MIĘDZYNARODOWE PRAWO ŚRODOWISKA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "MIĘDZYNARODOWE PRAWO ŚRODOWISKA"

Transkrypt

1 MIĘDZYNARODOWE PRAWO ŚRODOWISKA WYBRANE ZAGADNIENIA SYSTEMOWE Maria Magdalena Kenig-Witkowska SERIA AKADEMICKA PODRĘCZNIKI Warszawa 2011

2 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 9 Przedmowa Rozdział I Zagadnienia wprowadzające Pojęcie i cechy szczególne międzynarodowego prawa środowiska Pojęcie środowiska w obrocie prawnomiędzynarodowym Rozwój międzynarodowego prawa środowiska Koncepcje aksjologiczne międzynarodowego prawa środowiska Międzynarodowe prawo środowiska z perspektywy jedności systemu powszechnego prawa międzynarodowego Prawo człowieka do środowiska Rozdział II Cele i zasady międzynarodowego prawa środowiska Cele ogólne międzynarodowego prawa środowiska Partykularne cele traktatowe Zasady międzynarodowego prawa środowiska Rozdział III Podmioty międzynarodowego systemu zarządzania środowiskiem Państwa Organizacje międzynarodowe Organizacje o zasięgu globalnym Organizacje międzynarodowe o charakterze regionalnym Organizacje europejskie Rada Europy Unia Europejska Afryka Region Ameryki Południowej i Karaibów Azja Podmioty inne niż państwa Organizacje pozarządowe Społeczność akademicka Sektor korporacji międzynarodowych i stowarzyszeń sektora prywatnego Podmioty indywidualne

3 Rozdział IV Źródła i akty międzynarodowego prawa środowiska Pojęcie, katalog i zagadnienia hierarchii źródeł międzynarodowego prawa środowiska Umowy międzynarodowe Przygotowywanie traktatów Zastrzeżenia do traktatów Interpretacja traktatów dotyczących środowiska Relacje między traktatami dotyczącymi środowiska Wejście w życie postanowień traktatów Poprawki do traktatów Zwyczaj międzynarodowy Ogólne zasady prawa Uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych Pomocnicze źródła prawa Normy ius cogens w prawie środowiska Soft law Rozdział V Zagadnienia przestrzegania prawa, odpowiedzialności i załatwiania sporów dotyczących środowiska Wprowadzenie do krajowych porządków prawnych i zagadnienia przestrzegania norm międzynarodowego prawa środowiska Procedury w przypadku niezgodności praktyki z przepisami traktatu (procedury non-compliance) Zagadnienia odpowiedzialności Prawnomiędzynarodowa odpowiedzialność państwa za szkody w środowisku Prawnomiędzynarodowe zasady odpowiedzialności cywilnej za szkody w środowisku Odpowiedzialność karna Rozstrzyganie sporów Negocjacje Mediacja, koncyliacja, odwołanie się do organów międzynarodowych Arbitraż Sądownictwo międzynarodowe Rola Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości Rola Międzynarodowego Trybunału Prawa Morza System WTO Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Rola regionalnych trybunałów praw człowieka Rozdział VI Ochrona atmosfery i klimatu Kontrola zanieczyszczenia powietrza Kontrola transgranicznego zanieczyszczania powietrza

4 3. Ochrona warstwy ozonowej Ochrona klimatu Ochrona przestrzeni kosmicznej Rozdział VII Ochrona środowiska morskiego Ochrona środowiska morskiego w świetle Konwencji z 1982 r. o prawie morza Regulacje dotyczące zanieczyszczeń powstających w następstwie zatapiania Regulacje dotyczące zanieczyszczeń ze statków Regulacje dotyczące zanieczyszczeń ze źródeł lądowych Regulacje dotyczące zanieczyszczeń z atmosfery lub poprzez atmosferę Regulacje dotyczące zanieczyszczeń z działalności na dnie morskim Rozdział VIII Ochrona różnorodności biologicznej Regulacje o charakterze ogólnym i zasięgu globalnym Regulacje o charakterze ogólnym i zasięgu regionalnym/subregionalnym Region Afryki Region Ameryki i Karaibów Region Azji i Pacyfiku Region Europy Regulacje o zakresie globalnym lub regionalnym dotyczące poszczególnych gatunków lub siedlisk Ochrona obszarów wodno-błotnych Ochrona lasów Ochrona roślin Ochrona gruntu i gleby Ochrona żywych zasobów morskich Regionalne instrumenty ochrony różnorodności zasobów morskich Ochrona gatunków żywych zasobów morskich Ochrona ptaków Ochrona niektórych gatunków zwierząt lądowych Ochrona gatunków wędrujących Ochrona światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego Rozdział IX Niebezpieczne substancje i odpady Kontrola produkcji i używania niebezpiecznych substancji Kontrola handlu międzynarodowego niebezpiecznymi substancjami Transport niebezpiecznych substancji Regulacje dotyczące niebezpiecznych substancji uwalnianych na skutek awarii przemysłowych Transgraniczne przemieszczanie niebezpiecznych odpadów Transgraniczne przemieszczanie żywych organizmów zmodyfikowanych genetycznie

5 Rozdział X Działania militarne i ochrona środowiska Obowiązywanie traktatów międzynarodowych prawa środowiska w czasie konfliktów zbrojnych Ogólne zasady ochrony środowiska w normach międzynarodowego humanitarnego prawa konfliktów zbrojnych Szczególne zasady ochrony środowiska w normach międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych Wojsko i środowisko (rozważania de lege ferenda) Rozdział XI Ochrona środowiska Antarktyki Układ w sprawie Antarktyki z 1959 r Konwencja z 1972 r. o ochronie fok antarktycznych Konwencja o zachowaniu żywych zasobów morskich Antarktyki Konwencja z 1988 r. o regulacji działalności dotyczącej antarktycznych bogactw mineralnych Protokół z 1991 r. o ochronie środowiska do Układu w sprawie Antarktyki Rozdział XII Ochrona międzynarodowych cieków wodnych i jezior Regulacje o charakterze powszechnym Regulacje o charakterze regionalnym Europa Afryka Ameryka Azja Wybór literatury Wybór stron internetowych

