ak śpiewa naiwna Nellie Forbush w musicalu Południowy Pacyfik. Ta

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ak śpiewa naiwna Nellie Forbush w musicalu Południowy Pacyfik. Ta"

Transkrypt

1 Wprowadzenie Słyszałam, że rodzaj ludzki upada, Że zostało mu niewiele czasu. ak śpiewa naiwna Nellie Forbush w musicalu Południowy Pacyfik. Ta T samozwańcza niepoprawna optymistka zdaje sobie sprawę z faktu, że przeciwstawia się wielowiekowej tradycji pogardzania tymi, którzy wi dzą przyszłość w zbyt jasnych barwach. Wraz z Pollyanną i doktorem Panglossem, Nellie Forbush symbolizuje odgórną, oderwaną od rzeczy wistości ideologię postępu: Wszystko zmieni się na lepsze damy radę! Żyjemy w najlepszym ze światów! Nellie wie, że większość ludzi uważa jej podejście za czyste szaleństwo, ale jest odurzona czymś, co nazywa się nadzieją. Autorzy esejów składających się na ten podnoszący na duchu tom również są pełni nadziei, ale ich optymizm jest innego rodzaju jego źródła tkwią w specja listycznej wiedzy i w intensywnym, pełnym polotu myśleniu. Jednym z najbar dziej optymistycznych aspektów tego zbioru jest zakres i różnorodność zagad nień, które budzą w autorach optymizm. Istnieje tak wiele sposobów, w jakie możemy uczynić świat lepszym! Tak wiele światełek na końcu niezliczonych tu neli! Odnajdziemy tu pomysłowe sposoby schłodzenia arktycznej pokrywy lodo wej, rozwiązania naszych problemów energetycznych, zdemokratyzowania go spodarki światowej, zwiększenia przejrzystości władzy publicznej, złagodzenia lub rozwiązania konfliktów religijnych, a nawet podwyższenia poziomu naszej in teligencji oraz udoskonalenia zjawiska przyjaźni. Możemy dowiedzieć się więcej o samych sobie i o innych ludziach, zgłębić sekrety matematyki i nauczyć się dzielić swoim szczęściem z większymi segmentami populacji światowej (która wkrótce osiągnie stan stabilizacji). Oczywiście to wszystko brzmi zbyt dobrze, aby mogło być prawdziwe. Inny mi słowy, to niemożliwe, żeby wszystkie te prognozy były trafne. Niektóre z po mysłów okażą się chybione, ale nie sposób przewidzieć, które, dopóki nie zostaną wypróbowane i zweryfikowane. Między innymi na tym polega siła tego zjawiska mamy do dyspozycji otwartą pulę pomysłów, które mogą ze sobą konkurować o miano najbardziej wiarygodnych i wykonalnych, a tę rywalizację jeśli dobrze nią pokierujemy będzie można oceniać według kryteriów merytorycznych, a nie na podstawie poparcia politycznego czy autorytarnych decyzji. Nieważne, kogo znamy; ważne, co wiemy. Wiedza jest wątkiem wspólnym dla wszystkich uczestników tej rywalizacji, przy czym nie chodzi tu o Znajomość (Boskiej, Tajemnej) Prawdy, ale o starą

2 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM dobrą znajomość faktów, prawd (pisanych małą literą) odkopanych i potwier dzonych przez wyniki starannie przeprowadzonych badań naukowych o ten rodzaj wiedzy, która gromadzi się w ludzkich kulturach od tysięcy lat, a dzisiaj rozrasta się gwałtownie niemal we wszystkich dziedzinach. Pomijając kilka nie zwykłych (i wielokrotnie analizowanych) wyjątków, jeśli my, ludzie, rozwiązuje my jakąś zagadkę, to sprawa jest wyjaśniona raz na zawsze. Możemy dodać tę nową wiedzę do naszej przepastnej skarbnicy faktów i wykorzystać ją na niezli czone sposoby, kiedy nadarzy się okazja. Owe zasoby podzielanej i przekazywa nej wiedzy z pewnością są tym, co wyjaśnia ogromne zmiany, jakie w ostatnim czasie gatunek ludzki wywołał na naszej planecie. Dziesięć tysięcy lat temu, dłu go po tym, jak ujarzmiliśmy ogień, ale stosunkowo krótko po narodzinach rolnic twa, nasi przodkowie wraz ze swym żywym inwentarzem nie odgrywali zbyt istotnej roli stanowili zaledwie od 0,1% do 1% całkowitej ziemskiej biomasy, jak wynika z obliczeń Paula McCready ego, nastawionego proekologicznie preze sa firmy technologicznej Aerovironment. Byliśmy tylko jednym z wielu gatun ków naczelnych, wyróżniającym się kilkoma wyjątkowymi zwyczajami. Dzisiaj ludzie oraz ich udomowione zwierzęta stanowią około 98% ziemskiej biomasy, a przetrwanie niedobitków dzikiej fauny zależy w dużej mierze od nas. Jak ujął to McCready w jednym ze swoich ostatnich esejów internetowych, zatytułowanym An Ambivalent Luddite at a Technological Feast (Mieszane uczucia luddysty na uczcie technologicznej): Na przestrzeni miliardów lat przypadek namalował na pewnej wyjątko wej kuli cieniutką powłokę życia złożoną, nieprawdopodobną, wspa niałą i kruchą. Ni stąd, ni zowąd my, ludzie (gatunek, który pojawił się niedawno i wkrótce przestał podlegać prawom natury) poprzez swoją liczebność, technologię i inteligencję osiągnęliśmy pozycję dającą przerażającą władzę. Dzisiaj to my trzymamy w dłoni pędzel. Gwałtowny wzrost władzy posiadanej przez nasz gatunek oznacza, że dysponuje my dzisiaj możliwościami, jakich nie mieliśmy nigdy dotąd na dobre i na złe. Czy istnieje jakikolwiek powód, aby zakładać, że będziemy wykorzystywali tę władzę przede wszystkim w dobrych celach? Owszem, istnieje pomimo wszyst kich spowodowanych przez człowieka katastrof, do jakich przyczyniła się owa władza. Ta myśl przewija się przez sporą część esejów składających się na niniej szy tom. Po pierwsze, niezależnie od tego, jak krótkowzroczne bywają nasze po czątkowe działania związane z danym przedsięwzięciem czy kampanią, we wszystkich sferach ludzkiej działalności istnieje głęboko zakorzeniona tradycja refleksji i krytycznej oceny zwyczaj ponownej ewaluacji mającej na celu wy krycie niedociągnięć i problemów, a także okazji do udoskonalenia podejmowa nych działań oraz sygnałów tego, że należy je skorygować. Nauka ustanawia zło ty standard takiej krytycznej oceny ze swymi niezliczonymi warstwami analizy,

3 WPROWADZENIE ewaluacji, testowania i monitorowania. To nie przypadek, że kiedy przeciwnicy nauki szukają przejawów głupoty, uprzedzeń, błędnych interpretacji i zwykłej nieuczciwości naukowców, za każdym razem odwołują się do wyników badań przeprowadzonych na gruncie samej nauki. Dlaczego? Otóż właśnie dlatego, że żadna inna instytucja nie jest lepiej przygotowana do ścisłego nadzorowania wła snych działań, do nieustannej samokrytyki. Kiedy inne instytucje sprzątają własne podwórko kiedy media postanawiają zbadać własne uprzedzenia i niedociągnię cia, bądź też kiedy firmy, kościoły lub instytucje rządowe podejmują wysiłek dokonania samooceny sięgają po techniki bezstronnego gromadzenia danych, metody statystyczne, modele eksperymentalne i argumentacje doskonalone od wieków na gruncie nauki. Gdziekolwiek spojrzeć, wszędzie wokół widać ludzi, którzy wchodzą na poziom meta, dodając rekursywną pętlę analizy do swoich do tychczasowych dociekań. Każda analiza pociąga za sobą metaanalizę. Oprócz kompozytorów i muzyków istnieją krytycy muzyczni i komisje przyznające na grody w konkursach muzycznych, a także eksperci gotowi oceniać pracę owych krytyków i komisji. Niektórzy ludzie zarabiają niemałe pieniądze, sprzedając lu dziom informacje dotyczące tego, kogo należy zapytać o to, kto wie, które akcje warto kupować na giełdzie. Chcesz wynająć nowego konsultanta, żeby pomógł Ci w realizacji konkretnego przedsięwzięcia? Możesz znaleźć ludzi, którzy wskażą Ci łowców głów najskuteczniejszych w wyszukiwaniu konsultantów odpowied nich do Twoich aktualnych potrzeb. W owej pogłębiającej się, warstwowej strukturze rekursywnych dociekań po jawiają się również rozważania dotyczące sensu tego wszystkiego oraz prawdo podobieństwa tego, że w naszą piramidę wiedzy wbudowane są pewne deforma cje strukturalne. Kilkoro autorów pisze o doniosłym znaczeniu demokratyzacji wiedzy, jaką pociągnął za sobą rozwój internetu, oraz o zagrożeniach związanych z tym zjawiskiem. Na przykład ruch na rzecz swobodnego dostępu do czasopism akademickich zapowiada obalenie barier związanych z czasem, kosztami i możli wościami, które do tej pory uniemożliwiały ludziom spoza ścisłej elity zapozna wanie się z najnowszymi osiągnięciami naukowymi we wszystkich dziedzinach. Czy jednak coraz większa przejrzystość umożliwiana (i wymagana) przez techno logie informacyjne we wszystkich sferach ludzkiej działalności będzie sprzyjała atakom pasożytów, takich jak spam, piractwo muzyczne czy ich bezimienni kuzy ni cierpliwie czekający na okazję, aby wkroczyć do akcji? Czy nasi potomkowie nauczą się chronić przed natarczywą reklamą i szumem informacyjnym? A może przebiegli rzecznicy prasowi zawsze będą wyprzedzać ich o krok albo dwa? Cyberprzestrzeń pozostaje terytorium w dużej mierze anarchistycznym, które rozrasta się tak szybko, że nie nadążamy z wymyślaniem reguł i zasad mających chronić to, co wymaga ochrony. Czy swoisty wyścig zbrojeń związany z dalszą ekspansją specjalistycznej wiedzy stanie się przeciwwagą dla tych zagrożeń, dostarczając społeczeństwu aktualnych informacji o tego rodzaju problemach? Czy niektóre instytucje będą szczególnie zagrożone? Na przykład religie przez

