BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE N O W Y P O M I A R Ś W I ATA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE N O W Y P O M I A R Ś W I ATA"

Transkrypt

1 BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE N O W Y P O M I A R Ś W I ATA : S A S C H A M U L L E R-KRAENNER W Y D AW N I C T W O :: Z N A S Z E J S T R O N Y

2 Okładka i szata graficzna książki / BIO<((+R))> Miranda Plusser copyright Redakcja techniczna, dtp / ATTIC Tomasz Grabowski Tłumaczenie / Karolina Jankowska Redakcja / Aleksandra Kretkowska / Dariusz Szwed Mapy / Nora Coenenberg Wydanie oryginalne: Energiesicherheit. Die neue Vermessung der Welt Verlag Antje Kunstman GmbH, Muenchen 2006 Sponsorem tłumaczenia jest Instytut Goethego założony przez Niemieckie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Wydanie publikacji zostało sfinansowane ze środków Fundacji Heinrich Bölla - Biuro Regionalne w Warszawie w ramach projektu Nasza Nowa Europa WYDANIE I, POPRAWIONE Wydawnictwo Z naszej strony Szczecin, 2009 ISBN

3 Bezpieczeństwo energetyczne N o w y p o m i a r ś w i a t a Sascha M üller-kr aenner Tłumaczenie: Karolina Jankowska Redakcja: Aleksandra Kretkowska Dariusz Szwed 3

4 4

5 spis treści Wprowadzenie 7 / Czym jest bezpieczeństwo energetyczne? Rozdział i 11 / W obliczu nowego kryzysu energetycznego Rozdział ii 31 / Wielka gra o nowy pomiar świata Rozdział iii 49 / Rosja - superpotęga energetyczna Rozdział iv 73 / Wzrost znaczenia Azji Rozdział v 95 / Wspólna europejska polityka energetyczna Rozdział vi 119 / Obrona ostatniego raju Rozdział vii 143 / Sposoby na wyzwolenie się od zależności - słońce czy atom? Rozdział viii 165 / Siła prawa i dyplomacja przyszłości Bibliografia / 185 Wyjaśnienia skrótów / 195 Podziękowanie / 197 5

6 6

7 WPROWADZENIE Czym jest bezpieczeństwo energetyczne? Czym jest bezpieczeństwo energetyczne? Rząd niemiecki i Komisja Europejska rozumieją je jako możliwość produkcji i wykorzystywania stosunkowo niedrogiej, pewnej i przyjaznej środowisku energii. Na tak ogólną definicję można się z grubsza zgodzić. Diabeł tkwi jednak jak zwykle w szczegółach. Co właściwie oznacza bowiem pewne zaopatrzenie w energię? Jaką cenę, zarówno finansową, jak i polityczną, jesteśmy gotowi za nie zapłacić? Jak zapewnić, żeby przy eksploatacji zasobów energetycznych nienaruszane były zasady ochrony środowiska, przejrzystości, demokracji, prawa człowieka? Te wszystkie wątpliwości związane są z aktualnie toczącą się debatą polityczną na temat drogi, jaką należy obrać, aby zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne. Kwestie energetyczne pokazują, jak w XXI wieku zmieniła się polityka zagraniczna. W pogoni za ropą, pieniędzmi oraz władzą wydaje się już nie być więcej miejsca dla prawa międzynarodowego i łagodnych instrumentów dyplomacji międzynarodowej. Walka o ostatnie zasoby na świecie jest ostra; zabezpieczenie krajowego zaopatrzenia energetycznego stało się dla każdego państwa kwestią twardej, realnej polityki (realpolitik). Książka ta opisuje, w jaki sposób kwestie kontroli pozostałych na Ziemi zasobów energetycznych oraz dostępu do globalnego rynku wpływają na równowagę sił na świecie. Stara się również odpowiedzieć na pytanie, jak powinna reagować polityka, aby rozwiązywać powstające konflikty o zasoby w ramach pokojowej współpracy. Rosja, Chiny, Unia Europejska i oczywiście Stany Zjednoczone są czterema głównymi aktorami stojącymi naprzeciw siebie w tej wielkiej grze XXI wieku. Inaczej niż podczas Wielkiej Gry (Great Game) XIX wieku, gdy Rosja i Anglia konkurowały o kontrolę nad Azją Środkową, dziś walka nie toczy się jedynie o polityczne i ekonomiczne strefy wpływów. Chodzi w niej również o zdefiniowanie reguł funkcjonowania rynku energetycznego oraz generalnie świata w przyszłości. Naprzeciw siebie stoją dwie filozofie: jedną z nich jest nowa wielka polityka siły, kultywowana przez Stany Zjednoczone ustanawiające militarny i polityczny porządek na Bliskim Wschodzie oraz przez Rosję i Chiny, których państwowe 7

8 8 koncerny energetyczne prowadzą ekspansywną politykę w Afryce i Azji Środkowej. Drugą filozofią jest prowadzenie takiego rodzaju polityki, która, aby załagodzić konflikty o zasoby, koncentruje się na ochronie klimatu, oszczędzaniu energii, wykorzystywaniu odnawialnych źródeł energii oraz współpracy międzynarodowej. Rosja odgrywa kluczową rolę w przyszłym zaopatrzeniu energetycznym Europy i Azji. Z tego powodu istotne jest zrozumienie, dokąd zmierza Rosja oraz kim są ludzie, którzy podejmują decyzje na Kremlu kierunek rozwoju polityki wewnętrznej Rosji ma bowiem znaczenie dla jej sąsiadów oraz reszty świata. Tak jak za czasów sowieckich, w Rosji autokratyczna polityka wewnętrzna idzie pod rękę z imperialną polityką zagraniczną, tyle że obecnie Rosja buduje swą pozycję na sile Gazpromu, a nie na broni Armii Czerwonej. Unia Europejska musi się zatem zdecydować, jak postępować z tą budzącą grozę potęgą wyrastającą w jej sąsiedztwie. Czy Rosja zostanie strategicznym partnerem UE, jak jest to określane w ładnie brzmiących deklaracjach szczytów unijnych, czy też Unia będzie musiała się liczyć z coraz silniejszym konkurentem na Wschodzie, konkurentem, wobec którego należy się politycznie i gospodarczo umacniać? W Chinach i Indiach, dwóch wschodzących gospodarkach XXI wieku, polityka energetyczna i zagraniczna również są ze sobą ściśle powiązane. Region ten oraz jego dynamiczny rozwój gospodarczy zależą w dużej mierze od importu energii, zarówno z Bliskiego Wschodu, jak też z Rosji i Azji Środkowej. Z tego powodu wschodzące rynki azjatyckie i ich gospodarki są wrażliwe na wszelkie kryzysy oraz wojny dotykające tych regionów świata. Złoża ropy i gazu na tym obszarze znajdują się w głównej mierze pod poziomem morza. W regionie toczone są zaciekłe walki o uzyskanie nad nimi kontroli, które przyczyniają się do wzrostu napięć między Chinami i ich sąsiadami, co utrudnia współpracę na innych płaszczyznach. Chińskie państwowe koncerny naftowe dokonują ponadto agresywnej ekspansji na globalnym rynku, zupełnie ignorując problemy ochrony środowiska oraz prawa człowieka. Unia Europejska jest największą potęgą gospodarczą świata, nie prowadzi jednak żadnej samodzielnej i niezależnej polityki energetycznej, a bez niej nie może być mowy o przekonywującej europejskiej wspólnej polityce zagranicznej. Bez wspólnej polityki w tych obszarach UE może mieć problem z zachowaniem silnej pozycji ekonomicznej. Ponieważ Europa jeszcze długo będzie uzależniona od importu energii od swoich południowych oraz wschodnich sąsiadów, jej przyszła wspólna polityka energetyczna nie może ograniczać się jedynie do państw członkowskich, ale musi włączać również sąsiadujące państwa Europy Wschodniej oraz Bliskiego i Środkowego Wschodu. Tak jak Rosja łączy w sensie geograficznym podwójny kontynent Eurazję, tak transport energii i handel nią łączy Eurazję nie tylko w sensie gospodarczym, ale i politycznym. Innymi kluczowymi państwami są Ukraina, Turcja oraz państwa Kaukazu Południowego. Odgrywają one rolę politycznych mostów oraz państw tranzytowych w imporcie energii do UE. Z tego powodu korzystne byłoby ich dalsze zbliżenie z UE, zarówno polityczne, jak i ekonomiczne. Europejska polityka energetyczna powinna wypracować alternatywy wobec rosnącej zależności od importu energii od swych sąsiadów. Wśród nich istotne znacznie ma dalszy