6 wykaz skrótów AJIL EHRR ICJ IELMT ILM KNZ MTS OJ ONZ PiP TFUE TUE UNTS WCED ZO American Journal of International Law Essex Human Rights Review International Court of Justice International Environmental Legal Materials and Treaties International Legal Materials Karta Narodów Zjednoczonych Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości Official Journal Organizacja Narodów Zjednoczonych Państwo i Prawo Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.) Traktat o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 z późn. zm.) United Nations Treaty Series World Commission on Environment and Development Zgromadzenie Ogólne

7

8 PRZEDMOWA Zagadnienia ujęte w publikacji oddawanej do rąk Czytelników dotyczą podstaw obrotu prawnomiędzynarodowego w dziedzinie środowiska. Zamierzeniem towarzyszącym przygotowaniu publikacji było wskazanie na podstawowe elementy systemu, które rządzą tym obrotem, ilustrowane przykładami norm prawnych, praktyki międzynarodowej, poglądami doktryny i orzecznictwem sądów międzynarodowych. Zamysł książki powstał w związku z prowadzonymi na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego wykładami i konwersatoriami z dziedziny międzynarodowego (ale też polskiego, czy też europejskiego) prawa środowiska. Inspiracją były również wypowiedzi praktyków prawa środowiska w obrocie krajowym, wskazujących na potrzebę tego rodzaju publikacji, która może być użyteczna nie tylko w kręgach akademickich, ale też w praktyce stosowania norm międzynarodowego prawa środowiska, zważywszy na katalog źródeł prawa zawarty w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Dokonując wyboru zagadnień, które stały się przedmiotem rozważań w kontekście systemowego podejścia do międzynarodowego prawa środowiska, brano pod uwagę przede wszystkim ich praktyczne znaczenie dla systemu funkcjonowania norm tego prawa, z uwzględnieniem, tam gdzie to było możliwe, ich rzeczowej zawartości. Przy dokonywaniu wyboru brano też pod uwagę doświadczenia dydaktyczne kolegów z Uniwersyteckiego Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego, które wskazywały na zagadnienia będące najczęściej przedmiotem analizy w ramach zajęć akademickich, i to nie tylko z zakresu międzynarodowego prawa środowiska, ale też z zakresu polskiego prawa ochrony środowiska i innych dyscyplin naukowych na różnych kierunkach studiów prowadzonych na Uniwersytecie Warszawskim. Szczególnie cenne uwagi pochodziły od wykładowców Międzywydziałowych Studiów Ochrony Środowiska Uniwersytetu Warszawskiego. Odbiorcami publikacji będą więc nie tylko studiujący prawo środowiska, prawo międzynarodowe publiczne czy stosunki międzynarodowe, jak też administrację i zarządzanie, ale również pracownicy administracji państwowej i praktycy prawa środowiska. Oddawana do rąk Czytelników publikacja nie ma i nie mogła mieć ambicji wyczerpania wszystkich zagadnień, które na ogół są przedmiotem prac mających w tytule słowo system. Ograniczenia te dotyczą również przeglądu aktów i dokumentów międzynarodowego prawa środowiska; ze względu na ich ogromną ilość, niektóre mogły być tylko wymienione, a wiele z nich znalazło się niestety poza zasięgiem nawet takich informacji. Zamiarem było pokazanie kierunków rozwoju jednej z gałęzi prawa międzynarodowego, której cechą szczególną jest m.in. zwracający uwagę dynamizm rozwoju 11

9 norm międzynarodowego prawa środowiska oraz wskazanie na cechy szczególne tego prawa powodujące, że część doktryny uznaje międzynarodowe prawo środowiska za odrębną dziedzinę prawa. Zainteresowanie wyborem dokumentów z dziedziny międzynarodowego prawa środowiska, który został opublikowany przez Wydawnictwo Wolters Kluwer w 2009 r. pt. Międzynarodowe prawo środowiska, stało się dodatkową motywacją do dopisania części systemowej dotyczącej zagadnień, o których wspomniano we wprowadzeniu do ww. wyboru. Obydwie publikacje zadedykowane są wszystkim zainteresowanym w utrzymaniu i poprawie środowiska, w jakim żyje nasza cywilizacja. Niniejsza książka dedykowana jest również studentom i doktorantom, poświęcającym tej dziedzinie część swojej kariery naukowej i zawodowej. Warszawa, lipiec 2010 r.

10 Rozdział I ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE 1. Pojęcie i cechy szczególne międzynarodowego prawa środowiska W doktrynie prawa międzynarodowego powszechnie uważa się, że międzynarodowe prawo środowiska jest gałęzią prawa międzynarodowego regulującą obrót prawnomiędzynarodowy związany ze środowiskiem, a więc nie tylko z normami dotyczącymi jego ochrony, dającą się wyodrębnić ze względu na kryterium przedmiotowe, którym jest dość ogólnie zdefiniowana kategoria prawna środowisko, oraz ze względu na metodę regulacji. W stosunku do pojęcia powszechnego prawa międzynarodowego międzynarodowe prawo środowiska pozostaje w podobnym związku jak np. międzynarodowe prawo handlowe, międzynarodowe prawo ochrony praw człowieka czy międzynarodowe prawo morza. Kryterium przedmiotowe wyróżniające tę gałąź prawa międzynarodowego wynika z fizycznych i technicznych podstaw natury problemów, regulowanych przez normy tego prawa, co wynika z dość szczególnego charakteru problemów dotyczących środowiska. Generalnie, normy powszechnego prawa międzynarodowego regulują przede wszystkim zachowania państw wynikające z problemów, które stały się podstawą ich regulacji, jak np. spory terytorialne, graniczne, użycie siły, wykonywanie jurysdykcji itp. Podobnie jest z normami międzynarodowego prawa środowiska, które również dotyczą zachowań państw, jak np. zanieczyszczenie wód Zatoki Perskiej w wyniku zbombardowania przez Irak rafinerii kuwejckich w czasie I wojny w Zatoce Perskiej. Jednakże zanieczyszczenie i degradacja środowiska są w przeważających przypadkach wynikiem działania podmiotów indywidualnych. I tak np. emisja dwutlenku węgla i tzw. gazów cieplarnianych jest wynikiem wytwarzania i konsumpcji energii elektrycznej, produkcji i użytkowania samochodów, produkcji przemysłowej, produkcji rolnej i przetwarzania żywności itp., a więc działań, które kwalifikują się raczej w kategorii działań podmiotów indywidualnych niż działań państwa. Dlatego też w procesie regulacji zachowań tych podmiotów normy prawa międzynarodowego zobowiązują państwa do regulacji lub do wywierania w inny sposób wpływu na zachowania tych podmiotów. Większość problemów regulowanych przez normy powszechnego prawa międzynarodowego ma z natury rzeczy charakter polityczny. Natomiast specyfika problemów regulowanych przez prawo środowiska wynika z ich fizycznego i technicznego charak- 13