4 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM tysiąclecia doskonale prosperowały w społeczeństwach, w których można było ograniczyć dostęp do wiedzy, a dzisiaj odkrywają, że nie są w stanie wznieść za pory, która powstrzymałaby potężną falę informacji, dlatego poszukują nowych sposobów zapewniania sobie lojalności wyznawców, sięgając po zasoby zaczerp nięte z nauki i technologii sondaże, grupy fokusowe, konsultantów i rozmaite nowinki ze świata mediów. W toku tego procesu religie ewoluują szybciej niż kiedykolwiek. Jednak nie tylko przywódcy religijni są niezadowoleni z hiperdo stępności informacji. Jakich sekretnych faktów masz prawo nie znać? Swojego ilorazu inteligencji? Prawdopodobieństwa, że zapadniesz na chorobę Huntingtona albo na jakieś inne poważne schorzenie? Stopnia, w jakim cieszysz się popularno ścią wśród swoich współpracowników? Aby znaleźć odpowiedzi na te oraz inne niepokojące pytania, będziemy potrzebowali specjalistycznej pomocy tych, któ rzy sądzą nie bez powodu że potrafią przewidywać przyszłość przynajmniej nieco bardziej trafnie niż większość nas. Zgromadzeni tu jasnowidze wydają się pełni nadziei. Zastanówmy się, dlaczego tak jest powie jakiś sceptyk. Wszyscy oni cieszą się ponadprzeciętnym statusem, poczuciem bezpieczeństwa i prestiżem. Żaden z nich nie klepie biedy, a niektórzy są miliarderami. Nic dziwnego, że emanują pewnością siebie i optymizmem! Myślę jednak, że dużo ważniejszy od poczucia bezpieczeństwa i prestiżu (a także od pieniędzy) jest fakt, że autorzy zebranych tu esejów mają szczęście przecierać nowe szlaki w dziedzinach, które są dla nich niezwykle ważne. Jak wiele osób na świecie poświęca większość czasu i energii na realizację równie pasjonujących przedsięwzięć? Z pewnością zbyt mało ale i w tym wypadku wiedza może okazać się kluczem do rozwiązania problemu. W miarę demokratyzowania dostępu do informacji ludzie coraz częściej będą w stanie znaleźć sposób a także czas i energię aby nadać swemu życiu głęboki sens i uczynić je zgodnym z ich osobistymi, opartymi na rzetelnej wiedzy warto ściami. To będzie burzliwy, ale też lepszy świat. Daniel C. Dennett

5 Religia straci swą mistyczną aurę DANIEL C. DENNETT Filozof, wykładowca uniwersytecki, dyrektor Centrum Badań Kognitywnych na Uniwersytecie Tufts; autor książki Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon (Odczarowanie. Religia jako zjawisko przyrodnicze). estem tak wielkim optymistą, że wierzę, iż doczekam chwili, gdy ota J czająca religię aura mistycyzmu rozwieje się bez śladu. W ciągu najbliż szego ćwierćwiecza wszystkie religie przekształcą się w zupełnie inne zjawiska, przy czym przemiany te będą tak wielkie, że w większości środowisk religia nie będzie już wzbudzała takiej trwogi i nabożnej czci, jak dzisiaj. Oczywiście wiele osób może nawet większość ludzi na świecie na dal będzie trwało przy swojej religii z żarliwością, która może wywoływać prze moc oraz inne nietolerancyjne, niepożądane zachowania. Jednak reszta świata bę dzie dostrzegała naganność takich zachowań i nauczy się, jak sobie z nimi radzić, aż wreszcie znikną. Nie wątpię, że tak się stanie. To dobra wiadomość. Zła wiadomość jest taka, że będziemy musieli zmobilizować wszystkie siły swego rozsądku, aby poradzić sobie z takimi globalnymi problemami, jak zmiany klimatyczne, niedobór wody pitnej czy nierówności ekonomiczne. Nie wiadomo, czy nam się to uda, a kiedy jestem w pesymistycznym nastroju, myślę, że Mar tin Rees może mieć rację któraś ze zniechęconych grup religijnych (lub poli tycznych) może wywołać katastrofę biologiczną albo jądrową, która zniweczy wszystkie nasze starania. Sądzę jednak, że dysponujemy wystarczającymi zaso bami i wiedzą, żeby zapobiec takim nieszczęściom, jeśli będziemy wystarczają co czujni. Przypomnij sobie, że jeszcze pięćdziesiąt lat temu palenie tytoniu uchodziło za oznakę wysokiego statusu społecznego, a kiedy ktoś prosił, żeby inni nie palili w jego towarzystwie, jego zachowanie uważano za niegrzeczne. Dzisiaj nauczyli śmy się, że nie powinniśmy popełniać błędu polegającego na próbie wprowadze nia całkowitego zakazu palenia, dlatego nadal mamy mnóstwo papierosów i pala czy, ale z pewnością zdołaliśmy ograniczyć szkodliwe aspekty palenia tytoniu. Palenie nie jest już cool. Prędzej czy później nadejdzie dzień, kiedy religia stanie się czymś, bez czego większość ludzi będzie mogła się obejść, a później i ona

6 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM przestanie być cool z wyjątkiem swych wartościowych społecznie form, jakkol wiek i w tym wypadku będzie tylko jedną z wielu możliwości. Czy owe instytucje przyszłości nadal będą miały charakter religijny, czy też religie zmienią się tak bardzo, że znikną z powierzchni Ziemi? To zależy od tego, co uznajemy za pod stawowe (definicyjne) elementy religii. Czy dinozaury wyginęły, czy też ich po tomkowie nadal żyją w postaci współczesnych ptaków? Dlaczego jestem przekonany, że religie ulegną takiej metamorfozie? Prze de wszystkim ze względu na asymetrię zjawiska zwanego eksplozją informacji. W obliczu upowszechniania się technologii informacyjnej na całym świecie (nie tylko internetu, ale też telefonów komórkowych oraz przenośnych odbiorników radiowych i telewizyjnych) strażnicy tradycji religijnych nie są w stanie chronić najmłodszych przez faktami (a także rzecz jasna przed dezinformacją i rozma itymi bzdurami), które łagodnie, lecz nieubłaganie podważają sposoby myślenia, na jakich opiera się fanatyzm religijny i nietolerancja. Dzisiejszy zapał religijny jest ostatnią desperacką próbą zamknięcia oczu i uszu przyszłym pokoleniom próbą nieudaną. Na każde rozgłaszane wszem wobec zwycięstwo na przykład zdominowanie administracji George a Busha przez ewangelików, rosnącą liczbę rodziców, którzy nie posyłają swoich dzieci do szkoły, lecz uczą je w domu, roz kwit fundamentalizmu islamskiego, czy też powszechnie wyolbrzymiany rene sans religii w Rosji po rozpadzie Związku Radzieckiego przypada spora liczba mniej spektakularnych porażek związanych z faktem, że młodzi ludzie po cichu odchodzą od wiary swoich rodziców i dziadków. Ta tendencja będzie się utrzymy wać, zwłaszcza kiedy młodzi ludzie odkryją, jak wielu spośród ich rówieśników dokonuje takiego wyboru. Na całym świecie liczebność kategorii niewierzący rośnie szybciej niż liczba mormonów, ewangelików, a nawet muzułmanów, któ rych przybywa niemal wyłącznie na skutek dużego przyrostu naturalnego, a nie na wróceń, z czego można wnioskować, że ich liczba wkrótce się ustabilizuje. Osoby o świeckim światopoglądzie mogą zachęcać swoje dzieci, żeby piły ze studni wiedzy, dokądkolwiek miałoby to je zaprowadzić, mając pewność, że tylko niewielki odsetek ich potomstwa zbuntuje się przeciwko swemu świeckie mu wychowaniu i zwróci się ku tej czy innej religii. Sekty religijne będą powsta wać i upadać, podobnie jak dzieje się to dzisiaj i jak działo się przez tysiąclecia, ale tylko te spośród nich, które będą w stanie przekształcić się w organizacje po żyteczne społecznie, będą mogły pomyślnie się rozwijać. W wielu religiach taka przemiana już się dokonała. Stopniowo i bez rozgłosu przestały one kłaść nacisk na irracjonalne elementy swojego dziedzictwa, rezygnując z ksenofobicznych i seksistowskich zakazów, które jeszcze niedawno obowiązywały ich wyznaw ców, oraz przenosząc punkt ciężkości z czystości doktrynalnej na skuteczność moralną. Fakt, że twardogłowi puryści gardzą owymi zdolnymi do adaptacji wyznaniami religijnymi i określają je mianem byłych religii, pokazuje, jak kru che i chwiejne stały się przekonania religijne, których oni sami rozpaczliwie się trzymają. W miarę jak świat będzie się dowiadywał o tych przemianach, ludzie

