URSZULA BARTNIKOWSKA KATARZYNA ĆWIRYNKAŁO RODZINY ADOPCYJNE I ZASTĘPCZE. dziecka Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "URSZULA BARTNIKOWSKA KATARZYNA ĆWIRYNKAŁO RODZINY ADOPCYJNE I ZASTĘPCZE. dziecka Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ"

Transkrypt

1 URSZULA BARTNIKOWSKA KATARZYNA ĆWIRYNKAŁO RODZINY ADOPCYJNE I ZASTĘPCZE dziecka Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ

2 Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2013 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Iwona Chrzanowska prof. zw. dr hab. Czesław Kosakowski Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typograficzne: Andrzej Augustyński ISBN Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel./fax: (12) , , Wydanie II, Kraków 2013

3 Spis treści Wprowadzenie... 9 Rozdział I Socjalizacja dziecka w rodzinie 1.1. Uwarunkowania kształtowania się współczesnego modelu rodziny Znaczenie rodziny w socjalizacji dziecka Przemoc i zaniedbanie w rodzinie jako uwarunkowanie zaburzeń procesu socjalizacji [Charakterystyka przemocy i zaniedbania w rodzinie 24; Skala rozpowszechnienia zjawiska przemocy i zaniedbania dziecka w rodzinie 28; Konsekwencje doświadczania przemocy i zaniedbania dla funkcjonowania społeczno-emocjonalnego dziecka 31] Rozdział II System opieki zastępczej w Polsce 2.1. Opieka zastępcza w Polsce wprowadzenie Rodzinne formy opieki zastępczej Rys historyczny Rodzinne formy opieki zastępczej we współczesnym systemie opieki [Rodziny adopcyjne 41; Rodziny zastępcze 43; Rodzinne domy dziecka 46; Wioski dziecięce SOS 48] 2.3. Instytucjonalne formy opieki zastępczej Rys historyczny Instytucjonalne formy opieki zastępczej we współczesnym systemie opieki [Placówki opiekuńczo-wychowawcze 51; Regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne 54; Interwencyjne ośrodki preadopcyjne 55; Placówki wsparcia dziennego 55] Rozdział III Dzieci z niepełnosprawnością w rodzinach adopcyjnych i zastępczych 3.1. Skala rozpowszechnienia niepełnosprawności wśród dzieci w rodzinach adopcyjnych i zastępczych... 57

4 6 Spis treści 3.2. Wybrane zaburzenia występujące u dzieci kwalifikowanych do opieki zastępczej Choroby przewlekłe [Kilka informacji o dziecku z chorobą przewlekłą 64; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka przewlekle chorego 65; Literatura zalecana 67] Niepełnosprawność intelektualna [Kilka informacji o dziecku z niepełnosprawnością intelektualną 68; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną 72; Literatura zalecana 73] Uszkodzenie słuchu [Kilka informacji o dziecku z uszkodzeniem słuchu 74; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z uszkodzonym słuchem 74; Literatura zalecana 75] Uszkodzenie wzroku [Kilka informacji o dziecku z uszkodzonym wzrokiem 76; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z uszkodzonym wzrokiem 77; Literatura zalecana 78] Niepełnosprawność ruchowa [Kilka informacji o dziecku z niepełnosprawnością ruchową 79; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z niepełnosprawnością ruchową 79; Literatura zalecana 81] Autyzm [Kilka informacji o dziecku z autyzmem 83; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z autyzmem 83; Literatura zalecana 84] Płodowy Zespół Alkoholowy (FAS) [Kilka informacji o dziecku z FAS 86; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z Płodowym Zespołem Alkoholowym 89; Literatura zalecana 91] Trauma wczesnodziecięca [Kilka informacji o dziecku po doświadczeniu traumy wczesnodziecięcej 93; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka po doświadczeniu traumy wczesnodziecięcej 96; Literatura zalecana 98] Zaburzenia więzi [Teoria przywiązania Johna Bowlby ego 98; Znaczenie stylu przywiązania dla funkcjonowania dziecka 100; Kilka informacji o dziecku z RAD 101; Wybrane metody rehabilitacji i wspierania rozwoju dziecka z zaburzeniami więzi 102; Literatura zalecana 105] 3.3. Rola rodziny w rehabilitacji dziecka z niepełnosprawnością Funkcjonowanie rodzin adopcyjnych i zastępczych z dzieckiem z niepełnosprawnością w świetle dotychczasowych badań

5 Spis treści 7 Rozdział IV Założenia metodologiczne badań własnych 4.1. Przedmiot, cel i problemy badawcze Problemy badawcze Zastosowane metody Metoda doboru przypadków Metoda zbierania danych Metoda analizy danych Metoda przedstawienia wyników badań Charakterystyka badanej populacji i organizacja badań własnych 119 Rozdział V Sytuacja rodzin adopcyjnych i zastępczych wychowujących dziecko z niepełnosprawnością w świetle badań własnych 5.1. Doświadczenia poprzedzające przyjęcie dziecka Scenariusz I spotkanie z dzieckiem jako zwieńczenie drogi prowadzącej do jego przyjęcia Scenariusz II spotkanie z dzieckiem jako początek drogi prowadzącej do jego przyjęcia Doświadczanie indywidualności przyjętego dziecka Doświadczanie zaburzeń dziecka w kontekście funkcjonowania rodziny [Zetknięcie się z odmiennością dziecka 163; Zaburzenia rozwoju 166; Zaburzenia emocjonalne i zachowania 169; Zaburzenia w kontaktach z innymi 173] Doświadczanie mocnych stron dziecka w kontekście funkcjonowania rodziny [Poczucie sukcesu 174; Rodzicielski zachwyt 177; Poczucie normalności 178] 5.3. Doświadczanie rodzicielstwa adopcyjnego/zastępczego dziecka z niepełnosprawnością Relacja rodzice dziecko Satysfakcja z zastępczego/adopcyjnego rodzicielstwa dziecka z niepełnosprawnością Podsumowanie wyników badań i implikacje dla praktyki Bibliografia Aneks

6

7 Wprowadzenie jak już wiedziała, że ma dom, to narysowała dom, potem większy dom, potem jeszcze większy dom, potem wzięła dwie kartki i narysowała dom. I widać było jak się cieszy, jak się hajcuje tym, że ma dom. Monika (fragment wywiadu) Znalezienie dziecku z niepełnosprawnością rodziny wydaje się niezwykle trudnym zadaniem. Niejednokrotnie już samo wzięcie obcego dziecka na wychowanie wzbudza negatywne uczucia, jednak jeżeli jest ono zdrowe, dobrze rozwijające się, to społeczeństwo jest w stanie zrozumieć postępowanie. Może ono bowiem zaspokajać ukrytą za bólem niepłodności potrzebę dzielenia się miłością oraz rodzicielskie niezrealizowane ambicje. Ale przyjęcie dziecka niepełnosprawnego, skazanie się na doświadczanie wraz z nim mozołów życia w społeczeństwie nastawionym na piękno, sukces, bogactwo... bywa trudne do pojęcia. A jednak w naszym społeczeństwie funkcjonuje coraz więcej takich rodzin. Do niedawna [...] w stosunku do dzieci, które ze względów prawnych mogłyby być adoptowane, obowiązywała procedura nawet kilkumiesięcznej obserwacji medycznej, pozwalającej na pełną diagnozę stanu zdrowia dziecka. W razie wykrycia np. porażenia mózgowego, autyzmu, kiły wrodzonej, zespołu alkoholowego, zespołu genetycznego, takiego jak zespół Downa, dzieci nie były rejestrowane na listach adopcyjnych. W Polsce zmieniło się to dopiero od niedawna,