11 teru, angażując w ich rozpoznanie i ocenę raczej fora naukowe niż polityczne. Przykładem tej specyfiki, podawanym powszechnie w podręcznikach, jest problem tzw. dziury ozonowej, która jest wynikiem uwolnienia do atmosfery CFCs (chlorofluorocarbonu) wchodzacego w reakcję z ozonem i w ten sposób przyczyniającego się do powstania dziury ozonowej. Wspomniany proces wskazuje na złożoność fizyczno-techologiczną zjawisk z dziedziny środowiska, pokazując łańcuch jego przyczyn i skutków. Przy okazji warto podkreślić, że zjawisko wykreowane przez procesy technologiczne znalazło rozwiązanie w regulacjach prawnych związanych z rozwojem nowych technologii. Wynika z tego wniosek, że problemy środowiska charakteryzują się wysokim poziomem dynamiki zmian, co pozostaje w bezpośrednim związku z rozwojem nauki. Kiedy powstawał i był przyjmowany w 1987 r. Protokół montrealski w sprawie substancji zubażających warstwę ozonową, zjawisko dziury ozonowej było zaledwie zidentyfikowane. Ale już w 1990 r. dzięki rozwojowi wiedzy było oczywiste, że regulacje przyjęte w Protokole są już nieadekwatne do dynamicznie postępującego procesu degradacji warstwy ozonowej. Odpowiedzią na ten stan rzeczy były kolejne poprawki i uzupełnienia do Protokołu związane z rozwojem badań naukowych w tej dziedzinie. Konsekwencją wspomnianych wyżej cech związanych z kategorią środowiska jest m.in. związanie regulacji prawnej w tej materii z niemal całkowitym brakiem pewności co do możliwych skutków regulowanych działań w czasie i w przestrzeni, żeby wskazać tylko na przykład organizmów genetycznie modyfikowanych. Nauka wciąż nie znajduje odpowiedzi np. na pytania: czy organizmy genetycznie zmodyfikowane stanowią zagrożenia dla innych gatunków i dla zdrowia człowieka? czy obniżenie potencjału demograficznego w niektórych regionach świata nie wynika np. z permanentnego procesu degradacji środowiska? czy rzeczywiście zmiany klimatu, o których informacja jest coraz bardziej dostępna w skali globalnej, są wynikiem degradacji tych elementów środowiska, które są mu przypisywane i czy w związku z tym angażowane są właściwe środki prewencyjne i naprawcze, często generujące znaczne fundusze obciążające społeczeństwa? Wszelkie decyzje podejmowane obecnie, mające za podstawę dostępne dane naukowe, będą miały konsekwencje w przyszłości m.in. dlatego, że podejmowane są na podstawie wysokiego poziomu niepewności naukowej. Ponadto, obrót prawnomiędzynarodowy w dziedzinie środowiska charakteryzuje się dużą dynamiką, będącą rezultatem m.in. postępu naukowo-technicznego i technologicznego (np. rozwój technologiczny i w konsekwencji gospodarczy powodują, że zużywana jest coraz większa ilość środków materialnych i energii, wytwarzających równocześnie więcej odpadów). Globalny charakter skutków oddziaływania na środowisko, które mają zazwyczaj charakter transgraniczny, czyni gałąź międzynarodowego prawa środowiska najbardziej umiędzynarodowionym zespołem norm powszechnego prawa międzynarodowego, ponieważ na jego przykładzie doskonale widać wzajemne powiązanie procesów zachodzących w warstwie przedmiotowej i podmiotowej norm. Stąd najbardziej efektywnym podejściem normatywnym z punktu widzenia środowiska wydaje się postulat holistycznej perspektywy przedmiotu i podmiotu regulacji oraz konieczności współpracy w skali globalnej, jako pragmatyczna odpowiedź na wyzwania, które niosą procesy globalizacji, wszak planeta Ziemia ma tylko jedną warstwę ozonową, która ją chroni, i globalny system klimatu, co wyklucza możliwość indywidualnych zabezpieczeń poszczególnych państw przed skutkami zmian klimatu i degradacji środowiska bez współpracy mię- 14