9 wzrost efektywności energetycznej europejskiej gospodarki oraz wzmocnienie wiodącej roli Starego Kontynentu w rozwoju metod produkcji i wykorzystywaniu energii ze źródeł odnawialnych. Poszukiwania ostatnich źródeł ropy i gazu na Ziemi stworzyły poważne zagrożenie dla demokracji oraz środowiska naturalnego. Nienaruszone do tej pory środowisko Arktyki, mórz i oceanów świata, lasów tropikalnych oraz północnych zaczyna ulegać degradacji na skutek nadmiernego wykorzystywania surowców naturalnych tych rejonów. Do transportu ropy i gazu budowane są coraz to nowe arterie przez obszary górskie, lodowe oraz leśne. Powstają przy tym trujące odpady, które zagrażają lokalnym gatunkom roślin i zwierząt, a tym samym również lokalnemu rolnictwu oraz hodowli. Nikt w zasadzie nie pyta lokalnych społeczności o zdanie, kiedy ministerialny departament energetyczny ze stolicy kraju lub jakaś firma naftowa z zagranicy buduje bądź inwestuje w miejscu jej życia. Kiedy rządzi ropa, przeważnie nie liczy się lokalna demokracja i prawo własności. Łamanie praw człowieka oraz zakłócanie tradycyjnych sposobów życia prowadzą zaś do konfliktów społecznych oraz destabilizacji politycznej. Interesy i protesty społeczeństw oraz międzynarodowych organizacji ekologicznych, które próbują zapobiec kolonizacji ostatnich rajów przyrodniczych na Ziemi przez międzynarodowe koncerny energetyczne, są jednak najczęściej ignorowane przez rządy. Jeśli rzeczywiście epoka paliw kopalnych ma się ku końcowi, powstaje pytanie: co dalej? Nie każda kropla ropy, nie każdy metr sześcienny gazu i nie wszystkie pokłady węgla zostaną wykorzystane. Możliwości naturalne oraz kryzysy polityczne sprawiają, że eksploatacja pozostałych zasobów naturalnych będzie coraz droższa i trudniejsza. W zasadzie jednak to najbiedniejsi tego świata zostaną tym najbardziej doświadczeni. Nie będą mogli oni bowiem w przyszłości opłacić swoich rachunków za paliwo czy gaz. Dlatego przemysł energetyczny poszukuje na gwałt alternatyw. Wśród nich rysują się dwie bardzo różne, możliwe do przyjęcia strategie: pierwsza opierająca się na zwiększeniu wykorzystania energii atomowej, wspieranej ewentualnie przez futurystyczne reaktory fuzyjne; druga to ambitna polityka klimatyczna, która koncentruje się na oszczędności energetycznej oraz wykorzystaniu technologii odnawialnych źródeł energii. W epoce wzrostu zagrożenia międzynarodowym terroryzmem ogromne znaczenie ma również zapobieganie rozprzestrzenianiu się broni jądrowej. W związku z tym nie tylko ze względów ekologicznych, lecz także bezpieczeństwa polityka energetyczna przyszłości powinna skupiać się na wykorzystywaniu odnawialnych źródeł energii. Transformacja polegająca na odejściu od ropy zależy nie tylko od mikroekonomicznej reorganizacji poszczególnych przedsiębiorstw energetycznych, lecz także od makroekonomicznych decyzji poszczególnych państw dotyczących własnego bilansu energetycznego. Ostateczny cel osiągnąć można na drodze współpracy międzynarodowej międzynarodowej dyplomacji energetycznej. Ludzkość stoi przed alternatywą: albo pokojowa przyszłość energetyczna, albo zaostrzenie konfliktów o zasoby. Struktura traktatów oraz instytucji, które regulują międzynarodową politykę energetyczną, pozostawia jednak wiele do życzenia. Nowa międzynarodowa 9

10 10 organizacja ekologiczna lub agencja zajmująca się wspieraniem rozwoju technologii i wykorzystania źródeł energii odnawialnych mogłaby z powodzeniem zastąpić funkcjonującą do tej pory Międzynarodową Agencję Energii. Jak wyglądałaby zatem międzynarodowa polityka energetyczna, w której zamiast prawa siły rządziłaby siła prawa? Jak wspólnie gospodarować coraz mniejszą ilością zasobów energetycznych planety, aby unikać konfliktów i wojen o nie? Jak zapobiegać nieodwracalnemu niszczeniu dziewiczych obszarów natury, będącemu skutkiem eksploatacji surowców naturalnych? I wreszcie jak zorganizować międzynarodową politykę energetyczną, która nie tylko troszczyłaby się o zaopatrzenie w bezpieczną i stosunkowo niedrogą energię, lecz także byłaby w stanie odpowiedzieć na ogromne wyzwanie ludzkości, jakim jest ochrona klimatu i środowiska?

11 I Rozdział I W obliczu nowego kryzysu energetycznego / Business as usual / Piaski roponośne kanadyjska Arabia Saudyjska / Alternatywa - gaz ziemny / wegiel / Ubóstwo energetyczne / Bezpieczeństwo klimatyczne / Koniec Arktyki / Zatrzymać katastrofę klimatyczną / Podwójny kryzys energetyczny 11

12 12 I

13 I W obliczu nowego kryzysu energetycznego Świat stoi w obliczu nowego kryzysu energetycznego. W przeciwieństwie do kryzysów naftowych lat 70-tych i 80-tych nie chodzi o znane już cykliczne wzrosty cen, tylko o długotrwały trend niedoboru zasobów, który rozwinął się po wejściu na światowe rynki energetyczne takich ważnych wschodzących gospodarek jak Indie i Chiny. Zasoby ropy i gazu zmniejszają się, natomiast popyt na nie nieustannie wzrasta. Wygląda na to, że tylko węgiel wystarczy jeszcze na długi czas, jednak spalenie wszystkich jego zasobów byłoby ogromnym obciążeniem dla środowiska w ten sposób jeszcze bardziej zwiększyłyby się światowe emisje gazu cieplarnianego: dwutlenku węgla. Obok kryzysu energetycznego zmiany klimatyczne zajmują coraz więcej miejsca w świadomości społecznej i w polityce. Można już zaobserwować pierwsze skutki globalnego ocieplenia w Arktyce oraz w innych wrażliwych ekosystemach. Nadchodzący kryzys energetyczny grozi ponadto przesunięciem politycznych środków ciężkości na świecie. Pozostałe zasoby ropy i gazu skoncentrowane są głównie w rejonie Zatoki Perskiej, Azji Środkowej oraz w Rosji. Europie grozi zatem ryzyko popadnięcia w zależność od politycznie niestabilnych i niedemokratycznie rządzonych krajów nowych mocarstw energetycznych przyszłości. Jeśli jednak Europie oraz innym krajom powiedzie się transformacja w kierunku wykorzystywania odnawialnych źródeł energii, dynamika siły w tej geopolitycznej grze może ponownie zmienić się na ich korzyść. Międzynarodowa Agencja Energii (IEA) z siedzibą w Paryżu powstała po pierwszym kryzysie naftowym w 1973 roku. Jej zadaniem jest gromadzenie danych na temat światowych rynków energetycznych. W corocznym raporcie World Energy Outlook publikowane są dane na temat trendów zużycia energii, wydobycia surowców oraz zmian cen na rynkach energii we wszystkich krajach rozwiniętych oraz we wschodzących gospodarkach. Warto spojrzeć na ostatnio opublikowane przez IEA dane, aby zrozumieć, jakie Business as usual 13