8 10 Wprowadzenie nawet telewizja oraz księża z ambon poszukują rodzin dla ciężko chorych dzieci (Kościelska 2011, s. 75). Takie rodziny istnieją, jest ich coraz więcej, więc ich sytuacja powinna interesować wielu ludzi: pedagogów, psychologów, pracowników socjalnych, a także tych, którzy mają dostęp do szeroko pojętej władzy oraz świadczą również pomoc społeczną. Rodziny te bowiem rozwiązują problem społeczny, jakim jest sieroctwo podwójnie pokrzywdzonych dzieci ( pokrzywdzonych ze względu na niepełnosprawność i ze względu na odrzucenie). W literaturze przedmiotu jest niewiele wzmianek o badaniach dotyczących stanu zdrowia i występowania różnego rodzaju dysfunkcji u dzieci objętych opieką zastępczą oraz wpływu tego stanu na ich sytuację osobistą, rodzinną czy szkolną. Stosunkowo często pojawiają się informacje na temat różnych trudności rozwojowych (zwraca się głównie uwagę na problemy w zachowaniu, budowaniu przywiązania oraz trudności w uczeniu się) dzieci, które znajdują miejsce w instytucjonalnych formach opieki zastępczej, rodzinnych domach dziecka oraz rodzinach zastępczych (np. Kałucka 2011; Lewko 2011; Drozdowski 2011). Mało badań odnosi się do stanu zdrowia dzieci znajdujących się w rodzinach adopcyjnych. Zarówno określenie skali zjawiska występowania niepełnosprawności u dzieci przysposobionych i oczekujących na przysposobienie, jak i zbadanie sytuacji rodzin wychowujących dzieci w opiece zastępczej jest zadaniem skomplikowanym. Trudność wynika z przynajmniej dwóch przyczyn. Po pierwsze, nie prowadzi się w Polsce statystyk określających stan zdrowia dzieci przeznaczonych i oddanych do opieki zastępczej. W proces przysposobienia zaangażowane są różne instytucje (np. sądy, powiatowe centra pomocy rodzinie, ośrodki adopcyjno-opiekuńcze). Zbierają one dane dotyczące spraw, którymi same się zajmują. Stąd na przykład ośrodki adopcyjno-opiekuńcze z danego terenu nie mają informacji o wszystkich dzieciach, wobec których podjęto decyzję o przysposobieniu czy oddaniu do innej formy opieki zastępczej. Tworzone w naszym kraju Wojewódzkie Bazy Danych oraz Centralna Baza Danych dzieci oczekujących na przysposobienie też nie zawierają informacji o wszystkich dzieciach, które na przysposobienie czekają (do baz trafiają jedynie te dzieci, które dostatecznie szybko nie znajdą rodziny adopcyjnej bądź zastępczej). Po drugie, problemem w przeprowadzeniu takich badań jest również tajność adopcji osoba badająca nie może uzyskać danych rodziny adopcyjnej (także tej wychowującej dziecko z niepełnosprawnością) bez jej zgody. Analiza dostępnej na gruncie polskim literatury naukowej z zakresu przysposobienia dziecka z niepełnosprawnością wskazuje na niewystarczający stan wiedzy na ten temat. Autorzy w większości dostępnych źródeł koncentrują się albo na tematyce niepełnosprawności w ogóle (szeroka literatura z dziedziny pedagogiki specjalnej), w tym na rodzinie wychowującej dziecko z niepełnosprawnością, albo na przysposobieniu dziecka w ogóle (np. Błeszyński 2003; Wąsiński 2006; Jarmołowska 2007; Joachimowska 2008). Jeśli chodzi o literaturę z grupy pierwszej (dotyczącej sytuacji rodzin z dzieckiem z niepełnosprawnością), stanowi ona niezwykle cenne źródło informacji na temat funkcjonowania rodzin oraz rehabilitacji dzieci z niepełno-

9 Wprowadzenie 11 sprawnością, nie koncentruje się jednak na specyficznej sytuacji dzieci z niepełnosprawnością, które zostały odrzucone, a później przysposobione. Tymczasem nałożenie się na siebie dwóch problemów: odrzucenia i niepełnosprawności, nie jest jedynie ich zsumowaniem występuje tu raczej zjawisko potęgowania się negatywnych skutków. Dziecko odrzucone, nie tylko niepełnosprawne, poddane często, przynajmniej na jakiś czas, opiece instytucjonalnej, narażone jest na wystąpienie związanych z tym zaburzeń, np. zaburzeń więzi, które mają wpływ na całe jego dalsze życie, przyczyniając się do ogólnych zahamowań w rozwoju psychicznym i społecznym. Literatura z grupy drugiej dotyczy różnych aspektów związanych z przysposobieniem. Wiele pozycji z tego zakresu, także w literaturze światowej (np. Gray 2010), ma charakter poradnikowy. Natomiast w literaturze światowej można znaleźć wiele pozycji na temat adopcji dziecka i przyjęcia go do rodziny zastępczej (np. Morris 1999; Guishard- -Pine, McCall, Hamilton 2007; Rees 2009; Fernandez, Barth 2010). Część dotyczy problemów, które mogą się w tych rodzinach pojawiać z uwagi na występujące u dzieci zaburzenia i propozycje rozwiązań (np. Nelson 1985; Archer 2003; Hart, Luckock 2004; Prior, Glaser 2006; Golding 2007; Pearce 2009; Chris 2010). Co stotne, zagadnienie przysposobienia dziecka z niepełnosprawnością bywa poruszane w licznych anglojęzycznych czasopismach naukowych, np. Adoption and Fostering, American Journal of Law and Medicine, Child Welfare, Children and Youth Services Review, European Child & Adolescent Psychiatry, Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, Journal of Learning Disabilities, Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, Mental Retardation oraz Social Work. Pojawiające się w wymienionych czasopismach prace poświęcone adopcji dziecka i przyjęciu go do rodziny zastępczej (np.: Gath 1983; Rosenthal, Schmidt, Conner 1988; Glidden, Valliere, Herbert 1988; Unger, Deiner, Wilson 1988; Silver 1989; Rosenthal, Groze, Curiel 1990; Rosenthal, Groze, Aguilar 1991; Young, Corcran-Rumppe, Groze 1992; Goetting, Goetting 1993; Groze 1996; Erich, Leung 1998; Nickman i in. 2005; Nicholson 2002; Glidden, Jobe 2006; Minnis i in. 2006; Brown, Rodger 2009; Denby, Alford, Ayala 2011) dotykają różnych problemów z zakresu przysposobienia dziecka z niepełnosprawnością w ogóle lub też z poszczególnymi jej rodzajami (np. niepełnosprawność intelektualna, zaburzenia psychiczne), ukazując je z perspektywy rodziców adopcyjnych i zastępczych, przyjętych pod opiekę dzieci instytucji (i ich pracowników) zaangażowanych w pomoc dziecku. Dotyczą między innymi takich obszarów badawczych, jak: skala rozpowszechnienia różnych zaburzeń wśród dzieci w rodzinach adopcyjnych i zastępczych, socjodemograficzna charakterystyka rodzin adopcyjnych i zastępczych z dzieckiem z niepełnosprawnością, oczekiwania, kompetencje rodziców, relacje pomiędzy rodzicami adopcyjnymi i zastępczymi a dziećmi z i bez niepełnosprawności oraz czynniki determinujące te relacje, zadowolenie rodzin z udzielanego im wsparcia, depresja u rodziców przysposabiających dziecko z niepełnosprawnością i innych. Pokazują one także aktualne rozwiązania legislacyjne i określają skalę zjawiska opieki zastępczej dzieci z niepełnosprawnością w danym kraju.

10 12 Wprowadzenie Celem niniejszej książki jest ukazanie specyfiki przeżyć i doświadczeń rodzinnych osób, które przyjęły do rodziny adopcyjnej lub zastępczej niepełnosprawne dziecko, jak również znaczeń, jakie badani przypisują swoim doświadczeniom. Aby tego dokonać, autorki z zastosowaniem strategii jakościowej poddały badaniom 20 rodzin adopcyjnych i zastępczych, które wychowują dziecko z niepełnosprawnością. Analizę badań poprzedzono prezentacją opracowań naukowych na temat socjalizacji dziecka w rodzinie, aktualnych rozwiązań w zakresie sprawowania opieki zastępczej w Polsce i sytuacji rodzin (także adopcyjnych i zastępczych) z dzieckiem niepełnosprawnym. Książka składa się z pięciu rozdziałów. Trzy pierwsze obejmują teoretyczne obszary, które w dalszej części będą istotne ze względu na przedmiot badań. I tak, pierwszy rozdział dotyczy rodziny i dziecka oraz znaczenia, jakie ma pobyt dziecka na łonie rodziny w procesie socjalizacji. Rozważania osadzone są w zmieniającej się sytuacji rodziny z uwzględnieniem współcześnie pojawiających się jej modeli. W puencie rozdziału poruszono zagadnienia związane z zaniedbaniem i przemocą wobec dziecka w rodzinie. W rozdziale drugim opisano obecnie funkcjonujący system opieki zastępczej obejmującej rodzinne i instytucjonalne formy wspomagania dziecka pozbawionego opieki rodziny biologicznej. Nakreślono w nim ramy prawne funkcjonowania rodzin adopcyjnych, zastępczych, rodzinnych domów dziecka, wiosek dziecięcych, jak również placówek opiekuńczo-wychowawczych, regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych, interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych oraz placówek wsparcia dziennego. Obejmują one wszystkie formy zastępczej opieki nad dzieckiem przewidziane w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 22 grudnia 2011 r. w sprawie instytucjonalnej pieczy zastępczej (Dz. U. z 2011 r. nr 292, poz. 1720) oraz w Ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2011 r. nr 149, poz. 887). W kolejnym rozdziale przedstawiono problematykę niepełnosprawności z uwzględnieniem specyficznych jej rodzajów, które częściej występują w rodzinach adopcyjnych i zastępczych. Przedmiotem rozważań są w nim takie kwestie, jak: wpływ zaniedbania i przemocy na rozwój dziecka, zaburzenia wynikające z Płodowego Zespołu Alkoholowego FAS, zaburzenia więzi oraz następstwa traumy wczesnodziecięcej oraz niepełnosprawności charakterystyczne nie tylko dla dzieci znajdujących się pod opieką zastępczą (choroby przewlekłe, niepełnosprawność intelektualna, fizyczna, uszkodzenia sensoryczne czy autyzm). Rozdział zamykają informacje na temat badań dotyczących rodzin adopcyjnych/ zastępczych wychowujących dziecko niepełnosprawne przeprowadzonych w innych krajach. W następnym rozdziale zaprezentowano metodologię podjętych badań: zastosowaną procedurę, przedmiot, cel, problemy badawcze, oraz grupę badanych osób wraz z ich sytuacją rodzinną. Rozdział ostatni zawiera analizę zebranych wyników badań. Dotyczą one doświadczeń rodziców poprzedzających przyjęcie dziecka do swojej rodziny, doświadczeń związanych z funkcjonowaniem przyjętego dziecka (jego za-

11 Wprowadzenie 13 burzeń i mocnych stron) oraz doświadczania rodzicielstwa adopcyjnego/zastępczego dziecka z niepełnosprawnością (z wyróżnieniem relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi oraz ogólnej oceny doświadczeń). Publikację zamykają podsumowanie badań oraz implikacje praktyczne. Książkę Rodziny adopcyjne i zastępcze z dzieckiem z niepełnosprawnością adresujemy do pedagogów, nauczycieli, pracowników socjalnych, osób zatrudnionych w ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych, centrach pomocy rodzinie i innych instytucjach, którzy w swojej pracy stykają się z rodzinami adopcyjnymi i zastępczymi, jak również studentów kierunków pedagogicznych i wszystkich zainteresowanych problematyką opieki zastępczej i niepełnosprawności. Wyrażamy nadzieję, że szczególną grupą odbiorców tej monografii będą rodzice adopcyjni i zastępczy wychowujący dzieci z różnego rodzaju i stopnia zaburzeniami, a także osoby rozważające zostanie takim rodzicami. Naszym celem jest pokazanie doświadczeń rodziców, którzy przyjęli do swojej rodziny dziecko z niepełnosprawnością w sposób jak najbardziej całościowy, ze zwróceniem uwagi zarówno na wyzwania, z którymi muszą się zmierzyć rodzice, jak i różne pozytywne aspekty z takim rodzicielstwem związane. W książce starałyśmy się stosować podobnie jak w jej tytule termin opisowy dziecko z niepełnosprawnością. Stoimy na stanowisku, że jest on najbardziej odpowiedni, ponieważ akcentuje, że niepełnosprawność jest tylko jedną z wielu cech, które dane dziecko posiada. Ze względu na ograniczenia językowe nie zawsze taka poprawność się udawała. Jednak chcemy podkreślić, że pod każdym sformułowaniem typu dziecko/dzieci niepełnosprawne kryje się wyżej opisany podtekst. *** Pragniemy złożyć serdeczne podziękowania badanym rodzicom, którzy zgodzili się poświęcić swój cenny czas na rozmowy z nami. Zebrane podczas wywiadów informacje stanowiły nieocenioną inspirację, dzięki której tworzenie niniejszej monografii było źródłem przyjemności i satysfakcji.

12

13 Bibliografia Albański L. (1999), Społeczno-pedagogiczna działalność Towarzystwa Gniazd Sierocych i Wiosek Kościuszkowskich, Kolegium Karkonoskie, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Jelenia Góra. Albański L. (2003a), Rodzinne domy dziecka [w:] Z. Zieja (red.), Poradnik metodyczny dla wychowawców, Kolegium Karkonoskie, Karkonoskie Towarzystwo Naukowe, Jelenia Góra. Albański L. (2003b), Wioski dziecięce SOS [w:] Z. Zieja (red.), Poradnik metodyczny dla wychowawców, Kolegium Karkonoskie, Karkonoskie Towarzystwo Naukowe, Jelenia Góra. Andrzejewski M. (1999), Prawna ochrona rodziny, WSiP, Warszawa. Antoszewska B. (2006), Dziecko z chorobą nowotworową problemy psychopedagogiczne, Impuls, Kraków. Antoszewska B. (2008), Matka jako animator w życiu dziecka niepełnosprawnego [w:] U. Bartnikowska, C. Kosakowski, A. Krause (red.), Współczesne problemy pedagogiki specjalnej, Wyd. UWM, Olsztyn. Antoszewska B. (2012), Osoby z mózgowym porażeniem dziecięcym [w:] K. Ćwirynkało, C. Kosakowski (red.), Rehabilitacja i edukacja osób z niepełnosprawnością wielozakresową, Wyd. Adam Marszałek, Toruń. Archer C. (ed.) (2003), Trauma, Attachment and Family Permanence. Fear Can Stop You Loving, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Arcimowicz K. (2004), Męskość w kulturze współczesnej, Małżeństwo i Rodzina, 2, s Ashworth P., Lucas U. (2000), Achieving Empathy and Engagement: A Practical Approach to the Design, Conduct and Reporting of Phenomenographic Research, Studies in Higher Education, 25, s Augustyn J. (2003), Ojcostwo. Aspekty pedagogiczne i duchowe, Wyd. WAM, Kraków. Badora S. (1998), Uczucia i profesjonalizm: o formach opieki zastępczej, Wyd. WSP, Częstochowa. Barnes C., Mercer G. (2008), Niepełnosprawność, wyd. Sic!, Warszawa. Barraga N.C., Morris J.E. (1997), Program rozwijania umiejętności posługiwania się wzrokiem, cz. III: Materiały źródłowe na temat słabowidzących, Wyd. WSPS, Warszawa. Barth R. (2000), What Works in Permanency Planning: Adoption [w:] M. Kluger, G. Alexander, P. Curtis (eds.), What Works in Child Welfare, Child Welfare League of America, Washington, D.C.

14 202 Bibliografia Barth R., Berry M. (1988), Adoption and Disruption: Rates, Risks, and Responses, Aldine de Gruyter, New York. Bartnikowska U. (2012), Osoby z Płodowym Zespołem Alkoholowym (FAS Fetal Alcohol Syndrome) [w:] K. Ćwirynkało, C. Kosakowski (red.), Rehabilitacja i edukacja osób z niepełnosprawnością wielozakresową, Wyd. Adam Marszałek, UWM, Toruń. Bartnikowska U., Ćwirynkało K. (2012), Dziecko z niepełnosprawnością w rodzinie adopcyjnej i zastępczej. Część I zetknięcie się z niepełnosprawnością dziecka, analiza decyzji, Kwartalnik Szkice Humanistyczne, t. XII, 2 (28), s Bauer J. (2008), Empatia. Co potrafią lustrzane neurony, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. Becker-Weidman A., Hughes D. (2008), Dyadic Developmental Psychotherapy: An Evidence-Based Treatment for Children with Complex Trauma and Disorders of Attachment, Child and Family Social Work, 13, s Berry M., Barth R.P. (1989), Behavior Problems of Children Adopted when Older, Children and Youth Services Review, 11, 3, s Bieńkuńska A., Piaskowski P. (2012), Ubóstwo w Polsce w 2011 r. (na podstawie badań budżetów gospodarstw domowych), rde/xbcr/gus/wz_ubostwo_w_polsce_2011.pdf, dostęp: r. Bifulco A., Moran P. (1998), Wednesday s Child: Research into Women s Experience of Neglect and Abuse in Childhood and Adult Depression, Routledge, London New York. Binnebesel J., Bohdan Z., Krakowiak P., Krzyżanowski D., Paczkowska A., Stolarczyk A. (2012), Przewlekle chore dziecko w domu. Poradnik dla rodziny i opiekunów, Wyd. Fundacji Hospicyjnej, Gdańsk. Blacher J., Baker B.L., MacLean, Jr., W.E. (2007), Positive Impact of Intellectual Disability on Families, American Journal on Mental Retardation, 112, 5, s Błeszyński J.J. (2005), Rodzina jako środowisko osób z autyzmem aspekt wychowawczo-terapeutyczny, Wyd. UMK, Toruń. Błeszyński J.J. (2010), Kluczowe zagadnienia przysposobienia i funkcjonowania rodzin adopcyjnych, wyd. 3, Impuls, Kraków (wyd ). Bobkowicz-Lewartowska L. (2005), Autyzm dziecięcy. Zagadnienia diagnozy i terapii, Impuls, Kraków. Borkowska M. (1997a), Niepełnosprawność definicja, podział na grupy [w:] M. Borkowska (red.), Dziecko niepełnosprawne ruchowo. Usprawnianie ruchowe, WSiP, Warszawa. Borkowska M. (1997b), Rehabilitacja definicja, cele i zadania [w:] M. Borkowska (red.), Dziecko niepełnosprawne ruchowo. Usprawnianie ruchowe, WSiP, Warszawa. Borzyszkowska H. (1985), Oligofrenopedagogika, PWN, Łódź. Bouvet D. (1996), Mowa dziecka. Wychowanie dwujęzykowe dziecka niesłyszącego, WSiP, Warszawa. Bowlby J. (2007), Przywiązanie, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. Boyce M.C. (2010), A Better Future for Baby: Stemming the Tide of Fetal Alcohol Syndrome, The Journal of Family Practice, 59 (6), s Briere J. (1992), Child abuse Trauma: Theory and Treatment of the Lasting Effects, Sage, Newbury Park, CA.

15 Bibliografia 203 Brown J.D., Rodger S. (2009), Children with Disabilities: Problems Faced by Foster Parents, Children and Youth Services Review, 31, 1, s Brzezińska A.I., Ohme M., Resler-Maj A., Kaczan R., Wiliński M. (2009), Jak wspomagać rozwój dzieci i młodzieży z ograniczeniami sprawności, GWP, Gdańsk. Budzyńska E. (2001), Rodzina środowiskiem wychowania prospołecznego [w:] D. Kornas-Biela (red.), Rodzina: źródło życia i sztuka miłości, TN KUL, Lublin. Burd L.J. (2006), Interventions in FASD: We Must Do Better, Child: Care, Health and Development, 33 (4), s Carnes P. (1991), Don t Call It Love. Recovery From Sexual Addiction, Bantam Books, New York. Carr J. (1984), Pomoc dziecku upośledzonemu, PZWL, Warszawa. Chajda E. (2007), Postawy wobec osób niepełnosprawnych, Komunikat z badań. CBOS, Warszawa. Chapman S. (2002), Reactive Attachment Disorder, British Journal of Special Education 29, 2, s Charmaz K. (2009), Teoria ugruntowana. Praktyczny przewodnik po analizie jakościowej, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. Chmielik J., Michałowicz R., Michałowska-Mrożek J., Mrożek K. (1997), Mózgowe porażenie dziecięce wskazówki dla rodziców, PZWL, Warszawa. Chris T. (2010), A Practical Guide to Caring for Children and Teenagers with Attachment Difficulties, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Cook A., Blaustein M., Spinazzola J., van der Kolk B. (2003), Complex Trauma in Children and Adolescents: White paper from the National Child Traumatic Stress Network, Complex Trauma Task Force, Cooke P. (2000), Final Report on Disabled Children and Abuse, Ann Craft Trust, London. Corbin J.R. (2007), Reactive Attachment Disorder: A Biopsychosocial Disturbance of Attachment, Child and Adolescent Social Work Journal, 24, 6, s Ćwirynkało K. (2012), Osoby z głębszą niepełnosprawnością intelektualną [w:] K. Ćwirynkało, C. Kosakowski (red.), Rehabilitacja i edukacja osób z niepełnosprawnością wielozakresową, Wyd. Adam Marszałek, Toruń. Daniel B. (2005), Introduction to Issues for Health and Social Care in Neglect [w:] J. Taylor, B. Daniel (eds.), Child Neglect. Practice Issues for Health and Social Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Daniel B., Taylor J. (2005), Do They Care? The Role of Fathers in Cases of Child Neglect [w:] J. Taylor, B. Daniel (eds.), Child Neglect. Practice Issues for Health and Social Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Dąbrowski Z. (1997), Pedagogika opiekuńcza w zarysie, WSP, Olsztyn. Delacato C.H. (2005), Dziwne, niepojęte. Dziecko autystyczne, Fundacja Synapsis, Warszawa. Denby R.W., Alford K.A., Ayala J. (2011), The Journey to Adopt a Child Who Has Special Needs: Parents Perspectives, Children and Youth Services Review, 33, 9, s Dent R.J., Cocker Ch. (2005), Serious Case Reviews: Lessons for Practice in Cases of Child Neglect [w:] J. Taylor, B. Daniel (eds.), Child Neglect. Practice Issues for Health and Social Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Denzin N.K. (1990), Reinterpretacja metody biograficznej w socjologii: znaczenie a metoda w analizie biograficznej, tłum. N. Nowakowska [w:] J. Włodarek,

16 204 Bibliografia M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii, PWN, Warszawa Poznań. Dhami M.K., Mandel D.R., Sothmann K. (2007), An Evaluation of Post-Adoption Services, Children and Youth Services, 29, 2, s Drew C.J., Hardman M.I., Logan D.R. (1996), Mental Retardation. A Life Cycle Approach, 6th ed., Macmillan, New York. Drozdowski L. (2011), T dziecko Dziecko z doświadczeniem kompleksowej traumy [w:] L. Drozdowski, B. Weigl (red.), Rodzinne domy dziecka. Opieka, wychowanie, terapia, Fundacja Orlen, Warszawa. Drozdowski L., Dufner H., Mazurska Hulu M. (2011), Jak pomóc dziecku, które przeżyło zbyt wiele, TPD, Jarosław. Duquette Ch., Stodel E., Fullarton S., Hagglund K. (2007), Secondary School Experiences of Individuals with Foetal Alcohol Spectrum Disorder: Perspectives of Parents and their Children, International Journal of Inclusive Education, 11 (5 6), s Dybdahl C.S., Ryan S. (2009), Inclusion for Students With Fetal Alcohol Syndrome: Classroom Teachers Talk About Practice, Preventing School Failure, 53(3), Dykcik W. (1998), Wprowadzenie w przedmiot pedagogiki specjalnej jako nauki [w:] W. Dykcik (red.), Pedagogika specjalna, Wyd. Nauk. UAM, Poznań. Dykcik W., Szychowiak B. (red.) (2001), Nowatorskie i alternatywne metody w praktyce pedagogiki specjalnej. Przewodnik metodyczny, Wyd. Nauk. UAM, Poznań. Działdowska O. (2002), Narażenie płodu na działanie alkoholu a mózg, Świat Problemów, 3, s Eckert U. (red.) (1998), Wybrane zagadnienia z surdopedagogiki, WSPS, Warszawa. Elgen I., Bruaroy S., Laegreid L.M. (2007), Lack of Recognition And Complexity of Fetal Alcohol Neuroimpairments, Acta Pædiatrica, 96, s Elliot C., Pring T., Bunning K. (2002), Social Skills Training for Adolescents with Intellectual Disabilities: A Cautionary Note, Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 15, 1, s Erich S., Leung P. (1998), Factors Contributing to Family Functioning of Adoptive Children with Special Needs: A Long Term Outcome Analysis, Children and Youth Services Review, 20, 1 2, s Erich S., Leung P. (2002), The Impact of Previous Type of Abuse and Sibling Adoption upon Adoptive Families, Children Abuse & Neglect, 26, 10, s Faver C.A., Alanis E. (2012), Fostering Empathy Through Stories: A Pilot Program for Special Needs Adoptive Families, Children and Youth Services Review, 34, 4, s Fernandez E., Barth R.P. (eds.) (2010), How does Foster Care Work? International Evidence on Outcomes, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Franklin D.S., Masserick F. (1969a), The Adoption of Children with Medical Conditions. Part I Process and Outcome, Child Welfare, 48, 8, s Franklin D.S., Masserick F. (1969b), The Adoption of Children with Medical Conditions. Part II The Families Today, Child Welfare, 48, 9, s Franklin D.S., Masserick F. (1969c), The Adoption of Children with Medical Conditions. Part III Discussions and Conclusions, Child Welfare, 48, 10, s

17 Bibliografia 205 Gajowy M., Simon W. (2002), Przemoc, zaniedbanie w dzieciństwie oraz straty ciąży ich wzajemne powiązania oraz psychologiczne konsekwencje tych powiązań, Psychiatria Polska, 6 (36), s , eu/?artyku%b3y:przemoc_i_zaniedbanie, dostęp: Gallant N. (2000), What Works in Special Needs Adoption [w:] M. Kluger, G. Alexander, P. Curtis (eds.), What Works in Child Welfare, Child Welfare League of America, Washington, D.C. Gałkowski T. (1995), Dziecko autystyczne w środowisku rodzinnym i szkolnym, WSiP, Warszawa. Gamulczak F. (1980), Potrzeby rozwojowe i rewalidacja dzieci i młodzieży z dysfunkcją narządu ruchu [w:] A. Hulek (red.), Pedagogika rewalidacyjna, PWN, Warszawa. Gath A. (1983), Mentally Retarded Children in Substitute and Natural Families, Adoption and Fostering, 7, s Gąstoł A. (2010), Model pracy z uczniem z chorobą przewlekłą [w:] Podniesienie efektywności kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Materiały dla nauczycieli, cz. 2, MEN, Warszawa. Gąstoł A., Loska M. (2010), Model pracy z uczniem z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją [w:] Podniesienie efektywności kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Materiały dla nauczycieli, cz. 2, MEN, Warszawa. Gębka M. (2006), Trzy pytania o kryzys ojcostwa, Roczniki Socjologii Rodziny, 17, s Gibson K. (2009), Differential Parental Investment in Families with Both Adopted and Genetic Children, Evolution and Human Behavior, 30, 3, s Giza-Poleszczuk A. (2007), Problem niedożywienia dzieci w Polsce [w:] Niedożywienie dzieci w Polsce na drodze do skutecznego rozwiązania problemu. Raport otwarcia, Warszawa, Raport%20otwarcia(1).pdf, dostęp: Glidden L.M. (2002), Parenting Children With Developmental Disabilities: A Ladder of Influence [w:] J.G. Borkowski, S.L. Ramey, M. Bristol-Power (eds.), Parenting and the Child s World: Influences on Academic, Intellectual, and Social-Emotional Development, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New Jersey. Glidden L.M., Jobe B.M. (2006), Brief Research Report. The Longitudinal Course of Depression in Adoptive and Birth Mothers of Children with Intellectual Disabilities, Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 3, 2, s Glidden L.M., Valliere V.L., Herbert S.L. (1988), Adopted Children With Mental Retardation: Positive Family Impact, Mental Retardation, 26, 3, s Głowacka-Sobiech E. (2010), Odkrycie mężczyzny i jego roli w rodzinie i społeczeństwie jako efekt postmodernistycznego nurtu narracji w filozofii historii [w:] E. Głowacka-Sobiech, J. Gulczyńska (red.), Mężczyzna w rodzinie i społeczeństwie ewolucja ról w kulturze polskiej i europejskiej, Wyd. Poznańskie, Poznań. Goetting A., Goetting M.G. (1993), Adoptive Parents to Children with Severe Developmental Disabilities: A Profile, Children and Youth Services Review, 15, 6, s Goffman E. (1981), Człowiek w teatrze życia codziennego, PIW, Warszawa.

