluczone z ciê kiej zabudowy Lokalizacja blisko miast i osiedli Badania przepuszczalnoœci pod³o a Znana charakterystyka odpadów Lokalizacja blisko miast i osiedli w miejscach ma³o widocznych Stabilnoœæ stoków Usuniêcie elementów górniczych, które mog³yby spowodowaæ wypadki Tereny wypoczynkowe: du a powierzchnia, na ogó³ > 10 ha Lokalizacja blisko miast i osiedli Du e i p³ytkie odkrywki, du e p³askie wierzchowiny zwa³ów, ³agodne nachylenie terenów ornych (<5 ) i pastwisk (<15 ) Grunty glebotwórcze o ma³ej kamienistoœci (<15%) atwe doprowadzenie wody Umiarkowane ph, nietoksycznoœæ Grunty ma³o yzne Nachylenie stoku w miarê mo noœci <35 Powierzchnie co najmniej 0,25 ha Gruboœæ gleby i podglebia stosowna do gatunków mo liwych do wprowadzenia w tej strefie Minimalne wymagania, chocia konieczna jest pokrywa glebowa do u³atwienia wzrostu roœlin Zmiana nachylenia skarp Drena Ewentualne konstrukcje wzmacniaj¹ce Uszczelnienie w razie koniecznoœci Poprawa drena u wewn¹trz i na powierzchni zwa³u Zmiana ukszta³towania terenu, z³agodzenie stoków Ewentualne konstrukcje wzmacniaj¹ce Wprowadzenie roœlinnoœci agodzenie nachylenia stoków Dodatki humusu, mu³u, wapienia Nawo enie Regulacja stosunków wodnych Wprowadzenie traw i innych roœlin Dodatki humusu i mu³u Dobry drena Ewentualne dodatki sk³adników od ywczych Wprowadzenie roœlin pionierskich Ewentualne ³agodzenie nachylenia stoków Wprowadzenie szaty roœlinnej Przyk³ad III: Na terenach po górnictwie podziemnym na Górnym Œl¹sku i w innych okrêgach na ca³ym œwiecie powszechne s¹ zapadliska, leje sufozyjne i d³ugotrwa³y rozwój niecek osiadania (Tyc 1990; Ostrowski 2001). Powoduje to zagro enie stabilnoœci budowli i podtapianie. Opracowano kategoryzacjê przydatnoœci terenów górniczych do zabudowy

7 opart¹ na parametrach geometrycznych zmian powierzchni terenu (Lejczak 1969; Popio³ek, Ostrowski 2001). Przyk³ad IV: W Tomaszowie Mazowieckim zlokalizowano osiedle domków jednorodzinnych na terenie ogródków dzia³kowych, który wczeœniej by³ wyrobiskiem po eksploatacji kruszywa naturalnego, u ywanym jako nielegalne sk³adowisko œmieci. Œmieci przysypano warstw¹ ziemi i zagêszczono. Lokalizacja okaza³a siê niefortunna z powodu odorów wydobywaj¹cych siê z pod³o a i zagro enia metanowego. Ponadto odcieki ze sk³adowiska ska aj¹ wody podziemne ograniczaj¹c ich u ytkowanie (Irmiñski 1998). Przyk³ady II IV dowodz¹ niezbêdnoœci szerokich badañ przydatnoœci terenu pogórniczego do konkretnego u ytkowania. Stosowany jest wachlarz metod geologiczno-in ynierskich, geofizycznych (Fajklewicz 2001), geodezyjnych, geochemicznych, czêsto badania historii u ytkowania terenu. W przypadku przeznaczenia terenów na osiedla mieszkalne lub obiekty rekreacyjno-sportowe istotnego znaczenia nabiera potencjalne ska enie terenów pogórniczych b¹dÿ poprzemys³owych w ogólnoœci (Davis, Margolis 1979; DOD ETTC 1994; Greinert 2000; Sara 2003; Verraes 2005). Potrzebna jest identyfikacja zwa³ów, gdy grunty nasypowe nie nadaj¹ siê do posadowienia ciê szych obiektów. Czynniki przyrodnicze schodz¹ tu na drugi plan, ale w przypadku terenów przekszta³conych przez eksploatacjê podziemn¹, krasowych lub podatnych na sufozjê oraz podtapianych mog¹ mieæ równie istotne znaczenie. W regionach wilgotnych rola odwodnienia i podatnoœci na wzmocnienie pod³o a urasta do czynników decyduj¹cych o tym kierunku u ytkowania Sk³adowiska ska³ p³onnych i odpadów Bliskie po³o enie wielu kopalñ w stosunku do miast i zak³adów przemys³owych sk³ania do czêstego wykorzystania wyrobisk pogórniczych do sk³adowania œmieci, odpadów przemys³owych i górniczych w stanie sta³ym (Uberman 1999; Uberman, Ostrêga 2004). Sk³adowisko tych odpadów musi byæ w pe³ni kontrolowane. Jeœli nie s¹ one inertne, wykonuje siê wstêpne studium w³asnoœci hydrogeologicznych formacji skalnych, na których zostanie zbudowane sk³adowisko. Uwzglêdnia siê te warunki geograficzne, klimatyczne i ograniczenia socjoekonomiczne. W tabeli 4. podano klasyfikacjê terenów pod wzglêdem przepuszczalnoœci ska³. Jeœli sytuacja tego wymaga wykonuje siê uszczelnienie pod³o a i œcian wyrobisk, np. przy pomocy i³u lub geomembrany, aby z kolei deponowaæ odpady w warstwach o ma³ej gruboœci, np. oko³o 2 m w przypadku œmieci komunalnych, które po zagêszczeniu przez spychacze bêd¹ przykryte ziemi¹ lub materia³em inertnym o gruboœci 0,2 m i kolejnymi warstwami œmieci z izolacj¹ a do osi¹gniêcia przewidywanej wysokoœci powierzchni zwa³owiska. Na tej powierzchni rozprowadza siê 0,3 metrow¹ warstwê gleby, która podlega zadarnieniu. W ka dym przypadku trzeba wykonaæ odwodnienie wewnêtrzne i powierzchniowe. Sk³adowisko dzielone jest na kwatery o powierzchni 0,3 1 ha, które s¹ kolejno wype³niane aby zmniejszyæ odkryt¹ powierzchniê i podj¹æ sukcesywn¹ rekultywacjê starszych

8 16 TABELA 4 Klasyfikacja hydrogeologiczna terenów pogórniczych na u ytek sk³adowisk (Geominero 1996) TABLE 4 Hydrogeological classification of post-mining terrain for landfill sites (Geominero 1996) Czynnik\Klasa Nieprzepuszczalne Pó³przepuszczalne Przepuszczalne Wspó³czynnik przepuszczalnoœci k 10 9 m/s ( 0,01 mm/d) 10 9 <k<10 6 m/s k 10 6 m/s ( 10 mm/d) Ska³y upki ilaste, margle Mu³owce, piaskowce wiry, osady rzeczne Ocena przydatnoœci Tereny dogodne ale wymagaj¹ce odprowadzenia odcieków i os³ony przed wtargniêciem wód burzowych Tereny mo liwe do u ytkowania jeœli strefa przesi¹kania umo liwia przep³ukanie wod¹ Du e ryzyko zanieczyszczenia warstwy wodonoœnej Rodzaj odpadów dopuszczalnych do sk³adowania Ogó³ i pewne typy odpadów specjalnych Odpady przyswajalne i œmieci komunalne Tylko odpady nieszkodliwe dzia³ek. Szczególn¹ uwagê trzeba poœwiêciæ drena owi wody deszczowej, monitoringowi odcieków, a w przypadku odpadów komunalnych równie odprowadzeniu biogazu. Tworzenie nasypów budowlanych, sk³adowisk górniczych i odpadów przemys³owych powoduje oddzia³ywanie mechaniczne na pod³o e, siêgaj¹ce nieraz setki metrów poza granice ich podstawy, oraz d³ugotrwa³e osiadanie na skutek zagêszczania, co utrudnia rekultywacjê. Ze sk³adowisk wymywane s¹ ró ne sk³adniki, które w strefie wietrzenia uzyskuj¹ mobilnoœæ, a nieraz reaguj¹ z gruntami pod³o a zmieniaj¹c ich w³asnoœci geologiczno-in ynierskie. Konstrukcja sk³adowiska powinna utrudniæ wymywanie przez modyfikowanie ph i Eh infiltruj¹cych wód, wymuszenie ich odpowiedniego kr¹ enia, monitorowanie odcieków (rys. 2). Czêsto konieczne jest modyfikowanie fizykochemicznych i chemicznych w³aœciwoœci gruntów i odpadów (Twardowska i in. 1988; Rybicki 1995). Sk³adowanie odpadów z³o onych po czêœci z zanieczyszczeñ p³ynnych wymaga spe³nienia z³o onych norm prawnych, uszczelnienia wyrobiska i warunkowane jest wnioskami z wczeœniejszego studium hydrogeologicznego proponowanego sk³adowiska. Rys. 2. Przekrój przez rekultywowany teren Kopalni Piasku Szczakowa, Pole Siersza (Strzyszcz 1997) Fig. 2. Cross section of reclaimed parcel of Szczakowa sand pit, Siersza field (Strzyszcz 1997)