7 DANIEL C. DENNETT pobożni w tradycyjny sposób będą musieli pracować dwadzieścia cztery godziny na dobę, żeby nieustannie dostarczać swoim dzieciom atrakcji i rozrywek (zapra wionych pewną dozą poczucia winy), niezbędnych do utrzymania ich zaintereso wania i lojalności. Ich wysiłki zakończą się niepowodzeniem, a ów proces prze miany nie będzie bezbolesny. Rodziny będą się rozpadać, a pokolenia zaczną się oskarżać o nielojalność i dużo gorsze zbrodnie. Młodzi będą wstrząśnięci, kie dy odkryją przekłamania i błędne interpretacje wpajane im przez starszych, a ci ostatni będą się czuli odrzuceni i zdradzeni przez swoich potomków. Nie wolno nam lekceważyć cierpienia, jakie wywołają owe przemiany kulturowe. Powinni śmy starać się przewidzieć ich najważniejsze następstwa oraz przygotować się do udzielania wsparcia i niesienia pociechy tym, którzy szczególnie dotkliwie odczu ją ich skutki. Myślę, że największym problemem, z jakim musimy się zmierzyć, są zbyt silne reakcje na owe przemiany, czyniące męczenników z tych, którzy rozpaczli wie pragną być męczennikami. Będzie to wymagało cierpliwości, dobrej komuni kacji i stałego popytu na uniwersalną edukację dotyczącą religii świata. Takie po dejście będzie sprzyjało rozwojowi nieszkodliwych form religii, które będziemy mogli powitać z zadowoleniem jako kolejne elementy dziedzictwa kulturowego naszej planety. Ostatecznie prawda nas wyzwoli.

8 Powrót rygorystycznej dyscypliny eksperymentalnej zmieni naszą wiedzę w dziedzinie fizyki fundamentalnej LEE SMOLIN Fizyk; współzałożyciel i pracownik naukowy kanadyjskiego Instytutu Fizyki Teoretycznej (Perimeter Institute) w Waterloo; autor książki Kłopoty z fizyką. nauce podobnie jak w polityce trafna wydaje się zaproponowana W przez Nilesa Eldredge a i Stephena Jaya Goulda metafora przerywa nej równowagi (punctuated equilibrium). Kiedy dokonuje się po stęp, dzieje się to bardzo szybko, a cała kultura aż drży z radosnego podniecenia. Ostatnio mieliśmy nieco za dużo równowagi zbyt wiele zawiedzionych nadziei stanowiących naturalne następstwo nierozważ nego obniżenia aspiracji. Ja jednak wierzę, że w ciągu najbliższych kilkudzie sięciu lat dokonamy przełomu w najważniejszych dziedzinach, w których dzi siaj wydajemy się tkwić w miejscu. W fizyce nowe eksperymenty, takie jak LHC, AUGER, GLAST, LIGO * i wiele innych, zapewne zmienią naszą wiedzę w dziedzinie fizyki fundamentalnej i zakończą długi okres, w którym fizycy próbowali rozwijać teorię, zaniedbując dyscyplinę eksperymentalną. Prawdopo dobnie to, co odkryjemy, zaskoczy nas i nauczy pokory, później jednak nastąpi szybki postęp związany z formułowaniem nowych idei mających wyjaśnić owe zdumiewające dane. * LHC Wielki Zderzacz Hadronów w CERN pod Genewą; AUGER eksperyment prowa dzony przez Obserwatorium Pierre Auger w Argentynie największe obserwatorium pro mieni kosmicznych na świecie który wykazał, że aktywne jądra galaktyk są najbardziej prawdopodobnymi źródłami promieni kosmicznych najwyższych energii, jakie docierają na Ziemię; GLAST (Gamma ray Large Area Space Telescope) kosmiczne obserwatorium promieniowania gamma; LIGO Laserowe Inferometryczne Obserwatorium Fal Grawita cyjnych (przyp. tłum.).

9 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM Jak mogę być optymistą, nie wiedząc, jaki kierunek obierze nauka? Właśnie o to chodzi. Istnieją dwa rodzaje optymizmu: optymizm ludzi, którzy sądzą, że znają przyszłość, oraz optymizm tych, którzy uważają, że przyszłość będzie bar dziej interesująca i choć niedoskonała wspanialsza, niż mogą sobie wyobra zić. Ja należę do tej drugiej grupy. Pierwszemu z tych dwóch rodzajów optymi zmu czasami towarzyszy przekonanie, że czas i zmiana to tylko złudzenia oraz że świat dąży do wiecznego, ponadczasowego stanu doskonałości. To optymizm fundamentalistów religijnych i ortodoksyjnych marksistów. Można go także do strzec w teoriach kosmologicznych, w których nasz ewoluujący Wszechświat jest tylko chwilowym zakłóceniem skądinąd trwałego stanu równowagi termicznej. Drugi rodzaj optymizmu przyświeca teoretykom ewolucyjnym, którzy uważają, że świat jest tak skomplikowany, iż najprostszym mechanizmem zdolnym do przewi dywania przyszłości życia i Kosmosu jest sam Wszechświat. Jeśli należymy do pierwszej grupy optymistów, to staramy się wznieść ponad zawiłości życia, aby odkryć coś wiecznego coś w rodzaju wyobrażenia Boga. Jeśli jesteśmy optymi stami drugiego typu, to pragniemy żyć i myśleć wewnątrz wiru życia dążymy do rozumienia i mądrości, ale nie mamy złudzeń co do transcendencji i kontroli.

10 Jesteśmy zdolni do wzajemnego zrozumienia REBECCA GOLDSTEIN Filozof i powieściopisarka; autorka książki Betraying Spinoza (Zdradzić Spinozę). stra polaryzacja ścierających się poglądów sieje spustoszenie we współ O czesnym świecie. Wydaje się, że dla wielu spośród nas najważniejszym z owych podziałów jest ten pomiędzy nauką, rozumem i logiką z jednej strony a sekciarstwem, wiarą i religią z drugiej. Mój optymizm opiera się na jednym z aspektów natury ludzkiej my, ludzie, jesteśmy zdolni do wzajemnego zrozumienia. Ewolucja zaopatrzyła nas w uproszczoną psycholo gię ludową, podobnie jak pozostawiła nam prostą ludową fizykę. Wszyscy mamy ewolucyjnie ukształtowaną świadomość faktu, że wchodzimy w interakcje z inny mi, którzy przejawiają postawy propozycjonalne: przekonania, pragnienia, żale, obawy i nadzieje całą gamę postaw. Jesteśmy także wyposażeni w umiejętności, które pozwalają nam rozpoznawać postawy propozycjonalne innych ludzi. Przynajmniej od lat czterdziestych ubiegłego wieku psychologowie społeczni badają naszą zdolność do przypisywania stanów psychicznych innym podmiotom. W jednym z pierwszych ważnych eksperymentów dotyczących tego zagadnienia (Heider i Simmel, 1944) niemal wszystkie osoby badane, którym pokazano krótki film przedstawiający poruszające się po ekranie figury geometryczne, przypisy wały owym figurom postawy propozycjonalne. Wyniki późniejszych badań po twierdziły słuszność poglądu, że nasza skłonność do przypisywania innym stanów psychicznych jest uniwersalna i niemal odruchowa krótko mówiąc, stanowi nie odłączny element natury ludzkiej. Nasza ludowa fizyka przekonania dotyczące czasu i przestrzeni, obiektów i sił może być poszerzana i pogłębiana, poprawiana i ulepszana za pomocą skomplikowanego przedsięwzięcia, które nazywamy nauką. Podobnie możemy rozwijać i ulepszać prymitywną psychologię ludową. Jesteśmy nawet w stanie zrozumieć tych, których postawy propozycjonalne istotnie różnią się od naszych. Zapewne nigdy się nie dowiemy, jak to jest być nietoperzem, ale Danielowi Den nettowi w zasadzie udało się zrozumieć, jak to jest być osobą wierzącą (żywić przekonanie, że życie ma sens tylko wtedy, gdy jest podporządkowane celowi większemu od siebie samego) albo ofiarą tak obezwładniającego lęku przed

11 REBECCA GOLDSTEIN śmiercią, że jedynym, co przynosi ulgę, staje się zaprzeczenie istnieniu moralno ści. Podobnie papież Benedykt XVI był w stanie zrozumieć postawy propozycjo nalne zwolennika naturalizmu, zdecydowanego ograniczyć ontologię do bytów wymaganych przez naukę z powodu nadrzędnego dążenia do tego, aby nigdy nie dać się nabrać i nie uwierzyć w coś, co nie jest prawdą, a co za tym idzie prze strzegającego najwyższych standardów gromadzenia i interpretacji dowodów em pirycznych (nie wszyscy ludzie przejawiający postawy propozycjonalne podziela ją pragnienie, aby nie dać się nabrać, co może zdumiewać wielu przedstawicieli społeczności naukowej). Oczywiście rozumienie postaw propozycjonalnych innej osoby nie jest rów noznaczne z ich popieraniem ani z gotowością do przyjęcia ich jako własnych chociaż, rzecz jasna, od czasu do czasu zdarza się coś takiego, na przykład wte dy, kiedy uczymy się od innych. Mimo to poznawanie propozycjonalnych postaw innych ludzi oraz sposobu, w jaki widzą oni świat, może być interesujące samo w sobie. Bywa również pożyteczne de facto często okazuje się niezbędne do przetrwania i osiągnięcia sukcesu rozrodczego. Uwodziciel niewiele wskóra bez przynajmniej podstawowej znajomości postaw propozycjonalnych tej, którą pró buje uwieść. Rozumienie punktu widzenia innych ludzi poszerza także krąg współczucia, sprzyjając rozprzestrzenianiu się postaw etycznych. Warto dodać, że w większości wypadków najskuteczniejszą metodą wpły wania na sposób myślenia innych ludzi jest zrozumienie ich aktualnego sposobu myślenia. Podobnie jak nauka udoskonala ludową fizykę, tak dysponujemy narzędziem, które rozwija proste kompetencje psychologii ludowej, przekształcając je w meto dy zdobywania złożonej wiedzy dotyczącej tego, jak to jest mieć postawy propo zycjonalne i struktury reprezentacyjne odmienne od naszych. Tym narzędziem jest sztuka narracyjna. Tym, co daje mi cień optymizmu w tej ponurej epoce niebez piecznych podziałów, jest gotowość współczesnych powieściopisarzy do poświę cania uwagi kwestiom, które stwarzają owe podziały. Podejmowane przez nich próby opracowania technik narracyjnych, które pozwalałyby w pełni oddać naturę takich rozbieżności, mogą się przyczynić do pogłębienia naszej wiedzy na temat przyczyn nierozwiązywalnych konfliktów zarówno prawdziwych, jak i wyimagi nowanych. Nigdy nie będziemy gatunkiem jednorodnym pod względem postaw. Ktoś, kto nade wszystko pragnie nie dać się nabrać nie uwierzyć w coś, co nie jest prawdą nie zmieni się w kogoś, komu zależy przede wszystkim na tym, żeby jego przekonania potwierdzały jego przynależność do danej społeczności (i na od wrót). Jednak dla obu tych osób znalezienie drogi do umysłu (i sposobu myślenia) drugiej strony będzie niezwykle pouczające. Istnieje nawet niewielka szansa na to, że któraś z tych dwóch osób zmieni się pod wpływem tego doświadczenia (chociaż nawrócenie nie jest jedyną miarą głębi pojmowania). Zatem źródła mojego opty mizmu tkwią w dziełach współczesnych powieściopisarzy, co prawdopodobnie oznacza, że tak naprawdę jestem wielką pesymistką.

12 Metapoznanie dla dzieci GARY F. MARCUS Dyrektor Centrum Badań nad Rozwojem Języka u Niemowląt na Uniwersytecie Stanu Nowy Jork; autor książki The Birth of the Mind (Narodziny umysłu). ożemy wykorzystać odkrycia dokonane na gruncie kognitywistyki do M poprawienia jakości edukacji w Stanach Zjednoczonych oraz w in nych krajach. Żeby jednak to zrobić, musimy gruntownie przemyśleć sposób działania naszych szkół. Przynajmniej od czasów rewolucji przemysłowej kładzie się nacisk na uczenie się na pamięć. Szkoły na siłę karmią nasze dzieci niewielkimi porcjami wiedzy strzępami informacji, któ re uczniowie łatwo zapamiętują i szybko zapominają (przypomnijmy sobie słowa surowego nauczyciela, pana Gradgrinda bohatera powieści Charlesa Dickensa Ciężkie czasy: Potrzebuję jedynie faktów. Ucz tych chłopców i te dziewczęta tyl ko faktów. (...) szczepić fakty, a wyrywać z korzeniem wszystko inne należy *. Nie jestem pewny, czy wykuwanie stolic wszystkich pięćdziesięciu stanów ame rykańskich (czego nie zrobiłem, kiedy byłem w gimnazjum) kiedykolwiek przy nosiło dzieciom jakąś korzyść, ale w erze wyszukiwarek internetowych, takich jak Google, uczenie się na pamięć bez wątpienia jest w dużej mierze stratą czasu. Pięćdziesiąt lat rozwoju kognitywistyki dowiodło, że ludzie nie są szczegól nie dobrzy w zapamiętywaniu faktów, ale także pokazało, iż jako gatunek mamy ważniejsze sprawy do załatwienia. Hamlet mógł się zachwycać, że człowiek jest wielki przez rozum i niewyczerpany w swych zdolnościach, ale psychologo wie eksperymentalni Daniel Kahneman i nieżyjący już Amos Tversky dowiedli, że tak naprawdę ludzie nie są mistrzami rozumowania, a co za tym idzie łatwo ich oszukać. Przeciętny człowiek ma mizerne pojęcie o logice, bezrefleksyjnie wierzy w większość tego, co słyszy, i często jest zbyt pewny słuszności swoich poglądów. Łatwo dajemy się zwieść jaskrawym przykładom i mamy skłonność do zauważania informacji, które potwierdzają nasze teorie, oraz do zapominania * Dickens, 2000, tłum. Apollo Korzeniowski, s. 5 (Dickens, C. [2000]. Ciężkie czasy na te czasy. Gdańsk: Tower Press).

13 GARY F. MARCUS lub ignorowania tych, które są z nimi sprzeczne. Kiedy wracam pamięcią do szko ły średniej, nie przypominam sobie ani jednej lekcji poświęconej nieformalnym argumentom, wychwytywaniu błędów logicznych czy interpretowaniu danych statystycznych. Dopiero na studiach ktoś wyjaśnił mi zależność między związ kiem przyczynowym a korelacją. W erze internetu nasz problem nie polega na tym, że dzieci nie potrafią znaleźć informacji, lecz na tym, że nie umieją ich inter pretować. Tym, czego potrzebują nasze dzieci, nie jest masa informacji, które można łatwo znaleźć za pomocą wyszukiwarki Google, ale zbiór narzędzi intelektual nych umożliwiających poprawną analizę tego, co usłyszą lub przeczytają. Jak mó wi stare porzekadło, lepiej dać człowiekowi wędkę niż rybę. Dzisiejsze szkoły da ją dzieciom rybę, nie ucząc ich, jak mogłyby same ją złowić. Jak można nauczyć dzieci wędkowania? Zacząłbym od przedmiotu doty czącego tego, co kognitywiści nazywają metapoznaniem wiedzy o procesach poznawczych. Moglibyśmy nadać takiemu kursowi tytuł Umysł ludzki pod ręcznik użytkownika i wprowadzić go, dajmy na to, w pierwszej klasie gimna zjum. Pokazałbym uczniom strukturę umysłu jego mocne i słabe strony. Przede wszystkim jednak uczyłbym ich, jak radzić sobie z ograniczeniami, analizować informacje w bardziej wyważony sposób, wychwytywać błędy w rozumowaniu i dokonywać wyborów w sposób służący długofalowym celom. Nikt nie uczył mnie tego wszystkiego w gimnazjum (ani nawet w szkole średniej), ale nie ma powodu, żeby dzisiejsze dzieci nie przyswajały sobie tej wiedzy. Wierzę, że za pewien czas będą to robić.

14 Przyszłość kojarzenia się w pary DAVID BUSS Profesor psychologii na Uniwersytecie Stanu Teksas w Austin; autor książki Morderca za ścianą. ażdy z nas wywodzi się z długiej, nieprzerwanej linii przodków, któ K rzy z powodzeniem kojarzyli się w pary. Wszyscy oni znaleźli miłość, a przynajmniej przelotny romans. Ukształtowana ewolucyjnie motywa cja do kojarzenia się w pary jest tak silna, że pozwala nam pokonywać zniechęcające przeszkody. Pierwszy problem wiąże się z określeniem priorytetów z odstąpieniem od niektórych spośród sprzecznych celów i prefe rencji, aby osiągnąć inne. Na kolejnym etapie musimy przesiać setki możliwości, aby ograniczyć swoje poszukiwania do tych, które znajdują się w naszym zasięgu. Atrakcyjni partnerzy na ogół są otoczeni przez zdeterminowanych rywali, co wy wołuje zaciekłą konkurencję. Złożone, misterne taktyki uwodzenia muszą się okazać skuteczne w otwieraniu umysłów i zmiękczaniu serc. Kiedy pokonamy już wszystkie te pola minowe, nie możemy liczyć nawet na chwilę wytchnienia. Mię dzy partnerami wybuchają konflikty na tle seksualnym, w wielu wypadkach niwe cząc długie miesiące, a nawet lata wysiłków. Wokół czają się złodzieje partnerów, gotowi w każdej chwili odebrać nam ukochaną osobę. Niewierność sprawia, że cenne zasoby trafiają do intruzów, a rodziny się roz padają. Zdrada szerzy się wszędzie dokoła, odtrąceni kochankowie szaleją z wście kłości, liczba rozwodów rośnie. We współczesnym świecie owa lista wydłuża się o nowe problemy od oszukiwania potencjalnych partnerów w internetowych serwisach randkowych po konflikty kulturowe w związkach międzykontynental nych. Jednak pomimo wszystkich tych przeszkód pradawnych i całkiem no wych jestem optymistą co do tego, że w kolejnych pokoleniach ludzie będą od nosić wspaniałe sukcesy w kojarzeniu się w pary.