14 14 I dramatyczne zmiany zachodzą na światowych rynkach energetycznych oraz jakie niosą one z sobą polityczne wyzwania. W raporcie World Energy Outlook 2005 IEA sporządziła scenariusz na lata Głównym założeniem tego scenariusza jest prognoza, że polityka energetyczna największych krajów rozwiniętych oraz wschodzących gospodarek nie zmieni się w tym przedziale czasowym. Amerykanie nazywają taki trend business as usual co oznacza, że przedsiębiorstwa funkcjonują dalej tak, jak dotychczas. Kontynuacja tego typu trendu przy założeniu, że gospodarka światowa będzie się dalej rozwijać, doprowadzi zdaniem ekspertów IEA do zwiększenia zużycia energii na świecie o 50% do 2030 roku. Według tego scenariusza gospodarka energetyczna również w 2030 roku będzie bazować w głównej mierze na kopalnych surowcach energetycznych, zatem globalne zużycie ropy, gazu oraz węgla będzie dalej wzrastać. Największa część wzrostu zużycia przypadnie na główne gospodarki wschodzące: Indie i Chiny. Skutkiem będzie zwiększenie emisji CO 2 rocznie o 1,6%. Celem konwencji klimatycznej ONZ, która została przyjęta podczas szczytu w Rio de Janeiro w 1992 roku, było zatrzymanie trendu wzrostowego do 2000 roku oraz zmniejszenie emisji CO 2 do poziomu sprzed 1990 roku. Dzisiaj wiadomo, że tego celu nie da się już osiągnąć. Przy obecnym trendzie udział energii atomowej będzie się obniżać, bowiem zamyka się więcej reaktorów, niż planuje nowych inwestycji. Udział energii odnawialnych, takich jak słońce, wiatr, woda oraz biomasa, będzie natomiast wzrastać szybciej niż innych nośników energii. Ponieważ jednak energie odnawialne rozpoczęły swój rozwój od bardzo niskiego poziomu, ich zużycie będzie wynosić jedynie 2% energii pierwotnej w 2030 roku, mimo dużego rocznego wzrostu prognozowanego na poziomie 6,2%. Roczny raport energetyczny niemieckiego federalnego ministerstwa środowiska potwierdza liczby podawane przez IEA. Według tego raportu jeśli obecny trend będzie kontynuowany (to znaczy wykorzystanie energii odnawialnych będzie umiarkowanie wzrastać, podczas gdy wykorzystywanie energii atomowej będzie ograniczane), to udział energii z paliw niekopalnych w Niemczech, czyli energii atomowej oraz odnawialnej, ma raczej spaść do 2030 roku niż wzrosnąć. Udział ropy oraz gazu ziemnego w bilansie energetycznym ma wzrosnąć w tym czasie z 59% do 70%. Niemieckie federalne ministerstwo gospodarki przewiduje ponadto, że europejska produkcja na polach naftowych i gazowych na Morzu Północnym będzie się zmniejszać, a tym samym zależność od importu surowców z Rosji oraz Bliskiego Wschodu będzie wzrastać. Zmiany polityczne w obu tych regionach martwią jednak ministerialnych ekspertów. Proces transformacji politycznej w Rosji jeszcze się nie zakończył. Nikt nie wie, czy Rosja przeobrazi się długotrwale w państwo stabilnej demokracji i gospodarki rynkowej. Bliski Wschód jest z pewnością regionem numer jeden jeśli chodzi o możliwość powstania konfliktów oraz problemy bezpieczeństwa międzynarodowego. W przypadku tego regionu nie ma gwarancji pewnych dostaw energii. Ponadto do tej pory ani Rosja, ani państwa Zatoki Perskiej nie są członkami Międzynarodowej Organizacji Handlu (WTO). W przypadku jakiegokolwiek konfliktu handlowego nie można stosować wobec tych państw instrumentów mediacyjnych WTO w celu jego zażegnania. Z tego powodu niemieckie federalne minister-

15 stwo gospodarki przewiduje, że bezpieczeństwo energetyczne Niemiec będzie się znacząco osłabiać, jako że kraj ten staje się coraz bardziej zależny od eksportu z obydwu wspomnianych regionów. Generalnie IEA wychodzi z założenia, że dostępnych surowców oraz nośników energii wystarczy, aby również w 2030 roku napędzać światową gospodarkę. Prognoza IEA zawiera jednak kilka nieścisłości. Ponieważ zgodnie z jej przewidywaniami w następnych latach odkryte zostaną nowe złoża ropy naftowej, a tym samym otworzone zostaną nowe rafinerie, Agencja dochodzi do wniosku, że światowa cena ropy oraz powiązana z nią cena gazu będą wzrastać powoli. Na rok 2010 prognozuje się średnią cenę ropy w wysokości 35 dolarów za baryłkę, która ma wzrosnąć w 2020 roku do 37 dolarów oraz w 2030 roku do 39 dolarów. Jednak już w połowie 2006 roku, podczas kryzysu politycznego w Iraku, Iranie i Libanie, cena baryłki ropy naftowej wzrosła do prawie 80 dolarów, czyli była ponad dwukrotnie wyższa niż prognozowano. Na początku 2008 roku cena ropy naftowej po raz pierwszy przekroczyła symboliczną granicę 100 dolarów za baryłkę. W czerwcu tego roku kosztowała ona 142 dolary. Obecnie cena baryłki ropy ponownie się zmniejszyła. Eksperci IEA zwracają słusznie uwagę, że katastrofy naturalne, kryzysy polityczne oraz wojny są w stanie zagrozić bezpieczeństwu energetycznemu w krajach, które nabywają energię, nawet jeśli światowe zasoby ropy, gazu oraz węgla są w stanie ilościowo pokryć zapotrzebowanie. IEA szczególnie jednak niepokoi się wzrastającą asymetrią między małą ilością krajów eksportujących a wieloma krajami importującymi energię. Ogólnie rzecz biorąc, przy obecnym trendzie zależność świata od kilku państw eksportujących ropę naftową oraz gaz, przede wszystkim z Bliskiego oraz Środkowego Wschodu, będzie dramatycznie wzrastać. Tym samym powiększy się uzależnienie Europy Zachodniej od importu gazu ziemnego z Rosji. Europa Zachodnia oraz Azja Wschodnia mają bowiem, w przeciwieństwie do trzeciego bieguna zindustrializowanego świata - Ameryki Północnej, bardzo niewielkie zasoby własnych paliw kopalnych. Jednak powodem największych zmartwień ekspertów IEA jest, obok zmniejszania się bezpieczeństwa energetycznego, wzrastająca emisja gazów cieplarnianych, która wynika z braku ograniczania ilości spalanych paliw kopalnych. Dlatego w podsumowaniu World Energy Outlook 2005 zauważono: Stwierdza się, że wyniki przedstawionego tu scenariusza są niepożądane oraz nie spełniają kryteriów zrównoważonego rozwoju. I Widmo krąży nad branżą energetyczną. Nazywa się peak oil (maksymalne wydobycie ropy naftowej) i obwieszcza koniec epoki ropy naftowej albo przynajmniej koniec dostępności taniego, zdającego się być niewyczerpalnym, smaru światowej gospodarki. W jednym z ogłoszeń prasowych amerykańskiego koncernu naftowego Chevron napisano: Potrzebowaliśmy 125 lat, aby zużyć pierwszy bilion (1 000 miliardów) baryłek ropy naftowej. Następny bilion zużyjemy w przeciągu 30 lat. Liczby te określają wydobycie w całej Peak oil koniec taniej ropy naftowej 15