9 W kopalniach odkrywkowych wêgla stosuje siê powszechnie zwa³owanie nadk³adu w wyrobisku, wkrótce po przejœciu frontu robót. Pozwala to na istotn¹ redukcjê kosztów przez zmniejszenie transportu zbêdnego materia³u i zmniejszenie przestrzeni zajêtej przez sk³adowisko (Naworyta 2007). W g³êbokich kopalniach odkrywkowych przeznaczonych do zagospodarowania wodnego konieczne jest sp³ycenie docelowego zbiornika przez zwa- ³owanie ska³ nadk³adu lub odpadów (Limanówka, Soœniak 2006) Obiekty sportowe, widowiskowe i infrastruktura turystyczna Tereny pogórnicze w pobli u miast i osiedli mog¹ byæ odpowiednie do uprawiania sportu. Wszelkie tereny suche mog¹ byæ adaptowane na u ytek œcie ek rowerowych, hippicznych i torów motocrossowych, pól golfowych, boisk pi³karskich i kortów tenisowych, strzelnic, ska³ek wspinaczkowych. Jeœli powstanie odpowiedni zbiornik wodny, mo na go wczeœniej przystosowaæ do takich sportów, jak wioœlarstwo, p³ywanie, narty wodne, nurkowanie, czy rekreacyjne p³ywanie czó³nem, wêdkowanie. Przyk³ady udanej rewitalizacji znajduj¹ siê w okolicy Trzebini (zalew-k¹pielisko Balaton) i Jaworzna-Szczakowej (oœrodek sportowo-rekreacyjny nad zbiornikiem Sosina). Przyk³adem niewykorzystanej szansy jest pogórniczy i przekszta³cony przez dawne fortyfikacje teren Zakrzówka w Krakowie, który móg³by staæ siê wielofunkcyjnym parkiem rekreacyjno-sportowym i terenem dydaktycznym lecz pozostaje w stanie nieuporz¹dkowanym. Przyk³ad ten wskazuje, e szansa kompleksowego zagospodarowania mo e zostaæ zaprzepaszczona, gdy tereny poeksploatacyjne zostan¹ rozparcelowane na indywidualne dzia³ki. We wszystkich tego rodzaju u ytkach pogórniczych trzeba ukszta³towaæ odpowiednio powierzchniê, stabilizuj¹c stoki i usuwaj¹c wszelki sprzêt górniczy, ogrodzenia itp., które mog³yby sprzyjaæ wypadkom. Wiele sportów wymaga instalacji specjalnych urz¹dzeñ pod ziemi¹, co nale a³oby zaplanowaæ jeszcze przed zakoñczeniem eksploatacji z³o a. Ma³e wyrobiska pogórnicze po³o one w pobli u szos, terenów wypoczynkowych i przyrodniczych obszarów chronionych s¹ czêsto przekszta³cane w kampingi, stacje benzynowe i inne us³ugi turystyczne. Niektóre kamienio³omy lub ich fragmenty w kszta³cie amfiteatru mo na przystosowaæ na widowniê i scenê do widowisk tworz¹c w koñcowej fazie eksploatacji pó³ki na ³awki i plac sceniczny na wolnym powietrzu. Specyficzny zestaw warunków w danym miejscu pobudza kreatywnoœæ projektantów i prowadzi do zdumiewaj¹cych dzie³ artystycznych lub genialnych rozwi¹zañ u ytkowych ujawniaj¹cych genius loci (Ostrêga 2001; Kszta³towanie 2003; Pietrzyk-Sokulska 2005). Tereny pogórnicze w strefach rolniczych i leœnych mog¹ s³u yæ infrastrukturze turystycznej, zw³aszcza jeœli s¹siaduj¹ z parkiem narodowym lub krajobrazowym, albo zabytkowym kompleksem kulturowym. Mo na je przekszta³ciæ w potrzebne tam parkingi, kampingi, toalety, tereny ma³ej gastronomii i œwiadczenia innych turystycznych us³ug, aby przenieœæ na przedpole presjê na teren chroniony. Kryteria i ograniczenia wyboru konkretnego u ytku i projektu s¹ skomplikowane. Na nowych u ytkach powszechnie stosuje siê zadarnienie,

10 18 dobieraj¹c gatunki roœlin odporne na wydeptywanie, o p³ytkim zakorzenieniu i powolnym czasie wzrostu U ytki rekreacyjne i obiekty naukowo-dydaktyczne Rozleg³e tereny pogórnicze, o powierzchni ponad 10 ha, cechuj¹ce siê zró nicowanymi siedliskami przyrodniczymi mo na przekszta³ciæ w parki ze stawami, klombami roœlin ozdobnych, zagajnikami i infrastruktur¹ dla wypoczywaj¹cych, jak parkingi, przystanie, miejsca piknikowe, amfiteatry, œcie ki rowerowe, tereny do jazdy konnej itp. (Rostañski 2001; Tokarska-Guzik 2003; Pietrzyk-Sokulska 2005). Cechuje je wielka ró norodnoœæ projektowa, której zarys poda³ J. Bogdanowski (1994). Niektóre miejsca na terenach poeksploatacyjnych wykazuj¹ cechy unikalne, budz¹ce zainteresowanie naukowe lub atrakcyjne widokowo, przydatne do celów dydaktycznych, jak uskoki, fa³dy (fa³d œlichowicki w Kielcach), warstwowania i formy erozyjne formacji skalnych, miejsca obfituj¹ce w skamienia³oœci, stanowiska archeologiczne, stanowiska obserwacyjne obiektów przyrody ywej. Trudno tu wymieniæ wszystkie przyk³ady, choæby z obszaru Polski kopalniê soli przekszta³con¹ w s³ynne Muzeum w Wieliczce, muzealn¹ kopalniê krzemieni w Krzemionkach Opatowskich, Park Bednarskiego na krakowskim Podgórzu. W Krakowie, w dawnym kamienio³omie na Bonarce utworzono ju w 1961 roku rezerwat przyrody nieo ywionej, a w 1992 poprowadzono w nim œcie kê dydaktyczn¹. W okolicy Kielc, na malowniczym, lecz przekszta³conym przez liczne kamienio³omy obszarze tzw. Bia³ego Zag³êbia ustanowiono Chêciñsko-Kielecki Park Krajobrazowy, pierwszy w Polsce obszar s³u ¹cy do ochrony dziedzictwa geologicznego (Urban, Wróblewski 2004). Poznanie tego dziedzictwa zawdziêczamy w du ej mierze ods³oniêciu warstw skalnych w kamienio³omach. Niezwyk³e obiekty, czy to naturalne czy wzniesione przez cz³owieka (zarówno godne podziwu jak i potêpienia) s¹ atrakcyjne poznawczo. Mno ¹ siê przyk³ady wykorzystania takich obiektów i obszarów do celów dydaktycznych i naukowych. Na przyk³ad w Trzebini, która ma piêkne tradycje górnictwa kruszcowego, wêglowego i skalnego, a jej okolice obfituj¹ w interesuj¹ce os³oniêcia skalne, powsta³ pomys³ œcie ki dydaktycznej na terenach pogórniczych. Ma ona byæ ilustracj¹ do lekcji autorskich w programach nauczania gimnazjalnego i licealnego z zakresu edukacji ekologicznej i regionalnej (G³ogowska 2005, 2007). Nawet degradacjê powierzchni i rekultywacjê uczyniono w cytowanych opracowaniach klasycznymi obiektami szkoleniowymi, a nauczycieli wyposa ono w przewodnik do prowadzenia zajêæ terenowych w ramach tzw. Zielonej Szko³y (Paulo, G³ogowska 2003). Tylko dobrze objaœnione obiekty mog¹ bowiem pe³niæ funkcje edukacyjne. Innym przyk³adem jest odkrycie walorów geoturystycznych upadaj¹cego miasta górniczego Andacollo w Chile, przez odbywaj¹c¹ tam praktykê studentkê AGH i wykorzystanie ich w projekcie promuj¹cym ten region dla turystyki poznawczej (Guzik 2004). Przyk³adami obiektów o znaczeniu naukowym s¹ wymieniony wy ej Rezerwat Przyrody Nieo ywionej na Bonarce, którego oczyszczone ze œmieci powierzchnie abrazyjne by³y przedmiotem

11 miêdzynarodowej dyskusji naukowej oraz Rezerwaty Wietrznia i Kadzielnia w Kielcach Zespo³y wyrobisk w okolicy Kielc staraj¹ siê o status geoparku, nowej kategorii obszarów chronionych (UNESCO 2004; Urban 2007). U ytki rekreacyjne cechuje znaczna ró norodnoœæ krajobrazu i rodzajów zagospodarowania, umiejêtne komponowanie trawników, ods³oniêæ skalnych, oczek wodnych i podmok³oœci z zadrzewieniami. Jest to wdziêczne pole dla architektów krajobrazu. Zespo³y drzew i krzewów maj¹ tworzyæ kurtyny krajobrazowe przes³aniaj¹ce szpetne obiekty, które trudno usun¹æ, a skierowuj¹ce uwagê na g³ówne cele (Bogdanowski 1994) Ochrona przyrody Stare tereny pogórnicze s¹ czêsto pokryte naturaln¹ sukcesj¹ roœlinn¹ i nastêpuje samoczynna rekultywacja. Proces ten jest skomplikowany i jego efekty wydaj¹ siê czêœciej przypadkowe ni zaplanowane. Kiedy kamienio³omy pozostaj¹ d³ugi czas opuszczone i powstaje presja spo³ecznoœci lokalnej aby je zagospodarowaæ na inne u ytki, trzeba najpierw wykonaæ studium w celu identyfikacji i oceny ró nych gatunków roœlin i zwierz¹t, a zw³aszcza owadów, które siê tam schroni³y i zadomowi³y, gdy mog¹ okazaæ siê gatunkami endemicznymi i chronionymi o du- ej wartoœci ekologicznej. W takich przypadkach wyrobiska mog¹ byæ przystosowane na kryjówki zwierz¹t lub przekszta³cone w stanowiska dydaktyczne i naukowe do studiów ekosystemów oraz zale noœci miêdzy klimatem, litologi¹ ska³ i œwiatem ywym w procesie kolonizacji. Œrodowisko glin, ska³ pylastych i wêglanowych oraz bliskoœæ wód gruntowych sprzyja bujnemu rozwojowi roœlin, natomiast ska³y zwiêz³e i kwaœne, np. na skutek utleniania pirytu, d³ugo pozostaj¹ nie poroœniête. W. Krzaklewski (1988) opracowa³ metodê oceny podatnoœci rekultywacyjnej nieu ytków na podstawie szybkoœci zarastania ich przez roœlinnoœæ z samorzutnej sukcesji i podzieli³ nieu ytki na 3 grupy: 1) bardzo trudne gdy po up³ywie co najmniej 10 lat nie obserwuje siê zarastania, 2) trudne gdy zarastanie rozpoczyna siê po up³ywie 5 10 lat, 3) ³atwe gdy roœlinnoœæ pojawia siê po 2 latach i szybko opanowuje nieu ytek. Innym czynnikiem kolonizacji naturalnej jest bliskoœæ Ÿróde³ nasion lasów, ³¹k i pól uprawnych, a tak e sprzyjaj¹ce wiatry, odchody ptaków i gryzoni. Przy odleg³ym transporcie nasion mo e dojœæ dysharmonijnej kolonizacji i opanowania terenu przez gatunki obce. Wówczas stosuje siê interwencjê agronomiczn¹ i têpi je. Wprowadzenie fauny jest œciœle zwi¹zane z sukcesem opanowania terenu przez roœliny, a przez to uruchomieniem obiegu biogeochemicznego materii od ywczych w ekosystemie i produkcji energii pierwotnej brutto. Obieg ten mo na przedstawiæ nastêpuj¹co: Sk³adniki mineralne + woda + CO 2 + energia s³oneczna fotosynteza producenci: roœliny i fitoplankton konsumenci: zwierzêta roœlino erne i drapie ne destruenci (bakterie i grzyby) proste sk³adniki od ywcze. Produkcja pierwotna brutto wzrasta wraz iloœci¹ i ró norodnoœci¹ zasiedlaj¹cych organizmów. Im wiêcej gatunków roœlin spotyka siê na danym obszarze tym wiêksza jest zwykle ró norodnoœæ zwierz¹t.