15 Przetrwanie przyjaźni JUDITH RICH HARRIS Niezależna badaczka i teoretyk; autorka książki Każdy inny. O naturze ludzi i niepowtarzalności człowieka. estem optymistką, jeśli chodzi o związki międzyludzkie, a zwłaszcza J o przyjaźń. Pewnie słyszałeś ponure przewidywania dotyczące przyjaźni przyjaźń zanika, ludzie nie mają już przyjaciół, którym mogliby za ufać, coraz więcej osób jest samotnych. Jednak przyjaźń wcale nie zanika, lecz zmienia się i przystosowuje do zmieniającego się świata. Ludzie odkrywają nowe sposoby łączenia się z inny mi. To prawda dzisiaj trudniej znaleźć partnera do gry w kręgle, ale łatwiej spo tkać kogoś, z kim można pogadać, ponieważ istnieje dużo więcej sposobów, w ja kie możemy ze sobą rozmawiać. Kiedy byłam dzieckiem, zwykło się mówić, że ludzie cierpiący na choroby przewlekłe żyją w zamknięciu. Dzisiaj można żyć w zamknięciu, a mimo to nie czuć się odrzuconym ani samotnym. Mam przyjaciół, których znam wyłącznie z rozmów prowadzonych za pośrednictwem poczty elektronicznej, a którzy są mi równie bliscy jak koleżanka, z którą mieszkałam w akademiku, i bez porównania bliżsi niż mój sąsiad. Pragnienie budowania i utrzymywania związków z innymi jest jednym z nie odłącznych elementów natury ludzkiej. Naczelne są istotami społecznymi, a u ludzi cecha ta jest rozwinięta w największym stopniu. Nawiązywanie i podtrzymywanie relacji międzyludzkich pochłania ogromną ilość naszych zasobów umysłowych. Potrafimy na pierwszy rzut oka rozpoznać twarze tysięcy osób; z równą łatwością przypominamy sobie, czy lubimy każdą z nich. Wystarczy nieco więcej wysiłku, żeby wydobyć z pamięci inne przydatne informacje na temat większości tych osób jak się nazywają, jaki zawód wykonują, czy też w jakich okolicznościach je po znaliśmy. Przez całe życie gromadzimy i przechowujemy informacje o konkretnych osobach, dzięki czemu jeśli kiedykolwiek znowu się z nimi spotkamy będziemy wiedzieli, jak się zachować. Przechowujemy nawet informacje o ludziach, których nigdy nie spotkaliśmy i nigdy nie widzieliśmy ich twarzy.

16 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM Gromadzenie informacji dotyczących innych ludzi jest czymś, co robimy bez szczególnego przygotowania, a jedyną nagrodą jest przyjemność, jaką czerpiemy z tej czynności. Nasza świadomość nie musi nas do tego zachęcać, mówiąc nam, że pewnego dnia takie informacje mogą nam się przydać. Ludzie, których nigdy wcześniej nie spotkaliśmy, w przyszłości mogą odegrać w naszym życiu ważną rolę. Mogą zostać naszymi partnerami handlowymi albo pracodawcami. Naszymi kochankami albo rywalami. Albo po prostu naszymi przyjaciółmi.

17 Uwłasnowolnienie jednostek w gospodarce opartej na wiedzy JUAN ENRIQUEZ Prezes firmy Biotechonomy; pomysłodawca i dyrektor projektu Nauki Biomedyczne (Life Sciences Project) w Harvard Business School; autor książki The United States of America. spółczesny człowiek cieszy się bezprecedensową swobodą tworzenia, W pracy i wywierania zasadniczego wpływu na swoje otoczenie. Na do bre czy na złe, nauka i technika zapewniają nam coraz większą wła dzę. Jednostki i małe grupy mogą ją wykorzystywać do ustanawiania własnych reguł, decydowania o swoim życiu i wytyczania własnych granic. Paradoksalnie prowadzi to do powstawania wielkich sieci globalnych i co raz mniejszych krajów. Nie lubisz kraju, w którym mieszkasz, albo swoich sąsiadów? Masz dość fa natyków religijnych, nacjonalistów albo fundamentalistów etnicznych, których nie brakuje wokół Ciebie? Grupy, które chcą się posługiwać mało znanymi języ kami, pragną zmienić bohaterów opisywanych w podręcznikach szkolnych, czy też opowiadają się za odmiennym zbiorem zasad etycznych, w coraz większym stopniu mogą urzeczywistniać swoje dążenia i wartości. Granice międzypaństwo we i terytorialne zarówno w krajach bogatych, jak i biednych nieustannie się przesuwają. Głosy domagające się autonomii, a nawet pełnej niepodległości, roz legają się w takich krajach, jak Wielka Brytania, Francja, Belgia, Holandia, Au stria, Niemcy, Włochy i Hiszpania. Kiedyś ludzie wybitni musieli emigrować z ojczystego kraju Indii, Pakista nu, Chin czy Meksyku żeby zarabiać na życie albo móc wywierać globalny wpływ. To już przeszłość. We wszystkich tych krajach istnieją coraz potężniejsze ośrodki i enklawy, w których gromadzi się elita intelektualna i ludzie szczególnie przedsiębiorczy. Jeśli pozwalają im na to sąsiedzi, takie grupy i sieci doskonale się rozwijają. W przeciwnym razie oddzielają się i szukają nowego miejsca. Kiedy jesteś elementem sieci, fizyczne miejsce ma coraz mniejsze znaczenie. To, kim byli Twoi rodzice czy gdzie się urodziłeś, jest nieistotne, jeśli masz do stęp do edukacji, techniki, nauki i sieci (oraz przejawiasz nimi zainteresowanie).

18 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM Za każdym razem, kiedy przeglądasz czasopismo naukowe, badasz nowy materiał lub gen, sporządzasz mapę mózgu, oceanu albo fragmentu Wszechświata, zysku jesz możliwości uczenia się i budowania czegoś nowego, tworzenia oraz zdobycia prestiżu, majątku lub władzy wystarczających do tego, aby całkowicie zmienić życie wielu ludzi. Gospodarka oparta na wiedzy pozwala jednostkom wydobyć miliony ludzi z nędzy w ciągu zaledwie jednego pokolenia. Liczni mieszkańcy wielu krajów i tych największych (takich jak Chiny czy Indie), i tych naprawdę małych (na przykład Singapuru czy Luksemburga) będą mogli żyć w dostatku. Nie będzie my musieli odbierać sąsiadowi tego, co do niego należy, żeby przetrwać. Wy starczy zbudować coś komplementarnego, wymyślić coś, co będzie jeszcze lep sze. Wiedza w przeciwieństwie do ziemi, platform wiertniczych czy kopalń złota nieustannie się powiększa. Nasze powodzenie w coraz mniejszym stopniu zależy od tego, co odbierzemy innym ludziom. Możemy zbudować lub stworzyć własne zasoby. Czasami świat realny i wirtualny zlewają się i krzyżują ze sobą. Mieszkańcy wirtualnego świata mogą się stawać, kim tylko zechcą i gdziekolwiek zechcą. Ich wytwory i majątki w coraz większym stopniu przenikają do rzeczywistego świata biznesplanów, sztuki i dolarów. To dopiero zapowiedź kierunku, w jakim będą się rozwijały metody zarządzania w świecie rzeczywistym, kiedy narzędzia cyfrowe staną się dominującym językiem i sposobem pomnażania zasobów na naszej planecie. Niezależnie od tego, w którym zakątku świata mieszkasz, ulubiona drużyna sportowa Twojego dziadka prawdopodobnie przestała istnieć, flaga państwowa jego kraju się zmieniła, a jego stanowisko pracy zostało połączone z jakimś in nym lub zlikwidowane, albo też całkowicie się zmieniło. Wszystko to oznacza co raz szybsze zmiany w zakresie poczucia przynależności i tożsamości. Politycy i zwykli obywatele, którzy pragną zachować swój kraj ojczysty w jego dzisiejszej postaci, powinni zwracać baczną uwagę na owe trendy. Coraz więcej ludzi ma swobodę wyboru i zastanawia się nad utworzeniem odrębnych mniejszych i bar dziej spójnych organizmów państwowych. Przeciwnikom zmian i maruderom coraz trudniej będzie utrzymać dotychczasowe granice. Istnieje niewielki margi nes błędu z jednej strony każdy rząd i każda dominująca partia polityczna mogą umocnić całość w jej dotychczasowym kształcie. Z drugiej strony całość można w mgnieniu oka podzielić na części. Najważniejsze wydaje się jednak to, że masz wiele możliwości. Możesz walczyć o zachowanie tego, co kochasz, albo zdecydo wać się na stworzenie lub zamieszkanie innej przestrzeni. Twój wybór.

19 Ludzie nauczą się czerpać wiedzę w różnorodności DANIEL L. EVERETT Badacz kultury Piraha ~ ; kierownik Katedry Języków, Literatury i Kultur oraz profesor językoznawstwa i antropologii na Uniwersytecie Stanu Illinois. estem optymistą co do tego, że ludzie w końcu zrozumieją, iż mogą się J uczyć od innych istot ludzkich, które nie są do nich podobne. Rzekome przekleństwo wieży Babel różnorodność języków i kultur wydaje się naszą największą nadzieją na pomyślną przyszłość na tym kawałku skały zawieszonym w bezlitosnym Wszechświecie. Oczywiście, owa różno rodność wiąże się z pewnymi zagrożeniami zdarzało się, że prowadziła do mor derstw i cierpienia. Ponadto różnorodność nazbyt łatwo bywa interpretowana jako niezrozumiałość, niższość czy uporczywe trzymanie się błędnych przekonań. Wie rzę jednak, że nasz gatunek ma już dość takiego podejścia, i jestem optymistą co do tego, że w najbliższych latach grupy, o których dotąd niewiele słyszeliśmy, bę dą nas motywowały do poszukiwania nowych rozwiązań starych problemów. Nie zależnie od tego, jak zdefiniujemy grupę, do której należymy w kategoriach et nicznych, geograficznych, językowych czy narodowościowych myślę, że rok 2007 może być rokiem, w którym zaczniemy dostrzegać wielką wartość symetrii statusu między grupami oraz przenikania się sposobów życia i myślenia o świecie. W dalszej części tego eseju wyjaśnię, co moim zdaniem oznacza dla grup moż liwość uczenia się od siebie nawzajem i dlaczego jestem w tej kwestii optymistą. Świat stawia przed wszystkimi ludźmi podobne wyzwania na poziomie po trzeb biologicznych i emocjonalnych. Aby rozwinąć swoje zdolności, potrzebuje my między innymi schronienia, pożywienia, towarzystwa, czułości, seksu i oka zji. Jako istoty ludzkie mamy także potrzeby intelektualne i społeczne, które są specyficzne dla naszego gatunku. Potrzebujemy afirmacji i szacunku, potrzebuje my poczucia zadowolenia z własnego życia, chcemy czuć się użyteczni, potrzebu jemy optymizmu. Potrzebujemy wiedzy na temat tego, jak możemy wydobyć więcej sensu z otaczającego nas świata. Przede wszystkim zaś musimy się na uczyć miłości i tolerancji. Ale jak możemy się tego nauczyć? Gdzie mamy szukać

20 CO NAPAWA NAS OPTYMIZMEM nowych rozwiązań dręczących nas problemów? Lingwistyka antropologiczna mo że podsunąć nam pewne wskazówki. Możemy czerpać wiedzę na temat tego, jak żyć bardziej harmonijnie, z rozmaitych źródeł z opowieści i wartości mniej szych, często niedostrzeganych grup, ludów zagrożonych wymarciem, a nawet tych, które już nie istnieją, lecz zostawiły po sobie pisemne dokumenty. Na przykład, kiedy przyjrzymy się wymarłym kulturom Indian Narragansett czy pierwszym brytyjskim osadnikom w północno wschodniej Ameryce, przeko namy się o ich tolerancji dla różnic. Kiedy purytańscy przywódcy osadników w Massachusetts wyrzucili Rogera Williamsa z kolonii w trakcie srogiej zimy w roku 1635, bez wątpienia spodziewali się, że wygnaniec uczyni to, co do niego należy zamarznie na śmierć. Williams ośmielał się głosić poglądy nacechowa ne tolerancją i szacunkiem dla innych, a jednocześnie sprzeczne z zasadami Ko ścioła poglądy, które purytańscy liderzy uznali za obraźliwe. Jednak wygna niec został przygarnięty przez Indian Narragansett i bezpiecznie spędził z nimi zimę, ucząc się ich języka i poznając ich kulturę opartą na tolerancji kulturę, której sam był żywym przykładem. Pisma Williamsa poświęcone temu ludowi wywarły wpływ na poglądy Thomasa Jeffersona. Wydaje się również, że filozo fia Indian Narragansett wpłynęła na poglądy i dzieła Williama Jamesa współ twórcy pragmatyzmu amerykańskiego, być może jedynego wyłącznie amerykań skiego wkładu w filozofię światową. Zgodnie z tym podejściem filozoficznym idee ocenia się na podstawie ich użyteczności. Jego cechy charakterystyczne to tolerancja dla rozmaitych idei i odrzucenie poglądu, że którakolwiek z grup ma monopol na prawdę. Przez większość czasu, jaki spędziliśmy na tej planecie, staraliśmy się ją ujednolicić usunąć niewygodne różnice. Ale jesteśmy tym coraz bardziej zmę czeni. Myślę, że w tym roku cierpienie, jakie nasz gatunek zadaje sobie samemu, przekroczy (przynajmniej w oczach wielu spośród nas) próg naszej wytrzymało ści. Zaczniemy szukać innych odpowiedzi. Żeby je znaleźć, będziemy musieli zwrócić się o pomoc do tych, którzy opanowali sztukę życia pełnego zadowole nia, spokoju i tolerancji. Takich ludzi można znaleźć w różnych zakątkach świa ta. Jednym z przykładów są buddyści zen, ale można wskazać wiele innych. W ciągu trzydziestu lat pracy z Indianami Piraha ~ (Pee da HAN), zamieszku jącymi lasy deszczowe dorzecza Amazonki, nauczyłem się bardzo wiele o ich nadzwyczajnym braku skłonności do zamartwiania się przyszłością lub przeszło ścią; o przyjemności, jaką czerpią z życia tu i teraz, pozbawionego lęku przed ży ciem po śmierci; o ich tolerancji dla przekonań i poglądów innych ludzi. Piraha ~ wiedzą, że ludzie umierają, że sami będą cierpieć, że życie nie jest łatwe. Zdają sobie z tego sprawę, ponieważ codziennie z wielkim trudem zdobywają jedzenie dla swoich rodzin (starając się uniknąć ukąszenia jadowitego węża lub zakończe nia życia w żołądku jaguara). Dowiadują się o tym, kiedy chowają swoje dzieci ofiary malarii oraz innych chorób. Ale ta świadomość nie odbiera im radości ży cia, nie osłabia ich wzajemnej miłości ani nie pozbawia ich zdolności do myślenia

Kwestionariusz stylu komunikacji

Kwestionariusz stylu komunikacji Kwestionariusz stylu komunikacji Z każdego stwierdzenia wybierz jedno, które uważasz, że lepiej pasuje do twojej osobowości i zaznacz jego numer. Stwierdzenia w parach nie są przeciwstawne, przy wyborze

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym.

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym. KOSMICZNA ŚWIADOMOŚĆ Kiedy mowa jest o braku świadomi, przeciętny człowiek najczęściej myśli sobie: O czym oni do licha mówią? Czy ja nie jesteś świadomy? Przecież widzę, słyszę i myślę. Tak mniej więcej

Bardziej szczegółowo

TEST OSOBOWOŚCI. Przekonaj się, jak jest z Tobą

TEST OSOBOWOŚCI. Przekonaj się, jak jest z Tobą TEST OSOBOWOŚCI Przekonaj się, jak jest z Tobą Ustosunkuj się do poniższych stwierdzeń, dokonując w każdym przypadku tylko jednego wyboru, najlepiej Cię charakteryzującego. Podlicz punkty i przeczytaj

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

PRACA Z NOWOCZESNYMI TECHNOLOGIAMI

PRACA Z NOWOCZESNYMI TECHNOLOGIAMI Iwona Brzózka-Złotnicka PRACA Z NOWOCZESNYMI TECHNOLOGIAMI A ZAPISY PODSTAWY PROGRAMOWEJ Warszawa 2015 Creative Commons - Uznanie autorstwa-użycie niekomercyjne-na tych samych warunkach 3.0 Polska Dziś

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Dlaczego KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Czym jest konkurencja, dlaczego się jej boimy, dlaczego z niej korzystamy i dlaczego w ogóle konkurujemy? Konkurencja to nic innego, jak brak wiary w siebie,

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania : Strategie dobrego nauczania Strategie dobrego nauczania Strategie oceniania kształtującego I. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu. II. Organizowanie w klasie dyskusji,

Bardziej szczegółowo

5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu

5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu 5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu Jak zarządzać zmianą w życiu osobistym i w pracy www.dorotasoida.pl 5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu Jak zarządzać zmianą w życiu osobistym

Bardziej szczegółowo

Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym

Tolerancja (łac. tolerantia - cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym TOLERANCJA Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym oznacza on postawę wykluczającą dyskryminację

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z HISTORII DLA KLAS I-III GM ROK SZKOLNY 2015/2016

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z HISTORII DLA KLAS I-III GM ROK SZKOLNY 2015/2016 SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z HISTORII DLA KLAS I-III GM ROK SZKOLNY 2015/2016 KLASA I Ocena celująca: a) wysuwa oryginalne wnioski, dokonuje niezależnych ocen b) dokonuje integracji wiedzy o przeszłości

Bardziej szczegółowo

3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem

3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem 3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem Trzeba wierzyć w to, co się robi i robić to z entuzjazmem. Modlić się to udać się na pielgrzymkę do wewnętrznego sanktuarium, aby tam uwielbiać Boga

Bardziej szczegółowo

Koszmar Zdrady. Jak sprawdzić czy to już zdrada, czy jeszcze niewinny flirt? Odkryj szybki i potwierdzony sposób na sprawdzenie swoich obaw.

Koszmar Zdrady. Jak sprawdzić czy to już zdrada, czy jeszcze niewinny flirt? Odkryj szybki i potwierdzony sposób na sprawdzenie swoich obaw. Koszmar Zdrady Jak sprawdzić czy to już zdrada, czy jeszcze niewinny flirt? Odkryj szybki i potwierdzony sposób na sprawdzenie swoich obaw. Przejmij stery swojego życia. 1 Czy mój partner jest mi wierny?

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Nie da się sformułować gotowej recepty, jak pomagać dziecku. Do każdego należy podchodzić indywidualnie. Rodzice i nauczyciele

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka To My! Wydanie majowe! W numerze: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka Redakcja gazetki: redaktor naczelny - Julia Duchnowska opiekunowie - pan

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

NAJCZĘSTSZE BŁĘDY POPEŁNIANE PODCZAS OCENIANIA

NAJCZĘSTSZE BŁĘDY POPEŁNIANE PODCZAS OCENIANIA NAJCZĘSTSZE BŁĘDY POPEŁNIANE PODCZAS OCENIANIA 1. BŁĄD ATRYBUCJI Np. uczniom wyglądającym,,gorzej lub,,lepiej oczywiście w przekonaniu nauczyciela, przypisuje się niższe kompetencje intelektualne, złe

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES NASZE ŻYCIE NIE MAMY WPŁYWU NA TO, JAK SIĘ RODZIMY I JAK UMIERAMY (ZAZWYCZAJ) Dobry mąż, dobry ojciec, ale zły elektryk NASZE ŻYCIE

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

10 kroków do osiągnięcia SUKCESU w życiu i biznesie

10 kroków do osiągnięcia SUKCESU w życiu i biznesie 10 kroków do osiągnięcia SUKCESU w życiu i biznesie Wstęp Budowanie biznesu, który odnosi sukces oznacza dla mnie kilka rzeczy. Najważniejsze z nich to pomaganie innym, posiadanie celu większego niż ja

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

Człowiek biznesu, nie sługa. (fragmenty rozmów na FB) Cz. I. że wszyscy, którzy pracowali dla kasy prędzej czy później odpadli.

Człowiek biznesu, nie sługa. (fragmenty rozmów na FB) Cz. I. że wszyscy, którzy pracowali dla kasy prędzej czy później odpadli. Człowiek biznesu, nie sługa. (fragmenty rozmów na FB) Cz. I Piotr: Ludzie nie rozumieją pewnych rzeczy, zwłaszcza tego, że wszyscy, którzy pracowali dla kasy prędzej czy później odpadli. Kasa nie może

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU Naczelny cel wychowawczy Celem wychowania szkolnego jest wspieranie rozwoju młodego człowieka we wszystkich sferach jego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA. PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA.  PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI www.akademiadlamlodych.pl PODRĘCZNIK WPROWADZENIE Akademia dla Młodych to nowa inicjatywa mająca na celu wspieranie ludzi młodych w rozwijaniu umiejętności niezbędnych w ich miejscu

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Jadwiga Stasica. Matematyka. 160 pomysłów na zajęcia zintegrowane w klasach I III

Jadwiga Stasica. Matematyka. 160 pomysłów na zajęcia zintegrowane w klasach I III Jadwiga Stasica Matematyka 160 pomysłów na zajęcia zintegrowane w klasach I III Kraków 2008 Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2001 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Agata Fuks

Bardziej szczegółowo

1. Powiem otwarcie Jestem zły analiza utworu Sławomira Mrożka Szuler

1. Powiem otwarcie Jestem zły analiza utworu Sławomira Mrożka Szuler 1. Powiem otwarcie Jestem zły analiza utworu Sławomira Mrożka Szuler Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna tekst S. Mrożka Szuler, rozumie znaczenie słowa szuler, rozumie emocje doznawane

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz,

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz, Światowy Dzień AIDS obchodzony jest co roku 1 grudnia. Uroczyste obchody niosą przesłanie współczucia, nadziei, solidarności z ludźmi żyjącymi z HIV i AIDS, a także zrozumienia problemów związanych z HIV,

Bardziej szczegółowo

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie.

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod determinuje sposób, w jaki realizujemy powyższy cel określa

Bardziej szczegółowo

Współpraca oparta na empatii. Jacek Jakubowski

Współpraca oparta na empatii. Jacek Jakubowski Współpraca oparta na empatii Jacek Jakubowski Cywilizacyjny przełom jesteśmy ostatnią generacją starej cywilizacji, a zarazem pierwszym pokoleniem nowej. Dlatego wiele naszych osobistych lęków, niejasności

Bardziej szczegółowo

Zasługujesz na szacunek! Bądź pewny siebie i asertywny.

Zasługujesz na szacunek! Bądź pewny siebie i asertywny. Zasługujesz na szacunek! Bądź pewny siebie i asertywny. Obudź w sobie lwa Czy potrafisz domagać się tego, co Ci się należy? Czy umiesz powiedzieć "nie", kiedy masz do tego prawo? Czy Twoje opinie i pomysły

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Jak rozmawiać z dziećmi o pieniądzach? Dorota Dominik Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 13 marca 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA, WYDZIAŁ FTIMS. Wielkie umysły. Fizycy. Jan Kowalski, FT gr

POLITECHNIKA GDAŃSKA, WYDZIAŁ FTIMS. Wielkie umysły. Fizycy. Jan Kowalski, FT gr POLITECHNIKA GDAŃSKA, WYDZIAŁ FTIMS Wielkie umysły Fizycy Jan Kowalski, FT gr.1 2013-09-28 Zaprezentowano wybrane wiadomości dotyczące kilku znanych wybitnych fizyków. A tak naprawdę, to chodzi tu o przećwiczenie

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

WOTUW w Czarnym Borze ogłasza nabór na psychoterapię dla Dorosłych Dzieci Alkoholików.

WOTUW w Czarnym Borze ogłasza nabór na psychoterapię dla Dorosłych Dzieci Alkoholików. WOTUW w Czarnym Borze ogłasza nabór na psychoterapię dla Dorosłych Dzieci Alkoholików. List do Was... Dorosłe Dzieci Alkoholików Każdy, kto żyje lub żył w rodzinie, gdzie ktokolwiek nadużywa alkoholu,

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu

Podsumowanie projektu Podsumowanie projektu ESF01-2013 1 PL1 LEO01 37042 Uczniowie z Malborka wybierają zawody z przyszłością Prezentacja: Michalina Mościszko Projekt: Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się

Bardziej szczegółowo

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z TRUDNY TEMAT Nauczyliśmy się słuchać łatwych kazań. Wygłaszanych, jak to się mówi, pod publiczkę. Nieraz kokieteryjnych, zalotnych, brzdąkających w bardzo serdeczną i łatwą strunę budzenia miłości do bliźniego.

Bardziej szczegółowo

Władza i Wpływ cz.3. Mapa władzy i wpływu Jak określić skuteczność tych relacji, od których zależy nasz sukces i powodzenie zawodowe.

Władza i Wpływ cz.3. Mapa władzy i wpływu Jak określić skuteczność tych relacji, od których zależy nasz sukces i powodzenie zawodowe. . Pełna jakość Biznesu, Pracy, Życia.. Dajemy klientom wsparcie na każdym etapie ich drogi do wartościowych sukcesów... 1 Narzędzie: Biznesowa Wartość Relacji Władza i Wpływ cz.3. Mapa władzy i wpływu

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie.

Bardziej szczegółowo

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Interpretacja wyników w skali standaryzowanej W okresie nauki w szkole podstawowej dziecko będzie pisało standaryzowane sprawdziany umiejętności

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz ankiety dla uczniów "Moja szkoła"

Kwestionariusz ankiety dla uczniów Moja szkoła Kwestioriusz ankiety dla uczniów "Moja szkoła" 1. Pomyśl o swojej szkole. Czy rozmawiasz z uczycielami o: 2. Sposobie, w jaki się uczysz w szkole? zdecywa zdecywa wiedzy ten temat 3. Zasadach postępowania

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Jak używać poziomów wsparcia i oporu w handlu

Jak używać poziomów wsparcia i oporu w handlu Jak używać poziomów wsparcia i oporu w handlu Teraz, kiedy znasz już podstawy nadszedł czas na to, aby wykorzystać te użyteczne narzędzia w handlu. Chcemy Ci to wytłumaczyć w dość prosty sposób, więc podzielimy

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

zdecydowanie tak do większości zajęć do wszystkich zajęć zdecydowanie tak do większości do wszystkich do wszystkich do większości zdecydowanie tak

zdecydowanie tak do większości zajęć do wszystkich zajęć zdecydowanie tak do większości do wszystkich do wszystkich do większości zdecydowanie tak Kwestioriusz ankiety dla uczniów "Moja szkoła" Dzień bry, Odpowiedz, proszę, pytania temat Twojej szkoły. Odpowiedzi udzielone przez Ciebie i Twoje koleżanki i kolegów pomogą rosłym zobaczyć szkołę Waszymi

Bardziej szczegółowo

3.2 TWORZENIE WŁASNEGO WEBQUESTU KROK 4. Opracowanie kryteriów oceny i podsumowania

3.2 TWORZENIE WŁASNEGO WEBQUESTU KROK 4. Opracowanie kryteriów oceny i podsumowania 3.2 TWORZENIE WŁASNEGO WEBQUESTU KROK 4 Opracowanie kryteriów i podsumowania Jeśli poważnie i krytycznie podszedłeś do swojej pracy, większą część WebQuestu masz już przygotowaną. Kolej na Kryteria ocen

Bardziej szczegółowo

OFERTA FILMÓW SZKOLENIOWYCH NA PŁYTACH DVD. MYŚL POZYTYWNIE czyli jak zostać optymistą

OFERTA FILMÓW SZKOLENIOWYCH NA PŁYTACH DVD. MYŚL POZYTYWNIE czyli jak zostać optymistą OFERTA FILMÓW SZKOLENIOWYCH NA PŁYTACH DVD NOWOŚĆ MYŚL POZYTYWNIE czyli jak zostać optymistą Tematyka filmu: Pesymista i optymista... Obydwu w życiu spotyka tyle samo porażek i niepowodzeń, ale optymista

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Opinie nauczycieli klas 1-3 o edukacji językowej i edukacji matematycznej

Opinie nauczycieli klas 1-3 o edukacji językowej i edukacji matematycznej Opinie nauczycieli klas 1-3 o edukacji językowej i edukacji matematycznej Edukacja językowa Treść pozycji skali Dzieci z rodzin o niskim poziomie wykształcenia rodziców powinny uczyć się razem w jednej

Bardziej szczegółowo

Rozwiązywanie problemów wychowawczych wymiar praktyczny i metodologiczny

Rozwiązywanie problemów wychowawczych wymiar praktyczny i metodologiczny Rozwiązywanie problemów wychowawczych wymiar praktyczny i metodologiczny Dobre praktyki? żeby brać z nich przykład? w miarę jedzenia pyszności apetyt rośnie Ważnym problemem szkoły wprowadzającej edukację

Bardziej szczegółowo

Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu

Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu 1 Warunkiem skutecznego uczenia się jest dobrowolność i świadomość celów podejmowanych działań, dlatego bardzo istotną kwestią, na którą kursanci

Bardziej szczegółowo

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją?

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? test, BONUS SPECJALNY dla czytelniczek i klientek Inkubatora Kobiecych Pasji Autorka testu: Grażyna Białopiotrowicz Jaki jest poziom Twojej

Bardziej szczegółowo

Wpływ postawy nauczyciela na zaangażowanie i postawę uczniów szczególnie uzdolnionych humanistycznie, artystycznie

Wpływ postawy nauczyciela na zaangażowanie i postawę uczniów szczególnie uzdolnionych humanistycznie, artystycznie Wpływ postawy nauczyciela na zaangażowanie i postawę uczniów szczególnie Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Plan spotkania: Praktyka przeplatana refleksją

Bardziej szczegółowo

JAK POMÓC DZIECKU KORZYSTAĆ Z KSIĄŻKI

JAK POMÓC DZIECKU KORZYSTAĆ Z KSIĄŻKI JAK POMÓC DZIECKU KORZYSTAĆ Z KSIĄŻKI ŻEBY WYNIOSŁO Z NIEJ JAK NAJWIĘCEJ KORZYŚCI www.sportowywojownik.pl KORZYŚCI - DLA DZIECI: Korzyści, jakie książka Sportowy Wojownik zapewnia dzieciom, można zawrzeć

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

w sprzedaży Klucz do sukcesu Brian Tracy Hotel Marriott 26 maja 2011 9 00-13 00

w sprzedaży Klucz do sukcesu Brian Tracy Hotel Marriott 26 maja 2011 9 00-13 00 International zaprasza na konferencję prowadzoną przez Briana Tracy: Klucz do sukcesu w sprzedaży Nikomu nie udało się jeszcze odnotować sukcesu w interesach, kierując dużą firmą przy użyciu teorii akademickich.-

Bardziej szczegółowo

Bariery rozwoju sektora MSP

Bariery rozwoju sektora MSP 1 Wrocław, grudzień 2008 2 Co czwarty właściciel firmy już czuje się dotknięty przez kryzys, kolejne 40 procent przedsiębiorców liczy się z jego konsekwencjami. Dla sektora MSP największy problem to dziś

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej.

Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej. Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej. Gotowość szkolna- sylwetka dziecka dojrzałego i niedojrzałego do rozpoczęcia nauki w szkole Edukacja szkolna jest

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu. Dobry zawód otwiera drzwi do Europy PL01-KA

Podsumowanie projektu. Dobry zawód otwiera drzwi do Europy PL01-KA Podsumowanie projektu Dobry zawód otwiera drzwi do Europy 2014-1-PL01-KA102-000428 Udział w projekcie zapewnił nam połączenie szkolnej teorii z praktyką, podczas pracy w firmach londyńskich poznanie zawodów

Bardziej szczegółowo

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju Bjørn Helge Bjørnstad Edukacja dla zrównoważonego rozwoju Zbliżenie na ludzkie zachowania i interakcje z

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

30 Najskuteczniejszych Afirmacji Pieniędzy i Bogactwa. Mark Hubert Kamerton Skuteczne Afirmacje www.skuteczneafirmacje.com

30 Najskuteczniejszych Afirmacji Pieniędzy i Bogactwa. Mark Hubert Kamerton Skuteczne Afirmacje www.skuteczneafirmacje.com 30 Najskuteczniejszych Afirmacji Pieniędzy i Bogactwa Mark Hubert Kamerton Skuteczne Afirmacje www.skuteczneafirmacje.com Witaj. Chciałbym dzisiaj podzielić się z Tobą moim kilkunastoletnim doświadczeniem

Bardziej szczegółowo

Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA

Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA Jak wspieramy samodzielną refleksję i rozwój u nauczycieli?

Bardziej szczegółowo

Początek jest zawsze trudny

Początek jest zawsze trudny Początek jest zawsze trudny Pierwsze dni w przedszkolu są przeżyciem zarówno dla dziecka jak i jego rodziców. Dziecko prawie na cały dzień musi się rozstać z rodzicami, pozostając samo w nowym miejscu,

Bardziej szczegółowo

JĘZYK NIEMIECKI. Przedmiotowy system oceniania na lekcjach języka niemieckiego

JĘZYK NIEMIECKI. Przedmiotowy system oceniania na lekcjach języka niemieckiego JĘZYK NIEMIECKI Przedmiotowy system oceniania na lekcjach języka niemieckiego 1. Ocenie podlegają następujące formy aktywności ucznia: a) prace pisemne (testy, klasówki,) z większej partii materiału b)

Bardziej szczegółowo

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem.

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. 1. Rozpoznawanie i właściwe nazywanie emocji i sposobu, w jaki są powiązane z określonymi

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Narzędzia coachingowe w edukacji dzieci Dr Małgorzata Kołodziejczak Wydział Zarządzania Uniwersytet Łódzki 17 maja 2015 r. Plan na dzisiejsze spotkanie Co to jest coaching?

Bardziej szczegółowo

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Broszura informacyjna dla rodziców W okresie nauki w szkole podstawowej dziecko będzie pisało standaryzowane sprawdziany umiejętności czytania

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

SYSTEM STOPNI HARCERSKICH

SYSTEM STOPNI HARCERSKICH SYSTEM STOPNI HARCERSKICH wprowadzono rozkazem Naczelnika ZHP nr L.4/93 z dnia 23.04.1993 r. wersja elektroniczna http://www.zhp.org.pl V-06-1993/04/23 2 Rola stopnia w metodzie harcerskiej V-06-1993/04/23

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny w klasie IV

Wymagania na poszczególne oceny w klasie IV Wymagania na poszczególne oceny w klasie IV 1 ocena niedostateczna uczeń nie opanował podstawowych wiadomości i umiejętności, określonych w programie nauczania, wykazywał lekceważący stosunek do przedmiotu,

Bardziej szczegółowo

IMYC pomaga: Zrozumieć znaczenie procesu uczenia się. Odnaleźć relacje, które zachodzą między różnymi dziedzinami nauki. Rozwinąć swój umysł.

IMYC pomaga: Zrozumieć znaczenie procesu uczenia się. Odnaleźć relacje, które zachodzą między różnymi dziedzinami nauki. Rozwinąć swój umysł. IMYC w gimnazjum Sparka Czym jest IMYC? International Middle Years Curriculum to międzynarodowy program nauczania, który jest kontynuacją IPC (International Primary Curriculum) i daje wsparcie uczniom

Bardziej szczegółowo

WERSJA: A ANKIETER: JEŚLI RESPONDENT JEST MĘŻCZYZNĄ, ZADAĆ GF1. JEŚLI RESPONDENT JEST KOBIETĄ, ZADAĆ GF2.

WERSJA: A ANKIETER: JEŚLI RESPONDENT JEST MĘŻCZYZNĄ, ZADAĆ GF1. JEŚLI RESPONDENT JEST KOBIETĄ, ZADAĆ GF2. WERSJA: A ANKIETER: JEŚLI RESPONDENT JEST MĘŻCZYZNĄ, ZADAĆ GF1. JEŚLI RESPONDENT JEST KOBIETĄ, ZADAĆ GF2. MĘŻCZYŹNI GF1 Przeczytam teraz Panu krótkie opisy różnych ludzi. Proszę wysłuchać każdego opisu

Bardziej szczegółowo

Spekulacja na rynkach finansowych. znajomość narzędzi czy siebie? Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A.

Spekulacja na rynkach finansowych. znajomość narzędzi czy siebie? Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A. Spekulacja na rynkach finansowych znajomość narzędzi czy siebie? Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A. Narzędzia 2 Analiza techniczna Analiza fundamentalna Narzędzia (2) 3 AT astrologia rynków finansowych AF alchemia

Bardziej szczegółowo

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘ MIĘDZYKULTUROWE źródłó: https://www.youtube.com/watch?v=rjqb21rnyf Uczenie sięna różnych poziomach Uczenie się poznawcze oznacza zdobywanie wiedzy lub przyswajanie

Bardziej szczegółowo

Podnoszę swoje kwalifikacje

Podnoszę swoje kwalifikacje Podnoszę swoje kwalifikacje Dorota Marszałek Podejmując działania edukacyjne musisz brać pod uwagę fakt, iż współczesny rynek pracy wymaga ciągłego dokształcania i rozwoju od wszystkich poszukujących pracy,

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań, czyli jak stać się panem swojego umysłu

Zmiana przekonań, czyli jak stać się panem swojego umysłu Zmiana przekonań, czyli jak stać się panem swojego umysłu - Arkusz ćwiczeń - Lista ograniczających przekonań: Żeby być bogatym trzeba ciężko pracować W Polsce trudno jest zrobić biznes Świat jest brutalnym

Bardziej szczegółowo

Empatia to uświadamianie sobie odczuć, potrzeb i motywów działania

Empatia to uświadamianie sobie odczuć, potrzeb i motywów działania 1.1.5 Empatia Empatia to uświadamianie sobie odczuć, potrzeb i motywów działania innych osób. Można przyjąć, że słowo to oznacza szczególnego rodzaju wsłuchiwanie się w to, co mówi drugi człowiek. Osoby

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE GIMNAZJUM NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak 1. Ucznia ocenia nauczyciel wiedzy o społeczeństwie, wspólnie z uczniami.

Bardziej szczegółowo