16 16 I branży, nie tylko przez firmę Chevron. Pytanie brzmi tylko, czy ten następny bilion nie będzie jednocześnie ostatnim. Zagadnieniami momentu wystąpienia oraz skutkami peak oil zajmuje się nowa, poważna gałąź nauki. Kjell Aleklett, profesor fizyki ma uniwersytecie w szwedzkiej Uppsali, założył Stowarzyszenie Studiów o Maksymalnym Wydobyciu Ropy Naftowej i Gazu (Association for the Study of Peak Oil and Gas, ASPO). Aleklett publikuje wiadomości oraz artykuły, które dowodzą, że jeśli chodzi o ropę i gaz, to te powoli się kończą. Na swoim blogu swego rodzaju forum dyskusyjnym w Internecie, geografowie, przedsiębiorcy energetyczni oraz eksperci zajmujący się poszukiwaniem złóż naftowych dyskutują o wspólnym zmartwieniu, jakim jest fakt, że koniec epoki ropy naftowej nastąpi szybciej, niż może się wydawać. Peak oil oznacza moment, w którym światowe wydobycie ropy naftowej osiągnie swój maksymalny pułap i od tego momentu będzie spadać. Według danych koncernu naftowego BP rezerwy surowej ropy naftowej wystarczą na następne 40 lub 50 lat. Od początku lat 80-tych wydobyto więcej ropy niż odkryto jej nowych złóż i ta różnica pogłębia się coraz bardziej. W wiele eksploatowanych złóż naftowych nie opłaca się już dalej inwestować. Z tego powodu stare instalacje wydobywcze oraz zardzewiałe tankowce wykorzystuje się tak długo, aż nie wyczerpią się eksploatowane źródła. Następnie urządzenia te oddawane są na złom, skoro czas ropy naftowej i tak się kończy. Rezerwy różnych krajów, największych wydobywców ropy naftowej, mogą wystarczyć na różny czas. Podczas gdy w Arabii Saudyjskiej wydobywa się 1,5% z wszystkich dostępnych tam zasobów, to w Afryce 3%, a w Rosji 5%. Przypuszczalnie zatem rosyjskie rezerwy ropy zostaną wyczerpane w przeciągu następnych 20 lat. Istnieją jednak jeszcze inne rodzaje zasobów, które w chwili obecnej nie mogą być eksploatowane ze względów ekonomicznych i technicznych. Przy wzrastających cenach ropy naftowej może się to jednak zmienić. Poza tym są jeszcze niekonwencjonalne źródła naftowe, jak łupki oraz piasek naftowy, które z pewnością wystarczą na dłużej niż ropa. Zazwyczaj przytaczane stosunki ilościowe między zapasami surowców a ich statystycznym zużyciem mogą jednak prowadzić do błędnych wniosków, ponieważ sugerują one fałszywie, że aż do wyczerpania się zasobów możliwe jest ich wydobycie na stałym poziomie. Ważny jest też moment, w którym wydobycie zacznie spadać. Wspomniane powyżej stowarzyszenie ASPO uważa, że ten moment nastąpi już w 2010 roku. Niemiecki Federalny Zakład Nauk Geologicznych twierdzi natomiast, że peak oil nastąpi w 2025 roku. Ropa naftowa nie będzie już najtańszym surowcem i rozpocznie się epoka gospodarki niedoboru albo poszukiwanie alternatyw. Najważniejszym skutkiem zmniejszania się zasobów ropy naftowej jest, oprócz peak oil, wzrastająca cena tego surowca, ponieważ podaż nie będzie już w stanie zaspokoić popytu. Nie wszyscy mogą i będą mogli zapłacić tę cenę. Doświadczą oni nowej formy biedy, tak zwanego ubóstwa energetycznego. Pozostałe na Ziemi zasoby znajdują się, jak to już było wcześniej powiedziane, w coraz mniejszej ilości miejsc i regionów. Około 70% ropy naftowej oraz około 65% rezerw gazu ziemnego występuje na relatywnie niewielkim obszarze. Obszar ten, tak zwana strategiczna elipsa, położony jest między Bliskim Wschodem, regionem Morza Kaspijskiego oraz pół-

17 nocno-zachodnią Syberią. Z tego powodu to wokół tego obszaru koncentrują się rozważania strategów polityki zagranicznej w Waszyngtonie, Moskwie oraz Pekinie. Tu odbywa się Wielka Gra (Great Game) o ostatnie zasoby epoki paliw kopalnych. Pozostałe regiony, przede wszystkim uboga w zasoby Europa, popadną w coraz większe uzależnienie od importu surowców energetycznych, jeśli nie uda im się zastąpić paliw kopalnych odnawialnymi źródłami energii oraz drastycznie zwiększyć efektywności energetycznej. Ropa Morza Północnego jest jednym z przykładów ilustrujących jak mógłby wyglądać koniec epoki ropy naftowej. Odkrycie nowych złóż ropy naftowej pod Morzem Północnym po pierwszym kryzysie naftowym początku lat 70-tych pomogło zmniejszyć uzależnienie Europy Zachodniej od krajów OPEC. Mimo że ropa z Morza Północnego była znacznie droższa niż ta importowana z Zatoki Perskiej, to jednak ostatecznie monopol OPEC został przełamany. Dodatkowo odkryto złoża ropy na Alasce. Następnie w latach 90-tych Rosja oraz państwa Azji Środkowej weszły na międzynarodowy rynek ropy naftowej. Dziś zmniejsza się wydobycie ropy na Morzu Północnym. Do 2020 roku ostatnie zapasy zostaną wyczerpane. Wielka Brytania stała się ponownie importerem netto ropy naftowej oraz gazu ziemnego. Norwegia, drugie mocarstwo naftowe Morza Północnego, eksploatuje złoża gazu w arktycznej, północnej części kraju i chce zbudować rurociąg wzdłuż swojego wybrzeża, który mógłby konkurować z tzw. bałtycką rurą i rosyjskim handlem gazem płynnym. Norwegia zapewne stanie się wkrótce jedynym zachodnio europejskim eksporterem energii. Średnie koszty wydobycia baryłki ropy wzrosły między 1995 a 2005 rokiem z 5 do 10 dolarów. Przyczyniło się do tego powolne wysychanie najtańszych pod względem kosztów eksploatacji złóż ropy naftowej leżących blisko przy powierzchni. Wydobycie w trudniej dostępnych rejonach jest droższe. Wzrastają również ceny sprzętu wydobywczego, wież wiertniczych i stali. Już dziś brakuje fachowej siły roboczej do wydobywania ropy z obszarów podzwrotnikowych, spod dna morskiego (offshore) albo z obszaru Arktyki, jako że jest to coraz bardziej skomplikowane. W krajach charakteryzujących się bardzo złym systemem edukacji, np. w eksportujących ropę naftową krajach Afryki Środkowej oraz Południowej, brak fachowej siły roboczej daje się poważnie we znaki. Do tego trzeba dodać, że ze względu na niski poziom bezpieczeństwa bardzo niechętnie pracują tam zachodni specjaliści oraz eksperci. Pracownicy międzynarodowych firm naftowych w Nigerii są regularnie atakowani oraz porywani. Skutkami braku wykwalifikowanej kadry są przerwy w produkcji oraz zwiększająca się liczba wypadków przy pracy. Również świat polityki dostrzegł, że czas ropy naftowej powoli się kończy. Prezydent Stanów Zjednoczonych George W. Bush niespodziewanie domagał się w swoim przemówieniu na sesji ONZ w 2006 roku wyzwolenia Ameryki od uzależnienia od importu ropy naftowej. Bush potwierdził nawet, że USA: są uzależnione od ropy. Amerykańskie ministerstwo obrony zatrudniło papieża alternatywnych energii, Amory ego Lovinsa, na stanowisku doradcy w kwestii znalezienia sposobu na wygranie ostatniej gry czasu ropy. Szwedzki rząd przedstawił po raz pierwszy plan, w którym określił, w jaki sposób zaawansowany w rozwoju kraj uprzemysłowiony może obejść się bez importu ropy naftowej od roku Koncern I 17