12 20 Fauna wêdruj¹ca, jak owady i ptaki, znajduje kryjówki nawet na nieu ytkach i osiedla siê nieraz wczeœniej od roœlin. Zazielenienie terenu lokalnymi gatunkami roœlin ma na celu stworzenie schronienia dla zwierz¹t, dlatego powinno siê dobieraæ gatunki miejscowe lub naturalizowane, które zapewni¹ po ywienie, poczucie bezpieczeñstwa, zapylanie i rozsiewanie nasion, a które maj¹ zdolnoœæ do odradzania siê, np. po po arze lasu (Mackenzie i in. 1998). Tworzenie siedlisk fauny i flory na terenach pogórniczych mo e byæ celem samodzielnym ale mo e byæ sprzê one z innymi u ytkami. Do najbardziej bioró norodnych nale ¹ ekosystemy terenów podmok³ych. Tereny takie tworz¹ siê czêsto w nieckach osiadania nad eksploatacj¹ podziemn¹ a tak e przy zbytnim zbli eniu eksploatacji odkrywkowej do zwierciad³a wód podziemnych w danym miejscu. Ich zabudowa jest praktycznie niemo liwa. Szereg pogórniczych terenów podmok³ych zosta³o przekszta³conych w u ytki ekologiczne, np. na Górnym Œl¹sku ko³o KWK Brzeszcze i w KP Szczakowa (Szwedo i in. 1998), w cegielniach okolic Ankary. Coraz wiêcej uwagi poœwiêca siê kszta³towaniu œrodowiska na du ych zwa³owiskach, które zwykle cechuje rozleg³a pozioma wierzchowina. Ma ona cechy zlewni. Jeœli grunty pod³o a s¹ s³abo przepuszczalne, po opadach burzowych odp³yw koncentruje siê i powoduje erozjê skarp. Zazielenienie takich zwa³owisk jest trudne, zw³aszcza gdy tworz¹ izolowane wzniesienia i sk³adaj¹ siê z gruzu skalnego i gruntów piaszczystych, gdy wykazuj¹ znikom¹ retencjê wody porowej a poziom wody gruntowej jest zwykle g³êboko. W takich przypadkach wa ne jest takie formowanie zwa³u, aby p³ytko pod wierzchowin¹ i w kilku miejscach przy skarpach utworzyæ przewarstwienia ilaste lub z ma³o przepuszczalnych odpadów, na których powstan¹ zawieszone zwierciad³a wody gruntowej, oraz stworzyæ kilka p³ytkich niecek hydrologicznych na wierzchowinie. To w nich rozpoczyna siê zasiedlanie przez zró nicowan¹ florê. Wprowadzanie ekosystemów jest u³atwione, jeœli ukszta³towanie terenu jest zró nicowane, zapewniaj¹c miejsca wklês³e, zacienione a potem stosuj¹c œció³kê, poszycie, strefowe wprowadzaj¹c zró nicowane gatunkowo zespo³y traw, zió³, krzewów oraz drzew liœciastych i szpilkowych (Go³da 2005) Zbiorniki wodne Zbiorniki wodne pe³ni¹ wiele alternatywnych lub czêœciowo uzupe³niaj¹cych siê funkcji, zale nie od ich urz¹dzenia. To z kolei decyduje o kosztach rewitalizacji oraz przysz³ych po ytkach. Dlatego deklaracja wodnego kierunku rekultywacji w praktyce niewiele mówi. Czêsto jest on przykrywk¹ do unikniêcia rekultywacji w ogóle, jeœli woda samoczynnie wype³ni teren. Bywa³o, e deklarowano budowê stawów rybnych, aby bez koncesji wydobywaæ kruszywo naturalne, a zatopione i nieuporz¹dkowane wyrobisko nazywano stawem rybnym (Burnat 2000). Wynika to zapewne z niewiedzy, e staw do hodowli ryb jest zbiornikiem p³ytkim, w warunkach Polski zaledwie 1,5 2,5 metrowym (rys. 3). Podstawowym warunkiem przydatnoœci hodowlanej jest mo liwoœæ spuszczenia wody ze stawu i ca³kowitego osuszenia dna (Król 2005) w celu zabiegów sanitarnych. Tymczasem wiêkszoœæ

13 21 Rys. 3. Konstrukcja stawu do hodowli ryb (Król 2005) Fig. 3. Construction of fish farming pond (Król 2005) z³ó kruszywa naturalnego eksploatowana jest spod wody, zatem wyrobiska pogórnicze s¹ w naturalny sposób zawodnione. Ich ewentualne zarybienie pozwoliæ mo e na wêdkowanie, które przynosi znacznie mniejsze korzyœci ekonomiczne od hodowli. Prócz hodowli ryb i biomasy p³ytkie zbiorniki s³u ¹ tak e jako k¹pieliska. W pojedynczych przypadkach p³ytkie wyrobiska nad rzekami pozostawiane s¹ jako poldery do retencji wody na wypadek powodzi. K¹pielisko wymaga uformowania pla y i szerokiego, ³agodnie nachylonego zejœcia do wody (rys. 4). Rys. 4. Profile zboczy i pokrywa roœlinna zbiorników rekreacyjnych (Paulo 2005) Fig. 4. Final slope profiles and vegetation introduced into recreation basins (Paulo 2005)

14 22 Przyrodnicze i gospodarcze zbiorniki wodne równie maj¹ ograniczon¹ g³êbokoœæ, gdy maj¹ byæ zdatne do zasiedlenia przez roœliny wodne, ryby s³odkowodne i ptactwo nawodne. P³ytkie sadzawki i podmok³oœci z w³aœciw¹ im szat¹ roœlinn¹ urozmaicaj¹ parki do rekreacji. W celu naturalizacji siedlisk i ich ochrony trzeba ograniczaæ dostêp ludzi, budowaæ przeszkody, œcie ki, punkty obserwacyjne, pomosty dla licencjonowanych wêdkarzy itd. G³êbokie wyrobiska wg³êbne mog¹ byæ wykorzystane jako g³êbokie zbiorniki wodne w ró nych celach, np. do zaopatrzenia osiedli i zak³adów przemys³owych w wodê, irygacji, nawet do zasilania warstw wodonoœnych. Do takich zastosowañ szczególnie wa ne jest zapewnienie czystoœci wody, co w wielu przypadkach poci¹ga za sob¹ koniecznoœæ hydroizolacji zbiornika od gruntów toksycznych, np. w zawieraj¹cych piryt zwa³ach, oraz dop³ywu wód nadmiernie zmineralizowanych. Budowa zbiorników izolowanych jest niezwykle kosztowna, jak tego dowodzi przyk³ad likwidowanego wyrobiska poeksploatacyjnego Kopalni Siarki,,Machów. Na terenach g³ównych zbiorników wód podziemnych, które nie maj¹ naturalnej izolacji od powierzchni zaleca siê nie budowanie otwartych zbiorników wodnych w ogóle. W takim przypadku nie dopuszcza siê konsekwentnie wydobywania kopaliny poni ej zwierciad³a wód gruntowych, co skutkuje mniejszym wykorzystaniem potencjalnych zasobów (Paulo 2005). Budowa zbiorników o funkcji rekreacyjnej i parków wodnych wymaga zwykle przemodelowania czaszy zbiornika. Po ¹dana jest nie prostok¹tna lecz urozmaicona, krêta linia brzegów, wyspa lub pó³wysep (KoŸma 2000), pokryte piaskiem ³agodnie nachylone dno k¹pieliska, ³agodnie nachylone zbocza wszêdzie tam, gdzie brzegi buduj¹ grunty ma³o spoiste i grozi im erozja pod wp³ywem falowania. Wprowadzanie trzciny i nadwodnych zespo³ów drzew i krzewów utrwala zbocza i poprawia warunki rekreacji. Zbiorników g³êbszych od 8 metrów nie akceptuje WOPR dla ogólnie dostêpnych sportów wodnych, w przypadku znacznej g³êbokoœci i braku przep³ywu grozi im eutrofizacja z fatalnymi skutkami zapachowymi. W wielu przypadkach stosuje siê wyp³ycanie wyrobiska sk³adowanym materia³em zwa³owym lub odpadami T e r e n y r o l n e Alternatywnymi u ytkami rolnymi s¹ grunty orne, pastwiska, ³¹ki koœne, sady i tereny zielone. Ró ni¹ siê one wymaganiami œrodowiska, typem roœlin i zabiegami agrotechnicznymi. Czynnikiem warunkuj¹cym rodzaj u ytkowania rolniczego jest nachylenie stoku. Na ogó³ wymagane s¹ wyrobiska rozleg³e i p³ytkie, ze stokami nachylonymi poni ej 15 dla pastwisk i poni ej 5 dla gruntów ornych (Coppin, Bradshaw 1982). Prócz nachylenia stoku wa nym czynnikiem œrodowiskowym rekultywacji rolnej jest kamienistoœæ, aktywnoœæ glebotwórcza gruntów, stosunki wodne w gruncie (zasiêg strefy aeracji), dostêpnoœæ wody i sk³adników od ywczych dla roœlin, odczyn ph i zasolenie gruntów, ska enie metalami ciê kimi. W Polsce szeroko stosowana jest klasyfikacja gruntów potencjalnie glebotwórczych T. Skawiny i M. Trafas (1971) oparta na wskaÿnikach litologicznym (wielkoœci ziarna), wapniowym (zawartoœci CaCO 3 ), sorpcji i spoistoœci.