12 dzynarodowej. Regulacja jednej sfery przedmiotowej środowiska znajduje reperkusje w funkcjonowaniu innej sfery regulacji. Przykładowo: zamienniki dla substancji zubażających warstwę ozonową przyczyniają się do rozwoju procesów globalnego ocieplenia, podobnie jak ochrona jednego gatunku może mieć destruktywne efekty dla innych gatunków. Należy więc zauważyć, że praktyka postulowanej perspektywy rozwoju norm międzynarodowego prawa środowiska może generować konflikty z normami innych gałęzi prawa międzynarodowego, np. tymi, które decydują o rozwoju gospodarczym, jak normy dotyczące handlu międzynarodowego czy normy międzynarodowej ochrony praw człowieka. Wynikiem dynamicznego rozwoju międzynarodowego prawa środowiska w ostatnim trzydziestoleciu jest ogromna ilość aktów prawnych o różnym charakterze dotyczących środowiska, co wiąże się z zachodzącymi w tym okresie zmianami w podejściu do przedmiotu regulacji. Poglądy doktryny, co do tego, czy mamy już do czynienia z niezależną dziedziną prawa czy nową gałęzią prawa międzynarodowego publicznego, dziedziną prawa międzynarodowego czy podsystemem, bądź samodzielną dyscypliną akademicką, są podzielone, zarówno gdy chodzi o system prawa międzynarodowego, jak też wewnętrznego 1. Przyczyną tych różnic jest niewątpliwie brak systemowej jedności tych norm, niepodejmowanie prób kodyfikacji, wreszcie nie do końca określony przedmiot regulacji, czego przykładem może być np. operowanie w nauce polskiej niemal wyłącznie terminem międzynarodowego prawa ochrony środowiska, co wydaje się być nie do końca uzasadnione, bowiem normy tego prawa dotyczą w ogóle obrotu prawnego związanego ze środowiskiem, którego zasadą generalną jest wprawdzie ochrona środowiska, ale którego normy regulują wiele innych zagadnień prawnomiędzynarodowych, takich jak np. szerokie spektrum zagadnień rozwoju społecznego i gospodarczego 2. Należy również zauważyć, że międzynarodowe prawo środowiska nie jest jedynie domeną prawa międzynarodowego publicznego, ale też prywatnego prawa międzynarodowego. Można więc powiedzieć, że na międzynarodowe prawo środowiska składają się regulacje międzynarodowe publicznoprawne i prywatnoprawne mające za przedmiot obrót prawny w dziedzinie środowiska 3. W kontekście rozważań o skomplikowanej i wielowątkowej strukturze norm prawa środowiska należy też zwrócić uwagę na wpływ krajowych systemów prawa środowiska na rozwój norm międzynarodowych w tej dziedzinie, które mogą być postrzegane niekiedy nawet jako impulsy sprawcze innowacji w rozwoju norm międzynarodowych tego prawa 4. Warto więc zauważyć, że ze względu na szczególnie kompleksowy charakter materii regulacji, trudno jest niekiedy w sposób jednoznaczny oddzielić np. działania międzynarodowe od krajowych w implementacji i aplikacji norm w dziedzinie środowiska, żeby tylko posłużyć się przykładem regulacji dotyczących zmian klimatu, 1 Zob. np. S. Bell, D. McGillivray, Environmental Law, Oxford 2006; zob. P.W. Birnie, A.E. Boyle, International Law and the Environment, Oxford 2002; D. Hunter, J. Salzman, D. Zaelke, International Environmental Law and Policy, New York 2002; A.C. Kiss, J.P. Beurier, Droit international de l environment, Paris 2001; A.C. Kiss, D. Shelton, Manual of European Environmental Law, Cambridge 1999; P. Sands, Principles of International Environmental Law, Cambridge 2003; J. Ciechanowicz, Międzynarodowe prawo ochrony środowiska, Warszawa 1999; J. Pieńkos, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2004; M.N. Shaw, Prawo międzynarodowe, Warszawa Zob. np. J. Ciechanowicz, Międzynarodowe...; J. Pieńkos, Prawo międzynarodowe publiczne... 3 Na temat definicji zob. P.W. Birnie, A.E. Boyle, International Law and the Environment, Oxford Zob. O.R. Young, The Institutional Dimensions of Environmental Change: Fit, Interplay, and Scale, Cambridge

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15 Spis treści Słowo wstępne............................................................ 11 Przedmowa do czwartego wydania.......................................... 13 Wykaz skrótów............................................................

Bardziej szczegółowo

Raport o stanie środowiska. świata. Przygotowano we współpracy z Głównym Inspektoratem Ochrony Środowiska

Raport o stanie środowiska. świata. Przygotowano we współpracy z Głównym Inspektoratem Ochrony Środowiska Raport o stanie środowiska świata Przygotowano we współpracy z Głównym Inspektoratem Ochrony Środowiska Globalne Tematyczne Edukacyjne Regionalne Milenijne Cele Rozwoju (ONZ, 2000) (7) Stosować zrównoważone

Bardziej szczegółowo

ő 4. Zasada subsydiarności i podział kompetencji pomiędzy państwami członkowsk.mi a Wspólnotą Europejską w zakresie ochrony środowiska

ő 4. Zasada subsydiarności i podział kompetencji pomiędzy państwami członkowsk.mi a Wspólnotą Europejską w zakresie ochrony środowiska PRAWO OCHRONY ŚRODOWISKA UNII EUROPEJSKIEJ Autor: ZBIGNIEW BUKOWSKI Rozdział I. Zagadnienia ogólne ői. Geneza prawa ochrony środowiska Unii Europejskiej ő2. Źródła prawa ő3. Prawo pierwotne w zakresie

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie Wykaz skrótów Podstawowa literatura Wybrane adresy internetowe

Wprowadzenie Wykaz skrótów Podstawowa literatura Wybrane adresy internetowe Wprowadzenie Wykaz skrótów Podstawowa literatura Wybrane adresy internetowe XI XIII XV XIX Część A. Pytania Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 3 1.1. Podstawowe pojęcia i definicje. Pytanie 1 2 3 1.2. Podmioty

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Adam Dudzic, Aldona Ploch, Prawo międzynarodowe publiczne. Plansze Becka

Spis treści. Adam Dudzic, Aldona Ploch, Prawo międzynarodowe publiczne. Plansze Becka Przedmowa Wykaz ważniejszych skrótów Wykaz literatury XI XIII XV Rozdział I. Zagadnienia podstawowe 1 Tabl. 1. Społeczność międzynarodowa 3 Tabl. 2. Prawo międzynarodowe publiczne pojęcie 4 Tabl. 3. Prawo

Bardziej szczegółowo

Strategia w gospodarce odpadami nieorganicznymi przemysłu chemicznego

Strategia w gospodarce odpadami nieorganicznymi przemysłu chemicznego Strategia w gospodarce odpadami nieorganicznymi przemysłu chemicznego Autorzy: Krzysztof Czarnomski Renata Osiecka http://foto.ojej.pl/ojej/6/0/1/0/27_chemia_nic_trudnego1.jpg Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe prawo środowiska

Międzynarodowe prawo środowiska Międzynarodowe prawo środowiska Międzynarodowe prawo środowiska wybór i wprowadzenie Maria M. Kenig-Witkowska przepisy z wprowadzeniem Warszawa 2009 Wydawca: Anna Hara Redaktor prowadzący: Anna Hara Sk³ad,

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział I. Geneza, rozwój i model sądownictwa administracyjnego w Polsce

Spis treści Rozdział I. Geneza, rozwój i model sądownictwa administracyjnego w Polsce Przedmowa... V Wykaz skrótów... XIII Rozdział I. Geneza, rozwój i model sądownictwa administracyjnego w Polsce... 1 1. Początki sądowej kontroli administracji na ziemiach polskich... 6 2. Najwyższy Trybunał

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów Wstęp. CZĘŚĆ PIERWSZA Zagadnienia ogólne prawa ochrony środowiska

Spis treści. Wykaz skrótów Wstęp. CZĘŚĆ PIERWSZA Zagadnienia ogólne prawa ochrony środowiska Spis treści Wykaz skrótów Wstęp CZĘŚĆ PIERWSZA Zagadnienia ogólne prawa ochrony środowiska ROZDZIAŁ I. Ogólna charakterystyka podstaw prawnych ochrony środowiska w Polsce ROZDZIAŁ II. Zasady ogólne prawa

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym

Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 2 z 8 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Opracowano w Instytucie Nafty i Gazu System KZR INiG-PIB/3 2 Powiązanie z ustawodawstwem krajowym Strona 3 z 8 Spis

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wykaz skrótów. Podstawowa literatura. Wybrane adresy internetowe. Przedmowa. Część A. Pytania

Spis treści: Wykaz skrótów. Podstawowa literatura. Wybrane adresy internetowe. Przedmowa. Część A. Pytania Spis treści: Wykaz skrótów Podstawowa literatura Wybrane adresy internetowe Przedmowa Część A. Pytania Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1.1.Podstawowe pojęcia i definicje. Pytania 1-2 1.2.Podmioty prawa

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz literatury... XVII Przedmowa... XIX

Spis treści. Wykaz literatury... XVII Przedmowa... XIX Wykaz skrótów... XIII Wykaz literatury... XVII Przedmowa... XIX Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające... 1 1. Prawo Unii Europejskiej jako akademicka dyscyplina prawa... 3 I. Rozwój autonomicznej dyscypliny

Bardziej szczegółowo

Prawo ochrony środowiska nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne

Prawo ochrony środowiska nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język nazwa SYLABUS A. Informacje ogólne Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 15

Spis treści. Wstęp... 15 Spis treści Wstęp............................................................. 15 Rozdział I. Światowa Organizacja Handlu i jej system prawny a transformacja. systemowa Federacji Rosyjskiej..............................

Bardziej szczegółowo

Wniosek DECYZJA RADY

Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 8.4.2016 r. COM(2016) 183 final 2016/0094 (NLE) Wniosek DECYZJA RADY w sprawie stanowiska, jakie należy przyjąć w imieniu Unii Europejskiej w odniesieniu do międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Przedstawiciel branży OZE. Podstawy prawne OZE

Przedstawiciel branży OZE. Podstawy prawne OZE Przedstawiciel branży OZE Podstawy prawne OZE Co to jest energia odnawialna? odnawialne źródło energii - źródło wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania słonecznego, geotermalną,

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Ochrona Środowiska I Protection of Environment Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Małgorzata Kłyś Zespół dydaktyczny dr Anna Chrzan, dr Małgorzata Kłyś Opis kursu (cele

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W ŁODZI KOMISJA OCHRONY ŚRODOWISKA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA Zagadnienie systemowe prawa ochrony środowiska, którym została poświęcona książka, ma wielkie

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE

OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz środków budżetu państwa przy wsparciu Euroregionu Nysa OCHRONA ŚRODOWISKA W POLSCE (aktualny

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu: Ochrona środowiska w transporcie

Opis przedmiotu: Ochrona środowiska w transporcie Opis przedmiotu: Ochrona środowiska w transporcie Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu TR.SIS408 Ochrona środowiska w transporcie Wersja przedmiotu 2013/14 A. Usytuowanie przedmiotu w systemie studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony

Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony semestr piąty ( klasa III) Dział I. PRAWO 1. Prawo i systemy prawne normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych system

Bardziej szczegółowo

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka IOŚ PIB Raport U Thanta potoczna nazwa dokumentu Rady Ekonomiczno-Społecznej Organizacji Narodów Zjednoczonych pt. The problems of human environment

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ PRAWA UwB STUDIA STACJONARNE PRAWO ROK AKAD. 2009/2010 Przedmiot: PRAWO MIĘDZYNARODOWE Punkty ECTS: 9.00

WYDZIAŁ PRAWA UwB STUDIA STACJONARNE PRAWO ROK AKAD. 2009/2010 Przedmiot: PRAWO MIĘDZYNARODOWE Punkty ECTS: 9.00 WYDZIAŁ PRAWA UwB STUDIA STACJONARNE PRAWO ROK AKAD. 2009/2010 Przedmiot: PRAWO MIĘDZYNARODOWE Punkty ECTS: 9.00 PUBLICZNE Kod przedmiotu: 0700-PS5-2PMP Język przedmiotu: polski Charakterystyka przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy.

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Moduł dział - temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1. -

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe Dorota Wyszkowska Anna Rogalewska Białowieża, 4 6 grudzień 2013 Zielona gospodarka na forum międzynarodowym

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych Spis treści Wstęp............................................................. 9 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska.... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów

Bardziej szczegółowo

PRAWO ŚRODOWISKA UNII EUROPEJSKIEJ ZAGADNIENIA SYSTEMOWE 3. WYDANIE

PRAWO ŚRODOWISKA UNII EUROPEJSKIEJ ZAGADNIENIA SYSTEMOWE 3. WYDANIE PRAWO ŚRODOWISKA UNII EUROPEJSKIEJ ZAGADNIENIA SYSTEMOWE 3. WYDANIE Maria Magdalena Kenig-Witkowska Warszawa 2011 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 7 Przedmowa... 9 Rozdział I Zagadnienia wprowadzające... 11

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY

PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY Danuta Rozmarynowska Gimnazjum Publiczne w Głuszycy PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY I. Wyjątki z rozporządzeń MENiS w sprawie programów nauczania.

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD III. SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI RP z dnia 2 kwietnia 1887 r.

WYKŁAD III. SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI RP z dnia 2 kwietnia 1887 r. WYKŁAD III SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI RP z dnia 2 kwietnia 1887 r. I. Pojęcie i rodzaje źródeł prawa II. Cechy systemu źródeł prawa w Polsce: 1. konstytucjonalizacja 2. dychotomiczny podział

Bardziej szczegółowo

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE W ZARYSIE. Autorzy: Wojciech Góralczyk, Stefan Sawicki. Słowo wstępne. Przedmowa do czwartego wydania.