18 18 I Piaski roponośne kanadyjska Arabia Saudyjska energetyczny BP określa się w jednej z serii reklamowych już nie jako British Petroleum, lecz Beyond Petroleum czym daje do zrozumienia, że widzi swoje perspektywy również poza ropą naftową. Jednak to właśnie na jej obszarze BP prowadzi w dalszym ciągu swoje interesy. Mimo powyższych faktów w dalszym ciągu inwestuje się w trwanie epoki ropy i gazu. IEA uważa, że do roku 2030 w celu zapewnienia przyszłego zaopatrzenia w energię zostanie wydanych na całym świecie w sumie 13 bilionów dolarów. Należy tylko zdecydować, w jakie technologie zostaną zainwestowane te pieniądze. Jedna z największych firm naftowych na świecie, brytyjska BP, planuje roczne inwestycje rzędu 15 miliardów dolarów oraz kolejnych 2 miliardów z funduszy swojej rosyjskiej firmy córki TNK BP. Tymi ogromnymi inwestycjami ów gigant energetyczny zabezpiecza swoje zyski na czas wysokich cen ropy i gazu. Czy peak oil może odsunąć się jeszcze w czasie, a epoka ropy naftowej przedłużyć? Po przestudiowaniu informacji, jakie opublikowały na temat peak oil takie firmy jak Chevron czy Shell, można odpowiedzieć na to pytanie tak. Jednak za jaką cenę? Barwnym przykładem jest ciągnąca się od dziesięcioleci opowieść o prawdo podobnie niewyczerpalnym potencjale piasków roponośnych Kanady i Wenezueli. Już na początku lat 70-tych w niemieckim czasopiśmie ilustrowanym Stern ukazał się artykuł, ze spektakularnym zdjęciem, o piaskach roponośnych Kanady. Tam, w zachodniokanadyjskiej prowincji Alberta, z dala od OPEC i embarga na ropę, reporterzy ukazali przyszłość naszego zaopatrzenia w energię. Piaski roponośne oraz smołowe stanowią potencjalnie gigantyczne rezerwy niewyeksploatowanych jeszcze zapasów surowej ropy naftowej. Są nimi również nasycone ropą warstwy ziemi, łupków oraz piasku, które występują w wielu państwach. Największe obszary ich występowania znajdują się w kanadyjskiej prowincji Alberta, nad rzeką Orinoko w Wenezueli oraz na obszarze Rosji. Ocenia się, że same zasoby kanadyjskie są większe niż zasoby konwencjonalnej ropy naftowej Arabii Saudyjskiej. Kanada zatem, jako potęga dysponująca piaskiem roponośnym, mogłaby teoretycznie stać się konkurencją dla Arabii Saudyjskiej na światowym rynku naftowym, tym samym w dużym stopniu zmienić geostrategiczną równowagę sił. Oczywiście, że dawno by się to już stało, gdyby nie kilka problemów. Nie tylko koszty pozyskiwania ropy z piasku w Kanadzie, ale również ilość używanej do tego procesu energii, wody i wykorzystywanych surowców naturalnych jest zdecydowanie wyższa niż przy konwencjonalnej produkcji energii. Piasek roponośny jest wydobywany przy pomocy koparek w kopalniach odkrywkowych. Kto choć raz widział regiony odkrywkowego wydobycia węgla brunatnego w Garzweiler albo Lausitz, ten wie, że niezbyt romantyczny krajobraz pozostaje po takim procesie. Zasto-

19 sowane później środki służące renaturalizacji, jeśli w ogóle się je wykorzystuje, nie są w stanie przywrócić stanu natury sprzed wydobycia, kreują jedynie mało urozmaicony krajobraz zastępczy. Dziewicza natura, która występuje jeszcze w niektórych rejonach Kanady, nigdy nie zostanie przywrócona. Poza tym obszary wydobycia piasku roponośnego w zachodniej Kanadzie są znacznie większe niż obszary, jakie zajmuje kopalnia odkrywkowa, jaką znamy na przykład z Niemiec. Na ten cel wycinane są dziś całe lasy, rzeki są przekierowywane, a ludzie przesiedlani. W razie wypadku istnieje prawdopodobieństwo zanieczyszczenia ropą naftową zbiorników wodnych i wody pitnej. Jedna czwarta energii pozyskanej z surowej ropy musi zostać przeznaczona na sam proces wydobycia oraz oczyszczanie piasku smołowego, jak też na późniejszą renaturalizację zniszczonych terenów. Ropa naftowa jest produkowana z piasku przy użyciu pary wodnej, wodę podgrzewa się przy pomocy spalania gazu ziemnego. Rząd kanadyjski zaproponował już nawet budowę własnej elektrowni atomowej, aby pokryć zapotrzebowanie na energię konieczną do produkcji pary wodnej. Obok ogromnego zużycia energii problemem jest również potrzebna ilość wody. Trzeba ją też oczyścić w bardzo drogim procesie i odprowadzić z powrotem do systemu wodnego przez specjalnie budowane kanały. Pozyskiwanie sprzedawanej następnie na rynku ropy naftowej z łupków oraz z piasku leżących na uboczu obszarów wydobywczych Syberii albo tropikalnej Orinoko nie byłoby wcale tańsze. Można tylko szacować skutki ekologiczne takiego wielko obszarowego wydobycia piasku roponośnego metodą odkrywkową. Podczas gdy w demokratycznej Kanadzie media oraz organizacje ekologiczne troszczą się o minimum transparentności i kontroli, produkcja ropy naftowej na granicach tropików oraz Arktyki odbywa się w głównej mierze bez wiedzy i wpływu opinii publicznej. Piaski roponośne Kanady są tylko jednym choć bardzo barwnym przykładem na to, że eksploatowanie nowych złóż ropy i gazu staje się coraz droższe, trudniejsze oraz bardziej niebezpieczne dla ludzi i natury. Pierwsze źródła ropy naftowej w Ameryce Północnej oraz na Bliskim Wschodzie odkryto tylko dlatego, że ropa znajdowała się naturalnie tuż pod powierzchnią ziemi. Wiele z tych źródeł było znanych już od czasu antyku: w Mezopotamii smoła oraz nafta służyły do uszczelniania łódek oraz jako maści lecznicze. Kult Zaratustry rozwinął się na terenie dzisiejszego Azerbejdżanu w tych miejscach, gdzie źródła ropy naftowej występujące przy powierzchni ziemi zapalały się samoistnie. Takie łatwo dostępne źródła ropy nie są już dziś spotykane, natomiast te naj bardziej znane zostały już wyeksploatowane. Teraz trzeba wiercić coraz głębiej, przez twarde kamienie, lód albo pod poziomem morza. Ponieważ globalny przemysł naftowy w poszukiwaniu ostatnich kryjówek czarnego złota dociera tymczasem do ostatnich dzikich obszarów na Ziemi, wzrasta cena, którą płaci natura. I 19

20 I Alternatywa - gaz ziemny 20 Stało się jasne, że długo chwalona alternatywa w postaci gazu ziemnego wcale nie jest nieograniczonym ilościowo i tanim surowcem. Peak gas, czyli maksymalny punkt wydobycia gazu ziemnego na świecie, nastąpi jednak później niż ten sam punkt w przypadku wydobycia ropy naftowej. Wiele państw dąży obecnie do przestawienia produkcji elektrowni oraz ciepłowni z ropy czy węgla na gaz ziemny. Posiada on sporo zalet. Wielu polityków zajmujących się ochroną środowiska, którzy postulują w dłuższej perspektywie całkowite przestawienie się na odnawialne źródła energii, akceptuje gaz ziemny jako swego rodzaju rozwiązanie przejściowe. Dużym problemem jednak dla tej strategii jest rosnąca ostatnio cena gazu. Gaz ziemny pojawia się często na już eksploatowanych polach naftowych, jednak jak do tej pory to zjawisko nie zostało wystarczająco wykorzystane. Pojawiający się w wielu miejscach gaz ziemny zostaje w dalszym ciągu spalany, tym samym nie wykorzystuje się go do produkcji energii a raczej do produkcji dwutlenku węgla. Potencjał wykorzystania gazu ziemnego z dostępnych źródeł jest więc spory. Ponadto od czasu rozpoczęcia jego systematycznej eksploatacji co roku odkrywane są nowe pola tego surowca, o dużych rozmiarach. Transport gazu ziemnego odbywa się przeważnie w rurociągach. Ponieważ na dłuższych odcinkach utrzymanie odpowiedniego ciśnienia gazu w rurociągu jest znacznie droższe, z reguły gazociągi nie są dłuższe niż km. Z tego powodu do dziś nie ukonstytuował się w zasadzie żaden globalny rynek gazu, istnieją jedynie regionalne sieci. Mogłoby się to zmieniać wraz z rosnącym trendem wykorzystania skroplonego gazu ziemnego (liquid natural gas, LNG). Gaz ziemny pod wpływem ciśnienia oraz wysokiej temperatury może ulec upłynnieniu. Zaletą jest przede wszystkim znaczna redukcja wolumenu tego nośnika energii. Poza tym może on być transportowany w tej postaci tankowcami, tak jak ropa. Na rosyjskiej wyspie na Pacyfiku, na Sachalinie, budowany jest obecnie największy zakład produkcji upłynnionego gazu mający zaopatrywać wschodnioazjatycki rynek. LNG ma być też transportowany tankowcami z Półwyspu Jamalskiego do Ameryki Północnej. Rosja uzyska w ten sposób dostęp do trzeciego rynku zbytu dla swojego gazu, obok Europy oraz państw wschodnioazjatyckich. Nigeria i Algieria również zainwestowały w eksport płynnego gazu naturalnego do Europy. Poza nimi dostępem do czystego gazu, którego transport nie musi przebiegać w gazociągu, interesują się także Japonia i Chiny. Dzięki nieograniczonym możliwościom transportu gazu w postaci płynnej tankowcami, rynek gazu ziemnego staje się rynkiem światowym. Na wybrzeżach Ameryki Północnej oraz Azji Wschodniej buduje się obecnie prawie w każdym miejscu terminale dla płynnego gazu ziemnego. W stoczniach panuje boom na zamówienia na nowe tankowce. Do tej pory cena gazu ziemnego nie była determinowana przez rynek. Większość umów dostawczych przewiduje stałe ceny długookresowe. Tylko w ten sposób możliwe były inwestycje w gigantyczne sieci rurociągów, które łączą na przykład Europę Wschodnią z Za-