18 206 Bibliografia Gola S. (2003), Ognisko wychowawcze [w:] Z. Zieja (red.), Poradnik metodyczny dla wychowawców, Kolegium Karkonoskie, Karkonoskie Towarzystwo Naukowe, Jelenia Góra. Golding K.S. (2007), Nurturing Attachments. Supporting Children who are Fostered or Adopted, London Philadelphia. Gołubiew-Konieczna M. (2011), Dzieci i młodzież przewlekle chora w systemie polskiej oświaty [w:] B. Antoszewska (red.), Dziecko przewlekle chore problemy medyczne, psychologiczne i pedagogiczne, Akapit, Toruń. Gonzalvo G. (2002), Maltreatment of Children with Disabilities: Characteristics and Risk Factors, Anales Espanoles de Pediatria, 56, 3, s Gough D. (2005), Research for Practice in Child Neglect [w:] J. Taylor, B. Daniel (eds.), Child Neglect. Practice Issues for Health and Social Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Góralczyk E. (1996), Choroba dziecka w twoim życiu, CMPPP MEN, Warszawa. Gray D. (2010), Adopcja i przywiązanie. Praktyczny poradnik dla rodziców, GWP, Sopot. Green C.R., Mihic A.M., Nikkel S.M., Stade B.C., Rasmussen C., Munoz D.P., Reynolds J.N. (2009), Executive Function Deficits in Children with Fetal Alcohol Spectrum Disorders (FASD) Measured Using the Cambridge Neuropsychological Tests Automated Battery (CANTAB), Journal of Child Psychology and Psychiatry, 50(6), s Green J.H. (2007), Fetal Alcohol Spectrum Disorders: Understanding the Effects of Prenatal Alcohol Exposure and Supporting Students, Journal of School Health, 77 (3), s Grodzka M. (2000), Dziecko autystyczne. Dziennik terapeuty, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa. Groze V. (1996), A 1 and 2 Year Follow-up Study of Adoptive Families and Special Needs Children, Children and Youth Services Review, 18, 1 2, s Gryczyńska D. (2002), Choroby ucha [w:] B. Górnicki, B. Dębiec, J. Baszczyński (red.), Pediatria, t. 2, PZWL, Warszawa. Grzegorzewska M. (1964), Pedagogika specjalna, Wyd. PIPS, Warszawa. Guishard-Pine J., McCall S., Hamilton L. (2007), Understanding Looked After Children. An Introduction to Psychology for Foster Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Hall S.E., Geher G. (2003), Behavioral and Personality Characteristics or Children with Reactive Attachment Disorder, Journal of Psychology: Interdisciplinary and Applied, 137, s Harris J.R. (2000), Geny czy wychowanie, Santorski & CO Agencja Wydawnicza, Warszawa. Harris J.R. (2009), Beyond the Nuture Assumption: Testing Hypotheses About the Child s Environment [w:] J.G. Borkowski, S.L. Ramey, M. Bristol-Power (eds.) Parenting and the Child s World: Influences on Academic, Intellectual, and Social-Emotional Development, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New Jersey. Hart A., Luckock B. (2004), Developing Adoption Support and Therapy. New Approaches for Practice, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Herman J.L. (2003), Przemoc, uraz psychiczny i powrót do równowagi, GWP, Gdańsk. Hodges J. (2008), Adoption and Fostering, Psychiatry, 7, 7, s

19 Bibliografia 207 Hołub G. (2007), Etyczna problematyka chorób przewlekłych, Medycyna Praktyczna, nr 2, Horwath J. (2005), Is this Child Neglect? The Influence of Differences in Perceptions of Child Neglect on Social Work Practice [w:] J. Taylor, B. Daniel (eds.), Child Neglect. Practice Issues for Health and Social Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Hryniewicz D. (2007), Specyfika pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom z FAS, Parpamedia, PARP, Warszawa. Husserl E. (1989), Nastawienie nauk przyrodniczych i humanistycznych. Naturalizm, dualizm i psychologia psychofizyczna (przeł. Z. Krasnodębski) [w:] Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, PWN, Warszawa. Hyter Y.D. (2007), Understanding Children Who Have Been Affected by Maltreatment and Prenatal Alcohol Exposure, Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 38, s Hyter Y.D., Way I. (2007), Understanding Children Who Have Been Affected by Maltreatment and Prenatal Alcohol Exposure: Future Directions, Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 38, s Ijzendoorn M.H., Bakermans-Kranenburg M.J. (2003), Attachment Disorders and Disorganized Attachment: Similar and Different, Attachment & Human Development, 5 3, s Iniewicz G. (2008), Zaburzenia emocjonalne u dzieci i młodzieży z perspektywy teorii przywiązania, Psychiatria Polska, t. XLII, nr 5, s Izdebska J. (2003), Przemiany w postrzeganiu domu rodzinnego w rodzinie wielopokoleniowej [w:] J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska (red.), Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Społeczno-kulturowe wymiary przekazu, Trans Humana, Białystok. Jachimczak B. (2009), Uczeń przewlekle chory wyzwanie dla działań edukacyjnych w polskim systemie oświaty [w:] M. Zakrzewska, P. Zakrzewski (red.), Edukacja domowa w Polsce. Teoria i praktyka, Oficyna Wydawniczo-Poligraficzna Adam, Warszawa. Jadczak-Szumiło T. (2008a), Dlaczego jest potrzebna wczesna diagnoza dla dzieci z FAS?, Świat Problemów, 12, s Jadczak-Szumiło T. (2008b), Neuropsychologiczny profil dziecka z FASD. Studium przypadku, PARP, Parpamedia, Warszawa. Jakimowicz-Klein B. (2005), Zdrowe oczy. Pytania i odpowiedzi, Wyd. Astrum, Wrocław. Jaklewicz H. (1993), Autyzm wczesnodziecięcy. Diagnoza, przebieg, leczenie, GWP, Gdańsk. Jakubowski S. (red.) (2001), Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi, MEN, Warszawa. James S., Monn A.R., Palinkas L.A., Leslie L.K. (2008), Maintaining Sibling Relationships for Children in Foster and Adoptive Placements, Children and Youth Services Review, 30, 1, s Jarmołowska A. (2007), Adopcja dziecka. Psychologiczna analiza decyzji u kobiet i mężczyzn, Wyd. Nauk. KUL, Lublin. Jarosz M., Sekuła W. (2012), Poprawa żywienia i zwiększenie aktywności fizycznej jako determinanty poprawy zdrowia [w:] J. Szymborski (red.), Zdrowie publiczne i polityka oświatowa, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa,

20 208 Bibliografia s , publiczne_i_polityka_ludnosciowa_2012.pdf, dostęp: Jaśko M.P. (1987), Psychologiczne podstawy orientacji przestrzennej niewidomych, Wyd. UMCS, Lublin. Joachimowska M. (2008), Rodzicielstwo zastępcze. Idea problemy analizy kompetencje, Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz. Johnson W., McGue M., Iaono W.G. (2007), How Parents Influence School Grades: Hints from a Sample of Adoptive and Biological Families, Learning and Individual Differences, 17, 3, s Kadushin A., Martin J. (1988), Child Welfare Services, wyd. 4, Macmillan, New York. Kałucka R. (2011), Nowy dom, nowa rodzina perspektywa relacji między dzieckiem a najbliższym otoczeniem w kontekście adaptacji w rodzinnym domu dziecka [w:] L. Drozdowski, B. Weigl (red.), Rodzinne domy dziecka, Fundacja ORLEN, Warszawa. Karaskova V. (2007), Ćwiczymy w domu. Ja i moje niepełnosprawne dziecko, GWP, Gdańsk. Kaufman B.N. (1994), Przebudzenie naszego syna. Zwycięstwo miłości nad chorobą, Fundacja Synapsis, Warszawa. Kawula S. (1997), Rodzina o skumulowanych czynnikach patogennych [w:] S. Kawula, J. Brągiel, A.W. Janke (red.), Pedagogika rodziny. Obszary i panorama problematyki, wyd. Adam Marszałek, Toruń. Kazanowski Z. (2011), Przemiany pokoleniowe postaw wobec osób upośledzonych umysłowo, Wyd. UMCS, Lublin. Keck G.C., Kupecky R.M. (2010), Wychowanie zranionego dziecka, wyd. M. Raciniewski Services, Warszawa. Kemph J.P., Voeller K.K. (2007), Reactive Attachment Disorder in Adolescence, Adolescent Psychiatry, 30, s Kennedy M., Wonnacott J. (2005), Neglect of Disabled Children [w:] J. Taylor, B. Daniel (eds.) Child Neglect. Practice Issues for Health and Social Care, Jessica Kingsley Publishers, London Philadelphia. Kent K.G., Richie J.L. (1976), Adoption as an Issue in Casework with Adoptive Parents, Journal of the American Academy of Child Psychiatry, 15, 3, s Key E. (2005), Stulecie dziecka, Żak, Warszawa. Kielin J. (red.) (1999), Rozwój daje radość. Terapia dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu głębokim, GWP, Gdańsk. Kielin J. (2011), Jak pracować z rodzicami dziecka upośledzonego, GWP, Gdańsk. Kinniburgh K.J., Blaustein M., Spinazzola J. (2005), Attachment, Self-regulation, and Competency. A Comprehensive Intervention Framework for Children with Complex Trauma, Psychiatric Annals, 35 (5), s Kirenko J. (2006), Oblicza niepełnosprawności, Wyd. Akademickie Wyższej Szkoły Społeczno-Przyrodniczej im. Wincentego Pola, Lublin. Kiwer K. (2011), RADosne dziecko czy nieletni przestępca?, Niebieska Linia, nr 3, s Klecka M. (2004), Fetal Alcohol Syndrome Alkoholowy Zespół Płodowy: poalkoholowe dzieci ze złożoną niepełnosprawnością, Dziecko Krzywdzone, nr 8, s

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Rehabilitacja dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością: teoria i możliwości praktyczne. Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka

Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka 1. 1.Banaszek G., Rozwój niemowląt i jego zaburzenia a rehabilitacja metodą Vojty, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2004. 2. Bobkowicz-Lewartowska

Bardziej szczegółowo

Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne

Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne Kierunek i rok studiów: Studia stacjonarne II rok, semestr 4, Studia niestacjonarne III rok, 6 semestr; II rok USM, 4 semestr. OLIGOFRENOPEDAGOGIKA 1.

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. Moduł: 190

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. Moduł: 190 SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. Moduł: 190 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Mental handicap

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Diagnoza osób z wieloraką niepełnosprawnością Moduł 190: Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. 2. Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU

CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU UCZEŃ CHORY I NIEPEŁNOSPRAWNY W SZKOLE OGÓLNODOSTĘPNEJ Zestawienie bibliograficzne w wyborze Opracowanie: Agnieszka

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Medyczna, Wydział Ogólnomedyczny Fizjoterapia Drugi Praktyczny. Pedagogika specjalna. mgr D. Wyrzykowska - Koda

Wyższa Szkoła Medyczna, Wydział Ogólnomedyczny Fizjoterapia Drugi Praktyczny. Pedagogika specjalna. mgr D. Wyrzykowska - Koda Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

INTEGRACJA SENSORYCZNA Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 2000-2014

INTEGRACJA SENSORYCZNA Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 2000-2014 INTEGRACJA SENSORYCZNA Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 2000-2014 Wydawnictwa zwarte: 1. BIEŃKOWSKA. Izabela Zaburzenia integracji sensorycznej a osiągnięcia i zachowanie uczniów klas początkowych

Bardziej szczegółowo

RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE (wydawnictwa ze zbiorów BP w Sieradzu)

RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE (wydawnictwa ze zbiorów BP w Sieradzu) Biblioteka Pedagogiczna w Sieradzu Wydział Informacji i InstruktaŜu metodycznego RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE (wydawnictwa ze zbiorów BP w Sieradzu) KsiąŜki: 1. Carr Janet Pomoc dziecku upośledzonemu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Praktyczna diagnoza kliniczna dziecka w relacji z opiekunem wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom

Bardziej szczegółowo

Lista wybranych ofert dotyczących zadań dofinansowywanych w ramach Programu współpracy Ministerstwa Zdrowia z organizacjami pozarządowymi w 2005 roku.

Lista wybranych ofert dotyczących zadań dofinansowywanych w ramach Programu współpracy Ministerstwa Zdrowia z organizacjami pozarządowymi w 2005 roku. Lista wybranych ofert dotyczących zadań dofinansowywanych w ramach Programu współpracy Ministerstwa Zdrowia z organizacjami pozarządowymi w 2005 roku. Lp. Nazwa i adres organizacji Nr oferty Kwota wnioskowana

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz ankiety dla rodziców dziecka niepełnosprawnego, badania nad rodziną dziecka niepełnosprawnego zestawienie bibliograficzne w wyborze

Kwestionariusz ankiety dla rodziców dziecka niepełnosprawnego, badania nad rodziną dziecka niepełnosprawnego zestawienie bibliograficzne w wyborze Kwestionariusz ankiety dla rodziców dziecka niepełnosprawnego, badania nad rodziną dziecka niepełnosprawnego zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie 2014 r. Ewa Lewicka Pedagogiczna Biblioteka

Bardziej szczegółowo

(materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej)

(materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ ASPEKTY PSYCHOSPOŁECZNE I PRAWNE Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1985-2010 (materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) Powstań, ty, który

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Monika Haligowska

Opracowała: Monika Haligowska Kwalifikacja i orzekanie odnośnie dzieci niezdolnych do nauki w szkołach masowych. Podstawy prawne, rola psychologa, rola poradni w kwalifikowaniu do szkół specjalnych. Opracowała: Monika Haligowska Podstawy

Bardziej szczegółowo

Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym

Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym Kurs dokształcający z zakresu Diagnoza i terapia dzieci lękliwych z punktu widzenia pedagoga Postawy rodzicielskie a lęk u dziecka w wieku szkolnym Szczegółowy plan szkolenia: I. Rodzina jako środowisko

Bardziej szczegółowo

UCZEŃ Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ W SZKOLE OGÓLNODOSTĘPNEJ. Specjalne potrzeby edukacyjne uczniów z niepełnosprawnością intelektualną

UCZEŃ Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ W SZKOLE OGÓLNODOSTĘPNEJ. Specjalne potrzeby edukacyjne uczniów z niepełnosprawnością intelektualną Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej Instytut Pedagogiki Specjalnej UCZEŃ Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ W SZKOLE OGÓLNODOSTĘPNEJ Specjalne potrzeby edukacyjne uczniów z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka przewlekle chorego i z chorobami genetycznymi 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Spektrum Autyzmu. Zagadnienia diagnozy i terapii./ Moduł 190.:Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego.

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Spektrum Autyzmu. Zagadnienia diagnozy i terapii./ Moduł 190.:Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Spektrum Autyzmu. Zagadnienia diagnozy i terapii./ Moduł 190.:Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. 2. Nazwa

Bardziej szczegółowo

AUTYZM. (zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1995-2005)

AUTYZM. (zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1995-2005) AUTYZM (zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1995-2005) Wydawnictwa zwarte 1. Autyzm / Hanna Olechnowicz // W : Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku / pod red. Tadeusza Pilcha.- Warszawa : Wydaw.

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wspomaganie rozwoju dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną w placówkach L'Arche./ Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością ruchową i zaburzeniami sprzężonymi 2. Nazwa przedmiotu / modułu

Bardziej szczegółowo

Lp. IMPULS 2011 Nauki społeczne Pedagogika Agresja u osób z lekką niepełnosprawnością 2 intelektualną. IMPULS 2007 Nauki społeczne Pedagogika

Lp. IMPULS 2011 Nauki społeczne Pedagogika Agresja u osób z lekką niepełnosprawnością 2 intelektualną. IMPULS 2007 Nauki społeczne Pedagogika Lp. Rok Tytuł Kategoria Podkategoria wydania ABC pedagoga specjalnego. Poradnik dla nauczyciela ze specjalnym przygotowaniem pedagogicznym pracujących z dziećmi niepełnosprawnymi dla studentów kierunków

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Metodyka terapii dzieci ze specyficznymi trudnościami w obszarze emocjonalno-społecznym 2. Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYZCNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2011/2012) (10 godzin)

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYZCNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2011/2012) (10 godzin) TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYZCNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2011/2012) (10 godzin) 1. WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE JAKO PRZEDMIOT KSZTAŁECENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

Aktualna sytuacja prawna dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Warszawa, 25 listopada 2014 r.

Aktualna sytuacja prawna dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Warszawa, 25 listopada 2014 r. Aktualna sytuacja prawna dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Warszawa, 25 listopada 2014 r. Regulacje prawne ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty akty wykonawcze do ustawy - rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną lub zagrożonego niepełnosprawnością intelektualną

Bardziej szczegółowo

Osoba z niepełnosprawnością opieka, terapia, wsparcie

Osoba z niepełnosprawnością opieka, terapia, wsparcie Osoba z niepełnosprawnością opieka, terapia, wsparcie pod redakcją Ditty Baczały Jacka J. Błeszyńskiego Marzenny Zaorskiej Toruń 2009 Spis treści Wstęp.....................................................

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Podstawy wczesnego wspomagania rozwoju dziecka (WWRD) 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Fundamentals

Bardziej szczegółowo

4. Dziecko z cukrzycą w przedszkolu / Joanna Czapla. // Wychowanie w Przedszkolu. - 2015, nr 4, s. 54-57

4. Dziecko z cukrzycą w przedszkolu / Joanna Czapla. // Wychowanie w Przedszkolu. - 2015, nr 4, s. 54-57 PEDAGOGICZNA BIBLIOTEKA WOJEWÓDZKA W RZESZOWIE INFORMATORIUM BIBLIOGRAFICZNE NOWOŚCI DLA PEDAGOGÓW SPECJALNYCH Książki, artykuły z czasopism, prac zbiorowych i wydawnictw ciągłych w zbiorach Pedagogicznej

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2014/2015) (10 godzin)

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2014/2015) (10 godzin) TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2014/2015) (10 godzin) 1. WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE JAKO PRZEDMIOT KSZTAŁECENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty)

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty) Załącznik nr 4 do Uchwały Senatu nr 430/01/2015 SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Pedagogika specjalna

Bardziej szczegółowo

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Kształcenie uczniów niepełnosprawnych w szkołach ogólnodostępnych Autyzm Zespół Aspergera Ewa Pisula: Autyzm - przyczyny, symptomy,

Bardziej szczegółowo

Zranione dziecko czy wystarczy tylko je kochać? Perspektywa rodzin adopcyjnych i zastępczych

Zranione dziecko czy wystarczy tylko je kochać? Perspektywa rodzin adopcyjnych i zastępczych Urszula Bartnikowska Zranione dziecko czy wystarczy tylko je kochać? Perspektywa rodzin adopcyjnych i zastępczych (tekst wystąpienia na konferencji Świat rodziny. Perspektywa interdyscyplinarna, Olsztyn,

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA SURDOPEDAGOGIKA

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA SURDOPEDAGOGIKA Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA SURDOPEDAGOGIKA SYLWETKA ABSOLWENTA Absolwent surdopedagogiki uzyskuje wiedzę i umiejętności w zakresie: dydaktyki

Bardziej szczegółowo

Uczeń o specyficznych potrzebach edukacyjnych

Uczeń o specyficznych potrzebach edukacyjnych Uczeń o specyficznych potrzebach edukacyjnych Jak organizować edukację uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi? : przewodnik. - Warszawa : Fundacja Fundusz Współpracy, 2010. - 96 s. ; 21 cm. - Na

Bardziej szczegółowo

TREŚCI ĆWICZEŃ Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (Studia II stopnia Rok I, sem.1, studia niestacjonarne 2013/2014) (20 godzin)

TREŚCI ĆWICZEŃ Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (Studia II stopnia Rok I, sem.1, studia niestacjonarne 2013/2014) (20 godzin) TREŚCI ĆWICZEŃ Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (Studia II stopnia Rok I, sem.1, studia niestacjonarne 2013/2014) (20 godzin) 28.09.2013 studenci przed zajęciami zmieniają stroje na sportowe

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2015/2016) (10 godzin)

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2015/2016) (10 godzin) TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2015/2016) (10 godzin) 1. WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE JAKO PRZEDMIOT KSZTAŁECENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej i praktycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

Dokumenty wydawane na podstawie przepisów prawa oświatowego przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne.

Dokumenty wydawane na podstawie przepisów prawa oświatowego przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Opracowała Małgorzata Nowak Dyrektor ZPPP w Oleśnicy Oleśnica,1.10.2015r. Dokumenty wydawane na podstawie przepisów prawa oświatowego przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne. 1.Opinia dokument wydawany

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA WŁĄCZAJĄCA UCZNIÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH

EDUKACJA WŁĄCZAJĄCA UCZNIÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Józefa Lompy w Katowicach Filia w Dąbrowie Górniczej EDUKACJA WŁĄCZAJĄCA UCZNIÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH Zestawienie tematyczne w wyborze opracowane na podstawie zbiorów

Bardziej szczegółowo

PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA

PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU ADOPCJA Opracowanie: Katarzyna Łazuga Turek, 2015 WYDAWNICTWA ZWARTE 1. ADOPCJA / Encyklopedia pedagogiczna XXI

Bardziej szczegółowo

AMENTA III CH. A.: Krzyś jest wyjątkowy : dla dzieci o autyzmie. Gdańsk 2010. Sygnatura: 40828

AMENTA III CH. A.: Krzyś jest wyjątkowy : dla dzieci o autyzmie. Gdańsk 2010. Sygnatura: 40828 Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Józefa Lompy w Katowicach Filia w Tychach KSIĄŻKI: 43-100 Tychy, ul. Andersa 6a, tel./fax (32) 227 47 03, http://tychy.pbw.katowice.pl/; e-mail: tychy@pbw.katowice.pl

Bardziej szczegółowo

MÓZGOWE PORAŻENIE DZIECIĘCE

MÓZGOWE PORAŻENIE DZIECIĘCE MÓZGOWE PORAŻENIE DZIECIĘCE Bibliografia w wyborze, na podstawie zbiorów inowrocławskiej Filii Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. Mariana Rejewskiego w Bydgoszczy Wydawnictwa zwarte: Opracowała

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Poznawcze, emocjonalne i behawioralne problemy osób starszych i metody ich kompensacji./ Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) przedmiotu. Pedagogika Studia I Stopnia

Karta (sylabus) przedmiotu. Pedagogika Studia I Stopnia PVOP Przedmiot: Przedmiot w języku angielskim: Rok: III Karta (sylabus) przedmiotu Pedagogika Studia I Stopnia Praca opiekuńczo-wychowawcza z wychowankiem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.. Care

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, II stopień Sylabus modułu: Deficyty rozwojowe u dzieci (11-R2N-14-r2_5) 1. Informacje ogólne koordynator modułu rok akademicki

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA DO EGZAMINU DYPLOMOWEGO W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KIERUNEK:

ZAGADNIENIA DO EGZAMINU DYPLOMOWEGO W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KIERUNEK: ZAGADNIENIA DO EGZAMINU DYPLOMOWEGO W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KIERUNEK: 1. PEDAGOGIKA studia I stopnia, profil praktyczny, specjalność: a) PEDAGOGIKA PRZEDSZKOLNA I WCZESNOSZKOLNA

Bardziej szczegółowo

Racjonalność. oraz uwarunkowania procesów terapeutycznych osób niepełnosprawnych

Racjonalność. oraz uwarunkowania procesów terapeutycznych osób niepełnosprawnych Racjonalność oraz uwarunkowania procesów terapeutycznych osób niepełnosprawnych Tom 16 serii: PROBLEMY EDUKACJI, REHABILITACJI I SOCJALIZACJI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Racjonalność oraz uwarunkowania procesów

Bardziej szczegółowo

(materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej)

(materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) OJCOSTWO Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 2000 2013 (materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) WYDAWNICTWA ZWARTE 1. Być ojcem niepełnosprawnego dziecka największe

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Katedra Psychologii Klinicznej

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Katedra Psychologii Klinicznej OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE OBOWIĄZKOWE ROCZNE PRZYGOTOWANIE PRZEDSZKOLNE LUB INDYWIDUALNE NAUCZANIE

INDYWIDUALNE OBOWIĄZKOWE ROCZNE PRZYGOTOWANIE PRZEDSZKOLNE LUB INDYWIDUALNE NAUCZANIE Procedury ubiegania się o wydanie orzeczenia o potrzebie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego oraz indywidualnego nauczania lub kształcenia specjalnego dla uczniów szkół położonych

Bardziej szczegółowo

S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C

S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C 20 388 Lublin 6 tel. 081 7518741, tel / fax. 081 7518621 PROGRAM ODDZIAŁYWAŃ SOCJOTERAPEUTYCZNYCH. BEZ ZŁUDZEŃ ZAŁOŻENIA OGÓLNE opracowanie:

Bardziej szczegółowo

Teresa Szefs psycholog PPP w Piasecznie

Teresa Szefs psycholog PPP w Piasecznie Teresa Szefs psycholog PPP w Piasecznie Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.) Rozporządzenia MEN: w sprawie szczegółowych zasad działania

Bardziej szczegółowo

1999r. ukończyła kurs uprawniający do zatrudnienia w charakterze wychowawcy w placówce wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej.

1999r. ukończyła kurs uprawniający do zatrudnienia w charakterze wychowawcy w placówce wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej. Monika Winnicka 1999r. ukończyła kurs uprawniający do zatrudnienia w charakterze wychowawcy w placówce wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej. 2002r. ukończyła kurs doskonalący Diagnoza i terapia jąkania.

Bardziej szczegółowo

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni:

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Diagnozowanie poziomu rozwoju, potrzeb i możliwości oraz zaburzeń rozwojowych i zachowań dysfunkcyjnych dzieci młodzieży: Badanie

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2013/2014) (10 godzin)

TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2013/2014) (10 godzin) TEMATYKA WYKŁADÓW Z PRZEDMIOTU WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE (I rok II stopnia, sem. I, studia dzienne 2013/2014) (10 godzin) 1. WYCHOWANIE FIZYCZNE SPECJALNE JAKO PRZEDMIOT KSZTAŁECENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia do egzaminu dyplomowego studia licencjackie. Kierunek Praca socjalna. Specjalność: Praca z dzieckiem i rodziną

Zagadnienia do egzaminu dyplomowego studia licencjackie. Kierunek Praca socjalna. Specjalność: Praca z dzieckiem i rodziną Zagadnienia do egzaminu dyplomowego studia licencjackie Kierunek Praca socjalna Specjalność: Praca z dzieckiem i rodziną I. PRZEDMIOTY PODSTAWOWE 1. Pojęcie i uwarunkowania rozwoju człowieka. 2. Rozwój

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Early Facilitating Development

Bardziej szczegółowo

M1_W04 S1P_W05 M1_W03 M1_W03 M1_W02 M1_W03 M1_W07 K_W05 K_W06 K_W08 K_W11 K_W13 M1_U03 M1_U04 M1_U07 M1_U05 M1_U10 K_U05 K_U07 K_U10

M1_W04 S1P_W05 M1_W03 M1_W03 M1_W02 M1_W03 M1_W07 K_W05 K_W06 K_W08 K_W11 K_W13 M1_U03 M1_U04 M1_U07 M1_U05 M1_U10 K_U05 K_U07 K_U10 Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Forma studiów Rok studiów 2 Semestr 3 Efekty kształcenia dla modułu kształcenia Wydział Wychowania Fizycznego Zakład Psychologii,

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Pomoc rodzinie dziecka objętego wczesnym wspomaganiem rozwoju dziecka (WWRD) 2. Nazwa przedmiotu / modułu w

Bardziej szczegółowo

PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE

PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE 62-510 Konin, ul. Przemysłowa 7 tel.centr. (63) 242 63 39 (63) 249 30 40 e-mail pbp@pbpkonin.pl www.pbpkonin.pl Ojcostwo Zestawienie bibliograficzne w wyborze

Bardziej szczegółowo

FAS - Zespół poalkoholowego uszkodzenia płodu

FAS - Zespół poalkoholowego uszkodzenia płodu FAS - Zespół poalkoholowego uszkodzenia płodu Tematyczne zestawienie bibliograficzne, sporządzone w oparciu o zbiory Biblioteki Pedagogicznej w Sieradzu Opracowała mgr Anna Dąbek Wydział Wspomagania Placówek

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Indywidualizacja nauczania w kontekście edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Indywidualizacja nauczania w kontekście edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi MOC W REGIONACH Nowa perspektywa finansowa 2014-2020 w edukacji Indywidualizacja nauczania w kontekście edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Kraków, 28-29 listopada 2013 r. Czym jest

Bardziej szczegółowo

Podstawowym celem oddziaływań rewalidacyjnych jest rozwój i aktywizowanie

Podstawowym celem oddziaływań rewalidacyjnych jest rozwój i aktywizowanie Rewalidacja - to termin pochodzenia łacińskiego (re znów, validus mocny, silny) oznacza oddziaływanie zmierzające do przywrócenia pełni sił osobom osłabionym poważną chorobą lub urazem. Pojęcia rewalidacja

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU

CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU LOGOPEDIA. ZABURZENIA MOWY Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 2004-2014 Opracowanie: Agnieszka Graczyk

Bardziej szczegółowo

Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów

Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów Profil zawodowy I: Psychologia wychowawczo kliniczna dzieci i młodzieży Rok studiów III azwa ogólna bloku przedmiotów Obszar zastosowań psychologii kliniczno wychowawczej dzieci i młodzieży Semestr studiów

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 7 sierpnia 2015 r. Poz. 1113 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 24 lipca 2015 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia,

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA UDZIELANIA POMOCY PSYCHOLGICZNO PEDAGOGICZNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 2 W CZĘSTOCHOWIE

PROCEDURA UDZIELANIA POMOCY PSYCHOLGICZNO PEDAGOGICZNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 2 W CZĘSTOCHOWIE PROCEDURA UDZIELANIA POMOCY PSYCHOLGICZNO PEDAGOGICZNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 2 W CZĘSTOCHOWIE Podstawa prawna: - Rozporządzenie MEN z dnia 30 kwietnia 2013 r. w sprawie udzielania i organizacji pomocy

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY ZESPÓŁ DO SPRAW SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW - PLAN PRACY -

SZKOLNY ZESPÓŁ DO SPRAW SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW - PLAN PRACY - SZKOLNY ZESPÓŁ DO SPRAW SPECJALNYCH POTRZEB EDUKACYJNYCH UCZNIÓW - PLAN PRACY - I. W skład zespołu wchodzą nauczyciele prowadzący zajęcia edukacyjne w danej klasie, wychowawcy klas, pedagog szkolny oraz

Bardziej szczegółowo

Moduł I: Regulacje prawne dotyczące dziecka ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w przedszkolu

Moduł I: Regulacje prawne dotyczące dziecka ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w przedszkolu Moduł I: Regulacje prawne dotyczące dziecka ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w przedszkolu Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Regulacje prawne ustawa z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 015/016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika Studia Podyplomowe Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Załącznik nr 7 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Typ szkolenia Tematyka Ilość słuchaczy Termin rozpoczęcia Studia podyplomowe Dietetyka 2 osoby Luty 2014 rok Studia podyplomowe Geriatria i

Bardziej szczegółowo

R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A E D U K A C J I N A R O D O W E J 1) z dnia.. 2015 r.

R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A E D U K A C J I N A R O D O W E J 1) z dnia.. 2015 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A E D U K A C J I N A R O D O W E J 1) z dnia.. 2015 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych,

Bardziej szczegółowo

Uczeń niepełnosprawny w szkole ogólnodostępnej. Nowe regulacje prawne zawarte zostały w rozporządzeniach:

Uczeń niepełnosprawny w szkole ogólnodostępnej. Nowe regulacje prawne zawarte zostały w rozporządzeniach: Opracowała Ewa Materka, psycholog Uczeń niepełnosprawny w szkole ogólnodostępnej Budowanie systemu wsparcia oraz organizacja pomocy psychologiczno pedagogicznej dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Bardziej szczegółowo

1. Zadania Działu Poradnictwa Dydaktyczno-Wychowawczego.

1. Zadania Działu Poradnictwa Dydaktyczno-Wychowawczego. Załącznik Nr 1 ZADANIA DZIAŁÓW Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Międzyrzeczu realizuje swoje zadania w następujących działach pracy: 1. Dział Poradnictwa Dydaktyczno-Wychowawczego, w skrócie PDW,

Bardziej szczegółowo

Wsparcie szkół przez Poradnię Psychologiczno Pedagogiczną w pracy z uczniem niedostosowanym i zagrożonym niedostosowaniem społecznym

Wsparcie szkół przez Poradnię Psychologiczno Pedagogiczną w pracy z uczniem niedostosowanym i zagrożonym niedostosowaniem społecznym Wsparcie szkół przez Poradnię Psychologiczno Pedagogiczną w pracy z uczniem niedostosowanym i zagrożonym niedostosowaniem społecznym Nowe regulacje prawne 17 listopada 2010 Rozporządzenie Ministra Edukacji

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wychowanie fizyczne specjalne KOD WF/II/st/14

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wychowanie fizyczne specjalne KOD WF/II/st/14 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wychowanie fizyczne specjalne KOD WF/II/st/14 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iii

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA PROFESJONALNEGO NAUCZYCIELA

AKADEMIA PROFESJONALNEGO NAUCZYCIELA Kurs kwalifikacyjny z zakresu metodyki nauczania języka obcego w okresie wczesnoszkolnym Uzyskanie kwalifikacji pedagogicznych do prowadzenia zajęć z języka angielskiego w okresie wczesnoszkolnym. 1. Nauczyciele

Bardziej szczegółowo

(materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej)

(materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) INTERWENCJA KRYZYSOWA Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1991-2010 (materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) WYDAWNICTWA ZWARTE (KSIĄŻKI) 1. Depresja i próby

Bardziej szczegółowo

Kurs kwalifikacyjny z zakresu metodyki nauczania języka obcego w okresie wczesnoszkolnym

Kurs kwalifikacyjny z zakresu metodyki nauczania języka obcego w okresie wczesnoszkolnym Kurs kwalifikacyjny z zakresu metodyki nauczania języka obcego w okresie wczesnoszkolnym Uzyskanie kwalifikacji pedagogicznych do prowadzenia zajęć z języka angielskiego w okresie wczesnoszkolnym. nauczyciele

Bardziej szczegółowo

Dziecko niepełnosprawne w procesie edukacji - dokumenty i pomoc terapeutyczna w Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Łańcucie.

Dziecko niepełnosprawne w procesie edukacji - dokumenty i pomoc terapeutyczna w Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Łańcucie. Dziecko niepełnosprawne w procesie edukacji - dokumenty i pomoc terapeutyczna w Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Łańcucie Karolina Szeliga Regulacje prawne uczenia się dzieci ze specjalnymi potrzebami

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2015/2016. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2015/2016. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej, praktycznej i empirycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

I Międzynarodowa Konferencja Naukowo Szkoleniowa w Krakowie pt. FASD problem kliniczny i społeczny

I Międzynarodowa Konferencja Naukowo Szkoleniowa w Krakowie pt. FASD problem kliniczny i społeczny I Międzynarodowa Konferencja Naukowo Szkoleniowa w Krakowie pt. FASD problem kliniczny i społeczny Data: 30.09-02.10.2015 r. Miejsce: 30.09.2015 r. Gabinet Prezydenta Miasta Krakowa, Urząd Miasta Krakowa,

Bardziej szczegółowo

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Projekt z dnia 11 sierpnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Na podstawie art. 52 ustawy

Bardziej szczegółowo

Problemy wychowawcze XXI w.

Problemy wychowawcze XXI w. Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Problemy wychowawcze XXI w. zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie Bożena Lewandowska Magdalena Zawal Kielce 2011 2 Wydawnictwa zwarte 1.

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna adolescenta. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie.

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna adolescenta. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna adolescenta Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE OBOWIĄZKOWE ROCZNE PRZYGOTOWANIE PRZEDSZKOLNE LUB INDYWIDUALNE NAUCZANIE

INDYWIDUALNE OBOWIĄZKOWE ROCZNE PRZYGOTOWANIE PRZEDSZKOLNE LUB INDYWIDUALNE NAUCZANIE INDYWIDUALNE OBOWIĄZKOWE ROCZNE PRZYGOTOWANIE PRZEDSZKOLNE LUB INDYWIDUALNE NAUCZANIE Zgodnie z rozporządzeniem MEN z dnia 18 września 2008 r. w sprawie sposobu i trybu organizowania indywidualnego obowiązkowego

Bardziej szczegółowo