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE W ZARYSIE. Autorzy: Wojciech Góralczyk, Stefan Sawicki. Słowo wstępne. Przedmowa do czwartego wydania. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE W ZARYSIE Autorzy: Wojciech Góralczyk, Stefan Sawicki Słowo wstępne Przedmowa do czwartego wydania Wykaz skrótów ROZDZIAŁ I. Zagadnienia ogólne 1. Pojęcie prawa międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy NGO JAKO ZAMAWIAJĄCY Julia Jarnicka aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy Mimo że organizacje pozarządowe nie zostały ujęte w pzp jako podmioty zobowiązane do stosowania ustawy, to jednak w pewnych sytuacjach

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 3 lutego 2017 r. (OR. en) Jeppe TRANHOLM-MIKKELSEN, Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 3 lutego 2017 r. (OR. en) Jeppe TRANHOLM-MIKKELSEN, Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej Rada Unii Europejskiej Bruksela, 3 lutego 2017 r. (OR. en) Międzyinstytucjonalny numer referencyjny: 2017/0016 (NLE) 5918/17 CLIMA 24 ENV 100 MI 96 DEVGEN 18 ONU 22 WNIOSEK Od: Data otrzymania: 2 lutego

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział I. Zagadnienia podstawowe

Spis treści Rozdział I. Zagadnienia podstawowe Wykaz skrótów... XV Wykaz podstawowej literatury... XIX Wstęp... XXI Rozdział I. Zagadnienia podstawowe... 1 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego... 1 I. Międzynarodowe prawo inwestycyjne a

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... Wykaz stron internetowych... Wykaz podstawowej literatury... Przedmowa...

Spis treści. Wykaz skrótów... Wykaz stron internetowych... Wykaz podstawowej literatury... Przedmowa... Spis treści Wykaz skrótów... Wykaz stron internetowych... Wykaz podstawowej literatury... Przedmowa... XIII XVII XIX XXI Rozdział I. Zagadnienia wstępne... 1 1. Uwagi terminologiczne... 1 1 2. Elementy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów...

Spis treści. Wykaz skrótów... Wstęp... Wykaz skrótów... XIII XV Wykaz literatury i zbiorów dokumentów.... Rozdział 1. Zagadnienia ogólne... 1 1. Definicja prawa międzynarodowego... 1 2. Pochodzenie nazwy... 2 3. Prawo międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: Turystyka 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Inżynieria bezpieczeństwa i ekologia transportu

Inżynieria bezpieczeństwa i ekologia transportu Opis przedmiotu Kod przedmiotu TR.SIS408 Nazwa przedmiotu Ochrona środowiska w transporcie Wersja przedmiotu 2015/16 A. Usytuowanie przedmiotu w systemie studiów Poziom kształcenia Studia I stopnia Forma

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo energetyczne Europy w perspektywie globalnej

Bezpieczeństwo energetyczne Europy w perspektywie globalnej Akademia Finansów Polskie Towarzystwo Współpracy z Klubem Rzymskim Bezpieczeństwo energetyczne Europy w perspektywie globalnej dr Konrad Prandecki kprand@interia.pl Plan wystąpienia Znaczenie energii we

Bardziej szczegółowo

Kolokwium zaliczeniowe Informatyczne Podstawy Projektowania 1

Kolokwium zaliczeniowe Informatyczne Podstawy Projektowania 1 2016 Kolokwium zaliczeniowe Informatyczne Podstawy Projektowania 1 Elżbieta Niemierka Wydział Inżynierii Środowiska Politechniki Wrocławskiej 2016-01-07 1. SPIS TREŚCI 2. Gaz cieplarniany - definicja...

Bardziej szczegółowo

wyrok, w którym orzekł, że Rzeczypospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 31 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy.

wyrok, w którym orzekł, że Rzeczypospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 31 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. UZASADNIENIE Projekt ustawy o zmianie ustawy o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw dokonuje nowelizacji obowiązującej obecnie ustawy z dnia 22 czerwca

Bardziej szczegółowo

Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW SŁOWO WSTĘPNE WPROWADZENIE CZĘŚĆ I. PRZECIWDZIAŁANIE I ZWALCZANIE PRZESTĘPCZOŚCI W UNII EUROPEJSKIEJ

Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW SŁOWO WSTĘPNE WPROWADZENIE CZĘŚĆ I. PRZECIWDZIAŁANIE I ZWALCZANIE PRZESTĘPCZOŚCI W UNII EUROPEJSKIEJ Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW SŁOWO WSTĘPNE WPROWADZENIE CZĘŚĆ I. PRZECIWDZIAŁANIE I ZWALCZANIE PRZESTĘPCZOŚCI W UNII EUROPEJSKIEJ Rozdział 1. Ewolucja III filaru Unii 1.1. Uwagi ogólne 1.2. Grupa TREVI i

Bardziej szczegółowo

Spis autorów. Wstęp dr Izabela Kraśnicka. Rozdział I prof. UJ dr hab. Fryderyk Zoll, dr Barbara Namysłowska-Gabrysiak

Spis autorów. Wstęp dr Izabela Kraśnicka. Rozdział I prof. UJ dr hab. Fryderyk Zoll, dr Barbara Namysłowska-Gabrysiak Spis autorów Wstęp dr Izabela Kraśnicka Rozdział I prof. UJ dr hab. Fryderyk Zoll, dr Barbara Namysłowska-Gabrysiak Rozdział II A. Marta Janina Skrodzka B. Magdalena Bober Rozdział III A. Katarzyna Ryłko

Bardziej szczegółowo

Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej:

Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej: Jerzy Jendrośka Polityka energetyczna i ochrona środowiska w Unii Europejskiej: uwarunkowania prawne Efektywność energetyczna w budownictwie i przemyśle Wrocław, 14-15 listopada 2012 Zagadnienia Prawo

Bardziej szczegółowo

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW. z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW. z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat o Unii Europejskiej, w szczególności jego art.

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Powiatowego Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Zgierskiego. Wykaz waŝniejszych aktów prawnych stan na r.

Załącznik nr 1 do Powiatowego Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Zgierskiego. Wykaz waŝniejszych aktów prawnych stan na r. Załącznik nr 1 do Powiatowego Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Zgierskiego Wykaz waŝniejszych aktów prawnych stan na 11.10.2003 r. Regulacje ogólne dotyczące ochrony środowiska - Konstytucja Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Kierunek studiów Poziom kształcenia Profil kształcenia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Kierunek prawno-biznesowy Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi. Część 2 Roczny plan pracy. Liczba. ych

W centrum uwagi. Część 2 Roczny plan pracy. Liczba. ych W centrum uwagi. Część 2 Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje

Bardziej szczegółowo

Prawo bankowe. doc. dr Marek Grzybowski. październik Katedra Prawa Finansowego

Prawo bankowe. doc. dr Marek Grzybowski. październik Katedra Prawa Finansowego Prawo bankowe doc. dr Marek Grzybowski październik 2014 Katedra Prawa Finansowego Próba definicji całokształt norm prawnych regulujących funkcjonowanie systemu bankowego, a w tym strukturę, organizację

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Zagadnienia wstępne. I.1. Podstawowe pojęcia i definicje. Pytanie 1. Zdefiniuj organizację międzynarodową

Rozdział 1. Zagadnienia wstępne. I.1. Podstawowe pojęcia i definicje. Pytanie 1. Zdefiniuj organizację międzynarodową Część A. Pytania 1 1 W rozdziałach 1 3 oraz częściowo w rozdziałach 4 i 5 wykorzystano: P. Czubik, B. Kuźniak, Organizacje międzynarodowe, Warszawa 2004. Rozdział 1. Zagadnienia wstępne I.1. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Geografia Bliżej geografii Część 3 Przedmiotowy system oceniania. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca

Geografia Bliżej geografii Część 3 Przedmiotowy system oceniania. Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu ognia Islandia podstawowe jednostki Europy; wymienić podstawowe

Bardziej szczegółowo

SYLABUS WYDZIAŁ SOCJOLOGICZNO HISTORYCZNY INSTYTUT NAUK O POLITYCE

SYLABUS WYDZIAŁ SOCJOLOGICZNO HISTORYCZNY INSTYTUT NAUK O POLITYCE SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2014-2017 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki prowadzącej kierunek) Nazwa jednostki

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units KIERUNEK STUDIÓW Prawo STOPIEŃ EDUKACJI Studia jednolite magisterskie SYLABUS Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units II.B. l II. B. 2 II.B.3 Nazwa przedmiotu Prawo międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Turystyka Władysław W. Gaworecki

Turystyka Władysław W. Gaworecki Turystyka Władysław W. Gaworecki Przedmiotem rozważań zawartych w książce jest turystyka, jej rodzaje, uwarunkowania cywilizacyjne, tendencje rozwoju i konsekwencje społeczno-ekonomiczne dla różnych dziedzin

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów Wstęp... 19

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów Wstęp... 19 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów 15 Wstęp 19 1 Podstawowe pojęcia z zakresu przetwarzania i ochrony danych osobowych 37 11 Wprowadzenie 37 12 Dane osobowe 39 121 Geneza definicji danych osobowych

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Podstawy teoretyczne agrobiznesu Pojęcie agrobiznesu Inne określenia agrobiznesu... 17

Rozdział 1. Podstawy teoretyczne agrobiznesu Pojęcie agrobiznesu Inne określenia agrobiznesu... 17 Spis treści Wstęp... 11 Rozdział 1. Podstawy teoretyczne agrobiznesu 13 1.1. Pojęcie agrobiznesu... 13 1.2. Inne określenia agrobiznesu... 17 Rozdział 2. Pierwszy agregat agrobiznesu zaopatrzenie 20 2.1.

Bardziej szczegółowo

Ograniczanie rozproszonej emisji CO2 w prawodawstwie międzynarodowym, unijnym oraz polskim

Ograniczanie rozproszonej emisji CO2 w prawodawstwie międzynarodowym, unijnym oraz polskim Ograniczanie rozproszonej emisji CO w prawodawstwie międzynarodowym, unijnym oraz polskim Dr hab. Zbigniew Bukowski, prof. UKW, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Kierownik Katedry Prawa Administracyjnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część A. Testy. Część B. Kazusy. Część C. Tablice. Spis treści Wykaz skrótów Wykaz ważniejszej literatury Przedmowa V XVII XXIII XXV

Spis treści. Część A. Testy. Część B. Kazusy. Część C. Tablice. Spis treści Wykaz skrótów Wykaz ważniejszej literatury Przedmowa V XVII XXIII XXV Wykaz skrótów Wykaz ważniejszej literatury Przedmowa V XVII XXIII XXV Część A. Testy Test 1. 1 Odpowiedzi do testu 1 18 Test 2. 4 Odpowiedzi do testu 2 20 Test 3. 7 Odpowiedzi do testu 3 23 Test 4. 11

Bardziej szczegółowo

Jerzy Jendrośka. Oceny środowiskowe w Europie geneza, rozwój historyczny i trendy

Jerzy Jendrośka. Oceny środowiskowe w Europie geneza, rozwój historyczny i trendy Jerzy Jendrośka Oceny środowiskowe w Europie geneza, rozwój historyczny i trendy Międzynarodowa konferencja Dyrektywa EIA - wyzwania i perspektywy w świetle dotychczasowych doświadczeń oraz opublikowanej

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów... 8 Przedmowa CZĘŚĆ I Wzajemne relacje między konstytucją państwa członkowskiego a prawem UE wybrane problemy

Wykaz skrótów... 8 Przedmowa CZĘŚĆ I Wzajemne relacje między konstytucją państwa członkowskiego a prawem UE wybrane problemy Spis treści Wykaz skrótów...................................................... 8 Przedmowa.......................................................... 9 CZĘŚĆ I Wzajemne relacje między konstytucją państwa

Bardziej szczegółowo

Nazwa aktu Artykuł Data egzaminu

Nazwa aktu Artykuł Data egzaminu Nazwa aktu Artykuł Data egzaminu Kodeks pracy 23idx1 2009, 2010, 2014 Kodeks pracy 2 2010,2012 Kodeks pracy 25 2010,2012 Kodeks pracy 36 2010,2013 Kodeks pracy 151idx1 2011,2013 Kodeks pracy 120 2011,2014

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp do trzeciego wydania... V Wykaz skrótów... XV Bibliografia... XXIII

Spis treści. Wstęp do trzeciego wydania... V Wykaz skrótów... XV Bibliografia... XXIII Spis treści Wstęp do trzeciego wydania..................................... V Wykaz skrótów............................................... XV Bibliografia..................................................

Bardziej szczegółowo

" " " " " AMERYKA! " " " " " " " " " " " " " " " " " Godziny konsultacji" Poniedziałek, godz "

     AMERYKA!                  Godziny konsultacji Poniedziałek, godz Dr Renata Duda Uniwersytet Wrocławski Instytut Studiów Międzynarodowych email: renata.duda@uni.wroc.pl AMERYKA! 1 Konwersatorium specjalistyczne, II rok Bezpieczeństwo Międzynarodowe, studia stacjonarne

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP mgr. Aleksandra Spychalska aleksandra.spychalska@prawo.uni.wroc.pl konsultacje: sala 307 budynek A poniedziałki godz. 14.45-15.45 wtorki godz. 11.15-12.15 ZASADY ZALICZENIA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 17. Wstęp... 19

Spis treści. Wykaz skrótów... 17. Wstęp... 19 Spis treści Wykaz skrótów................................... 17 Wstęp......................................... 19 ROZDZIAŁ I. Zagadnienia ogólne....................... 21 1. Co to jest społeczność międzynarodowa?...............