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY.

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY. Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015 Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY Wprowadzenie Janusz Olszowski Górnicza Izba Przemysłowo-Handlowa Produkcja

Bardziej szczegółowo

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat Kartel umowa państw posiadających decydujący wpływ w tej samej lub podobnej branży, mająca na celu kontrolę nad rynkiem i jego regulację (ceny, podaży, popytu). Nie jest to oddzielna instytucja. OPEC (Organization

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Polityka energetyczna Polski do 2030 roku Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Uwarunkowania PEP do 2030 Polityka energetyczna Unii Europejskiej: Pakiet klimatyczny-

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Wyciąg z raportu. Problematyka formuł cenowych

Wyciąg z raportu. Problematyka formuł cenowych Wyciąg z raportu Uwarunkowania gospodarcze i geopolityczne Polski sprawiają, że konieczne jest zaproponowanie modelu rynku gazu, który odpowiadał będzie na wyzwania stojące przed tym rynkiem w aspekcie

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2014

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2014 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2014 Panel, piątek 3 października 2014, godz. 15:30-17:00 Partner: BUSINESSEUROPE Jak zapewnić Europie bezpieczeństwo energetyczne? Tematyka: Jak zbudować wspólny rynek energii?

Bardziej szczegółowo

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus SIEĆ DYSTRYBUCYJNA OGNIWEM STRATEGICZNEJ ROZBUDOWY SYSTEMU GAZOWEGO ZWIĘKSZAJĄCEGO BEZPIECZEŃSTWO DOSTAW GAZU ZIEMNEGO ORAZ STOPIEŃ DOSTĘPU SPOŁECZEŃSTWA DO SIECI Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski,

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo energetyczne

Bezpieczeństwo energetyczne Bezpieczeństwo energetyczne Kilka slajdów z wykładu Andrzej Szczęśniak ekspert rynku energii i bezpieczeństwa www.szczesniak.pl Agenda wykładu 1. Fundamenty 2. Globalne wyzwania i USA 3. Europa i Rosja

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII

EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII Prezentacja J.M. Barroso, przewodniczącego Komisji Europejskiej, na szczyt Rady Europejskiej w dniu 4 lutego 2011 r. Spis treści 1 I. Dlaczego polityka energetyczna

Bardziej szczegółowo

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Konferencja FORUM WYKONAWCY Janusz Starościk - KOMFORT INTERNATIONAL/SPIUG, Wrocław, 21 kwiecień 2015 13/04/2015 Internal Komfort

Bardziej szczegółowo

Surowce energetyczne a energia odnawialna

Surowce energetyczne a energia odnawialna Surowce energetyczne a energia odnawialna Poznań 6 czerwca 2012 1 Energia = cywilizacja, dobrobyt Warszawa 11 maja 2012 Andrzej Szczęśniak Bezpieczeństwo energetyczne - wykład dla PISM 2 Surowce jako twarda

Bardziej szczegółowo

Sustainability in commercial laundering processes

Sustainability in commercial laundering processes Sustainability in commercial laundering processes Module 5 Energy in laundries Chapter 1 Źródła energii Powered by 1 Spis treści Źródła energii przegląd Rodzaje źródeł energii (pierwotne wtórne źródła)

Bardziej szczegółowo

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 1 Wymiary optymalizacji w układzie trójkąta energetycznego perspektywa makro Minimalizacja kosztów dostarczanej

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona.

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. - omówienie wpływu nowych technologii energetycznych na środowisko i na bezpieczeństwo energetyczne gminy. Mgr inż. Artur Pawelec Seminarium w Suchej Beskidzkiej

Bardziej szczegółowo

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Rosja zwiększyła produkcje ropy naftowej w czerwcu bieżącego roku utrzymując pozycję czołowego producenta. Jednakże analitycy zwracają uwagę na problemy mogące

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W2 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska W2. Zasoby i zużycie gazu ziemnego w świecie i Polsce

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej Patrząc na szybko rozwijającą się gospodarkę, ciągle rosnące zapotrzebowanie na energię

Bardziej szczegółowo

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców 22 maja 2015 ul. Arkońska 6 (budynek A3), 80-387 Gdańsk tel.: 58 32 33 100 faks: 58 30 11 341 X Pomorskie Forum Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Otoczenie rynkowe. Otoczenie międzynarodowe. Grupa LOTOS w 2008 roku Otoczenie rynkowe

Otoczenie rynkowe. Otoczenie międzynarodowe. Grupa LOTOS w 2008 roku Otoczenie rynkowe Otoczenie międzynarodowe Globalne wskaźniki ekonomiczne pokazują, że rok 2008 był kolejnym okresem wzrostu gospodarczego. Jednak charakter tego wzrostu nie był jednolity - już na początku roku wystąpiły

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf

PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf PROGRAM V BALTIC BUSINESS FORUM 2013 Gość Honorowy: Federacja Rosyjska 16-18 października 2013 Świnoujście Heringsdorf Dzień pierwszy (16 października 2013) 09:00-13:00 Rejestracja uczestników. 13:00-15:45

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

analiza Polska i Indie: czy połączy nas energia i węgiel?

analiza Polska i Indie: czy połączy nas energia i węgiel? Polska i Indie: czy połączy nas energia i węgiel? GŁÓWNA MYŚL Rosnące zapotrzebowanie na energię skłania Indie do szukania partnerów zagranicznych dla rodzimego przemysłu. To dobra okazja dla Polski do

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r.

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. Ameryka Północna http://www.travelplanet.pl/przewodnik/ameryka-polnocna-i-srodkowa/ Ameryka Południowa

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Tomasz Dąbrowski Dyrektor Departamentu Energetyki Warszawa, 22 października 2015 r. 2 Polityka energetyczna Polski elementy

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50

Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50 Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50 2 Według amerykańskiej Agencji ds. Informacji Energetycznej (Energy Information Administration- EIA), Argentyna może

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA SYMPOZJUM NAUKOWO-TECHNICZNE Sulechów 2012 Kluczowe wyzwania rozwoju elektroenergetyki

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r.

Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r. Ogólnopolska Konferencja

Bardziej szczegółowo

PANEL EKONOMICZNY Zakres prac i wyniki dotychczasowych analiz. Jan Pyka. Grudzień 2009

PANEL EKONOMICZNY Zakres prac i wyniki dotychczasowych analiz. Jan Pyka. Grudzień 2009 PANEL EKONOMICZNY Zakres prac i wyniki dotychczasowych analiz Jan Pyka Grudzień 2009 Zakres prac Analiza uwarunkowań i czynników w ekonomicznych związanych zanych z rozwojem zeroemisyjnej gospodarki energii

Bardziej szczegółowo

Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej

Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej Wzywania stojące przed polską energetyką w świetle Polityki energetycznej Polski do 2030 roku Wysokie zapotrzebowanie na energię dla rozwijającej

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ SEMINARIUM STAN I PERSPEKTYWY ROZWOJU PRZEMYSŁU U CHEMICZNEGO W POLSCE Marek Ściążko WARSZAWA 15 MAJA 2012 1/23 STRATEGIA działalno alności

Bardziej szczegółowo

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze LG owoczesne źródło energii Liquid atural - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro Systemy B Szanowni Państwo, W obecnych czasach obserwujemy stały wzrost zapotrzebowania na paliwa płynne oraz wzrost ich cen

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Zaproponowano 6 głównych kierunków działania UE w polityce energetycznej:

Zaproponowano 6 głównych kierunków działania UE w polityce energetycznej: RAPORT ZIELONA KSIĘGA A EUROPEJSKA POLITYKA ENERGETYCZNA Anna Konarzewska Przedstawiona 8 marca 2006 roku przez Komisję Europejską Zielona Księga w sprawie europejskiej polityki energetycznej kładzie szczególny

Bardziej szczegółowo

ZIELONA ENERGIA W POLSCE

ZIELONA ENERGIA W POLSCE ZIELONA ENERGIA W POLSCE Współczesny świat wymaga zmiany struktury wykorzystywanych źródeł energii pierwotnej. Wzrost popytu na surowce energetyczne, przy jednoczesnej rosnącej niestabilności warunków

Bardziej szczegółowo

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE Bioenergia w krajach Europy Centralnej, uprawy energetyczne. Dr Hanna Bartoszewicz-Burczy, Instytut Energetyki 23 kwietnia 2015 r., SGGW 1. Źródła

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

Marcin Tarnawski Spadkowy trend cen gazu na świecie

Marcin Tarnawski Spadkowy trend cen gazu na świecie Komentarz IK Marcin Tarnawski Rynek amerykaoski W 2010 r. na świecie wydobyto 3.193 mld m 3 gazu ziemnego z czego najwięcej w Stanach Zjednoczonych (611 mld m 3 ) oraz w Rosji (588 mld m 3 ). Gaz niekonwencjonalny

Bardziej szczegółowo

Gaz ziemny w Polsce i Unii Europejskiej

Gaz ziemny w Polsce i Unii Europejskiej Gaz ziemny w Polsce i Unii Europejskiej Gliwice, 25 września 2012 r. prof. dr hab. inż. Maciej KALISKI dr hab. inż. Stanisław NAGY, prof. AGH prof. zw. dr hab. inż. Jakub SIEMEK dr inż. Andrzej SIKORA

Bardziej szczegółowo

Rynek surowców korekta czy załamanie?

Rynek surowców korekta czy załamanie? Rynek surowców korekta czy załamanie? Paweł Kordala, X-Trade Brokers Dom Maklerski S.A. 1 Agenda I. Rynek ropy II. Rynek miedzi III. Rynek złota IV. Rynek srebra V. Rynki rolne (kukurydza, pszenica, soja)

Bardziej szczegółowo

Energetyka Obywatelska Szansą Rozwoju Obszarów Wiejskich

Energetyka Obywatelska Szansą Rozwoju Obszarów Wiejskich Energetyka Obywatelska Szansą Rozwoju Obszarów Wiejskich Adrian Małachowski Dyrektor Generalny EkoEnergetyka.Eu Czym jest energetyka obywatelska? Energetyka obywatelska to system, w którym osoby prywatne,

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej

Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej Wprowadzenie i prezentacja wyników do dalszej dyskusji Grzegorz Wiśniewski Instytut Energetyki Odnawialnej (EC BREC

Bardziej szczegółowo

Polskie ciepłownictwo systemowe ad 2013

Polskie ciepłownictwo systemowe ad 2013 Polskie ciepłownictwo systemowe ad 2013 Stabilne podwaliny dla przyszłego porządku ciepłowniczego Bogusław Regulski Wiceprezes Zarządu IGCP Debata : Narodowa Mapa Ciepła - Warszawa 22 listopada 2013 Struktura

Bardziej szczegółowo

Zmiany klimatu ATMOTERM S.A. Gdański Obszar Metropolitalny 2015. Dla rozwoju infrastruktury i środowiska

Zmiany klimatu ATMOTERM S.A. Gdański Obszar Metropolitalny 2015. Dla rozwoju infrastruktury i środowiska ATMOTERM S.A. Inteligentne rozwiązania aby chronić środowisko Dla rozwoju infrastruktury i środowiska Zmiany klimatu Gdański Obszar Metropolitalny 2015 Projekt "Plan gospodarki niskoemisyjnej dla Gdańskiego

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii (OZE)

Odnawialne Źródła Energii (OZE) Odnawialne Źródła Energii (OZE) Kamil Łapioski Specjalista energetyczny Powiślaoskiej Regionalnej Agencji Zarządzania Energią Kwidzyn 2011 1 Według prognoz światowe zasoby energii wystarczą na: lat 2 Energie

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

EKOLOGIA GLOBALNA KLIMAT CO 2 ENERGIA

EKOLOGIA GLOBALNA KLIMAT CO 2 ENERGIA EKOLOGIA GLOBALNA KLIMAT CO 2 ENERGIA FAKTY BEZSPORNE Ludzi jest coraz więcej Aspiracje (potrzeby) kaŝdego człowieka rosną Zapotrzebowanie na energię rośnie Zapasy surowców energetycznych się

Bardziej szczegółowo

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach Toruń, 22 kwietnia 2008 Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Zrównoważona polityka energetyczna Długotrwały rozwój przy utrzymaniu

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy

Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy Konwent Burmistrzów i Wójtów Śląskiego Związku Gmin i Powiatów Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy Prof. Jerzy Buzek, Parlament Europejski Członek Komisji Przemysłu,

Bardziej szczegółowo

SPOTKANIE BRANŻOWE GOSPODARKA NISKOEMISYJNA I OCHRONA KLIMATU

SPOTKANIE BRANŻOWE GOSPODARKA NISKOEMISYJNA I OCHRONA KLIMATU SPOTKANIE BRANŻOWE GOSPODARKA NISKOEMISYJNA I OCHRONA KLIMATU Projekt Perspektywy RSI Świętokrzyskie - IV Etap jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wyzwania

Bardziej szczegółowo

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Produkcja energii elektrycznej Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Znaczenie energii elektrycznej Umożliwia korzystanie z urządzeń gospodarstwa domowego Warunkuje rozwój rolnictwa, przemysłu i usług

Bardziej szczegółowo

Gospodarka światowa w 2015. Mateusz Knez kl. 2A

Gospodarka światowa w 2015. Mateusz Knez kl. 2A Gospodarka światowa w 2015 Mateusz Knez kl. 2A Koło Ekonomiczne IV LO Nasze koło ekonomiczne współpracuje z Uniwersytetem Ekonomicznym w Poznaniu. Wspólne działania rozpoczęły się od podpisania umowy pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Niemiecka ekologia. w pigułce

Niemiecka ekologia. w pigułce Niemiecka ekologia w pigułce Plakietka ''Umweltzone''- plakietka wjazdu do wyznaczonej strefy ekologicznej w Niemczech, dla pojazdów spełniających określone standardy w zakresie emisji gazów spalinowych

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w Chinach 2015-12-22 08:58:22

Odnawialne źródła energii w Chinach 2015-12-22 08:58:22 Odnawialne źródła energii w Chinach 2015-12-22 08:58:22 2 W ustawie Prawo energetyczne, źródła energii odnawialnej zdefiniowano jako źródła wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚC ENERGETYCZNA I NISKOEMISYJNE CIEPŁO DLA POLSKICH MIAST

EFEKTYWNOŚC ENERGETYCZNA I NISKOEMISYJNE CIEPŁO DLA POLSKICH MIAST EFEKTYWNOŚC ENERGETYCZNA I NISKOEMISYJNE CIEPŁO DLA POLSKICH MIAST dr Maciej Bukowski Warszawski Instytut Studiów Ekonomicznych kg na osobę OGRZEWANIE BUDYNKÓW A EMISJE ZANIECZYSZCZEŃ Emisje zanieczyszczeń