15 Ich pochodn¹ jest struktura gleby i potencjalna zawartoœæ wody dostêpnej dla roœlin, która mieœci siê w porach o œrednicy 0,0001 0,01 mm (Mackenzie i in. 1998). W warunkach klimatycznych Polski opady atmosferyczne s¹ bliskie granicy wystarczalnoœci. Ekspozycja stoku ku po³udniowi mo e spowodowaæ, e w niektórych latach nie udaje siê wprowadziæ roœlin na bezglebowe tereny pogórnicze. W po³udniowej Europie i wielu krajach górniczych poza naszym kontynentem suchy klimat nie pozwala na rewegetacjê. U ytkowanie rolnicze jest jednym z najczêstszych w Europie. Wydaje siê byæ uzasadnione ekonomicznie zarówno tam, gdzie teren by³ pierwotnie u ytkowany rolniczo, a zatem nast¹pi zwyk³a rekultywacja, jak i tam, gdzie pierwotnie by³y inne u ytki. W ka dym przypadku wprowadzenie roœlin uprawnych jest tañsze ni zalesienie. Tak e rentownoœæ u ytków rolnych jest wiêksza i szybciej ni w lasach nastêpuje zwrot nak³adów na rekultywacjê. Wyrobiska o ³agodnych stokach, rozleg³e i po³o one w pobli u innych upraw powinny byæ wówczas przeznaczane na u ytki rolne, gdy dzia³alnoœæ górnicza jest krótkotrwa³a i zgromadzono oddzielnie nadk³ad i glebê. Te zmagazynowane grunty s¹ nieraz bogate w minera³y ilaste i materiê organiczn¹, a zatem dogodne do odtworzenia œrodowiska glebowego po ich rozprowadzeniu na platformach skalnych wyrobisk pozostawionych po eksploatacji i na wierzchowinie zwa³ów. Zaleca siê mi¹ szoœæ tej glebotwórczej pokrywy oko³o 50 cm, aby umo liwiæ mechaniczn¹ uprawê roli. Dla ró nych upraw wymagane s¹ mi¹ - szoœci w granicach 0,05 do 0,6 2 m w przypadku wprowadzania ró nych gatunków drzew. Ze wzglêdów ekologicznych d¹ y siê do integracji z u ytkami w otoczeniu. Nie zaleca siê tworzenia du ego pola pastwisk wœród gruntów ornych. Du ym problemem jest erozja gleb. Zadarnienie traw¹ lub pozostawienie upraw ca³orocznych sprzyja stabilizacji gleby i zapobiega erozji. Na terenie rolniczym g³êbokoœæ zwierciad³a wody powinna wynosiæ co najmniej 50 cm. Trzeba wiêc umo liwiæ odpowiedni drena i zakoñczyæ eksploatacjê na takiej g³êbokoœci, aby po ewentualnym przykryciu gruntami przeznaczonymi do upraw woda znajdowa³a siê na optymalnej g³êbokoœci (Paulo 2005). Jeœli wydobycie siêga³o g³êbiej, np. z powodu wykorzystania cennej kopaliny, trzeba wype³niæ wyrobisko ska³ami nadk³adu lub odpadami, i sk³adowan¹ w tym celu oddzielnie gleb¹ lub gruntami glebotwórczymi i koryguj¹cymi. Naturalne lub tworzone sztucznie pod³o e z piasku, popio³ów lotnych elektrowni, mu³ów z zak³adów wzbogacania surowców mineralnych, odpadowych materia³ów budowlanych i innych odpadów powinno byæ w miarê mo noœci inertne chemicznie, aby nie skaziæ wody gruntowej. Natomiast górna warstwa gruntów, przeznaczona do upraw, powinna mieæ w³asnoœci glebotwórcze. Czêsto koryguje siê je dodatkami mineralnymi, np. kred¹ jeziorn¹, glin¹, m¹czk¹ dolomitow¹, wapnem, póÿniej dodatkami humusu i nawozów. Jest to istotny sk³adnik kosztów, dlatego brak materia³ów lokalnych mo e uczyniæ rekultywacjê roln¹ kierunkiem nie uzasadnionym ekonomicznie. Po rozprowadzeniu warstwy ornej wykonuje siê zabiegi agrotechniczne: odkamienienie, g³êbok¹ orkê, nawo enie itp. Jeœli po kilku latach nie osi¹gnie siê plonów porównywalnych z otaczaj¹cymi gospodarstwami rolnymi, albo od pocz¹tku istniej¹ w¹tpliwoœci co do produktywnoœci odtwarzanych 23

16 24 gleb, celowe jest wydzier awienie zrekultywowanego terenu pogórniczego miejscowym rolnikom. Jest to wyrazem uznania dla ich doœwiadczenia a jednoczeœnie przysparza akceptacji dzia³añ rekultywacyjnych przez spo³ecznoœæ lokaln¹ (Geominero 1996) Gospodarka leœna Zazwyczaj zalesienie jest dro sze od wprowadzenia u ytków rolnych i zyski gospodarcze z lasu mog¹ nast¹piæ dopiero po wielu latach. W przypadku gleb o niskich klasach bonitacyjnych i niekorzystnej rzeÿby terenu jest to jednak g³ówna alternatywa dla rolnictwa. Zalesienia wprowadza siê na powierzchniach wiêkszych od 0,25 ha i glebach o niskiej produktywnoœci, nieraz kamienistych. Nachylenie stoku nie jest na ogó³ przeszkod¹; dobre wyniki osi¹ga siê nawet przy nachyleniu 35, jeœli w pocz¹tkowej fazie nie nastêpuje erozja gleby a woda gruntowa nie znajduje siê zbyt g³êboko. Zwiêz³oœæ pod³o a, niski odczyn ph, brak sk³adników od ywczych i nadmiar metali toksycznych mo e spowolniæ wzrost drzew i przekreœliæ op³acalnoœæ produkcji drewna. W takim przypadku las utrzyma jednak funkcje przyrodnicze jako siedlisko roœlin i zwierz¹t, krajobrazowe i rekreacyjne. Na obszarach pogórniczych zdegradowanych krajobrazowo i nieprzydatnych do innych funkcji gospodarczych las zas³ania skutecznie zaistnia³¹ dewastacjê powierzchni. Warunkiem niezbêdnym do zalesienia jest zdolnoœæ retencji wody gruntowej i dostêpnoœæ sk³adników od ywczych. Gruboœæ koniecznej warstwy gleby i podglebia jest zale na od gatunku drzew, np. 0,6 m dla sosny i brzozy, 1,2 m dla kasztana i jod³y, 2 m dla dêbu. W przypadku braku materia³u glebotwórczego na miejscu, aby zainicjowaæ wegetacjê mo na wykorzystaæ mu³y z p³uczek zak³adów wzbogacania, popio³y lotne i u le zak³adów energetycznych, wprowadziæ wstêpne zadarnienie trawami i roœlinami str¹czkowymi, sprowadziæ d d ownice, otaczaæ sadzonki torfem na gruntach skalistych i piaszczystych lub stosowaæ inne specyficzne zabiegi. Dobór gatunków, nasadzenia, pielêgnacjê powinien prowadziæ zespó³ specjalistów, dlatego racjonalne jest jak najwczeœniejsze przekazanie rekultywacji leœnej w rêce odpowiednich s³u b. W przypadku znacznej odleg³oœci terenu pogórniczego od lasów i ³¹k celowe jest kultywowanie drzew, krzewów i traw na specjalnych parcelach pozostawionych w czasie eksploatacji a nawet opieka nad siedliskami zwierz¹t, które pos³u ¹ do rozplenienia (Parris 1983). 2. Decyduj¹ce czynniki œrodowiska 2.1. Warunki wodne Wodny kierunek rewitalizacji terenu jest z regu³y wymuszony przez warunki wystêpowania z³o a: w nieprzepuszczalnym masywie skalnym albo poni ej przepuszczalnej warstwy wodonoœnej (rys. 5). Wiêkszoœæ z³ó w Polsce znajduje siê w takich warunkach.

17 25 Rys. 5. Schemat warunków wodnych w wyrobiskach poeksploatacyjnych (Paulo 2005) Fig. 5. Pictorial diagram of water regimes in post-mining grounds (Paulo 2005) Tylko w przypadku cennych kopalin, np. wêgla brunatnego, i niezbyt du ych dop³ywów uzasadnione jest odwadnianie wyrobisk na czas eksploatacji. Po jej zakoñczeniu wyrobisko odkrywkowe wg³êbne tworzy sztuczny, nieraz bezodp³ywowy zbiornik, który wype³nia siê z czasem wod¹. Stawy hodowlane ryb mo na zak³adaæ w tych wyrobiskach na tarasach, do których ³atwo jest doprowadziæ wodê, zatamowaæ i odprowadziæ j¹ rowem. S¹ to zwykle wyrobiska w gruntach stosunkowo szczelnych, np. glinianki cegielñ. Brak przep³ywu i s³abe natlenienie g³êbszych warstw wody z powodu przenikania wód z wietrzej¹cego otoczenia oraz rozk³ad materii organicznej wszystko to skutkuje podatnoœci¹ na trwa³e zanieczyszczenie. Niekorzystne warunki stwarza dop³yw wód z s³abo izolowanych masywów solnych, warstw siarkonoœnych b¹dÿ pirytonoœnych oraz innych gruntów toksycznych. Erozja zboczy zbiorników skutkuje zamulaniem i okresowym spadkiem przezroczystoœci. Zbiorniki wielkopowierzchniowe s¹ szczególnie podatne na abrazjê brzegów pod wp³ywem falowania, zw³aszcza gdy s¹ strome i zbudowane z gruntów ma³o spoistych. G³êbokoœæ wody w zbiorniku, czystoœæ (zawiesina i mineralizacja) i zapotrzebowanie gospodarczo-spo³eczne determinuj¹ sposób zagospodarowania. Z kolei ka dy sposób poci¹ga za sob¹ stosowne ukszta³towanie czaszy zbiornika i ewentualnej czêœci k¹pieliskowej (rys. 4). Pogodzenie ró nych funkcji zbiornika wodnego jest ³atwe w przypadku kierunku leœnego i przyrodniczego, a w zasadzie niemo liwe w przypadku s¹siedztwa osiedli, zak³adów przemys³owych i sk³adowisk odpadów. Inne kierunki wymagaj¹ sporych kompromisów, np. kierunek rolny dyscypliny agronomicznej w stosowaniu nawozów, a kierunek rekreacyjny (k¹pieliskowy) ochrony sanitarnej ujêæ wody. Warunki wystêpowania wód podziemnych i wilgotnoœæ gruntów maj¹ decyduj¹ce znaczenie dla rekultywacji biologicznej. Zapotrzebowanie na wodê jest specyficzne dla ka dego gatunku i zmienia siê sezonowo. Istotna jest ocena w³aœciwoœci wodnych gleb. W agrotechnice zwraca siê uwagê nie tylko na wilgotnoœæ aktualn¹, lecz przede wszystkim na retencjê wody opadowej w glebie, polow¹ pojemnoœæ wodn¹, pojemnoœæ kapilarn¹, punkt trwa³ego wiêdniêcia roœlin (Zawadzki 2000; Stachowski i in. 2003). Z rolniczego punktu widzenia najwa niejsza jest ta iloœæ wody, która mo e byæ zatrzymana w glebie w postaci dostêpnej dla roœlin. Ona decyduje o wysokoœci i jakoœci plonu. Wiêkszoœæ gleb jest w stanie zatrzymaæ w profilu od 50 do 250 mm wody dostêpnej z opadów. Nadmiar wody jest

18 26 szkodliwy, zw³aszcza w przypadku gleb o pogorszonej strukturze, poniewa zbyt wysoka zawartoœæ wody ogranicza dostêp powietrza do korzeni i pobieranie sk³adników pokarmowych. Dla rekultywuj¹cego wa ne jest okreœlenie poziomu wystêpowania wody gruntowej. Na glebach ornych lekkich zwierciad³o wody gruntowej powinno siê znajdowaæ na g³êbokoœci oko³o 0,7 m, zaœ na glebach ciê kich od 1,2 do 2 m. Zwierciad³o zbyt bliskie powierzchni skutkuje zmniejszonym transportem materia³ów od ywczych i czêsto krótszym okresem wegetacji. Niektóre rodzaje drzew, np. wierzba, topola, olsza, dobrze znosz¹ d³u sze podtopienie. Œwierk i sosna potrafi¹ przebiæ siê do ni ej le ¹cych, lepiej napowietrzonych poziomów i rosn¹æ dalej. Niektóre rodzaje obumieraj¹ w glebach z wysokim poziomem wody gruntowej, szczególnie ma³o natlenionych. W Polsce drzewa leœne, rosn¹ce na odpowiadaj¹cych im siedliskach, przejawiaj¹ maksymalny wzrost przy g³êbokoœci lustra wody gruntowej 0,8 1,5 m. Regularne wahania poziomu wód gruntowych nie maj¹ dla wzrostu wiêkszego znaczenia, je eli utrzymuj¹ siê w granicach 0,2 0,5 m Nachylenie stoku Nachylenie skarp odkrywek i zwa³owisk w chwili zamykania zak³adów górniczych jest zazwyczaj strome. Nachylenie wiêksze od 5 10 wyklucza uprawy rolne sprzêtem zmechanizowanym, wiêksze od 15 obsiewy traw i gospodarkê hodowlan¹, a powy ej uniemo liwia rekultywacjê leœn¹, zale nie od klimatu (rys. 6). Strome stoki s¹ podatne na erozjê, spe³zywanie tworz¹cej siê gleby i osuwiska. Wed³ug Wischmeiera i Smitha (1978) wielkoœæ erozji, mierzona jako œredni roczny ubytek warstwy gruntu, jest proporcjonalna do wskaÿnika hydrologicznego (intensywnoœci odp³ywu powierzchniowego wzglêdem opadów atmosferycznych), d³ugoœci i nachylenia stoku, a od- Rys. 6. Najwiêksze dopuszczalne nachylenie stoków w ró nym zagospodarowaniu (Coppin, Bradshaw 1982, uzupe³niono) Fig. 6. Maximum slope inclinations in end-use options (Coppin, Bradshaw 1982, supplemented)

19 wrotnie proporcjonalna do wskaÿnika pokrywy roœlinnej. Erozja, która nasila siê wraz wielkoœci¹ zlewni i koncentracj¹ odp³ywu, zagra a wszelkim budowlom a wiêc rewitalizacji terenów pogórniczych w ogólnoœci. W praktyce rekultywacyjnej zmniejszenie nachylenia stromych stoków jest jednym z pierwszych kroków rekultywacji technicznej. Jest to jednak zadanie kosztowne i nie zawsze mo liwe, gdy wymaga zajmowania du ych powierzchni. Zmniejszenie nachylenia zboczy odkrywki, tak aby nadawa³a siê na u ytki rolne, mo na osi¹gn¹æ albo przez urabianie ska³ na jej obwodzie i powiêkszenie obszaru eksploatacji, na co potrzebna bywa oddzielna koncesja, albo przez wype³nienie wyrobiska gruntami dowo onymi z zewn¹trz, np. nadk³adem, odpadami (rys. 7). Trudnoœci organizacyjno-techniczne i wysokie koszty sk³aniaj¹ do mieszanego zagospodarowania pogórniczego rolniczego i leœnego. Na stromych stokach drogi dojazdu do górnych poziomów odkrywek i zwa³owisk, zaopatrzenie ich w wodê oraz budowa drena u burzowego i implementacja sadzonek s¹ przedsiêwziêciami trudnymi. Na stokach nachylonych powy ej 5 10 utrudniona jest mechanizacja prac agrotechnicznych. W praktyce geologiczno-in ynierskiej wylicza siê nachylenie skarp na podstawie charakterystyki w³asnoœci fizycznych gruntu: krzywej uziarnienia, spoistoœci, wilgotnoœci, wytrzyma³oœci na œcinanie. W suchym klimacie skarpy mog¹ byæ stromsze ni w umiarkowanym. Wieczna zmarzlina a nawet sezonowe przemarzanie i tajanie gruntów mo e wykluczyæ trwa³oœæ skarp. 27 Rys. 7. Zmiana profilu wyrobisk przeznaczonych do zagospodarowania rolniczego wymuszaj¹ca przemieszczenia gruntów (Paulo 2005) Fig. 7. Scheme of ground and space balance during technical reclamation of a pit for agriculture use (Paulo 2005)

20 28 Zazwyczaj przed rekultywacj¹ formuje siê w miarê niskie, tarasowate zwa³owiska o rozleg³ej wierzchowinie i niskich pó³kach poni ej niej, odwadnianych rowami. Wierzchowina powinna byæ tak uformowana, aby powsta³y niewielkie zlewnie na obrze u i jedna lub kilka obszarów bezodp³ywowych w czêœci œrodkowej. Niecki odkrywek równie tarasuje siê. Drugim istotnym zabiegiem przeciwerozyjnym jest wprowadzenie traw, jako zwiêkszaj¹cych retencjê roœlin pionierskich o rozleg³ym systemie korzeniowym. Szybkie zadarnianie skarp ma kluczowe znaczenie dla sukcesu etapu rekultywacji biologicznej, dlatego jest on wspomagany. Stosuje siê: 1) przykrycie ja³owego gruntu cienk¹ warstw¹ gleby, specjalnie zdjêtej przy otwieraniu dostêpu do z³o a i magazynowanej w tym celu, 2) maty z geow³ókniny, 3) hydronawo enie i zraszanie. Podczas deszczów nawalnych ma³e rowki erozyjne na nie zadarnionym stoku zamieniaj¹ siê w g³êbokie koryta i nawozy, które koncentruj¹ odp³yw zawiesiny. P. Southcott (1997) podkreœla³, e adna ze stosowanych technologii eksploatacji i rekultywacji technicznej nie radzi sobie z erozj¹ skarp stromszych od 1:5 (>10 ). S. Gruszczyñski i M. Trafas (1993) uznali k¹t nachylenia skarp ( ) za jeden z trzech najwa niejszych wskaÿników podatnoœci zwa³owisk odpadów pogórniczych na rekultywacjê. Dwa pozosta³e wskaÿniki, to gruboœæ i podstawowe w³asnoœci fizyczne utworów glebotwórczych. Przydatnoœæ rekultywacyjna (wyliczana metod¹ Skawiny i Trafas 1971) jest ich zdaniem odwrotnie proporcjonalna do wartoœci tangens Klimat i nas³onecznienie Klimat wp³ywa na intensywnoœæ procesów glebotwórczych, a z drugiej strony na erozjê eoliczn¹ i deszczow¹ gleb, tak e na dostêpnoœæ wody dla organizmów zasiedlaj¹cych teren pogórniczy, bilans wodny w gruncie i wynikaj¹ce st¹d zasolenie. Ka dy gatunek biologiczny ma swój optymalny i dopuszczalny zakres promieniowania s³onecznego, temperatury zewnêtrznej, zawartoœci wody w glebie i si³y wiatru, które warunkuj¹ prze ycie, wzrost i reprodukcjê (Mackenzie i in. 1998). Zapotrzebowanie na energiê s³oneczn¹ i wodê jest specyficzne dla ka dego gatunku i zmienia siê sezonowo. Znajomoœæ œredniej statystycznej wielkoœci opadów i potencjalnego parowania w regionie nie jest wystarczaj¹ca dla oceny w³aœciwoœci wodnych gleb. W suchym klimacie potencjalne parowanie gruntu i transpiracja z nadziemnych czêœci roœlin s¹ wiêksze od œredniego opadu, dlatego rozpuszczone sole koncentruj¹ siê w glebie zwiêkszaj¹c znacznie ciœnienie osmotyczne i alkalicznoœæ roztworu a nastêpnie krystalizuj¹ na powierzchni. Niedobór wody w glebie prowadzi do rozwoju roœlin s³onolubnych i spadku produkcji roœlinnej zhektara. Asymilacja energii s³onecznej przez chlorofil, wydajnoœæ metabolizmu i transpiracja zale ¹ w du ym stopniu od temperatury otoczenia. Funkcje yciowe ka dego gatunku maj¹ swe graniczne temperatury i przedzia³ optymalny. Okres roku, w którym œrednie temperatury

Dokumentacja Techniczna Zbiorniki podziemne Monolith

Dokumentacja Techniczna Zbiorniki podziemne Monolith Dokumentacja Techniczna Zbiorniki podziemne Monolith Monolit h DORW2045 07.04.2009 1 / 11 1. Lokalizacja 1.1 Lokalizacja względem budynków Nie wolno zabudowywać terenu nad zbiornikiem. Minimalną odległość

Bardziej szczegółowo

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ 4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA 4.1. Ocena jakoœci powietrza w odniesieniu do norm dyspozycyjnych O jakoœci powietrza na danym obszarze decyduje œredni poziom stê eñ zanieczyszczeñ w okresie doby, sezonu, roku.

Bardziej szczegółowo

FIZJOGRAFIA URBANISTYCZNA

FIZJOGRAFIA URBANISTYCZNA FIZJOGRAFIA URBANISTYCZNA 5/6 III Źródła informacji o środowisku. Opracowanie ekofizjograficzne jak zacząć? 26/27 III Struktura i funkcjonowanie środowiska 16/17 IV Stan i zagroŝenia środowiska 23/24 IV

Bardziej szczegółowo

NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY PRZEDMIOT: OCHRONA I KSZTAŁTOWANIE KRAJOBRAZU NR PROGRAMU: 321(07)/T, TU, SP/MEN/2007.02.08

NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY PRZEDMIOT: OCHRONA I KSZTAŁTOWANIE KRAJOBRAZU NR PROGRAMU: 321(07)/T, TU, SP/MEN/2007.02.08 NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY PRZEDMIOT: OCHRONA I KSZTAŁTOWANIE KRAJOBRAZU NR PROGRAMU: 321(07)/T, TU, SP/MEN/2007.02.08 MODUŁ, DZIAŁ, TEMAT ZAKRES TREŚCI Podstawowe wiadomości o krajobrazie (20 godz.)

Bardziej szczegółowo

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA KARTA SERWISOWA NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA Gratulujemy! Dokonali Pañstwo œwietnego wyboru: nowoczesne drewniane okna s¹ ekologiczne, a tak e optymalne pod wzglêdem ekonomicznym. Nale ¹ do najwa niejszych elementów

Bardziej szczegółowo

NADLEŚNICTWO LWÓWEK ŚLĄSKI

NADLEŚNICTWO LWÓWEK ŚLĄSKI NADLEŚNICTWO LWÓWEK ŚLĄSKI ul. Obrońców Pokoju 2, 59-600 Lwówek Śląski Tel. 075 782 33 80; Faks 075 782 47 86 www.wroclaw.lasy.gov.pl e-mail: biuro.lwowek@wroclaw.lasy.gov.pl Osoba do kontaktów: Marek

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju miasta

Uwarunkowania rozwoju miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 06 Uwarunkowania rozwoju miasta W 880.06 2/9 SPIS TREŚCI 6.1 Główne czynniki

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 2 czerwca 2016 r. Poz. 2034 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 23 maja 2016 r.

Gdańsk, dnia 2 czerwca 2016 r. Poz. 2034 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 23 maja 2016 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 2 czerwca 2016 r. Poz. 2034 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU z dnia 23 maja 2016 r. zmieniające zarządzenie w sprawie

Bardziej szczegółowo

Czy warto byd w sieci? Plusy i minusy nakładania się form ochrony przyrody wsparte przykładami Słowioskiego Parku Narodowego

Czy warto byd w sieci? Plusy i minusy nakładania się form ochrony przyrody wsparte przykładami Słowioskiego Parku Narodowego Czy warto byd w sieci? Plusy i minusy nakładania się form ochrony przyrody wsparte przykładami Słowioskiego Parku Narodowego Aby uzyskad odpowiedź na tak postawione pytanie należy rozważyd kilka aspektów:

Bardziej szczegółowo

GEOLOGIA A ZDROWIE 22 23

GEOLOGIA A ZDROWIE 22 23 GEOLOGIA A ZDROWIE 22 23 Ochrona jakości i zasobów wód podziemnych Dostęp do czystej wody i nieskażonej gleby to zasadniczy warunek zdrowia społeczeństwa. Działania służące rozpoznawaniu, bilansowaniu

Bardziej szczegółowo

OFERTA SPRZEDAŻY DZIAŁEK INWESTYCYJNYCH POŁOŻONYCH W CZĘSTOCHOWIE ULICA KORFANTEGO

OFERTA SPRZEDAŻY DZIAŁEK INWESTYCYJNYCH POŁOŻONYCH W CZĘSTOCHOWIE ULICA KORFANTEGO OFERTA SPRZEDAŻY DZIAŁEK INWESTYCYJNYCH POŁOŻONYCH W CZĘSTOCHOWIE ULICA KORFANTEGO 1. Informacje o nieruchomości Lokalizacja ogólna: Częstochowa, ulica Korfantego. Częstochowa, ulica Korfantego Źródło:

Bardziej szczegółowo

OCHRONA DRZEW NA TERENACH INWESTYCYJNYCH

OCHRONA DRZEW NA TERENACH INWESTYCYJNYCH OCHRONA DRZEW NA TERENACH INWESTYCYJNYCH Teren budowy jest miejscem, gdzie występują liczne zagrożenia dla żywotności i stanu sanitarnego drzew i krzewów w postaci bezpośrednich uszkodzeń mechanicznych

Bardziej szczegółowo

OPIS TECHNICZNY DO PROJEKTU BUDOWLANEGO SIŁOWNI TERENOWEJ

OPIS TECHNICZNY DO PROJEKTU BUDOWLANEGO SIŁOWNI TERENOWEJ OPIS TECHNICZNY DO PROJEKTU BUDOWLANEGO SIŁOWNI TERENOWEJ 1 Dane wyjściowe 1.1 Przedmiot i podstawa opracowania Przedmiotem opracowania jest dokumentacja projektowa budowy siłowni terenowej na dz. nr ewid.

Bardziej szczegółowo

Karta informacyjna przedsięwzięcia Przebudowa budynku warsztatu

Karta informacyjna przedsięwzięcia Przebudowa budynku warsztatu Karta informacyjna przedsięwzięcia Przebudowa budynku warsztatu Realizowanego na działce numer 33/4, k.m. 4, obręb Wojnowice ul. Ogrodowa 1, 47 470 Wojnowice gmina Krzanowice powiat raciborski województwo

Bardziej szczegółowo

Karta informacyjna dla przedsięwzięcia. Przygotowanie informacji dla realizacji przedsięwzięcia w aspekcie środowiskowym

Karta informacyjna dla przedsięwzięcia. Przygotowanie informacji dla realizacji przedsięwzięcia w aspekcie środowiskowym Karta informacyjna dla przedsięwzięcia Przygotowanie informacji dla realizacji przedsięwzięcia w aspekcie środowiskowym Zawartość karty informacyjnej Karta informacyjna przedsięwzięcia to dokument, składany

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA MONTAśU. Tunelu rozsączającego (PP) 300 litrów

INSTRUKCJA MONTAśU. Tunelu rozsączającego (PP) 300 litrów INSTRUKCJA MONTAśU Tunelu rozsączającego (PP) 300 litrów 1. CHARAKTERYSTYKA SYSTEMU Tunel rozsączający 300 l został specjalnie zaprojektowany do zastosowań w systemach rozsączania i częściowego retencjonowania

Bardziej szczegółowo

WARUNKI TECHNICZNE dla dokumentacji projektowo kosztorysowej robót budowlanych projektu

WARUNKI TECHNICZNE dla dokumentacji projektowo kosztorysowej robót budowlanych projektu 1 Załącznik nr 10 do SIWZ WARUNKI TECHNICZNE dla dokumentacji projektowo kosztorysowej robót budowlanych projektu Scalenie gruntów obrębu Brudzewek, gmina Chocz, powiat pleszewski 1. Nazwa zadania: Opracowanie

Bardziej szczegółowo

Geomembrany z termoplastycznych tworzyw sztucznych firmy Agru

Geomembrany z termoplastycznych tworzyw sztucznych firmy Agru Geomembrany z termoplastycznych tworzyw sztucznych firmy Agru GEOMEMBRANY Z TERMOPLASTYCZNYCH TWORZYW SZTUCZNYCH OBSZARY ZASTOSOWAŃ Geomembrany AGRU wykonane z PEHD, PEVLD, FPO i FPP znajdują od ponad

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OFERTOWY. Nazwa Oferenta. Siedziba Oferenta. NIP... REGON... Nr tel... Nr faxu... E-mail...

FORMULARZ OFERTOWY. Nazwa Oferenta. Siedziba Oferenta. NIP... REGON... Nr tel... Nr faxu... E-mail... OFERTA NA WYZNACZENIE JEDNOSTKI DO PROWADZENIA PARKINGU STRZEŻONEGO, NA KTÓRYM BĘDĄ UMIESZCZANE USUNIĘTE Z DROGI POJAZDY PRZEWOŻĄCE TOWARY NIEBEZPIECZNE FORMULARZ OFERTOWY Nazwa Oferenta Siedziba Oferenta...

Bardziej szczegółowo

SYSTEM INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ JAKO NIEZBÊDNY ELEMENT POWSZECHNEJ TAKSACJI NIERUCHOMOŒCI**

SYSTEM INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ JAKO NIEZBÊDNY ELEMENT POWSZECHNEJ TAKSACJI NIERUCHOMOŒCI** GEODEZJA l TOM 12 l ZESZYT 2/1 l 2006 Piotr Cichociñski*, Piotr Parzych* SYSTEM INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ JAKO NIEZBÊDNY ELEMENT POWSZECHNEJ TAKSACJI NIERUCHOMOŒCI** 1. Wstêp Nieunikniona zapewne w przysz³oœci

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Ochrona powierzchni ziemi w województwie śląskim. Anna Wrześniak Śląski Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska

Ochrona powierzchni ziemi w województwie śląskim. Anna Wrześniak Śląski Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska Województwo śląskie jest jednym z najmniejszych województw w skali kraju, ale równocześnie nie terenem bardzo zaludnionym i silnie zurbanizowanym. Specyfika tego województwa związana zana jest także z

Bardziej szczegółowo

Projekt: Dla Kwisy dla Natury - przygotowanie małej infrastruktury turystycznej służącej zabezpieczeniu rzeki Kwisy przed nadmierną presją turystów

Projekt: Dla Kwisy dla Natury - przygotowanie małej infrastruktury turystycznej służącej zabezpieczeniu rzeki Kwisy przed nadmierną presją turystów Projekt: Dla Kwisy dla Natury - przygotowanie małej infrastruktury turystycznej służącej zabezpieczeniu rzeki Kwisy przed nadmierną presją turystów Projekt pt. Dla Kwisy dla Natury przygotowanie małej

Bardziej szczegółowo

DANE WYJŚCIOWE DO PROJEKTOWANIA DROGI. Droga /powiatowa Nr..1937B..Stara Łomża Siemień Rybno - Pniewo.. (nazwa całego ciągu drogi)

DANE WYJŚCIOWE DO PROJEKTOWANIA DROGI. Droga /powiatowa Nr..1937B..Stara Łomża Siemień Rybno - Pniewo.. (nazwa całego ciągu drogi) DANE WYJŚCIOWE DO PROJEKTOWANIA DROGI Droga /powiatowa Nr..1937B..Stara Łomża Siemień Rybno - Pniewo.. (nazwa całego ciągu drogi) na terenie gminy..łomża.. w woj.....podlaskie... I. STAN ISTNIEJĄCY 1.

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w województwie pomorskim

Gaz łupkowy w województwie pomorskim Gaz łupkowy w województwie pomorskim 1 Prezentacja wyników badania Samorządów, partnerów Samorządu Województwa Pomorskiego oraz koncesjonariuszy Charakterystyka grup 2 18% 82% Samorządy Partnerzy SWP n=63

Bardziej szczegółowo

HYDRO4Tech PROJEKTY, OPINIE, EKSPERTYZY, DOKUMENTACJE BADANIA GRUNTU, SPECJALISTYCZNE ROBOTY GEOTECHNICZNE, ODWODNIENIA

HYDRO4Tech PROJEKTY, OPINIE, EKSPERTYZY, DOKUMENTACJE BADANIA GRUNTU, SPECJALISTYCZNE ROBOTY GEOTECHNICZNE, ODWODNIENIA PROJEKTY, OPINIE, EKSPERTYZY, DOKUMENTACJE BADANIA GRUNTU, SPECJALISTYCZNE ROBOTY GEOTECHNICZNE, ODWODNIENIA Geotechnika ul. Balkonowa 5 lok. 6 Hydrotechnika Tel. 503 533 521 03-329 Warszawa tel. 666 712

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne urządzenia ochrony środowiska

Nowoczesne urządzenia ochrony środowiska LVI TECHNICZNE DNI DROGOWE 13-15 listopada 2013 r. Centrum Konferencyjne Falenty, Raszyn k. Warszawy Nowoczesne urządzenia ochrony środowiska Mirosław Musiel Departament Środowiska GDDKiA Każda realizacja

Bardziej szczegółowo

Zespó Szkó Samochodowych

Zespó Szkó Samochodowych Program sta owy w ramach projektu S t a i n w e s t y c j w p r z y s z o Zespó Szkó Samochodowych Rodzaj zaj : Sta e zawodowe dla uczniów Imi i nazwisko nauczyciela: Mariusz Rakowicz Liczba uczniów w

Bardziej szczegółowo

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS Dzia³anie nauczyciela, w tym równie katechety, jest œciœle

Bardziej szczegółowo

S T A N D A R D V. 7

S T A N D A R D V. 7 S T A N D A R D V. 7 WYCENA NIERUCHOMOŚCI GRUNTOWYCH POŁOśONYCH NA ZŁOśACH KOPALIN Przy określaniu wartości nieruchomości połoŝonych na złoŝach kopali rzeczoznawca majątkowy stosuje przepisy: - ustawy

Bardziej szczegółowo

L A K M A R. Rega³y DE LAKMAR

L A K M A R. Rega³y DE LAKMAR Rega³y DE LAKMAR Strona 2 I. KONSTRUKCJA REGA ÓW 7 1 2 8 3 4 1 5 6 Rys. 1. Rega³ przyœcienny: 1 noga, 2 ty³, 3 wspornik pó³ki, 4pó³ka, 5 stopka, 6 os³ona dolna, 7 zaœlepka, 8 os³ona górna 1 2 3 4 9 8 1

Bardziej szczegółowo

Mgr inż. Agnieszka Turek. Politechnika Warszawska Wydział Geodezji i Kartografii Katedra Gospodarki Przestrzennej i Nauk o Środowisku Przyrodniczym

Mgr inż. Agnieszka Turek. Politechnika Warszawska Wydział Geodezji i Kartografii Katedra Gospodarki Przestrzennej i Nauk o Środowisku Przyrodniczym III KONGRES REWITALIZACJI MIAST REWITALIZACJA W POLITYCE MIEJSKIEJ REWITALIZACJA OBSZARÓW POPRZEMYSŁOWYCH ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM UWARUNKOWAŃ ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO WYBRANE STUDIA PRZYPADKÓW Kliknij,

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK K. ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA

ZAŁĄCZNIK K. ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA ZAŁĄCZNIK K. ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA Zobowiązania Podstawa prawna Negatywny wynik kontroli Organ kontrolujący 1. ROLNICZE WYKORZYSTANIE ŚCIEKÓW W GOSPODARSTWIE 1 Ścieki przeznaczone do wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Wymagania z zakresu ocen oddziaływania na środowisko przy realizacji i likwidacji farm wiatrowych

Wymagania z zakresu ocen oddziaływania na środowisko przy realizacji i likwidacji farm wiatrowych Wymagania z zakresu ocen oddziaływania na środowisko przy realizacji i likwidacji farm wiatrowych Andrzej Dziura Zastępca Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska Przedsięwzięcia wymagające oceny oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne:

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne: Energia z biomasy Pojecie biomasy: Biomasa to substancja organiczna pochodzenia roślinnego, powstająca poprzez fotosyntezę. Do biomasy zaliczamy również odpady z produkcji zwierzęcej oraz gospodarki komunalnej

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXVII/543/13 Sejmiku Województwa Warmińsko-Mazurskiego z dnia 29 maja 2013 r.

Uchwała Nr XXVII/543/13 Sejmiku Województwa Warmińsko-Mazurskiego z dnia 29 maja 2013 r. dotycząca przyjęcia planu aglomeracji Orzysz. Uchwała Nr XXVII/543/13 Sejmiku Województwa Warmińsko-Mazurskiego z dnia 29 maja 2013 r. Na podstawie art. 18 pkt 20 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Opinia geotechniczna

Opinia geotechniczna ZLECENIODAWCA: Biuro Inżynieryjnych Usług Projektowych Sp. z o.o. ul. K. Czapińskiego 3 30-048 Kraków INWESTOR: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne S.A. w Krakowie Opinia geotechniczna koncepcja i

Bardziej szczegółowo

OPIS JEDNOSTKI Produkcja pszczelarska

OPIS JEDNOSTKI Produkcja pszczelarska OPIS JEDNOSTKI Produkcja pszczelarska Wypełniany tylko w czasie wizyty wstępnej lub celem zidentyfikowania zmian opisu jednostki Nazwy i adresy uczestników przedsięwzięcia INFORMACJE OGÓLNE WŁAŚCICIEL

Bardziej szczegółowo

CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAÃ ZDROW ÝYWNOÚÃ?

CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAà ZDROW ÝYWNOÚÃ? CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAà ZDROW ÝYWNOÚÃ? Istnieje doœã powszechne przekonanie, e tradycyjne, chùopskie, maùe gospodarstwa rolne stanowi¹ w obecnych czasach jedyn¹ gwarancjê produkcji

Bardziej szczegółowo

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP Warszawa, dnia 04 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP W związku z interpelacją nr 34158 posła Jana Warzechy i posła

Bardziej szczegółowo

Group Silesian Seaplane Company Sp. z o.o. Kloska Adam -Prezes

Group Silesian Seaplane Company Sp. z o.o. Kloska Adam -Prezes KAMA eco Group Silesian Seaplane Company Sp. z o.o. Kloska Adam -Prezes Kama eco Group Firma zajmuje siê produkcj¹,monta em i serwisem stacji do monitoringu œcieków i wód opadowych. Stacje wspó³pracuj¹

Bardziej szczegółowo

D - 10.10.01f JESIENNE UTRZYMANIE DROGI

D - 10.10.01f JESIENNE UTRZYMANIE DROGI ZAŁĄCZNIK NR 12 DO SIWZ D - 10.10.01f JESIENNE UTRZYMANIE DROGI SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 2 2. MATERIAŁY... 2 3. SPRZĘT... 2 4. TRANSPORT... 2 5. WYKONANIE ROBÓT... 3 6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT... 4 7. OBMIAR

Bardziej szczegółowo

w odniesieniu do Celu ogólnego 1: Rozwój sektora rybactwa na Pojezierzu Gostynińskim,

w odniesieniu do Celu ogólnego 1: Rozwój sektora rybactwa na Pojezierzu Gostynińskim, 5.3. Rodzaje operacji, które mogą uzyskać wsparcie w ramach wdrażania LROR W ramach realizacji LSROR wsparcie uzyskają różnorodne operacje, spełniające wymogi określone w PO Zrównoważony rozwój sektora

Bardziej szczegółowo

Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi

Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi INSPIRACJA: Sieci Najpiękniejszych Wsi Francja, Walonia, Włochy, Quebek, Japonia, Hiszpania, Rumunia, Saksonia) INSPIRACJA: SIEĆ NAJPIĘKNIEJSZYCH WSI Francji Ochrona

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PPRZSTRZENNEGO GMINY KOŚCIAN

ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PPRZSTRZENNEGO GMINY KOŚCIAN ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PPRZSTRZENNEGO GMINY KOŚCIAN - tekst ujednolicony - CZĘŚĆ B KIERUNKI POLITYKA PRZESTRZENNA 2001 rok zmiana Studium 2008r. zmiana Studium luty 2010r.

Bardziej szczegółowo

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej d2)opis OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 112772 (22) Data zgłoszenia: 29.11.2001 EGZEMPLARZ ARCHIWALNY (19) PL (n)62894 (13)

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA GEOL Badania geologiczne ul. Świeża 7a 54-060 Wrocław tel./fax 071 351 38 83, 0601 55 68 90 DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA podłoża gruntowego Temat: CIESZKÓW (pow. Milicz), ul. Garncarska budowa parkingu i

Bardziej szczegółowo

Współfinansowanie V osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych

Współfinansowanie V osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych PROGRAM PRIORYTETOWY Tytuł programu: Współfinansowanie V osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych Część 1) Dla potencjalnych

Bardziej szczegółowo

Fot. Sebastian Nowaczewski Fot. 1. Gęsi podkarpackie (Pd) cechują się stosunkowo długim grzebieniem mostka i tułowiem i przeważnie białym upierzeniem

Fot. Sebastian Nowaczewski Fot. 1. Gęsi podkarpackie (Pd) cechują się stosunkowo długim grzebieniem mostka i tułowiem i przeważnie białym upierzeniem INFORMACJA z wykonanego zadania na rzecz postępu biologicznego w produkcji zwierzęcej Tytuł zadania: Analiza zmienności cech użytkowych i reprodukcyjnych oraz jakości jaj wylęgowych hodowlanych populacji

Bardziej szczegółowo

Analizowany teren znajduje się poza obszarami stanowisk archeologicznych.

Analizowany teren znajduje się poza obszarami stanowisk archeologicznych. A N A L I Z A Uzasadniająca przystąpienie do sporządzania zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego Miasta Ożarów Mazowiecki z częścią wsi Ołtarzew - teren UG/UT i stopnia zgodności przewidywanych

Bardziej szczegółowo

www.naszanatura2000.pl

www.naszanatura2000.pl 1 Biuro Projektu Stowarzyszenie Tilia ul. Przysiecka 13, 87-100 Toruń Tel./fax: 6 67 60 8 e-mail: tilia@tilia.org.pl www.tilia.org.pl Szkoła Leśna na Barbarce www.szkola-lesna.torun.pl www.naszanatura2000.pl

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy program szkolenia w Pomorsko Kujawskim Związku Pszczelarzy.

Szczegółowy program szkolenia w Pomorsko Kujawskim Związku Pszczelarzy. Szczegółowy program szkolenia w Pomorsko Kujawskim Związku Pszczelarzy. Wymiana matek pszczelich i tworzenie odkładów jako ważny element nowoczesnej gospodarki pasiecznej Część I. 1. Znaczenie wymiany

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie o przetargach

Ogłoszenie o przetargach Załącznik do zarządzenia Nr 18/2015 Wójta Gminy Rudka z dnia 24.04.2015 r. Ogłoszenie o przetargach Działając na podstawie art. 38 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

MAPY RYZYKA POWODZIOWEGO

MAPY RYZYKA POWODZIOWEGO MAPY RYZYKA POWODZIOWEGO dr inż. Agata Włodarczyk Dyrektywa 2007/60/WE z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. o zmianie ustawy

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1 Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? 1 FILTR ROZWI ZUJE PROBLEMÓW Z WOD 1 TWARDOŒÆ 2 ELAZO 3 MANGAN 4 AMONIAK 5 ORGANIKA Zanieczyszczenia takie jak: twardoœæ, mangan, elazo, naturalne substancje

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee CommonGround œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee Idea projektu COMMONGROUND Ýywnoœã wolna od chorób i szkodników Dostêpnoœã ywnoœci a wybór konsumenta Rolnictwo integrowane Bioró norodnoœã Odbiór spoùeczny

Bardziej szczegółowo

PROJEKTOWANIE WIELOBRANŻOWE PROJEKTY BUDOWLANE O FIRMIE ZAKRES DZIA ALNOŒCI I OFERTA INFORMACJE DODATKOWE

PROJEKTOWANIE WIELOBRANŻOWE PROJEKTY BUDOWLANE O FIRMIE ZAKRES DZIA ALNOŒCI I OFERTA INFORMACJE DODATKOWE Projektowanie WIELOBRANŻOWE PROJEKTY BUDOWLANE PROJEKTOWANIE O FIRMIE ZIELONA ARCHITEKTURA powsta³a w 1993 roku i od pocz¹tku swojego istnienia dzia³a w bran y ogrodniczo-budowlanej, specjalizuj¹c siê

Bardziej szczegółowo

WARUNKI WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH. D.02.01.01f 45112000-5

WARUNKI WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH. D.02.01.01f 45112000-5 WARUNKI WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH 45112000-5 WZMOCNIENIE PODŁOŻA GRUNTOWEGO METODĄ NA SUCHO, NA MOKRO CPV : Roboty w zakresie usuwania gleby 1.Wstęp 1.1. Przedmiot WWiORB Przedmiotem niniejszych

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości

ZAPYTANIE OFERTOWE. Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości Znak sprawy: GP. 271.3.2014.AK ZAPYTANIE OFERTOWE Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości 1. ZAMAWIAJĄCY Zamawiający: Gmina Lubicz Adres: ul. Toruńska 21, 87-162 Lubicz telefon:

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

dr inż. arch. Tomasz Majda (TUP) dr Piotr Wałdykowski (WOiAK SGGW)

dr inż. arch. Tomasz Majda (TUP) dr Piotr Wałdykowski (WOiAK SGGW) JAK WYGLĄDA IDEALNY ŚWIAT OCHRONY WÓD W POLSCE? I DO CZEGO POTRZEBNE MU PLANOWANIE PRZESTRZENNE? dr inż. arch. Tomasz Majda (TUP) dr Piotr Wałdykowski (WOiAK SGGW) 14 STYCZNIA 2013 STAN PRAWNY STUDIUM

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

tróżka Źródło: www.fotolia.pl

tróżka Źródło: www.fotolia.pl Ogród na tarasie Wiele bylin przeżywa właśnie pełnię swego rozkwitu, ale nie jest jeszcze za późno, aby dosadzić nowe efektowne rośliny i wzbogacić swój taras niezwykłymi aranżacjami. tróżka Źródło: www.fotolia.pl

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A ZW 1. ZASTOSOWANIE REKUPERATORA ZW Rekuperator kompaktowy ZW to urz¹dzenie nawiewno-wywiewne umo liwiaj¹ce mechaniczn¹ wentylacje powietrzem

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SPRAWOZDANIE FINANSOWE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Za okres: od 01 stycznia 2013r. do 31 grudnia 2013r. Nazwa podmiotu: Stowarzyszenie Przyjaciół Lubomierza Siedziba: 59-623 Lubomierz, Plac Wolności 1 Nazwa i numer w rejestrze: Krajowy

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DOTYCZĄCA BEZPIECZEŃSTWA I OCHRONY ZDROWIA PLAN BIOZ

INFORMACJA DOTYCZĄCA BEZPIECZEŃSTWA I OCHRONY ZDROWIA PLAN BIOZ INFORMACJA DOTYCZĄCA BEZPIECZEŃSTWA I OCHRONY ZDROWIA PLAN BIOZ Temat opracowania: Oświetlenie uliczne Adres: 42-700 Rusinowice, ul. Leśna Inwestor: Urząd Gminy Koszęcin 42-286 Koszęcin, ul. Powstańców

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU Położenie Powierzchnia nieruchomości Informacje dotyczące nieruchomości Nazwa lokalizacji Miasto / Gmina Powiat Województwo Maksymalna dostępna powierzchnia (w jednym kawałku)

Bardziej szczegółowo

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Szczecin dnia 28.07.2015r. Akademia Sztuki w Szczecinie Pl. Orła Białego 2 70-562 Szczecin Dotyczy: Przetarg nieograniczony na dostawę urządzeń i sprzętu stanowiącego wyposażenie studia nagrań na potrzeby

Bardziej szczegółowo

GIS OCHRONA GRUNTÓW ROLNYCH W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM

GIS OCHRONA GRUNTÓW ROLNYCH W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM Iwona Nakonieczna Krzysztof Owsianik Wydział Geodezji i Kartografii Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Warszawa, 7-8.10.2015 r. Rok 2015 został ogłoszony przez Organizację Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/17/98 RADY MIEJSKIEJ BIELSKA-BIAŁEJ Z DNIA 1 grudnia 1998 ROKU

UCHWAŁA NR IV/17/98 RADY MIEJSKIEJ BIELSKA-BIAŁEJ Z DNIA 1 grudnia 1998 ROKU UCHWAŁA NR IV/17/98 RADY MIEJSKIEJ BIELSKA-BIAŁEJ Z DNIA 1 grudnia 1998 ROKU w sprawie: zmian miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego Bielska-Białej w zakresie mieszkalnictwa Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Od redaktora naukowego 2. Mapy górnicze 3. Pomiary sytuacyjne w

Od redaktora naukowego 2. Mapy górnicze 3. Pomiary sytuacyjne w Spis treœci Od redaktora naukowego... 9 1. Zadania dzia³u mierniczo-geologicznego i jego miejsce w strukturze zak³adu górniczego... 11 Jan Pielok 1.1. Zadania miernictwa górniczego w œwietle przepisów

Bardziej szczegółowo

VIII. NAKŁADY INWESTYCYJNE WPROWADZANIA SYSTEMU GOSPODARKI ODPADAMI

VIII. NAKŁADY INWESTYCYJNE WPROWADZANIA SYSTEMU GOSPODARKI ODPADAMI VIII. NAKŁADY INWESTYCYJNE WPROWADZANIA SYSTEMU GOSPODARKI Wprowadzenie zaproponowanego i omówionego w poprzednich rozdziałach systemu gospodarki odpadami będzie wiązało się z poniesieniem określonych

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Przedmiar robót BUDOWA WIELOFUNKCYJNEGO BOISKA SPORTOWEGO PRZY SZKOLE PODSTAWOWEJ W RZĘDOWICACH

Przedmiar robót BUDOWA WIELOFUNKCYJNEGO BOISKA SPORTOWEGO PRZY SZKOLE PODSTAWOWEJ W RZĘDOWICACH Przedmiar robót SPORTOWEGO PRZY SZKOLE PODSTAWOWEJ W Data: 010-0-19 Budowa: Rzędowice działka nr 1/, Kody CPV: 511-1 Roboty budowlane związane z obiektami na terenach sportowych Obiekt: Boisko sportowe

Bardziej szczegółowo

Magurski Park Narodowy

Magurski Park Narodowy Magurski Park Narodowy Lokalizacja punktów pomiarowych i wyniki badań. Na terenie Magurskiego Parku Narodowego zlokalizowano 3 punkty pomiarowe. Pomiary prowadzono od stycznia do grudnia 2005 roku. 32.

Bardziej szczegółowo

Działania wdrażane przez SW PROW 2014-2020 Departament Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich

Działania wdrażane przez SW PROW 2014-2020 Departament Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich Działania wdrażane przez SW PROW 2014-2020 Departament Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich Kościerzyna, 25 września 2015 Działanie: Inwestycje w środki trwałe/ scalanie gruntów Beneficjent: Starosta Koszty

Bardziej szczegółowo

Projekt. Projekt opracował Inż. Roman Polski

Projekt. Projekt opracował Inż. Roman Polski Projekt stałej organizacji ruchu na drogach powiatowych i gminnych miasta Puławy związany z projektem przebudowy niebieskiego szlaku rowerowego do rezerwatu Piskory. Projekt opracował Inż. Roman Polski

Bardziej szczegółowo

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu..

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. w którym będziemy mieszkać. Coraz więcej osób, korzystających ze standardowych projektów, decyduje się nadać swojemu

Bardziej szczegółowo

Wniosek o ustalenie warunków zabudowy

Wniosek o ustalenie warunków zabudowy Wniosek o ustalenie warunków zabudowy Informacje ogólne Kiedy potrzebna jest decyzja Osoba, która składa wniosek o pozwolenie na budowę, nie musi mieć decyzji o warunkach zabudowy terenu, pod warunkiem

Bardziej szczegółowo

Ptasie pory roku - znaczenie zadrzewieo śródpolnych w zachowaniu populacji zagrożonych gatunków ptaków. Marcin Karetta

Ptasie pory roku - znaczenie zadrzewieo śródpolnych w zachowaniu populacji zagrożonych gatunków ptaków. Marcin Karetta Ptasie pory roku - znaczenie zadrzewieo śródpolnych w zachowaniu populacji zagrożonych gatunków ptaków Marcin Karetta Zadrzewienia śródpolne pojedyncze drzewa i krzewy lub ich skupiska w krajobrazie rolniczym

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne.

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. (Dz. U. Nr 75, poz. 866, z dnia 15 wrzeœnia 2000 r.) Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Akademia Górniczo-Hutnicza. im.stanisława Staszica w Krakowie. Katedra Mechaniki i Wibroakustyki

Akademia Górniczo-Hutnicza. im.stanisława Staszica w Krakowie. Katedra Mechaniki i Wibroakustyki Akademia Górniczo-Hutnicza im.stanisława Staszica w Krakowie Wydział InŜynierii Mechanicznej i Robotyki Katedra Mechaniki i Wibroakustyki 30-059 KRAKÓW, Al.Mickiewicza 30, tel. (012) 617 30 64, fax (012)

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA WYKONAWCZA

DOKUMENTACJA WYKONAWCZA Odmulanie rowów odwadniających, odtworzenie skarp zbiornika Otmuchów Opracowali: Henryk Otkała Paweł Czerwik Adam Kobiela Wrocław, lipiec 2012 1 Zawartość: Opis techniczny Tabela przedmiaru robót Rysunek

Bardziej szczegółowo

GIMNAZJUM W ROSKU IM. PROF. BRONISŁAWA GEREMKA PROJEKT EDUKACYJNY. Jak zdrowo żyć w zdrowym środowisku

GIMNAZJUM W ROSKU IM. PROF. BRONISŁAWA GEREMKA PROJEKT EDUKACYJNY. Jak zdrowo żyć w zdrowym środowisku GIMNAZJUM W ROSKU IM. PROF. BRONISŁAWA GEREMKA PROJEKT EDUKACYJNY Jak zdrowo żyć w zdrowym środowisku Czy czysta energia może być elementem zrównoważonego rozwoju energetycznego naszej cywilizacji Roman

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE Fundacji Rozwoju Edukacji, Pracy, Integracji za 2009 r.

SPRAWOZDANIE FINANSOWE Fundacji Rozwoju Edukacji, Pracy, Integracji za 2009 r. L. dz. 52/10 Tarnów, dnia 29 marca 2010 r. SPRAWOZDANIE FINANSOWE za 2009 r. A. WPROWADZENIE DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO 1. Fundacja Rozwoju Edukacji, Pracy, Integracji (która moŝe uŝywać nazwy skróconej

Bardziej szczegółowo

PL 211524 B1. FAKRO PP SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Nowy Sącz, PL 29.10.2007 BUP 22/07 31.05.2012 WUP 05/12. WACŁAW MAJOCH, Nowy Sącz, PL

PL 211524 B1. FAKRO PP SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Nowy Sącz, PL 29.10.2007 BUP 22/07 31.05.2012 WUP 05/12. WACŁAW MAJOCH, Nowy Sącz, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 211524 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 379508 (51) Int.Cl. E06B 7/14 (2006.01) E04D 13/03 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu 1 1. Uczelnia organizuje studenckie praktyki zawodowe, zwane dalej "praktykami", przewidziane w planach studiów

Bardziej szczegółowo