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu Program ochrony środowiska Powiat Strzelce Opolskie Spis treści str. 1 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1: Wstęp. Informacje ogólne. 1.1. Cel opracowania programu.... 3 1.2. Metodyka opracowania... 4 1.3. Informacje

Bardziej szczegółowo

Dorobek wydawniczy pracowników Instytutu Prawa i Administracji 2010

Dorobek wydawniczy pracowników Instytutu Prawa i Administracji 2010 PWSZ IPiA STUDIA LUBUSKIE Tom VII Sulechów 2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Sulechowie Dorobek wydawniczy pracowników Instytutu Prawa i Administracji 2010 Roman Doganowski Gospodarowanie nieruchomościami,

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ PIERWSZA WSTĘP. B. Ochrona na płaszczyźnie międzynarodowej str. 34

CZĘŚĆ PIERWSZA WSTĘP. B. Ochrona na płaszczyźnie międzynarodowej str. 34 Spis treści Wykaz skrótów str. 11 Od autorów str. 19 CZĘŚĆ PIERWSZA WSTĘP A. Wprowadzenie str. 23 B. Ochrona na płaszczyźnie międzynarodowej str. 34 I. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

COP 14 I COP 15. Iwona Korohoda.

COP 14 I COP 15. Iwona Korohoda. USTALENIA COP 14 I COP 15 GLOBALNY KONTEKST KONTEKST COM Iwona Korohoda Stowarzyszenie Gmin Polska Sieć Energie Cités ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków tel./fax: +48 12 429 17 93, e-mail: biuro@pnec.org.pl

Bardziej szczegółowo

Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii. dla Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności

Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii. dla Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Przemysłu, Badań Naukowych i Energii 29.11.2011 2011/0156(COD) PROJEKT OPINII Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii dla Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego,

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Kraków 27 stycznia 2010 r. Źródła prawa Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003); Ustawa o ochronie przyrody

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Wykaz skrótów... 13

Wstęp... 9. Wykaz skrótów... 13 Spis treści Wstęp... 9 Wykaz skrótów... 13 Rozdział 1. Polski model dostępu do informacji w administracji publicznej. Zagadnienia ogólne (Grzegorz Rydlewski)... 14 1.1. Doktrynalne i normatywne aspekty

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 168/2014 Senatu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z dnia 28 maja 2014 r.

Uchwała nr 168/2014 Senatu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z dnia 28 maja 2014 r. Uchwała nr 168/2014 Senatu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z dnia 28 maja 2014 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Leśnym kierunku studiów ochrona przyrody na poziomie studiów drugiego stopnia

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody SYLABUS A. Informacje ogólne

Ochrona przyrody SYLABUS A. Informacje ogólne Ochrona przyrody A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna ścieżka edukacyjna

Ekologiczna ścieżka edukacyjna Ekologiczna ścieżka edukacyjna Lp. Treści ogólne Treści szczegółowe Osiągnięcia przedmiot klasa 1. Ekonomiczne i społeczne aspekty Uczeń potrafi: związków między człowiekiem i jego działalnością a środowiskiem.wartość

Bardziej szczegółowo

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu www.sn-pl.eu Cele główne Ochrona i poprawa stanu środowiska, w tym: Poprawa ochrony przeciwpowodziowej Stworzenie ukierunkowanej

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania

Przedmiotowy system oceniania 1 Przedmiotowy system oceniania 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu ognia Islandia wskazać na mapie

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

Ochrona środowiska SYLABUS A. Informacje ogólne

Ochrona środowiska SYLABUS A. Informacje ogólne Ochrona środowiska A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów /semestr

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz podstawowych skrótów Słowo wstępne i podziękowania Uwagi wprowadzające... 19

Spis treści. Wykaz podstawowych skrótów Słowo wstępne i podziękowania Uwagi wprowadzające... 19 Wykaz podstawowych skrótów... 15 Słowo wstępne i podziękowania... 17 Uwagi wprowadzające... 19 Rozdział I Wspólnotowe regulacje prawne z zakresu urzędowej kontroli żywności... 23 1. Podstawy prawne wspólnotowych

Bardziej szczegółowo

Wyzwania dla polskich przedsiębiorców w świetle Strategii Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy) Prof. Andrzej Mizgajski

Wyzwania dla polskich przedsiębiorców w świetle Strategii Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy) Prof. Andrzej Mizgajski Wyzwania dla polskich przedsiębiorców w świetle Strategii Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy) Prof. Andrzej Mizgajski 1 SZCZYT ZIEMI - Rio+20 20 22. czerwca 2012 Około 50,000 osób z polityki, organizacji

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów... XI Wykaz podstawowej literatury... XV Przedmowa... XVII

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów... XI Wykaz podstawowej literatury... XV Przedmowa... XVII SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... XI Wykaz podstawowej literatury... XV Przedmowa... XVII CZĘŚĆ I. Prawo jako przedmiot nauk prawnych Rozdział I. Podstawowe koncepcje prawa... 3 1. Koncepcje prawnonaturalne...

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

SYLABUS UPJPII. II. Dane wypełniane przez koordynatora sylabusa (prezentowane również na stronie internetowej UPJPII)

SYLABUS UPJPII. II. Dane wypełniane przez koordynatora sylabusa (prezentowane również na stronie internetowej UPJPII) Jednostka prowadząca: WNS Kierunek: NOR Specjalność: Poziom: SYLABUS UPJPII Nazwa przedmiotu 1 w j. polskim (Nazwa w j. angielskim)* ew. forma zajęć: Prawa człowieka starego (Rights of elderly person)

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Janusz Bronisław Berdowski EUROPEJSKA UCZELNIA INFORMATYCZNO-EKONOMICZNA W WARSZAWIE ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Od jakości nie ma odwrotu, gdyż na rynku globalnym nie walczy się tylko ceną

Bardziej szczegółowo