Bardziej szczegółowo

Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową

Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową Prezentacja Ernst & Young oraz Tundra Advisory Wstęp Zapomnijmy na chwile o efekcie ekologicznym,

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

Znaczenie gazu łupkowego dla Polski i Lubelszczyzny Aspekty ekonomiczne i społeczne. Dr Stanisław Cios Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Znaczenie gazu łupkowego dla Polski i Lubelszczyzny Aspekty ekonomiczne i społeczne. Dr Stanisław Cios Ministerstwo Spraw Zagranicznych Znaczenie gazu łupkowego dla Polski i Lubelszczyzny Aspekty ekonomiczne i społeczne Dr Stanisław Cios Ministerstwo Spraw Zagranicznych Nieco historii Instalacje naftowe w Polsce, początek XX w. Nieco historii

Bardziej szczegółowo

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Rola węgla brunatnego w gospodarce Polski 180 160 140 120 100 80 60 40 20 Struktura produkcji en. elektrycznej w elektrowniach krajowych

Bardziej szczegółowo

Zużycie Biomasy w Energetyce. Stan obecny i perspektywy

Zużycie Biomasy w Energetyce. Stan obecny i perspektywy Zużycie Biomasy w Energetyce Stan obecny i perspektywy Plan prezentacji Produkcja odnawialnej energii elektrycznej w Polsce. Produkcja odnawialnej energii elektrycznej w energetyce zawodowej i przemysłowej.

Bardziej szczegółowo

Co kupić, a co sprzedać 2015-06-15 15:22:58

Co kupić, a co sprzedać 2015-06-15 15:22:58 Co kupić, a co sprzedać 2015-06-15 15:22:58 2 Najważniejszym partnerem eksportowym Litwy w 2014 r. była Rosja, ale najwięcej produktów pochodzenia litewskiego wyeksportowano do Niemiec. Według wstępnych

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie wykorzystania odnawialnych i alternatywnych źródeł energii w Małopolsce. Prezes Zarządu: Lilianna Piwowarska-Solarz

Dobre praktyki w zakresie wykorzystania odnawialnych i alternatywnych źródeł energii w Małopolsce. Prezes Zarządu: Lilianna Piwowarska-Solarz Dobre praktyki w zakresie wykorzystania odnawialnych i alternatywnych źródeł energii w Małopolsce Prezes Zarządu: Lilianna Piwowarska-Solarz Małopolska Agencja Energii i Środowiska Jesteśmy pierwszą w

Bardziej szczegółowo

Jak gaz łupkowy wpłynie na ceny gazu dla odbiorców? - Józef Dopke

Jak gaz łupkowy wpłynie na ceny gazu dla odbiorców? - Józef Dopke Jak gaz łupkowy wpłynie na ceny gazu dla odbiorców? - Józef Dopke WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO W USA Wydobycie gazu brutto w USA [1] wynosiło 666,4 mld m 3 w 2006 roku, 698,3 mld m 3 w 2007 roku, 725,9 mld

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku założenia i perspektywy rozwoju sektora gazowego w Polsce

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku założenia i perspektywy rozwoju sektora gazowego w Polsce Polityka energetyczna Polski do 2050 roku założenia i perspektywy rozwoju sektora gazowego w Polsce Paweł Pikus Wydział Gazu Ziemnego, Departament Ropy i Gazu VII Forum Obrotu 2014 09-11.06.2014 r., Stare

Bardziej szczegółowo

Nośniki energii w 2014 roku. Węgiel w fazie schyłkowej, atom trzyma się dobrze

Nośniki energii w 2014 roku. Węgiel w fazie schyłkowej, atom trzyma się dobrze Nośniki energii w 2014 roku. Węgiel w fazie schyłkowej, atom trzyma się dobrze ("Energia Gigawat" - 9/2015) Wydawany od 64 lat Raport BP Statistical Review of World Energy jest najbardziej wyczekiwanym

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030 05. Paliwa gazowe 5.1. Wprowadzenie... 1 5.2. Zapotrzebowanie na gaz ziemny - stan istniejący... 2 5.3. Przewidywane zmiany... 3 5.4. Niekonwencjonalne paliwa gazowe... 5 5.1. Wprowadzenie W otoczeniu

Bardziej szczegółowo

Uwolnij energię z odpadów!

Uwolnij energię z odpadów! Uwolnij energię z odpadów! Energia-z-Odpadów: Co na wejściu? Co na wyjściu? Energia-z-Odpadów a legislacja europejska 26.11.2009 POLEKO, Poznań dr inŝ. Artur Salamon, ESWET 1 O nas: ESWET (European Suppliers

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Bożena Ewa Matusiak UŁ REC 2013 2013-11-24 REC 2013 Nałęczów 1 Agenda 1 2 3 Wprowadzenie Model prosumenta i model ESCO Ciepło rozproszone a budownictwo

Bardziej szczegółowo

Jak powstają decyzje klimatyczne. Karol Teliga Polskie Towarzystwo Biomasy

Jak powstają decyzje klimatyczne. Karol Teliga Polskie Towarzystwo Biomasy Jak powstają decyzje klimatyczne Karol Teliga Polskie Towarzystwo Biomasy 1 SCENARIUSZE GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA 2 Scenariusz 1 Powstanie i wdrożenie wspólnej globalnej polityki klimatycznej (respektowanie

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski?

Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski? Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski? W najbliższych dniach sejm zadecyduje o przyszłości energetyki odnawialnej w Polsce. Poparcie dla rozwoju tych technologii wyraża aż trzy czwarte społeczeństwa.

Bardziej szczegółowo

51 Informacja przeznaczona wyłącznie na użytek wewnętrzny PG

51 Informacja przeznaczona wyłącznie na użytek wewnętrzny PG 51 DO 2020 DO 2050 Obniżenie emisji CO2 (w stosunku do roku bazowego 1990) Obniżenie pierwotnego zużycia energii (w stosunku do roku bazowego 2008) Obniżenie zużycia energii elektrycznej (w stosunku do

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Podstawowym używanym w Polsce pierwotnym nośnikiem energii jest: a) ropa naftowa

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Beata Wiszniewska Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej Warszawa, 15 października 2015r. Polityka klimatyczno-energetyczna Unii Europejskiej Pakiet

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnie energetyczne

Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne krok w stronę zielonej demokracji [dropcap] [/dropcap]niemiecka transformacja energetyczna oznacza nie tylko zmiany technologiczne i gospodarcze. Przemianie

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA. Zagadnienia, problemy, wskazania

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA. Zagadnienia, problemy, wskazania PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA PROGRAMY POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA Zagadnienia, problemy, wskazania Opracował: mgr inż. Jerzy Piszczek Katowice, grudzień 2009r. I. WPROWADZENIE Praktyczna realizacja zasad zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Tak dla restrukturyzacji: raport z badań Instytutu Badań Rynku i Opinii Publicznej CEM Polacy wobec przemysłu górniczego (luty- marzec 2015)

Tak dla restrukturyzacji: raport z badań Instytutu Badań Rynku i Opinii Publicznej CEM Polacy wobec przemysłu górniczego (luty- marzec 2015) 14/04/2015 Tak dla restrukturyzacji: raport z badań Instytutu Badań Rynku i Opinii Publicznej CEM Polacy wobec przemysłu górniczego (luty- marzec 2015) Kontekst badań Spadek cen węgla kamiennego na światowych

Bardziej szczegółowo

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Departament Środowiska Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Program

Bardziej szczegółowo

Czym jest rozwój zrównowaŝony

Czym jest rozwój zrównowaŝony Rozwój zrównowaŝony Millenimacje Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej pomocy zagranicznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w 2010 r. www.polskapomoc.gov.pl Czym jest rozwój zrównowaŝony

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej Technik urządzeo i systemów Nauka trwa 4 lata, absolwent uzyskuje tytuł zawodowy: Technik urządzeń i systemów, wyposażony jest w wiedzę i umiejętności niezbędne do organizowania i wykonywania prac związanych

Bardziej szczegółowo

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości Efektywność w budownictwie czyli Wykorzystać szansę Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości maria.dreger@rockwool.pl Rezerwy są wszędzie, ale uwaga na budynki - ponad 5 mln obiektów zużywających

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo