Dokument diagnostyczny

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dokument diagnostyczny"

Transkrypt

1 UNIA EUROPEJSKA Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Foresight technologiczny na rzecz zrównowaŝonego rozwoju Małopolski Obszar badawczy: INFRASTRUKTURA Dokument diagnostyczny ANALIZA STANU I KIERUNKI ROZWOJU INFRASTRUKTURY W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM Autorzy, Panel Ekspertów PK: Dr inŝ. Anna Boratyńska-Sala Prof. dr hab. inŝ. Włodzimierz Czyczuła Prof. zw. dr hab. inŝ. Józef Gawlik, Rektor PK Dr inŝ. Jacek Habel Dr inŝ. arch. Tomasz Jeleński Dr hab. inŝ. arch. Wojciech Kosiński, Prof. PK Dr hab. inŝ. Janusz Mikuła Mgr Olga Skalska InŜ. Lucjan Tabaka Kraków, styczeń 2007

2 Spis treści Analiza stanu i kierunki rozwoju infrastruktury w województwie małopolskim 1. Wprowadzenie Prezentacja obszarów badawczych Synteza diagnozy dotychczasowego stanu infrastruktury województwa małopolskiego Turystyka w Małopolsce Sieć komunikacyjna Współpraca międzyregionalna Aktywność gospodarcza Zasoby naturalne i ochrona środowiska Dziedzictwo kulturowe Analiza stanu i perspektyw rozwoju infrastruktury województwa małopolskiego Rola infrastruktury turystycznej Stan istniejący i prognozowany infrastruktury turystycznej Charakterystyka i analiza uwarunkowań infrastrukturalnych rozwoju turystyki w Małopolsce Szczegółowa analiza stanu istniejącego infrastruktury i bazy turystycznej oraz główne postulaty inwestycyjne Diagnoza w zakresie stanu środowiska Infrastruktura ochrony środowiska Dziedzictwo kulturowe Rozwój transportu lotniczego w województwie małopolskim Rozwój transportu drogowego w województwie małopolskim Rozwój transportu kolejowego w województwie małopolskim Wnioski i rekomendacje Infrastruktura turystyczna Infrastruktura ochrona środowiska Infrastruktura transportu lotniczego Infrastruktura transportu drogowego Infrastruktura transportu szynowego Podsumowanie Analiza SWOT Obszary krytyczne Bibliografia

3 1. Wprowadzenie Programy ramowe UE, w tym 7PR, słuŝą między innymi zwiększeniu efektywności w formułowaniu, wdraŝaniu i ocenie polityki gospodarczej w regionach. Jedną ze skutecznych metod analizy i formułowania przyszłych strategii rozwojowych jest foresight technologiczny. Obejmuje on problematykę rozwoju naukowego, technicznego, społecznego, itd. MoŜna więc powiedzieć, Ŝe słuŝy formułowaniu przyszłych trendów rozwojowych w szeroko rozumianym, zrównowaŝonym rozwoju gospodarczym regionu. Foresight jest zbiorem narzędzi ułatwiających konstrukcję scenariuszy rozwoju sytuacji w stosunkowo dalekiej perspektywie. Oprócz metod analitycznych w procesie foresightu są stosowane metody heurystyczne, np. burza mózgów. Foresight powinien mieć charakter ciągłego procesu, w którym są przeprowadzane poszczególne projekty tematyczne foresight. Projekty te są zwykle ponawiane po okresie, w którym wystąpiły istotne zmiany opisywanej przez nie sytuacji. Foresight nie jest w tym rozumieniu metodą ściśle naukową, lecz kombinacją czterech elementów: intuicji, metody badawczej, analizy antycypacyjnej, rozwoju trendów. W literaturze rozróŝnia się generalnie dwa rodzaje projektów: foresight regionalny (Regional Foresight) i foresight technologiczny (Technology Foresight) [25]. W Małopolsce został podjęty projekt foresight technologiczny. Elementy foresightu technologicznego obejmują: identyfikację kluczowych technologii w przyszłości; ocenę szans i zagroŝeń dla technologii; identyfikację działań, które naleŝy podjąć w celu rozwoju technologii; budowę scenariuszy. Elementy foresightu regionalnego obejmują: identyfikację kluczowych dla danego regionu kierunków rozwoju; uzyskanie konsensusu społecznego co do kierunków rozwoju; identyfikację kluczowych organizacji potrzebnych do osiągnięcia zamierzonych kierunków; stworzenie sieci współpracy pomiędzy jednostkami, które podejmą zaplanowane działania; budowę scenariuszy. 3

4 W przypadku procesu planowania mamy zwykle do czynienia ze zbiorem warunków brzegowych i zbiorem parametrów stanu, przedstawiających szczegółowy opis badanego obszaru, wynikający z istniejących (lub zakładanych) warunków. Wynikiem planowania jest hipotetyczny obraz sytuacji w przyszłości z ewentualnym oszacowaniem prawdopodobieństwa jego zaistnienia. W przypadku procesu foresight wychodzi się równieŝ z opisu warunków brzegowych i wynikających z nich parametrów stanu, jednakŝe bazując na tych danych oraz wynikach prac ekspertów, zakłada się ogólny scenariusz rozwoju sytuacji (np. dynamiczny wzrost gospodarczy, związany z inwestycjami w wybrany sektor technologii). W następnym etapie są prowadzone prace mające określić warunki brzegowe i parametry stanu, pozwalające osiągnąć zakładany scenariusz rozwoju, z uwzględnieniem obszaru nauki i technologii oraz efektów ekonomicznych i społecznych. NaleŜy takŝe określić potencjalne przeszkody, mogące wystąpić podczas realizacji tego scenariusza. Ostateczny scenariusz wypracowuje się poprzez kolejne iteracje warunków brzegowych i parametrów stanu. Drugą, istotną cechą projektu foresight jest konsultacja wstępnie opracowanych scenariuszy z moŝliwie duŝą grupą ekspertów i osób zainteresowanych jego realizacją. PołoŜenie geograficzne Małopolski 1, ukształtowanie terenu, zasoby uzdrowiskowe, warunki atmosferyczne wskazują, Ŝe preferowanymi obszarami rozwojowymi powinny być: turystyka i związana z nią infrastruktura komunikacyjna. Małopolska ma wszelkie warunki ku temu, aby realizować w regionie cel strategiczny Narodowego Planu Rozwoju, którym jest (w odniesieniu do Małopolski) tworzenie warunków dla wzrostu gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębiorczości, zapewniającej wzrost zatrudnienia, w szczególności w obszarze małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). Konkurencyjność gospodarcza Małopolski będzie się rozwijać, jeśli będą tworzone warunki dla rozwoju gospodarki regionalnej szansy, a do takich naleŝy między innymi rozwój turystyki, szczególnie w obszarach o wysokim bezrobociu, jakim są tereny na południu Polski. Zadania, które realizuje Politechnika Krakowska obejmują zagadnienia infrastruktury turystycznej oraz infrastruktury technicznej głównie transportowej, wspomagającej, czy wręcz determinującej rozwój turystyczny. Zagadnienia te mieszczą się w celu strategicznym C.I. Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Małopolskiego na lata Podniesienie poziomu innowacyjności firm w województwie, zadanie C.I.4.4. Rozwój agroturystyki i przemysłu czasu wolnego. 1 Przyjęte w dokumencie określenie Małopolska jest toŝsame z administracyjnie wydzielonym województwem małopolskim. 4

5 Polska jako członek UE staje przed nowymi moŝliwościami rozwojowymi, ale i przed nowymi zadaniami. Realizacja projektu foresight powinna ułatwić ich właściwą analizę i wytypowanie kierunków rozwojowych regionu Małopolski. 5

6 2. Prezentacja obszarów badawczych Delimitacja obszaru badań jest obok trafności diagnoz i prognoz jednym z głównych warunków skuteczności foresightu technologicznego, która wyrazi się optymalną dystrybucją finansowania infrastruktury technicznej Małopolski w latach NaleŜy wyróŝnić dwa rodzaje delimitacji: ogólną i szczegółową. MoŜna je porównać do ujęć: syntetycznego i analitycznego. Pojęcie syntetyczności w tym wypadku dotyczy bardziej punktu wyjścia badań, niŝ podsumowania. Foresight prowadzi od ogółu do szczegółu. Obejmuje wpierw rzut oka na całe województwo, a następnie wskazuje poszczególne miejsca postulowane do aktywizacji i subsydiowania. Późniejsza synteza jest podsumowaniem tych segmentów na zasadzie jak przyczyniają się do podniesienia standardu Małopolski jako całości, oraz jakie są sumaryczne wydatki dla osiągnięcia takiego rezultatu. Ogólna, wstępna delimitacja badawcza obejmuje więc całość obszaru województwa, gdyŝ wszystkie tereny i miejsca w tym regionie są teoretycznie potencjalnymi kandydatami dla poprawy infrastruktury technicznej i do stosownego wsparcia finansowego. W tym pełnym zakresie obszarowym, kaŝda z ekspertyz wytycza wzajemne relacje i ewentualne konfrontacje pomiędzy poszczególnymi fragmentami Małopolski. Dokonuje tego na swoim polu tematycznym, ale w międzydyscyplinarnym, panelowym powiązaniu, z innymi dziedzinami badawczymi. W ten sposób nakreślone zostają mapy mentalne i rzeczywiste, ukazujące, istniejącą (diagnoza) i projektowaną (prognoza) strukturę całej Ziemi Małopolskiej. TakŜe uwzględnia się istotne powiązania zewnętrzne. Zgodnie z pojęciem struktury najwaŝniejsza jest całość, ale rozumiana jako zestawienie składników z waŝną rolą ich wzajemnych połączeń. W konsekwencji istotna staje się rola kaŝdego ze składowych elementów i następuje przejście do delimitacji szczegółowej. Przykładowymi przejawami takiego strukturalnego podejścia od ogółu do szczegółu są ogólnowojewódzkie diagnozy i zarysy prognoz, dotyczące infrastruktury róŝnorodnego transportu, inŝynierii środowiska w tym zwłaszcza Małej Retencji, wreszcie turystyki. Dla poszukiwań dobrych koncepcji szczegółowych odnośnie poprawy transportu, niezbędna okazała się diagnoza funkcjonowania (i niedomagań) sieci transportu takŝe lotnisk w skali Małopolski, wraz z wejściami wyjściami na zewnątrz województwa. Infrastruktura wodno - ściekowa w rozumieniu foresightu, aczkolwiek bardziej niŝ transport uwarunkowana lokalnymi czynnikami geograficznymi, jest zasadniczo zjawiskiem ogólnowojewódzkim, ale konsekwentnie podlega rozczłonkowaniu na dorzecza, zlewnie subregionalne i wody lokalne. Infrastruktura turystyczna ma charakter mniej sieciowy w sensie fizycznym, ale jest integralnie 6

7 sprzęŝona z makrostrukturami transportowymi (np. nowe linie kolejowe) i wodno-ściekowymi (Mała Retencja); ale funkcjonalnie zaleŝy głównie od zasobów: międzygminnych pasm górskich, zespołów leśnych, dolin rzek; i dóbr lokalnych np. zabytków, wsi i miast. Wielką rolę dla diagnoz i projektów foresight dokonywanych w intencji dofinansowania infrastruktury w Małopolsce, odgrywają dwa czynniki obszarowo-strukturalne. Są to: 1/ zróŝnicowany rozkład zaludnienia, 2/ nieregularnie występująca gospodarność/ przedsiębiorczość ludności, mierzona ilością i wielkością nowych firm. Dane o tych czynnikach, dla poszczególnych powiatów, są wielce inspirujące, równieŝ z powodu ambiwalencji. Ukazują, bowiem obszary silne i słabe aglomerujące się, obok tych, które się wyludniają; rosnące w bogactwo, a opodal ekonomicznie wątłe; w sumie obszary dynamiczne-rozwojowe, obok pasywnych-schyłkowych. RóŜne są przyczyny takich rozwarstwień; przeciwstawne są płynące stąd motywacje dla badań foresightu. RóŜnorodności te mogą wynikać z uwarunkowań ponadlokalnych wyŝszego rzędu. Bywają niezawinione przez społeczności lokalne, jak teŝ zostały spowodowane na własne Ŝyczenie. Te delimitacje obszarów badań przynoszą kluczowe, ambiwalentne wnioski postulatywne. 1/ Wsparcie winno objąć obszary mocne, w konsekwencji ich dotychczasowej aktywności. Jednak nie powinno to prowadzić do eskalacji nierównowagi infrastrukturalnej w skali Małopolski. TakŜe nie naleŝy stymulować przerostów infrastruktury w renomowanych terenach i miejscowościach, gdyŝ prowadzi to do utraty ich całościowych walorów, 2/ Natomiast obszary słabe nie powinny pozostawać w wykluczeniu. Jednak ich wsparcie materialne ma sens tylko, w sprzęŝeniu z odpowiednią edukacją i treningiem nt. aktywizacji i korzystania z funduszów (obszary badań ekonomicznych i psycho socjologicznych). Postulat równowaŝenia rozwoju Małopolski, nakazuje wywaŝenie pomiędzy podejściem technokratycznym, a ujęciem ochroniarskim. Dlatego wielce istotna jest aktualna delimitacja rejonów i punktów przemysłowych, w odróŝnieniu do terenów i miejsc o dominacji dóbr natury i kultury. We wszystkich tych odmiennych obszarach, potrzebne jest wsparcie dla infrastruktury technicznej, jednak często mającej zupełnie odmienny charakter. W sumie delimitacja ma dwie ścieŝki; częściowo nakładające się, a po części rozbieŝne: 1/ administracyjną oraz, 2/ geograficzno-funkcjonalną. Pierwsza to: województwo z kontekstami zewnętrznymi, następnie powiaty, gminy i miasta stanowiące gminy, wreszcie dzielnice i sołectwa. Ta stratyfikacja daje ogólną informację urzędową, w jakim kierunku mogą płynąć dotacje. Jednak bardziej zasadne jest adresowanie finansowania dla konkretnych inwestorów i przedsięwzięć. Dlatego kolejne fazy badań i wynikające z nich postulaty, wymagają coraz precyzyjniejszego wyznaczania pól badawczych na konkretnych obszarach terenowofunkcjonalnych, w stopniowo uszczegółowionej skali i coraz ściślejszym zarysie. 7

8 3. Synteza diagnozy dotychczasowego stanu infrastruktury województwa małopolskiego [26, 27, 36, 40] Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej określona na lata jest wielką szansą i wyzwaniem szczególnie dla regionów nowych państw członkowskich. Warunkiem niezbędnym do jej wykorzystania jest szybkość i celowość działań podejmowanych przez władze samorządowe przy uŝyciu właściwych instrumentów operacyjnych. Projekt Foresight technologiczny na rzecz zrównowaŝonego rozwoju Małopolski jest instrumentem sprzyjającym tym działaniom. Województwo małopolskie zamieszkuje ok tys. osób. Stanowi ok. 8,5% ludności Polski i plasuje województwo na 4 miejscu w kraju. W miastach. Pod względem gęstości zaludnienia osób/km 2 - Małopolska zajmuje 2 miejsce w kraju, znacznie przekraczając średnią krajową wynoszącą 122 osób/km 2. Najsilniej zaludniona jest centralna i zachodnia część województwa, a najsłabiej - północna i południowo-wschodnia. W porównaniu do średniej krajowej ludność województwa małopolskiego odznacza się relatywnie wysokim poziomem przyrostu naturalnego, znacznie wyŝszym od wskaźnika krajowego. Ludność województwa małopolskiego cechuje się nieznacznie młodszą strukturą wieku od średniej dla kraju. W ostatnich latach, podobnie jak w całym kraju, nastąpiły niewielkie zmiany struktury w kierunku zmniejszania się liczby ludności w wieku przedprodukcyjnym W miastach nastąpił gwałtowny spadek grupy ludności w wieku przedprodukcyjnym, nieznaczny wzrost w wieku produkcyjnym oraz bardzo duŝy wzrost w wieku poprodukcyjnym. Obszary wiejskie charakteryzowały bardziej wyrównane zmiany struktury wiekowej. Poziom wykształcenia ludności wiejskiej jest znacznie niŝszy od ludności miast. Wykształcenie wyŝsze posiadało 4,4% mieszkańców, średnie - 23,7%, zasadnicze zawodowe - 32,2% a podstawowe aŝ 35,9%. Występuje jednak dynamiczny proces uzupełniania wykształcenia - w latach ludność z wykształceniem wyŝszym wzrosła o 151 % a średnim i policealnym o 96%. Ostatnie lata charakteryzowała stabilizacja poziomu bezrobocia rejestrowanego w Małopolsce. W roku 2004 r. we wszystkich powiatach województwa małopolskiego nastąpił spadek liczby zarejestrowanych bezrobotnych. NajniŜszy wskaźnik w końcu 2004 r. odnotowano w mieście Krakowie (7,5%), a prawie 4-krotnie wyŝszy w powiecie nowosądeckim - 29,1 %. Występuje branŝowe wyspecjalizowanie się przedsiębiorstw MŚP na obszarze niektórych powiatów, a mianowicie: tatrzańskiego - usługi związane z turystyką i produkcją pamiątkarską; suskiego - działalność produkcyjna (obróbka drewna); wadowickiego - działalność produkcyjna 8

9 (produkcja mebli, obuwia, wędlin); nowosądeckiego i limanowskiego (budownictwo, produkcja wędlin); brzeskiego, myślenickiego - budownictwo. W województwie małopolskim działa szereg instytucji tzw. otoczenia biznesu, promujących rozwój przedsiębiorczości i innowacji. Łączącym je wspólnym mianownikiem, z punktu widzenia interesów regionu, jest to, Ŝe działalność ich przyczynia się do wspierania rozwoju gospodarczego w wymiarze regionalnym lub lokalnym. Wystąpił drastyczny spadek aktywności zawodowej ludności wiejskiej. W latach liczba zawodowo czynnych zmniejszyła się z 839,7-663,8 tys. osób, tj. o 20,9%, przy równoczesnym wzroście ludności powyŝej 15 lat o 14,1%. Spowodowało to zmniejszenie się wskaźnika aktywności zawodowej z 77,1% do 55%. Wzrósł znacząco udział biernych zawodowo na 100 osób biernych zawodowo przypadało 122 osoby aktywne, podczas gdy w roku 1988 relacja ta wynosiła 337. Przyrost ludności biernej zawodowo był jednym z najwyŝszych w kraju (po woj. podkarpackim i świętokrzyskim). 3.1 Turystyka w Małopolsce Turystyka jest jedną z najwaŝniejszych części gospodarki regionalnej Małopolski. MoŜna ją zaliczyć zarówno do sektorów tradycyjnie rozwijających się na obszarze województwa od wielu lat, jak i do sektorów tzw. regionalnej szansy, a więc takich, których rozwój niesie dla województwa największy potencjał pozytywnej zmiany. O atrakcyjności turystycznej województwa decyduje bogate materialnie i symbolicznie oraz zróŝnicowane dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze. NaleŜy podkreślić dość wysoki udział Województwa Małopolskiego w krajowym ruchu turystycznym oraz umacnianie pozycji regionu w tym zakresie. W skali regionalnej turystyka daje mieszkańcom zatrudnienie i wzrost dochodów. W roku 2004 do Małopolski przyjechało ok. 9 mln gości, a wpływy z ich obsługi wyniosły szacunkowo ok. 3,3 mld złotych. W roku 2006 liczba turystów wynosiła ok. 12 mln. Małopolska jest regionem szczególnie predestynowanym do rozwoju turystyki przyjazdowej, gdyŝ posiada walory, które stanowią o duŝej atrakcyjności turystycznej przez cały rok. Rozwój przemysłu czasu wolnego w Małopolsce uzasadnia takŝe sytuacja demograficzna. Na obszarach wiejskich województwa zamieszkuje ok tys. osób, tj. 11,1% ludności wiejskiej Polski. Wyjątkowo wysoki poziom zaludnienia 119 osób/km 2 (średnia krajowa 50 osób/km 2 ), przy znacznym rozproszeniu zabudowy stwarza wysoką presję na jakość zasobów środowiska i jest przyczyną wysokich kosztów infrastruktury technicznej. 9

10 3.2 Sieć komunikacyjna Podstawowa oś komunikacyjna województwa przebiega w paneuropejskim korytarzu infrastrukturalnym TINA III o kierunku wschód-zachód. Stanowi go fragment autostrady Kraków -Katowice, droga krajowa E4 Zgorzelec-Medyka oraz równoległa do niej magistralna linia kolejowa. Podstawowy układ drogowy województwa stanowią drogi krajowe, o łącznej długości 903 km. Do głównych dróg krajowych naleŝą: autostrada A-4 Katowice-Kraków, droga krajowa nr 7 relacji Gdańsk - Warszawa - Kraków - ChyŜne, droga krajowa nr 4 relacji. Zgorzelec - Wrocław - Gliwice - Bytom - Olkusz - Kraków - Tarnów - Przemyśl. Sieć dróg krajowych Małopolski stanowi tylko 5 % sieci dróg krajowych w Polsce, natomiast nakłady na jej modernizację są najwyŝsze w kraju i w 2006 r. sięgały 10 % wszystkich nakładów na drogi krajowe w Polsce. Układ podstawowy tworzą równieŝ drogi wojewódzkie o łącznej długości 1363,1 km, w tym 185,2 km przebiegających przez obszary miejskie. Układ uzupełniający to drogi powiatowe o długości 6397 km oraz drogi gminne o długości km. Nawierzchnię twardą posiada 98% dróg powiatowych. Ich stan jest niewystarczający i utrudnia dostęp do obszarów o szczególnych walorach turystycznych oraz hamuje moŝliwości rozwoju gospodarczego w tym turystyki. W ostatnim roku znacznej poprawie uległa nawierzchnia tych dróg. WzdłuŜ południowej granicy województwa, będącej równocześnie granicą państwową znajduje się sześć drogowych przejść granicznych w: ChyŜnem, Chochołowie, Łysej Polanie, Niedzicy, Piwnicznej i Koniecznej oraz jedno kolejowe przejście graniczne w Leluchowie. Obszar Małopolski przecina 1043,1 km linii kolejowych. Linie magistralne stanowią 14,79% (154,3km) ogółu linii. Największy udział mają linie kategorii pierwszorzędnej (56,73%, 591,7km) i drugorzędnej (21,11%, 220,2km). Pozostała część linii (7,37) to linie znaczenia miejscowego. Linie kolejowe obsługują ok. 25% obszaru Małopolski, standard dostępności wynosi 6,5 km / 100 km 2 i jest nieco niŝszy niŝ standard krajowy (7,l km / 100 km 2 ). Obsługę kolejową powiatów północnych i centralnych moŝna uznać za wystarczającą, natomiast powiatów południowych i południowo-wschodnich za niewystarczającą. Część linii obsługuje równieŝ ruch międzynarodowy. Linia Tarnów - Krynica posiada odgałęzienie do jedynego w Małopolsce kolejowego przejścia granicznego w Leluchowie. Dlatego teŝ analiza w ramach projektu foresight moŝliwości rozbudowy sieci kolejowej z uwzględnieniem aktywizacji ruchu turystycznego nabiera szczególnego wymiaru. Międzynarodowy Port Lotniczy im. Jana Pawła II Kraków-Balice zakwalifikowany został - zgodnie z rozwiązaniami przyjętymi w krajach UE - jako Port Lotniczy Główny. Regionalny Międzynarodowy Port Lotniczy im. Jana Pawła II Kraków-Balice jest takŝe głównym portem 10

11 zapasowym dla lotniska Okęcie. Obejmuje obszarem. swego bezpośredniego oddziaływania około 7,9 mln mieszkańców w promieniu 100 km od Krakowa, co odpowiada czasowi dojazdu ok. 90 minut od lotniska. Jest to uznawane jako światowy standard w ocenie potencjalnego rynku pasaŝerskiego dla linii lotniczych korzystających z określonego lotniska. Lotnisko w Balicach po rozbudowie w 2001 r. uzyskało łączną powierzchnię uŝytkową terminala 9200 m 2 z moŝliwością obsługi 1,3 mln pasaŝerów rocznie. Oprócz tego portu lotniczego istnieją w Małopolsce dwa małe lotniska aeroklubów w Pobiednikach i w Mszanie Dolnej. Uzasadnione jest rozwaŝenie ich rozbudowy dla potrzeb lotniczego ruchu biznesowego i turystycznego, a takŝe budowa nowych tego typu lotnisk w południowych rejonach Małopolski. 3.3 Współpraca międzyregionalna Województwo małopolskie ma podpisanych szereg umów i porozumień międzynarodowych: Wspólna Deklaracja Województwa Małopolskiego i Kraju Związkowego Turyngia (1999), Porozumienie między Województwem Małopolskim, a Regionem Toskanii o współpracy międzynarodowej (2000), Umowa o Współpracy Międzyregionalnej między Województwem Małopolskim a Hrabstwem Kopenhagi (2001), Porozumienie o Współpracy Międzyregionalnej pomiędzy Województwem Małopolskim (Rzeczpospolita Polska) a Autonomicznym Regionem Madrytu (Królestwo Hiszpanii) (2003), Umowa o współpracy pomiędzy Województwem Małopolskim (Rzeczpospolita Polska) i Samorządowym Krajem Preszowskim (Republika Słowacka) ( kontynuacja umowy z 2001), Umowa o współpracy międzyregionalnej pomiędzy Województwem Małopolskim (Rzeczpospolita Polska) i Samorządowym Krajem śylińskim (Republika Słowacka) ( kontynuacja umowy z 2001), Wspólna Deklaracja Współpracy pomiędzy Województwem Małopolskim w Rzeczpospolitej Polskiej a Obwodem Lwowskim na Ukrainie (2004), Porozumienie o Współpracy Międzyregionalnej między Województwem Małopolskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Centrum (Republika Francuska) (2004), Umowa o współpracy między Województwem Małopolskim a Hrabstwem Kopenhagi (podpisanie nowej umowy) (2004), Umowa o Współpracy Międzyregionalnej między Województwem Małopolskim a Hrabstwem Fionii ( przedłuŝenie umowy z 2000 r.), Deklaracja Współpracy między Województwem Małopolskim (Rzeczypospolita Polska) a Prowincją Jiang Su (Chińska Republika Ludowa) (2004), Umowa o współpracy międzyregionalnej między Województwem Małopolskim a Regionem Rhone-Alpes ( przedłuŝenie umowy z 2001), Umowa o współpracy między Województwem Małopolskim a Województwem KluŜ (2005), Deklaracja Współpracy między Województwem Małopolskim (Rzeczypospolita Polska) a Stanem Andhra Pradesh (Republika Indii) (2005). Województwo Małopolskie zrealizuje w projekty międzynarodowe z zakresu 11

12 edukacji, kultury, turystyki, funduszy strukturalnych, gospodarki, rolnictwa i ochrony środowiska. 3.4 Aktywność gospodarcza Aktywność ekonomiczna mieszkańców wsi była wyraźnie zróŝnicowana regionalnie. WyŜszą aktywność zawodową przejawiała ludność obszarów zdecydowanie rolniczych (powiat proszowicki 61 %, miechowski 58%), niŝszą aktywnością charakteryzowały się obszary południowe (powiat suski, gorlicki, tatrzański) oraz zachodnie (pow. chrzanowski, oświęcimski). W 2002 roku liczba pracujących mieszkańców wsi wynosiła 544,9 tys., tj. 45,2% ludności wiejskiej w wieku powyŝej 15 lat. Zdecydowanie niŝszy wskaźnik zatrudnienia występuje wśród kobiet - 39,2%, niŝ męŝczyzn - 51,3%.Udział ten jest zbieŝny ze średnim poziomem w kraju. Wśród pracujących mieszkańców wsi 32,7% pracowało w rolnictwie (w kraju 26,7%). Wskaźnik pracujących w rolnictwie, pomimo dynamicznego spadku w ostatnich latach (z 54,4), był nadal bardzo wysoki i wynosił 23,4 osoby na 100 ha uŝytków rolnych. Jednak dochód z pracy w rolnictwie stanowił podstawę utrzymania jedynie dla 6,8% posiadających własne źródło utrzymania. W roku 1988 wskaźnik ten wynosił 17,4%. Wzrost aktywności gospodarczej jest niewątpliwie silnie uzaleŝniony od ilości firm z zagranicznym kapitałem, dostępności terenów dla rozwoju (rozdrobnienie, małe zasoby komunalne), dostępności drogowej z wielkich stolic regionu (Berlin, Wiedeń, Monachium, Praga) oraz dochodów mieszkańców i dochodów miast i gmin. 3.5 Zasoby naturalne i ochrona środowiska Środowisko województwa małopolskiego jest bardzo zróŝnicowane, a ukształtowanie powierzchni ma zdecydowanie charakter górski i wyŝynny. Ponad 30% obszaru województwa leŝy powyŝej 500 m n.p.m. a tylko 9% poniŝej 200 m n.p.m. Urozmaicona budowa geologiczna powoduje, Ŝe zasoby surowców mineralnych województwa małopolskiego są zróŝnicowane i bogate. Ochroną prawną objęte jest 58% powierzchni województwa małopolskiego, co plasuje województwo na drugim miejscu w kraju. Województwo małopolskie połoŝone w dorzeczu górnej Wisły posiada wysoką rangę w skali kraju w zakresie gospodarki wodnej ze względu na gęstą sieć rzeczną, ich górski charakter i wielkość zasobów wód powierzchniowych (14,2% zasobów kraju). Jego południową część obejmuje karpacka część zlewni rzeki Wisły. Jest to obszar o największej gęstości źródeł i sieci rzecznych. Górski charakter większości rzek województwa wpływa na nierównomierność przepływów, stąd częste tu zarówno niŝówki jak i występujące kilka razy do roku wezbrania, a średnio co kilka lat - powodzie, którymi zagroŝone jest ok. 48% obszaru województwa. 12

13 DuŜe rozproszenie osadnictwa przy wciąŝ niskim wyposaŝeniu w infrastrukturę ochrony środowiska (kanalizacje, oczyszczalnie ścieków, zbiórka odpadów) wpływa niekorzystnie na zasoby środowiska i jakość przestrzeni wiejskiej. Powszechność skaŝeń wód powierzchniowych, zwłaszcza pod względem sanitarnym, powoduje, Ŝe wody podziemne stają się często jedynym moŝliwym do wykorzystania źródłem wody pitnej dobrej jakości. Pod względem ilości wód podziemnych województwo naleŝy zaliczyć do średniozasobnych mln m 3-6% zasobów kraju. Uwarunkowania wynikające z budowy geologicznej silnie róŝnicują zasobność struktur wodonośnych na obszarze województwa. Największe zasoby wód znajdują się w północnej i południowej części województwa oraz w dolinie Wisły. Obszarem o wyraźnym deficycie są obszary wschodnie i północno-wschodnie. Małopolska jest regionem o jednym z najwyŝszych poborów wody. W roku 2003 wyniósł on 885,8 hm 3, w tym ujęcia przemysłowe stanowiły 72,5%. Dało to Małopolsce 5 miejsce w kraju. Blisko 84% stanowiła woda pochodząca z ujęć powierzchniowych. Stąd teŝ bardzo waŝna dla regionu jest ochrona wód zlewni, szczególnie powyŝej ujęć wody pitnej. Małopolska jest regionem charakteryzującym się duŝymi dysproporcjami zasobów wodnych, stąd konieczność pobierania wody na potrzeby obszarów ubogich w zasoby z obszarów bogatych i przesyłanie je systemami wodociągów. Łączna długość sieci wodociągowej w roku 2004 wyniosła km, przy czym przyrost sieci wodociągowej. Zasoby wód mineralnych województwa stanowią ok. 1/5 zasobów kraju. Wody uznane za lecznicze występują w 15 uzdrowiskach lub miejscowościach uzdrowiskowych. Stwierdzono równieŝ występowanie tych wód w innych miejscowościach, jednak dotychczas nie były one eksploatowane i stanowią zasoby perspektywiczne. Zbilansowane zasoby wód geotermalnych związane są z Niecką Podhalańską, gdzie ich potencjał szacowany jest na ok mln m 3. Zasoby te mogą pozwolić na zaspokojenie potrzeb ciepłowniczych całego obszaru Podhala. Występują one w całym obszarze na głębokości m. Poza Niecką Podhalańską znacznych zasobów wód geotermalnych moŝna spodziewać się na innych obszarach województwa. Gospodarkę odpadami w województwie małopolskim w roku 2004, podobnie jak w latach poprzednich cechuje wysoki stopień gospodarczego wykorzystania odpadów, oraz zmniejszający się systematycznie wskaźnik odpadów składowanych na składowiskach. 3.6 Dziedzictwo kulturowe W regionie znajduje się zespołów zabytkowych i obiektów nieruchomych (m.in. kościoły, pałace i dwory, zamki, obiekty techniki, parki i ogrody), przy czym obiektów 13

14 wpisanych zostało do wojewódzkiego rejestru zabytków. Infrastruktura słuŝąca działalności kulturalnej obejmuje obiekty i zespoły obiektów naleŝących do blisko instytucji kultury (m.in. muzea, biblioteki, teatry i instytucje muzyczne, kina, domy i centra kultury, galerie sztuki). Bazę infrastrukturalną uzupełniają obiekty zajmowane przez kilkaset organizacji pozarządowych sektora kultury oraz podmioty gospodarcze działające w obszarze "przemysłu czasu wolnego". Wsparcie projektów z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego naleŝy traktować jako wspomaganie aktywności ekonomicznej regionu poprzez dywersyfikację moŝliwości zatrudnienia oraz promocję integracji społecznej. Realizowane działania mają przyczynić się do wzrostu atrakcyjności regionu, m.in. poprzez ochronę dziedzictwa kulturowego, a przez to do zwiększenia poziomu inwestycji i zwiększenia liczby turystów. Jego wiodące elementy to nie tylko dziedzictwo materialne, historyczne i symboliczne Krakowa i okolic (Kopalnia Soli w Wieliczce, Obóz Zagłady Auschwitz-Birkenau, Zespół klasztorno-pielgrzymkowy 00. Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej) i wyjątkowej urody zróŝnicowany krajobraz, przede wszystkim górski (Tatry, Pieniny), ale równieŝ mniej znane miejsca i obiekty jak np. zabytkowa, liczna i unikalna w skali europejskiej architektura drewniana, zachowane cenne naturalne obszary przyrodnicze, w tym rozległe tereny leśne Beskidów i Gorców, wciąŝ Ŝywe w róŝnych częściach województwa rzemiosło lokalne, folklor i tradycyjna obyczajowość, a takŝe dziedzictwo grup narodowościowych i etnicznych. Pod względem bogactwa dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego Małopolska plasuje się na jednym z wiodących miejsc w kraju. Zasoby muzeów małopolskich ocenia się na ponad 4 mln obiektów, co stanowi ok. 1/6 polskich zasobów muzealnych. Zabytki, te znajdują się w zbiorach 105 muzeów i oddziałów muzealnych, co stanowi 15,5% muzeów w kraju. Najwięcej placówek muzealnych i największe zbiory muzealiów znajdują się - co oczywiste - w Krakowie, kolejne waŝne pod względem liczby placówek obszary województwa to powiat nowotarski (7), krakowski (5), wadowicki (5) oraz chrzanowski, tarnowski i tatrzański (4). Stan zabytków w województwie jest zróŝnicowany. Stosunkowo dobrze zachowane są zespoły sakralne i budowle uŝyteczności publicznej (odpowiednio 840 i 291 obiektów). Najbardziej zaniedbane i w złym stanie są zabytkowe obiekty mieszkalne w miastach i miasteczkach (1377 obiektów), zespoły dworsko-pałacowe ( obiektów), zespoły zabytkowej zieleni (387 obiektów). RównieŜ w złym stanie i zazwyczaj niezagospodarowane pozostają zabytki przemysłu, techniki i sztuki inŝynierskiej. Ruch turystyczny z jednej strony przyczynia się do efektywnego gospodarczo wykorzystania zasobów przyrodniczych i kulturowych regionu, lecz z drugiej strony tworzy ogromną presję, która, obok działalności gospodarczej i chaotycznej zabudowy indywidualnej, 14

15 zagraŝa zachowanemu dziedzictwu. W skali roku małopolskie muzea i wystawy odwiedza blisko 3,8 mln osób (ruch rejestrowany), a małopolskie parki narodowe odwiedza blisko 4,1 mln osób. Dodatkowym czynnikiem antropopresji w tym przypadku jest stosunkowo niewielka powierzchnia tych obszarów - na 12% łącznej powierzchni parków narodowych w skali kraju przypada 37,5% rejestrowanego ruchu odwiedzających te obszary; w konsekwencji na 1 ha obszaru parku przypada od 6,0 (Gorczański PN) do 186 (Ojcowski PN) i 316 (Pieniński PN) turystów, przy średniej ogólnopolskiej na poziomie 34. Miejscowości o walorach turystycznych w Małopolsce, aby funkcjonować i konkurować na rynku turystycznym, muszą mieć bogaty wachlarz usług wspomagających powstanie lub rozbudowę obiektów: bazy noclegowej, gastronomicznej, konferencyjno-kongresowej, infrastruktury rekreacyjnej i rozrywkowej. Miejscowości te muszą być łatwo dostępne komunikacyjnie, a więc konieczna odpowiednia sieć dróg dla ruchu samochodowego, kolejowego i lotniczego. W ramach projektu Regionalna Strategia Innowacji Województwa Małopolskiego na lata równieŝ stwierdzono, Ŝe do obszarów strategicznego rozwoju naleŝy między innymi zaliczyć: infrastrukturę techniczną i transport; ochronę zdrowia przemysł uzdrowiskowy, rekreację i turystykę. Podjęte problematyka w ramach foresightu technologicznego jest w pełni zgodna z wdraŝaniem RSI w Małopolsce, a takŝe mieści się w obszarach Narodowego Planu Rozwoju na lata

16 4. Analiza stanu i perspektyw rozwoju infrastruktury województwa małopolskiego 4.1 Rola infrastruktury turystycznej Rozwój społeczno-gospodarczy regionu małopolski na lata W latach pojawia się w Małopolsce unikalna szansa, skokowego podniesienia poziomu infrastruktury turystycznej, ilościowego i jakościowego. Szansę stwarzają fundusze, które mogą w gospodarnych miejscach Małopolski, przyczynić się do jej kreowania, równieŝ poprawy infrastruktury istniejącej, oraz jej rozbudowy. Dotyczy to infrastruktury materialnej (budowle, zieleń) i społeczno-gospodarczej (aktywizacja zawodowa ludności miejscowej i społeczności napływowej przedsiębiorców, inwestorów). Z transformacją Polska wkroczyła w cywilizację poprzemysłową wysokich nieuciąŝliwych technologii, dla bezpośredniego podnoszenia jakości Ŝycia. Priorytetem staje się konsumpcja. Rośnie jakość wykorzystywania czasu wolnego dla uczestniczenia w kulturze, wypoczywania i podróŝowania. Turystyka wyznacza standardy postępu cywilizacyjnego i kulturowego. Alvin Toffler [45] stawia w tej dziedzinie tezę prognostyczną, priorytetowa jest kreacja innowacyjna. Ta innowacyjność winna być teŝ rozumiana jako ekologia w sumie daje to zasadę zrównowaŝonego rozwoju. Pochodną jest otwarcie na tendencje światowe. Nie płytkiej globalizacji ujednolicającej, ale najbardziej dojrzałych postaw jak pochwała róŝnorodności, regionalizm, swojskość, toŝsamość krajobrazu, identyfikacja mieszkańca i turysty niepowtarzalność kaŝdego miejsca turystycznego, nazywanego teŝ Miejscem Magicznym [6]. Te załoŝenia przyjęto w niniejszej Diagnozie Rozwój infrastruktury w regionie, miniony i poŝądany [Model inwestycyjny ] W Polsce przez dziesięciolecia hamowany był wolny rynek turystyczny. PrzewaŜały inwestycje państwowe, stwarzające pozory pluralizmu inwestycyjnego (FWP, ośrodki zakładowe, itp.). Te obiekty, zespoły przestrzenne i tereny przyrodnicze przynaleŝne cechowały się z reguły wulgarnością architektoniczno-budowlaną. Wynikało to z prymitywizmu technologiczno-materiałowego, ale takŝe z dominującego w świecie nurtu modernistycznobrutalistycznego w architekturze. Lokalizacje były krajobrazowo drastyczne, pomimo opresyjnego planowania. Silnym inwestorom pozwalano wprowadzać budowli w ostoje natury (dom URM PRL na Zgorzelisku). Taki nurt przetrwał w krajach RWPG do 1989 roku, gdy na 16

17 Zachodzie wycofano się z takich tendencji juŝ u schyłku lat 60. XX w., na rzecz cywilizacji Trzeciej Fali i kultury ponowoczesnej. Szpetne budownictwo wczasowe nadal stanowi w wielu miejscach Małopolski infrastrukturę turystyczną. Te złe doświadczenia są dzisiaj ostrzeŝeniem, aby infrastruktura turystyczna nie była przedmiotem technokratycznych dominacji nad kulturą i naturą. Lokalizowana w ośrodkach zabytkowych i w środowisku przyrodniczym wymaga wraŝliwości i kompromisu w zakresie wielkości oraz estetyki wyznaczanej przez kontekst otoczenia Ochrona zasobów naturalnych i kulturowych regionu [Model konserwatorski ] Lokalizacja infrastruktury turystycznej jest nastawiona na szczególną atrakcyjność. Ma stwarzać wraŝenia krajobrazowe i budowlane ciekawsze niŝ miejsce zamieszkania - turystyka jest Ŝyciem na niby. Czynnikiem rekreacji jest bliskość przyrody głównie naturalnej zieleni. Inwestorzy poszukują lokalizacji na styk z naturą i wewnątrz naturalnych obszarów zielonych, ze szkodą dla całości środowiska turystycznego. Podobnie wśród dóbr kultury, hotelarze lubią lokalizacje zespołów zabytkowych, co równieŝ niszczy w drastyczny sposób środowisko kulturowe. Paradoksalnie, gdyŝ jest ono magnesem dla turystów. To wywołuje przeciwny do inwestorskiego nurt konserwatorski : zakaz wprowadzania inwestycji na obszarów o wartościach naturalnych i zabytkowych. Wypraktykowano oceny wartości krajobrazów, kody zakazów i nakazów odnośnie inwestowania i ochrony; kształtowanie inwestycji, które nie popisują się, ale wpisują [H.Adamczewska- Wejchert], np. wzorniki budownictwa lokalnego Synteza nadrzędny cel zbiorczy zrównowaŝony rozwój regionu [Model humanistyczno ekologiczny poprzez stosowne uŝycie techniki] Te dwa podejścia mogą tworzyć pozytywny kompromis i syntezę rozwój zrównowaŝony. Dobry projekt to ten, który czyni miejsce piękniejszym niŝ było poprzednio [F.L.Wright]. Np. nie wchodzenie na nowe lokalizacje w przyrodzie lub w otoczeniu zabytkowym, które są ryzykowne pod względem ekonomicznym (koszty inwestycji) i estetycznym (ryzyko oszpecenia krajobrazu). Inwestowanie w lokalizacje mniejszego ryzyka, gdzie moŝna inwestować śmielej i przyczynić się do poprawy estetyki całości okolicy, co przyczynia się do większego powodzenia przedsięwzięcia turystycznego. Idea zrównowaŝonego rozwoju to stymulator nowych rozwiązań technicznych infrastruktury turystycznej; poprawia jakość funkcjonowania obiektów, estetykę i ogólną atrakcyjność. WiąŜe czynniki technologii i przyrody: zielone dachy na domach i tarasach, nawierzchnie komunikacyjne przerastające zielenią, kolektory słoneczne, 17

18 pozyskiwanie wody opadowej. Światłe innowacyjne wykorzystanie nowych technologii przyczynia się do harmonijnego funkcjonowania infrastruktury turystycznej w przyrodzie, bardziej niŝ w inwestycjach tradycyjnych. Dotychczasowa formuła planowania przestrzennego staje pod znakiem zapytania, dowodem jest pominięcie obligatoryjności stosowania planów miejscowych gmin. Wobec niedojrzałości mechanizmów sterujących wywołuje to samowole i chaos. Pora juŝ na bardziej skuteczne i nowocześniejsze formuły sterowania inwestycjami w duchu harmonijności przestrzeni. Sprawdzającą się formułą jest postępowanie na drodze: strategia, czyli wizja + projektowanie operacyjne, czyli sztuka zarządzania procesami przestrzennymi. 4.2 Stan istniejący i prognozowany infrastruktury turystycznej Tendencje w turystyce światowej, europejskiej, ogólnopolskiej i regionalnej Turystyka zajmuje drugie miejsce w światowej ekonomii [7, 41, 46, 47, 50] (rys. 1) WTTC: 1. W 2005 roku łączny popyt turystyczny na świecie 6,2 bln USD (w 2004 roku 5,6 bln, w 2003 roku 4,86 bln, a w ,3 bln USD). 2. Wpływ gospodarki turystycznej w skali świata: udział w GDP - 10,62% w 2005 roku (4746 mld USD). Zatrudnionych: 221,6 mln (8,3% ogółu miejsc pracy). Rysunek 1. Światowy ruch turystyczny [50] W Europie, ruch turystyczny: 1. W rejonach po-rolniczych jest głównym motorem zatrudnienia; 2. Jest liderem innowacyjności i wykorzystania technologii informacyjnych.; 3. Jest zdominowany przez małe i średnie przedsiębiorstwa; 4. Przyczynia się do wzrostu gospodarczego, zamoŝności i spójności lokalnych społeczności; 18

19 5. Przyczynia się do ochrony dziedzictwa naturalnego i historycznego; 6. Jest działem przedsiębiorczości niemoŝliwym do wyprowadzenia w inne regiony; 7. Jest mostem między kulturami; zwiększa stabilność i bezpieczeństwo społeczeństw [9]. Znaczenie turystyki dla gospodarki UE wg oszacowań WTTC: 1. Roczny popyt turystyczny w Unii Europejskiej mld USD. 2. W 2005 roku przemysł związany z turystyką i podróŝami w krajach UE przyczynił się do wytworzenia 4,2% GDP. 3. W szeroko rozumianej gospodarce turystycznej w 2005 roku zatrudnienie znalazło 24,3 mln (12,1% - 30% zarudnionych w usługach). 4. Wpływy z podatków w 2004: 262,3 miliarda Euro, (+2,3%). 5# Udział w eksporcie: 6.6% 2 Wśród poszczególnych regionów Europy największy wzrost przyjazdów odnotują przede wszystkim kraje Europy Środkowo-Wschodniej (223 mln). Rysunek 2. Przyjazdy turystów do polski w latach i prognoza do r [52] Rysunek 3. Turystyka krajowa (wewnętrzna) [14] 2 Źródła: EU, ETAG, WTO 19

20 Najczęściej odwiedzane miejsca Europy [14] 91% turystów [ankietowanych na stronach internetowych Trip Advisor] uwaŝa, iŝ kraje Europy Centralnej, oraz inne kraje postkomunistyczne są ciekawsze od Europy Zachodniej. Przyczyny: większy autentyzm 39 %, niŝsze koszta 25 % oraz względy estetyczne 15% [55] (rys. 2, 3). Infrastruktura turystyczna w Małopolsce [41] na tle pozostałych regionów jest województwem o duŝym potencjale bazy dla turystów. W 2004 roku skorzystało z niej 2,3 mln osób tj. 14,6% korzystających z noclegów w kraju, najwyŝszy odsetek ze wszystkich województw. Wśród turystów zagranicznych wskaźnik był wyŝszy: 18,4% zatrzymało się w Małopolsce. Ze wszystkich miejsc noclegowych kraju, w Małopolsce znajduje się: 47,0% miejsc w schroniskach, 33,5% pensjonatów, 24,6% domów wycieczkowych, 24,1% miejsc w zakładach uzdrowiskowych ( ). Ruch turystyczny w Małopolsce cechuje mniejsza sezonowość niŝ średnio w kraju. W 2005 działało tu 825 obiektów noclegowych zbiorowych zakwaterowania, w tym 242 hotele; 720 to placówki całoroczne, a 105 sezonowe. Hotele oferowały 15,6 tys. miejsc, ośrodki wczasowe 10,1 tys., pozostałe 9,0 tys., ośrodki szkoleniowo wypoczynkowe 5,6 tys., uzdrowiska 5,0 tys. Średni obiekt turystyczny zbiorowego zakwaterowania liczy 75 miejsc noclegowych. Największe (średnio 134 miejsca) są kempingi, zakłady uzdrowiskowe (122) i hotele (103). Rozmieszczenie infrastruktury turystycznej w Małopolsce cechuje koncentracja. Wśród 182 gmin województwa w 75 (41%) w 2005 r. nie istniał Ŝaden turystyczny obiekt zbiorowego zakwaterowania, a tylko w 36 gminach skupionych było 89% miejsc. Na terenie Krakowa znajdowało się 24,9% miejsc, w Zakopanem 13,7%, w Krynicy Zdroju 9,9%. Następnymi gminami pod względem ilości miejsc noclegowych były: Szczawnica, Muszyna, Rabka Zdrój, Piwniczna Zdrój, Bukowina Tatrzańska, (3,8% 2,0%). Ponad 90% miejsc noclegowych w hotelach połoŝonych było w 10 gminach 64,2% w Krakowie, 11,8% w Zakopanem. Charakterystyczne dla południowej części województwa są pensjonaty: 30,3% miejsc w Zakopanem, 19,8% w Krynicy Zdroju, a 12,9% w Muszynie. Największe natęŝenie miejsc zakwaterowania w stosunku do 1000 os. ludności w 2005 r. występowało w Krynicy Zdroju 362, Szczawnicy 323, Zakopanem 304, Muszynie 205. W Krakowie liczba miejsc noclegowych na 1000 mieszkańców wynosiła 20, a 19 średnio w województwie. Pod względem liczby miejsc noclegowych przeliczonych na powierzchnię przodowało Zakopane (100 miejsc na 1 km 2 gminy); następnie Kraków (47), Krynica Zdrój (42), Rabka Zdrój (29), Szczawnica (27). Bazę noclegową zbiorowego zakwaterowania uzupełniają miejsca przygotowane w pokojach gościnnych oraz gospodarstwach agroturystycznych [52]. 20

21 Zakłady uzdrowiskowe w 6 gminach istniało w 2005 r. 96,2% miejsc noclegowych tego typu w województwie: Krynica Zdrój 30,3%, Szczawnica 25,1%, Muszyna 15,9%, Rabka Zdrój 11,7%, Uście Gorlickie 9,2%, Piwniczna Zdrój 4,0% Potencjał usług turystycznych w Małopolsce: walory turystyczne środowiska przestrzennego naturalne i kulturowe. Tradycje, potrzeby zatrudnienia Małopolska jest najwaŝniejszym w kraju obszarem turystycznym. Składają się na tę czołową pozycję m.in. następujące czynniki. 1. PołoŜenie pośrodku południowej rubieŝy kraju, na osi symetrii poprowadzonej przez środek Polski na kierunku północ-południe. 2. Dzięki temu połoŝeniu Małopolska jest szczególnie łatwo dostępna z całego kraju i z centrum kontynentu. 3. Jest relatywnie dobrze skomunikowana z ościennymi krajami i regionami Polski ma moŝliwości lepszych powiązań: lotniczych, szynowych, drogowych, wodnych Trasą Wiślaną. 4. W skali wewnątrz-regionalnej i lokalnej, Małopolska jest skomunikowana, ale system wymaga poprawy standardów i uzupełnień. Szansą jest Droga Wiślana i połączenie Wisły za pośrednictwem kanałów z siecią europejską. 5. Atutem jest środowisko przyrodnicze wyraŝające się atrakcyjnymi krajobrazami. Ochroną objęto najwyŝszy w skali kraju odsetek obszarów chronionych 67% powierzchni województwa. Dla turystyki zwłaszcza waŝne są Parki Narodowe i Parki Krajobrazowe 6 parków narodowych: Babiogórski, Gorczański, Magurski częściowo, Ojcowski, Pieniński, Tatrzański; 11 parków krajobrazowych; 10 obszarów chronionego krajobrazu; 83 rezerwaty przyrody; 775 pomników przyrody. W Planie zagospodarowania przestrzennego województwa małopolskiego (2003) przewiduje się nowe parki narodowe, krajobrazowe (w Beskidzie Niskim i Małych Pieninach, Łososińsko-śegociński i Niepołomicki) i rezerwaty przyrody (w Racławicach, Kluczach, TrzyciąŜu i po dwa w Olkuszu oraz Zakliczynie). Małopolska jest jedynym w Polsce regionem, gdzie występują wszystkie typy krajobrazu pierwotnego i naturalnego: wysokogórski Tatry, górski pozostałe łańcuchy Karpat Zachodnich, jeziorny zalewy: Czorsztyn-Sromowce, RoŜnów-Czchów, Dobczyce, Jez. Orawskie na granicy słowackiej, Świnna Poręba-Mucharz w budowie; w planie około 70 zbiorników Małej Retencji. Z kolei: pagórkowaty, jurajski Jura Krakowska jest krajobrazem europejskiej klasy; rzeczny Małopolska stanowi jedno wspaniałe górsko- 21

22 wyŝynne dorzecze Wisły; nizinny fragmenty Doliny Wisły; puszczański P. Niepołomicka, relikty P. Dulowskiej; pustynny fragment Pustyni Błędowskiej. Rysunek 4. [14] Rysunek 5. [14] 6. Małopolska w skali kraju sprzyja szczególnie wielu formom turystyki od biernego wypoczywania i wczasów rodzinnych, po sporty przestrzenne w tym prawdziwie ekstremalne na światowym poziomie. 7. Kapitalną rolę odgrywa historia i kultura. Małopolska jest obok Wielkopolski najbardziej rdzennie polską krainą. Na śladach prehistorycznych (Piekary n/wisłą naprzeciw Tyńca), a intensywnie od wczesnego średniowiecza rozwija się kultura materialna, agrarna, wiejska i miejska. W okresie późnego średniowiecza i wczesnego renesansu Kraków był pod względami cywilizacyjno-kulturowymi pierwszym miastem Europy (i świata). 22

23 8. W okresie zaborów, stykały się tutaj wszystkie trzy (tzw. punkt trzech cesarzy), co wywarło trwałe róŝnice kulturowe. Podczas drugiej wojny światowej Kraków i jego region mało ucierpiały, dzięki czemu są wyjątkową atrakcją dla turystyki kulturowej, pielgrzymkowej i nostalgicznej (tradycja Ŝydowska i holocaust), festiwalowej, konferencyjnej, i inne. W regionie istnieją uzdrowiska powstałe na bazie zasobów wód mineralnych: Szczawnica, Piwniczna Zdrój, Krynica Zdrój, Muszyna, śegiestów-zdrój, Wysowa Zdrój, Rabka Zdrój, Kraków Swoszowice. Inne uzdrowiska to Bochnia i Wieliczka. Małopolska ma większe niŝ inne regiony, tradycje w obsłudze turystyki. Wywodzą się z uzdrowisk: Podhala (gł. Zakopane), Krynicy i inne., gdzie przybywali kuracjusze, a następnie turyści, narciarze, krajoznawcy itd. Małopolska jest na ziemiach polskich, ojczyzną biznesu turystycznego. Wobec pełnej prywatyzacji i urynkowienia ma szanse nadal przodować w tej dziedzinie. Bezrobotni i osoby w wieku poprodukcyjnym, mogą znaleźć w branŝy turystycznej pracę, pod warunkiem zaistnienia stosownej infrastruktury. W Małopolsce znajduje się 5 z 12 polskich obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa: historyczne centrum Krakowa ze Wzgórzem Wawelskim, dzielnicą Kazimierz i Stradom; obóz Auschwitz-Birkenau; kopalnia Wieliczce; zespół architektoniczno-parkowy w Kalwarii Zebrzydowskiej; drewniane kościoły Polski południowej: Binarowa, Dębno, Lipnica Murowana, Sękowa. Kraków jest najsilniejszą polską marką turystyczną, najlepiej w świecie rozpoznawalnym polskim miejscem, atrakcyjny dla turystów przez cały rok. W 2006 r. Kraków zajął piąte miejsce wśród miast europejskich [ranking Travel+Leisure] wyŝej niŝ ParyŜ, Praga, Siena, Sewilla i Barcelona Planowanie rozwoju turystyki w Małopolsce, aspekty społecznogospodarcze i przestrzenne. Uwarunkowania wynikające z tendencji osadnictwa, gospodarki przestrzennej i planowania regionalnego Małopolska posiada najwyŝszy współczynnik urodzeń, jeden z najwyŝszych współczynników ludności wiejskiej, niemal 50% mieszkańców; odsetek zatrudnionych w usługach jest wyŝszy od średniej krajowej. Małopolskę charakteryzują rozdrobnione gospodarstwa, niekorzystne warunki glebowe, wysokie poziom bezrobocie i na wsi tzw. ukryte bezrobocie. Widać tam rozwój przedsiębiorstw z obszary gospodarki nierolniczej. Sektor gospodarki nierolniczej w regionie jest jednak relatywnie słaby. Składa się z małych firm zatrudniających mniej niŝ 10 osób: sklepów, warsztatów, pensjonatów, małych zakładów produkcyjnych. Tworzenie pozarolniczych źródeł dochodów jest jednym z najwaŝniejszych priorytetów. W regionie występują zagroŝenia dla przyrody i dziedzictwa: 23

24 Zanieczyszczenie wód, stanowi barierę rozwoju, zwłaszcza funkcji uzdrowiskowo turystycznych. Rozproszona zabudowa powoduje niszczenie wartościowych krajobrazów. Wadliwy rozwój infrastruktury komunikacji samochodowej powoduje wzrost zanieczyszczeń, zmianę stosunków wodnych, dewastację krajobrazu, przecinanie korytarzy ekologicznych. Masowy i nierozproszony ruch, skierowany w nieliczne, wypromowane miejsca turystyczne (np. Zakopane i Tatry), prowadzi do fizycznego niszczenia środowisk. Wykorzystanie regionalnego potencjału turystycznego zaleŝy głównie od infrastruktury: komunikacyjnej, wodnej i architektoniczno-budowlanej, w oparciu o analizę i ocenę środowiska. Zadaniem nadrzędnym jest wywaŝenie pomiędzy inwestycjami generującymi antropopresję w krajobrazie, a jego ochroną dla wartości eko-turystycznych. Istotna pozostaje teŝ zadanie uświadamiania i kształcenia ludności oraz samorządów w tym kierunku. 4.3 Charakterystyka i analiza uwarunkowań infrastrukturalnych rozwoju turystyki w Małopolsce Uwarunkowania infrastruktury turystycznej wynikające z inŝynierii transportu i organizacji transportu zbiorowego. Szczegółowy wpływ transportu na infrastrukturę turystyczną. Rejony turystyczne zachodniej części regionu, na pograniczu Beskidu Śląskiego i śywieckiego, są zupełnie pozbawione komunikacji powietrznej. Wschodnia część z Tarnowem na czele, teŝ nie posiada lotniska. Lotniska w regionach turystycznych stanowić mają ośrodki rekreacyjno turystycznego lotnictwa, szybownictwa, lotniarstwa, sportów spadochronowych dla mieszkańców regionu i dla przybywających do regionu turystów. Planowane na lata trzy nowe linie kolejowe w południowej Małopolsce, a takŝe przewidziane modernizacje otwierają szanse radykalnego skrócenia czasu połączeń waŝnych punktów turystycznych regionu. Stwarzają równieŝ warunki do kapitalnej aktywizacji turystycznej miejscowości pozostających na uboczu, a posiadających znaczny potencjał przyrodniczy i kulturowy. 1# Linia północ-południe PodłęŜe podnóŝe góry ŚnieŜnicy, do istniejącej linii Nowy Sącz Mszana Dolna, dalej Rabka i linia Kraków Zakopane. Winna być priorytetem wszelkich działań w Małopolsce, mających w sobie intencje aktywizacji turystycznej wariant prowadzący przez wspaniały Szczyrzyc, a nie przez przekomunikowane Myślenice [43] Doprowadzi to do oŝywienia wielu miejscowości i obszarów. Skróci się radykalnie czas i wzrośnie komfort 24

25 dojazdu do Jordanowa, Rabki, Raby WyŜnej, Nowego Targu, Zakopanego, Mszany, Dobrej, Tymbarku [Piekiełko] i Limanowej. Linia prowadziłaby od PodłęŜa/k Niepołomic, przecinałaby rzekę Rabę pomiędzy Dobczycami, a Gdowem, generując ciekawy punkt turystyczny. Dalej prowadziłaby wprost na południe, trasą równoległą do drogi Dobczyce Kasinka w pobliŝu Raciechowic, Zegartowic, Góry św. Jana, Szczyrzyca i Skrzydlnej. Dolina Wisły k/niepołomic uzyskałaby via Raba połączenie z doliną Łososiny. Byłoby to jedno z większych osiągnięć techniczno-gospodarczych i pro-turystycznych od dziesięcioleci. Rysunek 6. Transport tranzytowy i regionalny system transportu w Małopolsce [32] 2# Linia wschód zachód z Piwnicznej przez Kosarzyska na Obidzę (stromy odcinek pokonywany koleją zębatą), w dół do doliny Jaworek i przez Szlachtową do Szczawnicy. Przedsięwzięcie łączące górne partie dolin Popradu i Dunajca, w szwajcarskim stylu, bezprecedensowo śmiałe i atrakcyjne dla turystów. 3# Projekt skomunikowania polskiej i słowackiej strefy przygranicznej poprzez szynową trasę: wariantem orawskim Czarny Dunajec Jabłonka granica ChyŜne Trstena albo wariantem podhalańskim Podczerwone przejście Chochołów Sucha Hora, Trstena. W obu wariantach wykorzystano austro-węgierskie linie, zaniechane w okresie minionym. 3 3 WzdłuŜ obu linii stoją wszystkie dawne budynki stacyjne [12] 25

26 Rysunek 7. Trzy nowoprojektowane linie kolejowe Uwarunkowania wynikające z inŝynierii środowiska; gospodarka wodna - mała retencja Kluczowym czynnikiem infrastrukturalnym w Małopolsce, który w latach moŝe mieć wpływ na rozwój turystyki, jest projektowana sieć zalewów małej retencji [MR]. W analizach strategicznych naleŝy potraktować ten czynnik jako priorytetowy. Lista zbiorników MR (rys. 8, 9) [34] Lp. Powiat Gmina Rzeka/Potok Zbiornik MR 1/ Bochnia Lipnica Gorzowski Lipnica Górna; 2/ Bochnia Nowy Wiśnicz bez nazwy Stary Wiśnicz; 3/ Bochnia Nowy Wiśnicz Od Łomnej Łomna/Kobyle; 4/ Bochnia Trzciana Z Sapnego Trzciana; 5/ Bochnia śegocina Sanka Sanka; 26

27 Rysunek 8. Lokalizacja zbiorników małej retencji [32]. Zaznaczono maksymalny południowy zasięg strefy małej retencji. 6/ Brzesko Brzesko bez nazwy Uszew; 7/ Brzesko Czchów Granicznik Granicznik; 8/ Brzesko Czchów Zelina Tymowa; 9/ Brzesko Czchów Potoczek Jurków; 10/ Brzesko Czchów Zelina Zelina; 11/ Brzesko Gnojnik Uszwica Gosprzydowa; 12/ Brzesko Gnojnik Leksandrówka Uszew/Leksandrówka; 13/ Brzesko Zakliczyn Rudzanka Filipowice; 14/ Gorlice Sękowa Bartnianka Bartne; 15/ Gorlice Sękowa Sękówka Dragoszów; 16/ Gorlice Ujście Gorlickie Ropa Wysowa; 17/ Kraków Czernichów Rudno Przeginia Duchowna; 18/ Kraków Liszki Sanka Łysa Góra; 19/ Kraków Liszki Szczyrzawy Piekary; 20/ Kraków Sułoszowa Prądnik Pieskowa Skała; 27

28 21/ Limanowa Kamienica Kamienica Kamienica; 22/ Limanowa Niedźwiedź Bulasowy Konina; 23/ Limanowa Tymbark bez nazwy Zawadka; 24/ Limanowa Tymbark Czarna Rzeka Słopnice; 25/ Limanowa Tymbark Słopniczanka Słopnice; 26/ Myślenice Pcim brak danych brak danych; 27/ Myślenice Raciechowice bez nazwy Zegartowice; 28/ Myślenice Raciechowice Sawka Bojańczyce; 29/ Myślenice Siepraw Sieprawka Pasternik; 30/ Myślenice Siepraw Sieprawka Siepraw; 31/ Myślenice Siepraw Wolnica Czechówka; 32/ Myślenice Tokarnia Krzczonówka Tokarnia; 33/ Myślenice Tokarnia Więciórka Więcierz; 34/ Myślenice Tokarnia Czarny Potok Tokarnia; 35/ Myślenice Tokarnia Bogdanówka Skomielna Cz.; 36/ Myślenice Wiśniowa Krzyworzeka Wiśniowa; 37/ Nowy Sącz Krynica Fataloszka Fataloszka; 38/ Nowy Sącz Łącko Obidzki Opolanka; 39/ Nowy Sącz Muszyna Izdwór Izdwór; 40/ Nowy Sącz Muszyna Szczawniczek Szczawniczek; 41/ Nowy Sącz Muszyna Mochnaczka Tylicz; 42/ Nowy Sącz Piwniczna Łomniczanka Łomniczanka; 43/ Nowy Sącz Podegrodzie Suchy Suchy; 44/ Nowy Sącz Podegrodzie Brzeźnianka Brzeźnianka; 45/ Nowy Sącz Podegrodzie Gostwiczanka Długołęka; 46/ Nowy Sącz Stary Sącz Jaworzynka Skrudzina; 47/ Nowy Targ Raba WyŜnia bez nazwy Bielanka; 48/ Nowy Targ Rabka Rdzawka Polakówka; 49/ Nowy Targ Szczawnica Grajcarek Szczawnica; 50/ Oświęcim Chełmek bez nazwy Bobrek Park; 51/ Oświęcim Chełmek bez nazwy Gorzów; 52/ Proszowice Koniusza Ropotek Szarbia; 53/ Proszowice Koniusza Skrzeszówka Łoskowice; 54/ Proszowice Koniusza Skrzeszówka Przesławice; 55/ Sucha B. Bystra Sidzina Mostów Sidzina; 28

29 56/ Sucha B. Jordanów Babola Łętownia; 57/ Sucha B. Jordanów Gazówka Sidzina; 58/ Sucha B. Jordanów PoŜoga Wysoka; 59/ Tarnów CięŜkowice Kipsznianka Kipsznianka; 60/ Tarnów CięŜkowice Ostruszanka CięŜkowice; 61/ Tarnów Ryglice Rygliczanka Bistuszowa; 62/ Tarnów Ryglice Uniszowski Uniszowa; 63/ Tarnów Ryglice bez nazwy Ryglice; 64/ Tarnów Rzepiennik Strz. Rzepianka - Rzepiennik Bisk.; 65/ Tarnów Rzepiennik Strz. Kamykówka Kamykówka; 66/ Tarnów Szerzyny Borówka Ołpiny; 67/ Tarnów Szerzyny Olszanka Czermna/Olszanka; 68/ Wadowice Andrychów Staw Andrychów; 69/ Wadowice Spytkowice Stara Wisła Spytkowice; 70/ Wieliczka Kłaj - bez nazwy ŁęŜkowice; 71/ Wieliczka Wieliczka Wilga Janowice. Rysunek 9. Lokalizacja zbiorników małej retencji [33] 29

30 4.3.3 Wpływ przedsiębiorczości. Tendencje kształcenia społeczności lokalnych, samorządów i organizacji pozarządowych nt. zarządzania i obsługi turystyki Fundusze są formą dofinansowania, winny być nagrodą za gospodarność i za zgromadzony wkład własny. W ten sposób pozostają na zewnątrz samorządy i społeczności słabsze, zamieszkałe np. w atrakcyjnym turystycznie środowisku, które przez bierność lub nieświadomość nie wypracowały wartości kwalifikujących je do dofinansowania z funduszy pomocowych. WaŜne zadanie to ich uświadamianie i kształcenie, dla równowaŝenia wszystkich trzech podstawowych aspektów zrównowaŝonego rozwoju: 1# gospodarczego, 2# społecznego, 3# środowiskowego. Kluczowe znaczenie ma współpraca ekspertów z przedstawicielami lokalnych społeczności (trzeciego sektora) i administracji. Znajomość kulturowego i ekologicznego kontekstu miejsca pogłębia wiedzę ekspercką o charakterze strategicznym i jest niezbędna dla skutecznego zarządzania. Równocześnie, opinie, prognozy i propozycje ekspertów powinny być w przystępny sposób przekazywane jak największej grupie interesariuszy, przede wszystkim administracji szczebla lokalnego i organizacjom pozarządowym [17] MoŜliwości wykorzystania środków Unii Europejskiej dla rozwoju infrastruktury turystycznej; programy UE finansujące ochronę środowiska w Polsce; koordynacja rozproszonych programów model struktury organizacyjnej MoŜliwości wykorzystania środków UE dla rozwoju infrastruktury turystycznej w Małopolsce są szerokie. Realne jest wykorzystanie szeregu programów UE finansujących rozwój zrównowaŝony w Polsce: 1/ PR Obszarów Wiejskich; 2/ PO Infrastruktura i Środowisko; 3/ LEADER (Program stanowi instrument rozbudowy infrastruktury społecznej). Aktywizacji turystycznej mogą pośrednio sprzyjać projekty podnoszące ogólną atrakcyjność środowiska i efektywność gospodarowania zasobami, finansowane przez programy: 1/ ALTENER, 2/ SAVE, 3/ STEER [3]. Dla maksymalizowania efektywności wykorzystania funduszy naleŝy koordynować projekty rozproszone w róŝnych skalach i obszarach. MoŜe tu słuŝyć model struktury organizacyjnej, obejmującej wszystkie szczeble administracji i lokalne sieci pomocnicze Centra Informacji Europejskiej i Centra Innowacyjności [11]. Powstające sieci będą udostępniały operatorom, odpowiednio zharmonizowane metody i narzędzia. Światowa Organizacja Turystyki (WTO), Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) i Eurostat stworzyły wspólnie szereg wskaźników, turystycznych zestawień równoległych (Tourism Satellite Accounts - TSA), pomocnych w ocenie działalności turystycznej, wykazujących gospodarcze znaczenie turystyki. 30

31 4.4 Szczegółowa analiza stanu istniejącego infrastruktury i bazy turystycznej oraz główne postulaty inwestycyjne Analizę przeprowadzono równomiernie dla całego województwa, bez względu na aktualne preferencje i tendencje, jako obiektywną podstawę dla skonstruowania optymalnej strategii Foresight, na lata przy załoŝeniu rozwoju zrównowaŝonego pomiędzy aktywizacją, a ochroną zasobów. Analizę wykonano dla 12 części obszarowych (rys.10) enumerowanych w tekście Poszczególne miejsca zapisano w stosownej formie graficznej (czcionka); przewaŝnie opatrzono je objaśnieniami i komentarzami związanymi z infrastrukturą turystyczną: # GŁÓWNE MIASTO w badanej części obszarowej; # INNE MIASTA uwzględniono miejscowości, które utraciły prawa miejskie; # inne miejscowości, głównie wsie, lub integralne dzielnice podmiejskie, itp.; # tereny prawnie chronione lub posiadające specjalne cechy strukturalne, np. pasma wzdłuŝ rzek, zespoły przyrodnicze, obszarowe zespoły kulturowe; # szczególne zamiary inwestycyjne w danej części obszarowej, zwłaszcza posiadające znaczenie dla aktywizacji zgodnej z programem foresight. Rysunek 10. Podział części obszarowych dla analizy i oceny infrastruktury turystycznej 1. OŚWIĘCIM miasto ksiąŝęce - równowaŝenie i zaplecze turystyczne dla Auschwitz- Birkenau; CHRZANÓW zespół miejski dalsza rehabilitacja; TRZEBINIA dwór, 31

32 rehabilitacja centrum; ZATOR zamek z parkiem, stawy; Babice skansen Nadwiślański; Bukowno wejście od zachodu w małopolską część Parków Jurajskich brama ; Młoszowa zamek eklektyczny pseudo-średniowieczny; Płaza-Lipowiec zamek trwała ruina; Polanka Wielka kościół drewniany; Poręba Wielka kościół drewniany, Muzeum Orkana; Pustynia Błędowska wejście od strony wschodniej; Trasa Wiślana Oświęcim-Kraków poŝądana aktywizacja i obudowa linii brzegowej. 2. KRAKÓW stolica regionu; MIECHÓW waŝne międzyregionalne miejsce tranzytowe, potrzeba aktywizacji; OLKUSZ zespół przyrynkowy, rekonstrukcja murów i baszty; SKAŁA niewykorzystana brama do Jury od strony Krakowa, kult bł. Salomei; SKAWINA sanacja zespołu rynkowego; WIELICZKA Magnum Sal; Balice rozbudowa zespołu urbanist. wokół lotniska na standardach zachodnich; Chełmek proj. dwa zalewy MR 50 i 51; Liszki kościół, tradycja wędlin, proj. zalew MR 18; Łuczyce dwór; Niedźwiedź - kościół; Piekary najstarsze w Polsce stanowisko archeologiczne paleolit, proj. zalew MR 19; Prandocin kościół; Rudno zamek, linia widokowa, proj. zalew MR 17; Słomniki aktywizacja (funkcja, podłoŝe, motywacja-wykorzystanie lokalizacji tranzytowej); Tyniec klasztor, brama wiślana do Krakowa ; Jura WyŜyna Krakowska PK Dolinki Krakowskie Ojcowski PN 4 Orle Gniazda; Trasa Wiślana cd. poŝądana aktywizacja i obudowa; Zespół południowo-jurajski Zabierzowsko Krzeszowicko Tenczyński, Rudniański pakiet turystyczno krajobrazowy: Alwernia, Brodła, Poręba-śegoty, Spytkowice. 3. NIEPOŁOMICE potrzebne powiązanie z Wisłą, wykorzystanie Wisły; BOCHNIA rewal. centrum przyrynkowego, muzealnictwo górnictwo i transport soli; PROSZOWICE rewaloryzacja miejskiego zespołu histor., proj. 3 zalewy MR 52, 53, 54 ; Biórków dwór ; Hebdów klasztor bernardyński; Igołomia pałac; Kłaj ogólnoturyst., proj. zalew MR 70; Kościelec kościół romański; KsiąŜ Wielki ogólnoturyst.; Mirów pałac neogotyk; Racławice zespół historyczno-krajobrazowy; Staniątki klasztor; Puszcza Niepołomicka i Rez. Lipówka. 4. TARNÓW stolica subregionu, rewal. Stare miasto; Biskupice ogólnoturyst.; Bolesław kościół; Breń pałac neoklasycystyczny, stanica konna; Dąbrowa Tarnowska synagoga; Dołęga dwór; Nowy Korczyn Trasa Wiślana od Krakowa, wytworzenie Miejsca nad Wisłą; Opatowiec klasztor wytworzenie atrakcyjnego miejsca n/wisłą; Radłów stanica konna; Skrzyszów kościół; Szczepanów kościół; Szczucin muzeum transportu drogowego; Wierzchosławice upamiętnienie Wincentego Witosa; Zalipie malowane domy; Zawada kościół; Zawada kościół drewniany; Zbylitowska Góra MIG, przy szosie naleŝy zaaranŝować punkt widok. na Tarnów; Trasa Wiślana cd. 4 W tym: Pieskowa Skała proj. zalew MR 20 32

33 5. WADOWICE tradycja PapieŜa Jana Pawła II; ANDRYCHÓW - pałac, proj. zalew MR 68; KĘTY dwór; Lachowice kościół; Nidek kościół; Osiek kościół; Spytkowice ogólnoturyst., proj. zalew MR 69; Zawadka Kościół; PK Beskid Mały ; Babiogórski PN skraj zachodni; Małe górskie przejścia graniczne. 6. MYŚLENICE; DOBCZYCE ogólnoturyst.; JORDANÓW ogólnoturyst., proj. zalew MR 58 Wysoka ; KALWARIA; LANCKORONA [dawniej miasto]; MAKÓW ogólnoturyst.; MSZANA D. ogólnoturyst.,; NOWY TARG stolica Podhala; SUCHA pałac, ogólnoturyst.; Bogdanówka ogólnoturyst., proj. zalew MR 35; Budzów pomnik na Przełęczy Sanguszki punkt widokowy ; Chabówka - Muzeum Kolei; ChyŜne przejście graniczne; Harbutowice cisy prof. M. Raciborskiego; Jabłonka ogólnoturyst. ; Kasinka M. ogólnoturyst.; Konina proj. zalew MR 22; Koninki ogólnoturyst.; Łękawica ogólnoturyst.; Łętownia ogólnoturyst., proj. zalew MR 55; Niedźwiedź ogólnoturyst.; Olszówka kościół; Orawka kościół ; Osieczany ogólnoturyst.; Osielec ogólnoturyst.; Pcim ogólnoturyst., proj. zalew MR 26; Poręba W. ogólnoturyst.; Raba W. ogólnoturyst., proj. zalew MR 47 Bielanka; Rabka Z. ogólnoturyst.; Rdzawka ogólnoturyst., proj. zalew MR 48; Siepraw ogólnoturyst., proj. 3 zalewy MR 29 Pasternik, 30 Siepraw, 31 Czechówka; Skawa ogólnoturyst.; Skawce ogólnoturyst.; Skomielna Biała tranzyt, proj. zalew MR 33; Spytkowice ogólnoturyst.; StróŜa ogólnoturyst.; Stryszów dwór-muzeum; Ślemień ogólnoturyst ; Sucha zabytkowa karczma, proj. zalew MR 57 Sidzina; Tokarnia ogólnoturyst., proj. zalew MR 32 ; Tarnawa dwór; Trzemeśnia ogólnoturyst.; Więciórka ogólnoturyst., proj. zalew MR 34; Zawoja ogólnoturyst.; Zembrzyce ogólnoturyst.; Zubrzyca skansen; Babiogórski PN część wschodnia; Gorczański PN część zachodnia, góra Obidowiec; Bud. Jeziora Mucharz-Świnna Poręba; Pasmo górnego Dunajca; Pasmo i dorzecze Raby; Pasmo Skawy; Szlak Budownictwa Drewnianego ponadregionalny szczególnie waŝne odcinki. 7. LIMANOWA stolica podregionu; BOCHNIA muz. Soli; WIŚNICZ N. układ urb., zamek, klasztor, proj. zalew MR 3; Dobra ogólnoturyst.; Gdów ogólnoturyst.; Gruszów - kościół; Harklowa ogólnoturyst.; Huba ogólnoturyst.; Jodłownik kościół; Kamienica ogólnoturyst. proj. Zalew MR 21; Kasina W. ogólnoturyst.; Knurów ogólnoturyst.; Laskowa narty; Lubomierz ogólnoturyst.; Łapczyca ogólnoturyst.; Łazany kościół; Łącko ogólnoturyst., proj. zalew MR 38; Łąkta G. ogólnoturyst.; Łopuszna ogólnoturyst. Kościół, dwór, tradycja X.J. Tischnera, pstrągarnia; Mszana G. tranzyt, rozrząd, ogólnoturyst.; Muchówka ogólnoturyst.; Ochotnica ogólnoturyst.; Półrzeczki ogólnoturyst.; Raciechowice kościół, proj. 2 zalewy MR 27 Zegartowice, 28 Bojańczyce; Rajbrot kościół; Skrzydlna kościół; Szczawa muzeum; Szczyrzyc klasztor Szlak Cysterski, proj. linia kolejowa Piekielko ; Szlembark ogólnoturyst.; Trzciana ogólnoturyst., proj. zalew MR 4; 33

34 Tylmanowa ogólnoturyst.; Tymbark tradycyjna marka przetw. owoc., proj. 3 zalewy MR 23, 24 Słopnice, 25 Zawadka; Wieruszyce - dwór; Wiśnicz S. ogólnoturyst., proj. zalew MR 2; Wiśniowa ogólnoturyst., proj. zalew MR 36; ZabrzeŜ ogólnoturyst., tranzyt, rozrząd ruchu turyst.; śegocina ogólnoturyst., proj. zalew MR 5; śerosławice konie; (G. Mogielnica); Gorczański PN - część wschodnia; Kłodne n/dunajcem rezerwat; Pasmo środkowego Dunajca; Popradzki PK - skraj zachodni; Wiśnicko-Lipnicki PK; Projektowana trasa kolejowa PodłęŜe Szczyrzyc - Skrzydlna ŚnieŜnica [Piekiełko]. 8. NOWY SĄCZ stolica subregionu, centrum hist., zrewaloryzowane stare mury, skansen; BRZESKO układ urbanistyczny, tradycja piwa Okocim,, proj. zalew MR 6; CIĘśKOWICE rez. Skamieniałe Miasto, proj. 2 zalewy MR 59 i 60; CZCHÓW zab. urbanistyka, zamek, proj. 3 zalewy MR 7, Granicznik, 9 Jurków, 10 Zelina; GRYBÓW ośr. hist. ; LIPNICA MUROWANA (dawniej miasto) układ urbanist., kościół, proj. zalew MR 1; STARY SĄCZ zespół staromiejski, klasztor, proj. zalew MR 46 Skrudnica; ZAKLICZYN relikt. układ urbanistyczny, powiązać z Dunajcem, proj, rezerwat, proj. zalew MR 13; Berest cerkiew; Binczarowa cerkiew; Bobowa cadyk, koronki; Bogusza cerkiew; Brunary cerkiew; Czarna cerkiew; Florynka cerkiew; Gosprzydowa zabytk. karczma, proj. zalew MR 11; Gromnik kościół; Iwkowa kościół; Janowice pałac, proj. zalew MR 71; Jazowsko ogólnoturyst.; Jurków ogólnoturyst. proj. zalew MR 9; Klimkówka zalew Klimkówka; Lusławice dwór, park, imprezy muzyczne; Łabowa - narty; Łosie cerkiew; Melsztyn zamek; Nawojowa pałac, konie; Piorunka cerkiew; Podegrodzie muzeum, proj.3 zalewy MR 43 Suchy, 44 Breśnianka, 45 Długołęka; Ropa ogólnoturyst.; RoŜnów ogólnoturyst.; Ryglice ogólnoturyst., proj.3 zalewy MR 63, 62 Uniszowa, 61 Bistuszowa; Rytro/Sucha Struga/Głębokie/Młodów ogólnoturyst. Pasmo Popradu; Rzepiennik Biskupi ogólnoturyst., proj. 4 zalewy MR Kamykówka, Ołpiny, Czermna; Siemiechów - kościół; Szymbark ogólnoturyst.; Tęgoborze kościół, jezioro; Tropie jezioro, ogólnoturyst.; Tuchów klasztor, tradycje wędlin.; Tymowa ogólnoturyst. proj. zalew MR 8; Wielogłowy lotnisko, konie; Znamirowice jezioro, ogólnoturyst.; CięŜkowicko-RoŜnowski PK; Dunajec-Poprad-Kamienica zbieg rzek; Jeziora Czchowskie i RoŜnowskie kwestia przywrócenia walorów; Pasmo dolnego Dunajca; Pasmo Brzanki PK część zachodnia; Popradzki PK, pasmo dolnego Popradu; Wiśnicko-Lipnicki PK część wschodnia. 9. GORLICE stolica subregionu, m.in. zespół rynkowy, odtworzony dwór; BIECZ miasto historyczne; Binarowa kościół; Bartne cerkiew; Czermna kościół; Gładyszów cerkiew; Hańczowa cerkiew; Kwiatoń cerkiew łemkowska o najwyŝszych wartościach zabytkowych; Libusza kościół; Ryglice pałac, konie; Sękowa kościół drewniany najwyŝszej klasy 34

35 światowej, proj. zalew MR 15; Siary pałac; Ujście Gorlickie cerkiew; Wołowiec cerkiew; Zagórzany pałac; Zdynia cerkiew; Pasmo Brzanki PK część wschodnia. 10. ZAKOPANE krajowa stolica turystyki i sportów górskich, d. uzdrowisko i siedziba elit pocz. XX wieku, m.in. zespół drewnianej zabudowy ul. Kościeliskiej, domy proj. St. Witkiewicza, ujęcia widokowe na Tatry, układ urbanistyczny z pocz. XX wieku, narty; CZARNY DUNAJEC hist. miasteczko podhalańskie; JABŁONKA stolica Orawy; Chochołów najpiękniejsza polska wieś drewniana - przejście graniczne Sucha Hora, proj. kolej; ChyŜne przejście graniczne Trstena; Ludźmierz sanktuarium, Dom Ludowy; Gronków kościół; Kościelisko ogólnoturyst.; Podczerwone, Poronin zespół parkowy, pasmo widokowe na Tatry; Szlak Architektury Drewnianej szczególnie waŝny odcinek; Tatrzański PN; Zespół góralskich wsi Kotliny Nowotarskiej i Działy Orawskie, m.in. OdrowąŜ, PieniąŜkowice, Bańska, Szaflary, Ząb, pasmo Czarnego i Białego Dunajca; planowane 2 wersje nowych tras kolejowych transgranicznych: Chochołów, ChyŜne 11. KROŚCIENKO zabytkowe miejskie domy drewniane; Białka T. góralski kościół drewniany najwyŝszej klasy światowej; Brzegi ogólnoturyst.; Bukowina T. ogólnoturyst.; Czarna Góra ogólnoturyst.; Czorsztyn zamek, widoki krajobrazowe; Dębno znakomity kościół drewniany zabytkowy w stylu śląskim; Falsztyn ogólnoturyst.; Frydman kasztel, kościół; Grywałd kościół zabytkowy i nowy; Jurgów reliktowe szałasy małe przejście graniczne; Kacwin małe przejście graniczne; Kluszkowce ogólnoturyst.; Krempachy ogólnoturyst.; Maniowy ogólnoturyst.; Mizerna ogólnoturyst.; Niedzica zamek/historia/legenda zapora, widoki krajobrazowe, przejście graniczne Lysa; Sromowce spływ Przełomem Dunajca; Szczawnica zabytkowa zabudowa uzdrowiskowa, dalej Wąwóz Homole, proj. zalew MR 49, proj kolej Obidza ; Trybsz ogólnoturyst.; Jezioro Czorsztyńskie zespół miejscowości i miejsc turystycznych, sporty wodne; Pasmo rzeki Białki Tatrzańskiejzespół znakomitych zabytkowych i krajobrazowych wsi; Pieniński PN i okolice: przełęcz Snozka, góra WdŜar narty, kolejka szynowa, lotniarstwo; TPN wschodni skraj Łysa Polana, przejście graniczne Javorina ; projektowana kolej Szczawnica Obidza odcinek zębaty Piwniczna. 12. KRYNICA czołowe uzdrowisko polskie, m.in. proj. zalew MR 37; Andrzejówka cerkiew; Banica cerkiew; Bieliczna cerkiew; Dubne cerkiew; Grab krajobrazowy cmentarz wojskowy z 1 wojny; Leluchów cerkiew przejście graniczne; Łomnica uzdrowisko duŝe przejście graniczne/mnišek, proj. zalew MR 42; Milik cerkiew śegiestów uzdrowisko; Mochnaczka cerkiew; Muszyna źr. Złockie przejście gran. Plavec, proj. 2 zalewy MR 39 Izdwór, 40 Szczawnicza; Piwniczna / Kosarzyska / Sucha Dolina wybitnie wielofunkcyjna miejscowość turyst; Powroźnik cerkiew; Tylicz cerkiew, konie, narty, proj. 35

36 zalew MR 41; Wierchomla ogólnoturyst.; Wojkowa cerkiew; Wysowa uzdrowisko, cerkiew, proj. zalew MR 16; Popradzki PK i dolina Popradu. 4.5 Diagnoza w zakresie stanu środowiska Środowisko województwa małopolskiego jest bardzo zróŝnicowane, a ukształtowanie powierzchni ma zdecydowanie charakter górski i wyŝynny. Ponad 30% obszaru województwa leŝy powyŝej 500 m n.p.m., a tylko 9% poniŝej 200 m n.p.m. Urozmaicona budowa geologiczna powoduje, Ŝe zasoby surowców mineralnych województwa małopolskiego są zróŝnicowane i bogate. Ochroną prawną objęte jest 58% powierzchni województwa małopolskiego, co plasuje województwo na drugim miejscu w kraju Powietrze atmosferyczne W latach 90-tych podstawowym problemem na terenie Województwa Małopolskiego była zła jakość powietrza. Aktualnie moŝna stwierdzić dziś jego generalną poprawę. Tym niemniej analiza wskaźników presji i wskaźników reakcji pozwala na stwierdzenie, Ŝe w latach : nie ustabilizowano tendencji spadkowej w zakresie emisji dwutlenku węgla oraz emisji zanieczyszczeń gazowych niezorganizowanej do powietrza atmosferycznego z zakładów szczególnie uciąŝliwych, Rysunek 11. Emisja zanieczyszczeń gazowych 36

37 obserwowany jest wzrost zanieczyszczeń pyłowych niezorganizowanych oraz emisji metanu z zakładów szczególnie uciąŝliwych, zbyt niskie tempo redukcji zanieczyszczeń pyłowych i dwutlenku siarki z zakładów szczególnie uciąŝliwych, występuje przekroczenie wartości dopuszczalnych stęŝenia średnio-dobowego pyłu zawieszonego oraz dopuszczalne stęŝenia średnioroczne na obszarze miasta Krakowa, powiatów grodzkich tarnowskiego i nowosądeckiego, w powiecie tatrzańskim oraz powiecie ziemskim krakowskim. Niezbędne jest: doprowadzenie na całym obszarze województwa do stałej dynamicznej tendencji obniŝania emisji pyłowych i gazowych (w tym emisji wszystkich gazów) z przemysłu, energetyki i gospodarstw domowych, w okresie do 2008 roku pełne rozpoznanie skali zagroŝeń zanieczyszczeniami specyficznymi. Do roku 2010 redukcja zanieczyszczeń specyficznych do poziomu umoŝliwiającego nie przekraczanie dopuszczalnych stęŝeń tych zanieczyszczeń, Rysunek 12. Emisja zanieczyszczeń pyłowych ustabilizowanie emisji CO2 i metanu na dotychczasowym poziomie do roku W terminie do roku 2012 wykorzystanie metanu emitowanego ze wszystkich regionalnych składowisk odpadów komunalnych dla celów energetycznych. 37

38 redukcja emisji metali cięŝkich o ok. 25 % w latach w stosunku do roku redukcja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych nie zorganizowanych z zakładów szczególnie uciąŝliwych do roku 2008 o około 20% w porównaniu z rokiem 2003 oraz dalsza redukcja tej emisji o ok. 40% w latach Wody powierzchniowe Województwo małopolskie połoŝone w dorzeczu górnej Wisły posiada wysoką rangę w skali kraju w zakresie gospodarki wodnej ze względu na gęstą sieć rzeczną, ich górski charakter i wielkość zasobów wód powierzchniowych (14,2% zasobów kraju). Jego południową część obejmuje karpacka część zlewni rzeki Wisły. Jest to obszar o największej gęstości źródeł i sieci rzecznych. Górski charakter większości rzek województwa wpływa na nierównomierność przepływów, stąd częste tu zarówno niŝówki jak i występujące kilka razy do roku wezbrania, a średnio co kilka lat powodzie, którymi zagroŝone jest ok. 48% obszaru województwa. Rysunek 13. Wody powierzchniowe Podstawowym problemem występującym w woj. małopolskim jest deficyt wody o odpowiedniej jakości. Dotyczy to szczególnie obszarów połoŝonych nad Górną Wisłą oraz przy innych ponadnormatywnie zanieczyszczonych rzekach np. Przemszy, Uszwicy, Białej Tarnowskiej. Mieszkańcy tych rejonów nie mogą wykorzystywać do celów socjalno-bytowych zasobów pobliskich rzek i są zaopatrywane w wodę z odległych ujęć. Przykładem jest Kraków, 38

39 dla którego główne źródło zaopatrzenie w wodę stanowi oddalony o około 25 km zbiornik na Rabie w Dobczycach oraz Brzesko i Dąbrowa Tarnowska korzystające z zasobów wodnych Dunajca. Ponadto większość wodociągów ujmuje wody zanieczyszczone bakteriologicznie, związkami azotu i fosforu oraz zawierające duŝe ilości glonów. Wody te muszą być uzdatniane z zastosowaniem wielostopniowych procesów technologicznych. Zwiększa to istotnie koszty uzdatniania, a nie zawsze pozwala na dostarczanie mieszkańcom zdrowej i smacznej wody. Ilościowy deficyt wody występuje okresowo na terenach zaopatrywanych z nieduŝych rzek lub potoków górskich i podgórskich. Są to cieki o duŝej nierównomierności przepływów, które w okresach niskich stanów prowadzą niewystarczające ilości wody Wody podziemne Pod względem ilości wód podziemnych województwo naleŝy zaliczyć do średnio zasobnych 340 mln m 3-6% zasobów kraju. Uwarunkowania wynikające z budowy geologicznej silnie róŝnicują zasobność struktur wodonośnych na obszarze województwa. Największe zasoby wód znajdują się w północnej i południowej części województwa oraz w dolinie Wisły. Obszarem o wyraźnym deficycie są obszary wschodnie i północno-wschodnie. Z istotniejszych problemów dotyczących wód podziemnych moŝna wyróŝnić te, które dotyczą zmian jakościowych oraz tych, które wiąŝą się ze zmianami ilościowymi. Ze względu na lokalnie złą jakość wód powierzchniowych lub brak wystarczających zasobów wód powierzchniowych ludność wykorzystuje wody podziemne. Oprócz tego ludność wiejska juŝ tradycyjnie korzysta z płytkich wód podziemnych. W niektórych przypadkach takŝe przemysł pobiera dla swoich celów wody podziemne, co naleŝy kwalifikować jako nieracjonalne uŝytkowanie tych zasobów, chociaŝ w wyjątkowych przypadkach konieczne. Na ogół lokalnymi problemami są zaburzenia i przekształcenia stosunków wodnych. Wielkoobszarowe zmiany występują najczęściej w wyniku drenaŝu górniczego połączonego z eksploatacją wód podziemnych. Szczególnym przykładem jest lej depresyjny o zasięgu regionalnym w rejonie Olkusza. Zmiany poziomu wód podziemnych tak obniŝenia jak i podniesienia zwierciadła wód wywołują z kolei zmiany kierunków spływu wód podziemnych. Wśród problemów, które moŝna traktować jako nagminne w skali województwa naleŝy wymienić zanieczyszczenie wód podziemnych, a szczególnie pierwszego poziomu wodonośnego. Problem ten jest wynikiem zanieczyszczeń punktowych, pasmowych oraz obszarowych jak niezabezpieczone niecki składowisk odpadów, nie objęte kanalizacją deszczową drogi o duŝym obciąŝeniu ruchem oraz obszary zurbanizowane nie posiadające kanalizacji sanitarnej. 39

40 Rysunek 14. Deficyt wody podziemnej Problemem jest nadmierne zczerpywanie źródeł przez lokalne wodociągi wiejskie, a takŝe wykorzystywanie nieczynnych studni gospodarskich do gromadzenia ścieków. Administracyjnym problemem i to w skali kraju jest niewystarczająca sieć monitoringu wód podziemnych. Zasoby wód mineralnych województwa stanowią ok. 1/5 zasobów kraju. Wody uznane za lecznicze występują w 15 uzdrowiskach lub miejscowościach uzdrowiskowych. Stwierdzono równieŝ występowanie tych wód w innych miejscowościach, jednak dotychczas nie były one eksploatowane i stanowią zasoby perspektywiczne. Zbilansowane zasoby wód geotermalnych związane są z Niecką Podhalańską, gdzie ich potencjał szacowany jest na ok mln m 3. Zasoby te mogą pozwolić na zaspokojenie potrzeb ciepłowniczych całego obszaru Podhala. Występują one w całym obszarze na głębokości m. Poza Niecką Podhalańską znacznych zasobów wód geotermalnych występują na innych obszarach województwa Lasy W latach obserwowany jest stały, lecz powolny przyrost powierzchni gruntów leśnych i powierzchni lasów. Wskaźnik lesistości województwa wzrósł od 1999 roku o 1,4% i wynosi obecnie 28,4%. 40

41 Niepokojącym jednak zjawiskiem w dalszym ciągu pozostaje wysoka powierzchnia drzewostanów uszkodzonych oddziaływaniem pyłów i gazów, stanowiąca 69,5% powierzchni lasów. Obserwowany jest takŝe wyraźny wzrost pozyskiwania drewna. Wzrasta liczba i powierzchnia poŝarów lasów. ZróŜnicowanie poziomu lesistości między poszczególnymi powiatami, m.in. pow. proszowickim 1,4% i pow. tatrzańskim 52,2% lesistości, wskazuje na istniejącą dysproporcję, której wyrównywanie wymaga prowadzenia prac zalesieniowych na rozmaitą skalę. Wszelkie działania związane z zalesianiem gruntów, które w ostatnich latach dotyczą coraz mniejszych powierzchni w skali województwa, powinny podlegać znacznej intensyfikacji. UmoŜliwi to ogólny wzrost lesistości terenu i pozwoli na uzyskanie określonych, pozytywnych efektów ekologicznych w środowisku. Rysunek 15. Zasoby glebowe i leśne NaleŜy przyjąć za niezbędne zwiększenie lesistości województwa przez zalesianie terenów przydatnych dla tego celu w poszczególnych powiatach. W pierwszym rzędzie dotyczy to silnie odlesionych terenów pow. proszowickiego i miechowskiego. Do gmin szczególnie preferowanych w zwiększaniu lesistości w woj. małopolskim naleŝą [Pijanowski, 2000]: 41

42 w części północnej: Iwanowice, Michałowice, Wielka Wieś, Zielonki, Czernichów, Liszki, Skawina, Wieliczka, Dobczyce, Siepraw, w części południowej: Biały Dunajec, Bukowina, Czarny Dunajec, Jabłonka, Jordanów, Rabka, Mszana Dolna, śegocina, Bobowa, Chełmiec, CięŜkowice, Pleśna, Grybów, Gromnik, Krynica, Muszyna, Piwniczna, Gorlice Ochrona przyrody Współcześnie ponad połowa terenów woj. małopolskiego znajduje się w zasięgu przyrodniczych obszarów ochronionych objętych rozmaitym statusem ochronnym. W latach następował stały, lecz powolny wzrost powierzchni terenów chronionych (o około 4,5 tys. ha). Wśród problemów wynikających ze stanu istniejącego, poza zagadnieniami organizacyjnofinansowymi jednostek juŝ działających, naleŝy zaznaczyć konieczność pilnego uzupełnienia sieci istniejących obiektów prawnej ochrony przyrody w granicach województwa. Pilność podjęcia odpowiednich decyzji wiąŝe się ze stopniową, powolną degradacją przyrodniczą terenów, które oczekują na objęcie ich stosownym statusem ochronnym. Rysunek 16. Ochrona środowiska przyrodniczego 42

43 Rysunek 17. Obszary objęte ochroną prawną SkaŜenie gleb SkaŜenie gruntów ornych metalami cięŝkimi (klasy II-IV) dotyczy przede wszystkim trzech obszarów, uŝytkowanych: przemysłowo-rolniczo połoŝonych w północno-zachodniej (okolice Bukowno-Olkusz) i zachodniej (Chełmek-Oświęcim-Brzeszcze) części województwa oraz terenu rolniczego (Maków Podhalański-Jabłonka) w południowo-zachodniej części terenu (rys. 18). O ile stan zanieczyszczenia gleb przedstawiony w wymienionych obszarach uprzemysłowionych moŝna wiązać z oddziaływaniem przemysłu ze źródeł lokalnych i regionalnych, to obraz skaŝenia gruntów w rolniczych gminach Lipnica Wielka, Jabłonka, Zawoja, Maków Podhalański, wymaga wyjaśnienia przez przeprowadzenie odpowiednich i pilnych badań. Teren tych gmin, o wysokim potencjale przyrodniczym, w róŝnym zakresie chronione statusami rezerwatem biosfery, parkiem narodowym i rezerwatami przyrody, o znacznej wysokości względnej (przekraczającej 1200 m), nie są uprzemysłowione i w zasadzie nie mają bliskiego sąsiedztwa z terenami przemysłowymi. MoŜna zatem sądzić, Ŝe stan istniejący jest skutkiem kumulacji w glebie metali cięŝkich pochodzących z transportu regionalnego zanieczyszczeń ze Śląska (z kierunku północno- 43

44 zachodniego i północnego), a takŝe terenów Karvina Třinec, oraz ze Słowacji z południowegozachodu doliną Wagu i Czarnej Orawy. Rysunek 18. Stan zanieczyszczenia gleb metalami cięŝkimi Rozpoznanie źródeł skaŝeń i mechanizmów transportu zanieczyszczeń atmosferycznych w Beskidach moŝe stanowić waŝny element polityki władz województwa w działaniach dla zapobiegania skutkom skaŝeń gleb. 4.6 Infrastruktura ochrony środowiska Gospodarka wodno ściekowa Małopolska jest regionem o jednym z najwyŝszych poborów wody. W roku 2003 wyniósł on 885,8 hm 3, w tym ujęcia przemysłowe stanowiły 72,5%. Dało to Małopolsce 5 miejsce w kraju. Blisko 84% stanowiła woda pochodząca z ujęć powierzchniowych. Stąd teŝ bardzo waŝna dla regionu jest ochrona wód zlewni, szczególnie powyŝej ujęć wody pitnej. Występują duŝe dysproporcje zasobów wodnych, stąd konieczność pobierania wody na potrzeby obszarów ubogich w zasoby z obszarów bogatych i przesyłanie je systemami wodociągów. Łączna długość sieci wodociągowej wyniosła 15,5 tys. km, przy czym przyrost sieci wodociągowej w ostatnich latach ma tendencję malejącą (rok ,8 km, rok ,7 km, a w roku ,4 km). 44

45 Od kilku lata obserwuje się rozwój sieci kanalizacyjnej. Jednak dopiero w roku 2001 po raz pierwszy przyrost sieci kanalizacyjnej był większy od przyrostu sieci wodociągowej. W roku 2004 sieć kanalizacyjna wyniosła 6479 km. Tym samym stosunek sieci kanalizacyjnej do wodociągowej wyniósł 41,7%, a w roku 1999 wynosił zaledwie 28%. W roku 2004 odsetek mieszkańców korzystających z sieci kanalizacyjnej na wsi wyniósł 13,7%, a w miastach 81,8%. Postępuje wzrost ilości oczyszczalni komunalnych: ze 171 w roku 1999 do 227 w 2004 r. Na przestrzeni ostatnich lat zwiększył się odsetek ludności obsługiwanej przez komunalne oczyszczalnie ścieków, co jest pozytywnym symptomem w zakresie ochrony wód. W 1999 r. wynosił on 45,3%, natomiast w 2004 r. wzrósł do 51,1% ogółu ludności. Jednak inwestycje w infrastrukturę ochrony środowiska, szczególnie intensywne w ostatnich latach, nie były w stanie wyeliminować wieloletnich zaniedbań w tym zakresie, co ma odzwierciedlenie szczególnie w niezadowalającej jakości wód. Rysunek 19. Ludność obsługiwana przez oczyszczalnie ścieków Diagnoza stanu systemów zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków pozwoliła jednak na zidentyfikowanie problemów wynikających z aktualnego stanu tych systemów. Są to następujące problemy: zdegradowane jakościowo zasoby łatwo dostępnych płytkich wód podziemnych, na których bazują indywidualne i grupowe ujęcia na wsiach, zdegradowane jakościowo zasoby wód rzeki Wisły, co uniemoŝliwia jej wykorzystanie dla potrzeb zaopatrzenia ludności w wodę, 45

46 małe zasoby bardzo dobrych jakościowo wód powierzchniowych, co ogranicza ich wykorzystanie dla potrzeb większych wodociągów komunalnych, nie respektowanie wymagań ochronnych wynikających z ustaleń stref ochronnych powierzchniowych ujęć wodociągowych, duŝe rozproszenie zabudowy w terenach podgórskich i górskich, co utrudnia lub wręcz uniemoŝliwia zwodociągowanie i skanalizowanie tych terenów, w dalszym ciągu duŝa dysproporcja pomiędzy stopniem zwodociągowania a skanalizowania obszarów, szczególnie wiejskich, co powoduje znaczne zagroŝenie dla wód powierzchniowych oraz płytkich wód podziemnych, duŝy udział starej sieci wodociągowej (około 100-letniej) oraz sieci budowanej w latach powojennych o złym stanie technicznym, co powoduje jej duŝą awaryjność, a w konsekwencji straty wody, duŝy udział starej i zniszczonej sieci kanalizacyjnej w miastach, co powoduje zagroŝenie dla wód gruntowych, kanalizacja ogólnospławna w duŝych miastach, która hydraulicznie przeciąŝona, powoduje ponadnormatywne zanieczyszczanie odbiorników zrzucanymi przez przelewy ściekami deszczowymi wraz ze ściekami sanitarnymi, brak lub przeciąŝone hydraulicznie sieci kanalizacji deszczowej, co przy deszczach nawalnych powoduje w miastach lokalne podtopienia, niska sprawność komunalnych oczyszczalni ścieków, w większości oczyszczalni ścieków nie rozwiązany problem gospodarki osadami, co zagraŝa środowisku gruntowo-wodnemu, niedociąŝenie istniejących oczyszczalni ścieków głównie komunalnych, Do podstawowych działań strategicznych w zakresie gospodarki wodno ściekowej naleŝy zaliczyć: porządkowanie gospodarki wodno-ściekowej w ujęciu zlewniowym w ramach kompleksowych programów ochrony dorzeczy najwaŝniejszych rzek, przywracanie rzekom ponadnormatywnie zanieczyszczonym perspektywicznych (docelowych) klas czystości wód poprzez zmniejszenie ilości ścieków odprowadzanych bez oczyszczania oraz ograniczenie dopływu zanieczyszczeń z terenu woj. śląskiego i Słowacji, zmniejszenie wodochłonności zakładów przemysłowych i energetyki, kompleksowa ochrona zasobów, jakości wód, a takŝe koryt oraz obrzeŝy rzek i potoków przepływających przez obszary o wysokich walorach przyrodniczych, 46

47 zwiększenie naturalnej retencyjności i ochrona terenów źródliskowych oraz górnych biegów rzek karpackich Gospodarka odpadami W 2004 roku, w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej powstało łącznie ok. 9701,2 tys. Mg odpadów, z czego: odpady niebezpieczne - stanowiły 4,9% tj. 473,3 tys. Mg, inne niŝ niebezpieczne - 95,1% tj ,9 tys. Mg. Gospodarkę odpadami w województwie małopolskim w roku 2004, podobnie jak w latach poprzednich, cechuje wysoki stopień gospodarczego wykorzystania odpadów przemysłowych oraz nadal nieuporządkowana gospodarka odpadami komunalnymi z niskim stopniem segregacji i odzysku odpadów. Niepokojącymi zjawiskami w zakresie gospodarki odpadami są: systematyczne w ciągu ostatnich 6 lat obniŝanie się ilości zebranych odpadów komunalnych, po okresie stałego systematycznego spadku ilości wytwarzanych odpadów przemysłowych w latach , od 2003 roku zanotowano wzrost ilości wytwarzanych odpadów przemysłowych, obserwowany jest systematyczny wzrost ilości wytwarzanych osadów ściekowych, bardzo niski pozostaje nadal poziom odzyskiwanych surowców wtórnych w całkowitym strumieniu odpadów komunalnych (poniŝej 6 %), obserwowany jest bardzo niski poziom powierzchni składowisk odpadów komunalnych zrekultywowanych w ciągu roku, bardzo wyraźnie spada powierzchnia składowisk odpadów przemysłowych zrekultywowanych w ciągu roku Hałas W świetle przeprowadzonych przez krakowski WIOŚ badań i analiz akustycznych naleŝy stwierdzić, iŝ coraz większe zagroŝenie dla środowiska stanowi hałas komunikacyjny, zwłaszcza od pojazdów poruszających się po drogach, np. równowaŝny poziom dźwięku dla drogi E40 w Wojniczu 77,3 db (dopuszczalny poziom 60dB). Ponadnormatywne oddziaływania hałasu przemysłowego i komunalnego skupiają się głównie wokół małych zakładów rzemieślniczych i usługowych oraz zyskujących coraz większą popularność instalacji wentylacyjnoklimatyzacyjnych z pomieszczeń handlowych, biurowych, usługowych oraz lokali rozrywkowych. 47

48 Rysunek 20. NatęŜenie ruchu na drogach krajowych i wojewódzkich Główny problem dotyczy nie tyle zapewnienia ochrony akustycznej przed oddziaływaniami nowych obiektów (inwestycji), co obiektów istniejących w tym przede wszystkim dróg krajowych, wojewódzkich i gminnych Ochrona przeciwpowodziowa Istniejące środki ochrony przeciwpowodziowej województwa nie stanowią wystarczającego zabezpieczenia przed powodzią. W zakresie środków ochrony czynnej dotychczas nie rozwinięto dostatecznie róŝnych form retencji powierzchniowej. Braki w tym względzie dotyczą zarówno środków technicznych: duŝych zbiorników retencyjnych niedobór retencji powodziowej ocenia się tutaj na ok. 100 mln m 3, małych zbiorników retencyjnych, retencji polderowej i gospodarczej, jak i środków nietechnicznych: rozwoju terenów zielonych, w tym kompleksów leśnych, metod agrotechnicznych w rolnictwie sprzyjających retencji wód. 48

49 Rysunek 21. Infrastruktura hydrotechniczna i przeciwpowodziowa Rysunek 22. Strefy zagroŝenia powodziowego 49

50 Rysunek 23. Obszary o duŝej erozji wodnej 4.7 Dziedzictwo kulturowe Turystyka i przemysł kulturowy Turystyka jest jedną z najwaŝniejszych części gospodarki regionalnej Małopolski. MoŜna ją zaliczyć zarówno do sektorów tradycyjnie rozwijających się na obszarze województwa od wielu lat, jak i jednocześnie do sektorów tzw. regionalnej szansy, a więc takich, których rozwój niesie największy potencjał pozytywnej zmiany. O atrakcyjności turystycznej województwa decyduje bogate materialnie i symbolicznie dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze, stanowiące podstawę rozwoju turystyki całorocznej. Bogate i zróŝnicowane zasoby wód mineralnych, tworzące ponad ¼ zasobów krajowych, są podstawą rozwoju lecznictwa sanatoryjnego, skoncentrowanego w południowej części województwa. Małopolska posiada rozbudowaną bazę turystyczną i sanatoryjną, o zróŝnicowanym, często niespełniającym obecnych wymagań standardzie. Województwo zajmuje 3 miejsce w kraju (po woj. zachodniopomorskim i pomorskim) pod względem wielkości bazy noclegowej (873 obiekty, 65 tys. miejsc, tj. 11,2% miejsc w kraju) oraz drugim (po woj. zachodniopomorskim) w ilości udzielonych noclegów (7 mln, tj. 15,2%). Znaczący jest udział turystyki zagranicznej 18,4% udzielonych noclegów turystom zagranicznym w Polsce. 50

51 W roku 2004 do Małopolski przyjechało ok. 9,1 mln gości, a wpływy z ich obsługi wyniosły szacunkowo ok. 3,3 mld zł. Małopolska cieszy się coraz większym uznaniem wśród turystów zarówno krajowych jak i zagranicznych. W roku 2004 przyjechało ich do regionu o 26,66% więcej (o 6,9 punktów procentowych), niŝ w roku poprzednim. Ruch turystyczny w 2004 roku (wg Małopolskiej Organizacji Turystycznej) przedstawiał się następująco: odwiedzający ogółem - 9,1 mln turyści - 7,2 mln turyści nocujący w regionie - 3,15 mln turyści zagraniczni nocujący w Małopolsce - 1,125 mln. Rysunek 24. Obszary kulturowe Bogate dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze, będące podstawą atrakcyjności turystycznej, plasuje Małopolskę na jednym z wiodących miejsc w kraju. W regionie znajduje się 55,3 tys. zespołów zabytkowych i obiektów nieruchomych, przy czym 3 tys. obiektów wpisanych zostało do wojewódzkiego rejestru zabytków. Na Światowej Liście Dziedzictwa UNESCO znajduje się 8 (z 16 w Polsce) zespołów i obiektów zabytkowych Małopolski. Wiodące elementy atrakcyjności turystycznej regionu to nie tylko dziedzictwo materialne, historyczne i symboliczne Krakowa i okolic (Kopalnia Soli w Wieliczce, Obóz Zagłady Auschwitz- Birkenau, Zespół klasztorno-pielgrzymkowy OO. Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej) i wyjątkowej urody zróŝnicowany krajobraz, przede wszystkim górski (Tatry, Pieniny), ale 51

52 równieŝ mniej znane miejsca i obiekty jak np. zabytkowa, liczna i unikalna w skali europejskiej architektura drewniana, zachowane cenne naturalne obszary przyrodnicze, w tym rozległe tereny leśne Beskidów i Gorców, wciąŝ Ŝywe w róŝnych częściach województwa rzemiosło lokalne, folklor i tradycyjna obyczajowość, a takŝe dziedzictwo grup narodowościowych i etnicznych. Zasoby muzeów małopolskich ocenia się na ponad 4 mln obiektów, co stanowi ok. 1/6 polskich zasobów muzealnych. Zabytki te znajdują się w zbiorach 105 muzeów i oddziałów muzealnych, co stanowi 15,5% muzeów w kraju. Najwięcej placówek muzealnych i największe zbiory muzealiów znajdują się w Krakowie, kolejne waŝne pod względem liczby placówek obszary województwa to powiat nowotarski (7), krakowski (5), wadowicki (5) oraz chrzanowski, tarnowski i tatrzański (4). Stan zabytków w województwie jest zróŝnicowany. Stosunkowo dobrze zachowane są zespoły sakralne i budowle uŝyteczności publicznej (odpowiednio 842 i 293 obiektów). Najbardziej zaniedbane i w złym stanie są zabytkowe obiekty mieszkalne w miastach i miasteczkach (1377 obiektów), zespoły dworsko-pałacowe ( obiektów), zespoły zabytkowej zieleni (388 obiektów). RównieŜ w złym stanie i zazwyczaj niezagospodarowane pozostają zabytki przemysłu, techniki i sztuki inŝynierskiej. Infrastruktura słuŝąca działalności kulturalnej obejmuje obiekty i zespoły obiektów naleŝących do blisko 1500 instytucji kultury (m.in. muzea, biblioteki, teatry i instytucje muzyczne, kina, domy i centra kultury, galerie sztuki). Bazę infrastrukturalną uzupełniają obiekty zajmowane przez kilkaset organizacji pozarządowych sektora kultury oraz podmioty gospodarcze działające w obszarze przemysłu czasu wolnego. Rysunek 25. Miejsca noclegowe (stan w dniu 31. VII r.). Źródło: Opracowanie GUS w Krakowie Turystyka w Województwie Małopolskim w

53 4.7.2 Sytuacja obszarów wiejskich Na obszarach wiejskich województwa zamieszkuje 1638,6 tys. osób, tj. 11,1% ludności wiejskiej Polski. Wyjątkowo wysoki poziom zaludnienia 119 osób/km 2 (średnia krajowa 50 osób/km 2 ), przy znacznym rozproszeniu osadnictwa stwarza wysoką presję na jakość zasobów środowiska i jest przyczyną wysokich kosztów infrastruktury technicznej. Ludność wsi cechuje znaczny przyrost - w latach wzrost o 2,5%. Jest on efektem zarówno dodatniego przyrostu naturalnego, jak i dodatniego salda migracji. Na terenach wiejskich, pomimo znacznego spadku do 2003 r. i niewielkiego wzrostu w roku 2004, przyrost naturalny pozostawał dość wysoki (3680 osób, tj. 2,2 ). Wzrost przyrostu w roku 2004 nastąpił jedynie w wyniku obniŝenia poziomu zgonów (o 219 mniej niŝ w 2003 r., tj. o 1,5%). Dynamika urodzeń pozostawała nadal w tendencji spadkowej, chociaŝ jej tempo wyraźnie osłabło (99,4% w stosunku do roku 2003, wobec 96,9% rok wcześniej). Poziom wykształcenia ludności wiejskiej jest znacznie niŝszy od ludności miast. Wykształcenie wyŝsze posiadało 4,4% mieszkańców, średnie 23,7%, zasadnicze zawodowe 32,2% a podstawowe aŝ 35,9%. Występuje jednak dynamiczny proces uzupełniania wykształcenia w latach ludność z wykształceniem wyŝszym wzrosła o 151%, a średnim i policealnym o 96%. Wystąpił drastyczny spadek aktywności zawodowej ludności wiejskiej. W latach liczba zawodowo czynnych zmniejszyła się z 839,7 663,8 tys. osób, tj. o 20,9%, przy równoczesnym wzroście ludności powyŝej 15 lat o 14,1%. Spowodowało to zmniejszenie się wskaźnika aktywności zawodowej z 77,1% do 55%. Wzrósł znacząco udział biernych zawodowo na 100 osób biernych zawodowo przypadało 122 osoby aktywne, podczas gdy w roku 1988 relacja ta wynosiła 337. Przyrost ludności biernej zawodowo był jednym z najwyŝszych w kraju (po woj. podkarpackim i świętokrzyskim). Aktywność ekonomiczna mieszkańców wsi była wyraźnie zróŝnicowana regionalnie. WyŜszą aktywność zawodową przejawiała ludność obszarów zdecydowanie rolniczych (powiat proszowicki 61%, miechowski 58%), niŝszą aktywnością charakteryzowały się obszary południowe (powiat suski, gorlicki, tatrzański) oraz zachodnie (pow. chrzanowski, oświęcimski). Struktura agrarna jest wyjątkowo niekorzystna, dominują gospodarstwa małe o średniej wielkości 2,6 ha (kraj 6,6ha), z duŝym rozproszeniem gruntów, zwłaszcza w części południowej. Poza częścią północną województwa niekorzystne są równieŝ przyrodnicze uwarunkowania rozwoju rolnictwa. 53

54 Rysunek 26. Średnia powierzchnia uŝytków rolnych w gospodarstwie. Źródło: Raport z wyników Powszechnego Spisu Rolnego 2002 r. W 2002 roku liczba pracujących mieszkańców wsi wynosiła 544,9 tys., tj. 45,2% ludności wiejskiej w wieku powyŝej 15 lat. Zdecydowanie niŝszy wskaźnik zatrudnienia występuje wśród kobiet 39,2%, niŝ męŝczyzn 51,3%. Udział ten jest zbieŝny ze średnim poziomem w kraju. Wśród pracujących mieszkańców wsi 32,7% pracowało w rolnictwie (w kraju 26,7%). Wskaźnik pracujących w rolnictwie, pomimo dynamicznego spadku w ostatnich latach (z 54,4), był nadal bardzo wysoki i wynosił 23,4 osoby na 100 ha UR. Jednak dochód z pracy w rolnictwie stanowił podstawę utrzymania jedynie dla 6,8% posiadających własne źródło utrzymania. W roku 1988 wskaźnik ten wynosił 17,4%. Wzrastające aspiracje ludności, szczególnie edukacyjne, wpływają na zintensyfikowanie procesu uzupełniania i modernizacji bazy materialnej społecznej infrastruktury lokalnej. Dotyczy to głównie obiektów edukacji na poziomie podstawowym oraz wyposaŝenia w infrastrukturę sportową (hale i sale gimnastyczne). Wymiana bazy następuje w okresie występującego i prognozowanego spadku liczby dzieci. Powoduje to wyraźną poprawę standardów nauczania: na 1 pdn. przypada 14 uczniów w szkołach podstawowych i 24 w gimnazjach, przyczyniając się równocześnie do ponoszenia przez gminy wysokich kosztów związanych z edukacją. Występują natomiast wyraźne braki w wyposaŝeniu w przedszkola, które powinny być miejscem wyrównywania szans wśród dzieci wiejskich. Jedynie 39% dzieci w wieku 3-6 lat objęte jest opieką przedszkolną (w mieście 72%). Ze wzrostem ludności wiejskiej, a szczególnie z procesem migracji, skorelowany jest dynamiczny rozwój ruchu budowlanego na obszarach wiejskich. W roku 2003 oddano do uŝytku 54

55 ponad 14 tys. mieszkań, tj. 8,8 mieszkań na 1000 ludności. Jest to najwyŝszy wskaźnik w skali kraju średni 4,7. Nastąpił ponad 3-krotny przyrost w porównaniu z rokiem poprzednim. Powodem mogło być działanie niektórych inwestorów, którzy zgłosili do uŝytkowania budynki ukończone i zasiedlone w poprzednich latach, by w ten sposób skorzystać z ulgi budowlanej. Pomimo znaczących inwestycji w infrastrukturę techniczną gmin wiejskich występują duŝe dysproporcje pomiędzy miastem a wsią. Ludność korzystająca z wodociągu stanowiła 52,4% ludności wsi (w miastach 90,5%), z gazu sieciowego 52,3% (w miastach 84,3%), z kanalizacji 13,7% (w miastach 81,8%). Znacznie niŝsza była równieŝ ilość odpadów zebranych z gospodarstw domowych, stanowiąca 1/3 ilości zebranej w miastach (przy porównywalnej liczbie ludności). Gorsza jest równieŝ dostępność komunikacyjna części obszarów wiejskich, szczególnie na południu województwa oraz wyposaŝenie i jakość mediów, np. energia elektryczna, gaz. DuŜe rozproszenie osadnictwa przy niskim wyposaŝeniu w infrastrukturę ochrony środowiska (kanalizacje, oczyszczalnie ścieków, zbiórka odpadów) wpływa niekorzystnie na zasoby środowiska i jakość przestrzeni wiejskiej. 4.8 Rozwój transportu lotniczego w województwie małopolskim Przewozy lotnicze oraz infrastruktura lotnicza na świecie i w Europie Transport lotniczy wykazuje ciągła, niezwykle intensywną dynamikę rozwoju. Na rysunku 1 pokazano światowy wzrost przewozów, wyraŝony w pasaŝero-kilometrach, począwszy od 1970 roku. 2,5 Rysunek 1. Praca przewozowa w transporcie lotniczym na świecie (na podstawie "Aviation year by year", ATV oraz ACI - dane źródłowe i linia trendu) [10^12 pasaŝero-mil] 2,0 1,5 1,0 0,5 0, rok dane źródłowe Wykł. (dane źródłowe) 55

56 Linia trendu jest nieliniowa. Jak widać tzw. pierwsza wojna w Zatoce (po napaści Iraku na Kuwejt w 1991 roku) spowodowała o wiele głębszy i bardziej długotrwały spadek przewozów niŝ wydarzenia World Trade Centre we wrześniu Rysunek 2. Udział kontynentów w ruchu lotniczym [2005, na podstawie ACI, całkowita liczba 4,19 mld pass.] EUROPA 31% AMERYKA PÓŁNOCNA 36% AZJA, AUSTRALIA I PACYFIK 21% AFRYKA 3% AMERYKA POŁUDNIOWA 9% Obecnie obserwujemy dalszy wzrost przewozów, przy czym udział poszczególnych kontynentów jest nierównomierny, co pokazano na rys. 2. Dominują wyraźnie 2 kontynenty: Ameryka Północna i Europa, na których przewozi się 2/3 ogółu pasaŝerów na świecie. Biorąc pod uwagę fakt, Ŝe tylko ludność Azji stanowi około 60% populacji, a ludność Ameryki Północnej i Europy nie przekracza 20% populacji, dysproporcja kontynentalna w transporcie lotniczym jest znacząca i niestety stale się zwiększa. Na świecie znajduje się obecnie ponad 10 tysięcy lotnisk cywilnych (lub takich, na których oprócz działalności wojskowej prowadzi się równieŝ regularne przewozy pasaŝerskie, np. Kraków-Balice), których dane są przekazywane do odpowiednich organizacji międzynarodowych (takich jak np. Airport Council International) i stale aktualizowane. Ocenia się, Ŝe istnieje oprócz tego kilka tysięcy innych lotnisk. Ponadto istnieje wiele lotnisk wojskowych, które z uwagi na istotne zwiększenie zasięgu samolotów nie prowadzą Ŝadnej działalności. W pierwszej 30 największych portów świata znajduje się aŝ 17 portów północnoamerykańskich, przy czym w 10 największych są takŝe 4 europejskie (rys.3). 56

57 Rys.3. Przewozy w 10 największych portach lotniczych swiata (2005) [mln pasaŝerów] ATLANTA CHICAGO LONDON (HTR) TOKYO LOS ANGELES DALLAS PARIS (CDG) FRANKFURT AMSTERDAM LAS VEGAS Charakterystycznym jest tutaj fakt, Ŝe Atlanta, Chicago, Londyn (Heathrow) oraz Tokio to porty lotnicze, których dominacja utrzymuje się od wielu lat (por. rys. 4). Z punktu widzenia Europy istotny jest tu fakt, Ŝe oprócz lotniska Heathrow w Londynie istnieją jeszcze 3 inne lotniska, z których w ciągu roku korzysta istotna liczba pasaŝerów. Są to: Gatwick: 32,8 mln pasaŝerów (2005); Stansted: 22,0 mln pasaŝerów (2005); Luton: 9,1 mln pasaŝerów (2005). co daje łączną liczbę pasaŝerów na poziomie 130 mln. mln pasaŝerów Rys.4. Liczba pasaŝerów na wybranych lotniskach świata (2 największe lotniska oraz inne - na podstawie AIRPORTS COUNCIL INTERNATIONAL) rok ATLANTA CHICAGO LONDON TOKYO PARIS SYDNEY Tak więc Londyn jeśli chodzi o przewozy lotnicze w Europie jest największym miastem i to zarówno w klasyfikacji portów lotniczych (lotnisko Heathrow jest 3 portem na świecie od wielu lat), jak i ogólnej liczby pasaŝerów, korzystających z londyńskich lotnisk (ponad 130 mln pasaŝerów w roku 2005, ponad 11 razy więcej niŝ na wszystkich lotniskach w Polsce!). 57

58 Lepiej opisujące poszczególne kraje wskaźniki rozwoju transportu lotniczego moŝna uzyskać określając liczbę pasaŝerów odniesioną do liczby mieszkańców danego kraju. Te wskaźniki pokazano na rys. 5, gdzie widać raŝące dysproporcje: z jednej strony mamy przodujące kraje, takie jak: Norwegia, Dania, Hiszpania i Szwajcaria, gdzie liczba podróŝy w roku, przypadająca na mieszkańca kształtuje się na poziomie 3,6-3,9; z drugiej strony takie kraje jak Polska, Litwa, Rumunia i Słowacje, gdzie wskaźnik ten jest na poziomie 0,1-0,2, a więc razy mniej!! Niestety faktu tego nie da wyjaśnić jak to zwykle się czyni zamoŝnością. ZauwaŜmy bowiem, Ŝe np. Czechy, przy PNB na mieszkańca wyŝszym od Polski 1,36 razy, mają wskaźnik podróŝy na mieszkańca aŝ prawie 4 razy wyŝszy. ZaleŜność jednostkowego PNB od jednostkowego wskaźnika podróŝy lotniczych pokazuje rys. 6 i 7. Siła tego związku, mierzona kwadratem współczynnika korelacji, jest jeśli wziąć pod uwagę wszystkie kraje, pokazane na rys.5 na poziomie 75% (rys.6), natomiast biorąc pod uwagę kraje byłego bloku wschodniego na poziomie zaledwie 50% (rys.7). Rys. 5. Ruch lotniczy w Europie w 2004r. pasaŝerów / liczbę mieszkańców 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 Norwegia Szwecja Finlandia Francja Holandia Niemcy Dania Polska Estonia Czechy Belgia Państwo Litwa Austria Węgry Rumunia Portugalia Hiszpania Szwajcaria Włochy Słowacja Grecja Rys. 6. Wpływ PKB na jednego mieszkańca na liczbę pasaŝerów w lotnictwie, odniesioną do liczby mieszkańców (Europa, rok 2004) pasaŝerów / liczbę mieszkańców ESP FRA POL y = 0,0975x + 0,0314 R 2 = 0, PKP na osobę [tys. USD] SUI dane rzeczywiste Liniowy (dane rzeczywiste) 58

59 Rys.7 Wpływ PKB na mieszkańca na liczbę pasaŝerów w lotnictwie, odniesioną do liczby mieszkańców (Europa Srodkowa, 2004) pasaŝerów / liczbę mieszkańców 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0 y = 0,0877x - 0,0503 R 2 = 0,5007 PL PKB na mieszkańca dane rzeczywiste Liniowy (dane rzeczywiste) Tak więc w pewnym przybliŝeniu moŝna stwierdzić, Ŝe w odniesieniu do nowych członków UE o częstości podróŝy lotniczych tylko w 50% decyduje zamoŝność, a w 50% - inne czynniki, w tym historyczne, socjologiczne, itd. Znamienny jest tu fakt, Ŝe transport lotniczy w Polsce jest pomimo burzliwego rozwoju na bardzo niskim poziomie Przewozy lotnicze w Polsce Jak pokazaliśmy w rozwaŝaniach, dotyczących transportu lotniczego na tle Europy, a zwłaszcza na tle innych krajów byłego bloku wschodniego, Polska jest na bardzo niskim etapie rozwoju. Tym niemniej dynamika wzrostu przewozów jest niezwykle wysoka. Na rys. 8 pokazano wzrost przewozów regularnych (rozkładowych, bez czarterów) w okresie Rys. 8. Wzrost regularnych przewozów lotniczych w Polsce (na podstawie danych ULC) mln pasaŝerów rok 59

60 Widać wyraźny wzrost przewozów począwszy od 2003/2004, a zwłaszcza 2005/2006, co jest efektem wejścia do UE, a szczególnie wprowadzenia polityki tzw. otwartego nieba, co spowodowało lawinowy wzrost przewozów w segmencie tzw. tanich przewoźników. Na rys. 9. przedstawiono prognozy rozwoju transportu lotniczego w Polsce do roku 2030 (na podstawie danych Urzędu Lotnictwa Cywilnego, 2006). Rys.9. Wzrost przewozów lotniczych w Polsce (na podstawie danych ULC, 2006) ,8 mln pasaŝerów ,3 30,4 41,5 51, , rok Cechą charakterystyczną jest ciągły wzrost udziału portów regionalnych w stosunku do portu centralnego w Warszawie. Dynamikę wzrostu udziału portów regionalnych w ostatnich kilku latach przedstawia rys. 10. Rys.10. Udział portów regionalnych w transporcie lotniczym w Polsce (na podstawie danych ULC, 2006) [procent] rok 60

61 Według prognoz juŝ w roku 2007 udział portów regionalnych w ruchu lotniczym przekroczy 50%. Tym samym porty regionalne przejmą ponad połowę ruchu lotniczego. Drugim po Warszawie portem lotniczym w Polsce, a pierwszym portem regionalnym, jest MPL Kraków Balice. Udział tego portu w całym transporcie lotniczym w 2006 roku przekroczył 15% (około 2,4 mln pasaŝerów). Charakterystycznym jest tutaj równie dynamiczny rozwój bliskiego portu Katowice Pyrzowice. W roku 2006 w Warszawie obsłuŝono około 8 mln pasaŝerów, a w obu bliskich portach łącznie (tzn. MPL Kraków Balice i MPL Katowice Pyrzowice) prawie 4 mln! Nie sprawdziły się zatem prognozy co do moŝliwości intensywnego rozwoju dwóch blisko połoŝonych portów lotniczych moŝe bliskość i walka o pasaŝera słuŝy obu portom? Transport lotniczy w województwie małopolskim Przejdźmy teraz do opisu aktualnej sytuacji MPL Balice i perspektyw rozwoju. Obecnie mamy regularne połączenia lotnicze z 41 portami lotniczymi, a w tym np. z 3 lotniskami w Londynie, 2 w ParyŜu i Rzymie (rys. 11). Rozkład tych portów nie jest regularny. Rys.11. Bezpośrednie, regularne połączenia z MPL Kraków Balice (styczeń źródło: I tak mamy: 2 lotniska w Polsce (Warszawa i Gdańsk); 2 połączenia pozaeuropejskie (Chicago i Tel Aviw); 9 połączeń z miastami Wielkiej Brytanii (w tym 3 lotniska w Londynie); 6 połączeń z miastami niemieckimi (w tym 2 lotniska we Frankfurcie); 5 połączeń z miastami włoskimi (w tym 2 lotniska w Rzymie); 3 połączenia z miastami w Irlandii; pozostałe połączenia głównie ze stolicami krajów europejskich (nie ma tu np. Berlina, bo było nierentowne, nie ma teŝ Madrytu (12 port na świecie), a jest Barcelona i Malaga). 61

62 Zobaczmy teraz jaka jest dostępność Krakowa z duŝych hubów europejskich. Obecnie mamy: 1. Frankfurt: 14 połączeń/tydzień; 2. Monachium; 21 połączeń/tydzień; 3. Amsterdam: 4 połączenia/tydzień. Z innych waŝnych portów europejskich mamy: 32 połączenia/tydzień z Londynem, ale Ŝadnego w podstawowym hubem, tzn. portem Heathrow; zaledwie 7 połączeń/tydzień z głównym portem paryskim, tzn. lotniskiem CDG; tylko 3 z Kopenhagą (główny hub skandynawski). Wynika stąd, Ŝe dobrą dostępność ma Kraków z 2 podstawowych hubów niemieckich. Zachodzi zatem potrzeba: 1. Rozwoju bezpośrednich połączeń Krakowa z innymi miastami europejskimi (głównie Europy wschodniej i południowej - por. białe plamy na rys. 11), a takŝe pozaeuropejskimi (np. z Chinami, Indiami); 2. Poprawa dostępności Krakowa z hubami europejskimi (takŝe spoza Niemiec, np. Amsterdam, ParyŜ, Kopenhaga, Madryt). Jeśli rozwaŝamy rozwój dostępności Krakowa droga lotniczą nie sposób nie wspomnieć o rozwoju terminala pasaŝerskiego i systemu obsługi pasaŝera, a takŝe rozbudowy płyty postojowej i w niedalekim terminie, do 10 lat takŝe budowie 2. drogi startowej i przedłuŝeniu obecnej. Te inwestycje są obecnie częściowo wykonywane, a częściowo szczegółowo analizowane i planowane. Istotne jest takŝe dokończenie prac, związanych z doprowadzeniem drogi szynowej do terminala. Chodzi o budowę stacji końcowej Kraków Balice, a takŝe wykonanie modernizacji bocznicy z Krakowa Mydlnik do terminala. Zestawienie niezbędnych do wykonania prac znajduje się w opracowaniu Politechniki Krakowskiej (Studium opłacalności podwyŝszenia prędkości na odcinku Kraków Mydlniki Kraków Balice, Praca zbiorowa, Kraków 2006 na prawach rękopisu). W odniesieniu do innych lotnisk w województwie małopolskim naleŝy stwierdzić, Ŝe: 1. Istnieje wiele prac studialnych, dotyczących rozbudowy lotnisk lokalnych w Nowym Targu, Pobiedniku, a takŝe w okolicach Nowego Sącza (autorzy nie znają dobrego opracowania, dotyczącego lotniska w Łososinie, a takŝe przywrócenia funkcjonowania lotniska w Krakowie CzyŜynach); 2. Prace te wymagają weryfikacji i generalnego opracowania studialnego, dotyczącego rozwoju transportu lotniczego w województwie małopolskim. 62

63 4.9 Rozwój transportu drogowego w województwie małopolskim Infrastruktura transportu drogowego na świecie i w Europie Całkowita długość sieci drogowej na świecie wynosi około 24,5 mln km, a rozkład długości na poszczególnych kontynentach przedstawia rys.12. NajdłuŜsza sieć dróg samochodowych jest w Ameryce Północnej, natomiast na drugim miejscu nie jest Europa, lecz Azja. Tak więc dysproporcja pomiędzy kontynentami jest w tym przypadku nieco mniejsza niŝ w przypadku przewozów lotniczych. długość całkowita [mln km] Drogi samochodowe na kontynentach (źródło: " Railway System" wyd. Jane's 2001; "Przeglądowy Atlas Świata" wyd Ameryka Północna Ameryka Południowa Forga, Kraków 2000) Azja Afryka Europa (z Rosją) Australia&Oceania W Europie (wraz z Rosją) znajduje się około 4,6 mln kilometrów dróg, co stanowi ponad 30% ogólnej długości dróg na świecie. Biorąc pod uwagę fakt, Ŝe Europę zamieszkuje około 11% ogółu populacji, całkowitą długość dróg na starym kontynencie naleŝy uznać za zadowalającą, choć jak wiadomo gęstość dróg w poszczególnych krajach nie jest równomierna. Podstawowym celem ciągłej rozbudowy i modernizacji sieci drogowej w Europie jest wzrost bezpieczeństwa ruchu oraz poprawa dostępności. NaleŜy jednak zauwaŝyć tendencję ograniczania dostępności centrów miast i rejonów atrakcyjnych przyrodniczo dla samochodów osobowych ta tendencja jest w bardzo małym stopniu realizowana w Polsce, choć działania, mające na celu poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego są istotne. Zestawmy następujące dane (na podstawie 1. W 1989 roku odnotowano wypadków, przy czym liczba samochodów osobowych wynosiła 8,9 mln, co daje wskaźnik 5206 wypadków/ 1 milion pojazdów; 2. W roku 2006 odnotowano wypadków, przy liczbie zarejestrowanych samochodów osobowych około 17 mln, co daje wskaźnik 2753 wypadki/ 1 mln pojazdów, a więc prawie dwukrotnie mniej. 63

Wykaz obszarów Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 w województwie małopolskim

Wykaz obszarów Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 w województwie małopolskim Stan na 01.10.2007 Wykaz obszarów Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 w województwie małopolskim L.p. Kamienica, Mszana Dolna, Niedźwiedź,, Gorczański Park dnia 21.07.2004 r. w sprawie obszarów

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 12 415 60 11 Internet: http://www.stat.gov.pl/krak Informacja sygnalna - Nr 4 Data opracowania

Bardziej szczegółowo

BUDŻETY JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO W 2004 R.

BUDŻETY JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO W 2004 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - wrzesień 2005 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. (0-12) 415-38-84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr

Bardziej szczegółowo

Struktura przyjazdów do Małopolski turystów z Polski

Struktura przyjazdów do Małopolski turystów z Polski TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM Ruch Turystyczny w Małopolsce Województwo Małopolskie ze względu na swoje walory przyrodnicze, zróżnicowaną rzeźbę terenu oraz bogactwo kulturowe jest terenem szczególnie

Bardziej szczegółowo

Fundusze Europejskie. Strategia zmiany. Marek Sowa. Członek Zarządu Województwa Małopolskiego. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1

Fundusze Europejskie. Strategia zmiany. Marek Sowa. Członek Zarządu Województwa Małopolskiego. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1 Fundusze Europejskie Strategia zmiany Marek Sowa Członek Zarządu Województwa Małopolskiego Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1 Cele programu regionalnego: wzmocnienie pozycji konkurencyjnej

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE Spotkania konsultacyjne współfinansowane są przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, Europa inwestująca w obszary wiejskie w ramach działania 19 Wsparcie dla Rozwoju Lokalnego

Bardziej szczegółowo

Lista wniosków wybranych do dofinansowania w konkursie na wsparcie gmin w opracowaniu lub aktualizacji programów rewitalizacji

Lista wniosków wybranych do dofinansowania w konkursie na wsparcie gmin w opracowaniu lub aktualizacji programów rewitalizacji Lista wniosków wybranych do dofinansowania w konkursie na wsparcie gmin w opracowaniu lub aktualizacji programów rewitalizacji Lp. 1 4 Wietrzychowice Rewitalizacji dla Gminy 128 18 819,00 Wietrzychowice

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO SPIS TABLIC:

PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO SPIS TABLIC: SPIS TABLIC: Tablica 1 Prognoza demograficzna dla województwa pomorskiego na lata 2005 2030... 76 Tablica 2 UŜytki rolne w województwie pomorskim wg klas bonitacyjnych gleb w 2000 r.... 90 Tablica 3 Warunki

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

PODAś NA RYNKU PRACY ORAZ POZIOM BEZROBOCIA W POWIECIE CHRZANOWSKIM

PODAś NA RYNKU PRACY ORAZ POZIOM BEZROBOCIA W POWIECIE CHRZANOWSKIM PODAś NA RYNKU PRACY ORAZ POZIOM BEZROBOCIA W POWIECIE CHRZANOWSKIM I. Osoby pracujące Prognoza rozwoju rynku pracy powiatu chrzanowskiego od strony podaŝowej musi uwzględniać generalne tendencje, dotyczące

Bardziej szczegółowo

Kampania 2008/2009 r. Zostaw uśmiech w Małopolsce. 1% Twojego podatku dla lokalnych organizacji pożytku publicznego

Kampania 2008/2009 r. Zostaw uśmiech w Małopolsce. 1% Twojego podatku dla lokalnych organizacji pożytku publicznego Kampania 2008/2009 r. Zostaw uśmiech w Małopolsce. 1% Twojego podatku dla lokalnych organizacji pożytku publicznego 1. Charakterystyka Kampanii. Kampania miała na celu popularyzować i promować idę odpisu

Bardziej szczegółowo

Polska Republika Słowacka 2007 2013 Znaczenie dla regionów doświadczenia Małopolski Kraków, 22 kwietnia 2008 r. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Cele współpracy transgranicznej (Europejska

Bardziej szczegółowo

Powiat wadowicki. Położenie powiatu na terenie województwa małopolskiego. Gminy leżące na terenie powiatu. Ogólne informacje o powiecie

Powiat wadowicki. Położenie powiatu na terenie województwa małopolskiego. Gminy leżące na terenie powiatu. Ogólne informacje o powiecie Powiat wadowicki Położenie powiatu na terenie województwa małopolskiego Gminy leżące na terenie powiatu Ogólne informacje o powiecie Powiat zlokalizowany jest w południowo-zachodniej części województwa

Bardziej szczegółowo

POWIAT LIMANOWSKI. Powiat Limanowski

POWIAT LIMANOWSKI. Powiat Limanowski POWIAT LIMANOWSKI Cechy demograficzne Powiatu Obszar 952 km 2 Liczba mieszkańców 120,1 tys. Gęstość zaludnienia 126 osób/km 2 Zalesienie 41% Specyfika: - duży udział ludności w wieku przedprodukcyjnym

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE KONFERENCJA WOJEWÓDZKA nt. Wykorzystanie lokalnych wartości w rozwoju społeczno gospodarczym obszarów w wiejskich prof. nadzw. dr hab. Mirosław Boruszczak WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

Bardziej szczegółowo

LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA

LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA Pole C Gospodarstwo, kapitał, kreatywność, technologie LISTA WSKAŹNIKÓW OGÓLNYCH I ICH DEKOMPOZYCJA przygotowana przez Warszawa, 25 lipca 2005 r. Wstęp Niniejszy dokument prezentuje listę wskaźników ogólnych

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ Zrównoważony rozwój w strategii woj. wielkopolskiego wprowadzenie do części warsztatowej Patrycja Romaniuk, Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć Poznań, 04.03.2013 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ

Bardziej szczegółowo

Biuletyn WUP. www.wup-krakow.pl 1

Biuletyn WUP. www.wup-krakow.pl 1 Biuletyn WUP 2015 II kwartał 2015 www.wup-krakow.pl 1 Bezrobocie w Małopolsce w II kwartale 2015 roku Statystyka rynku pracy W drugim kwartale b.r. zaobserwowano dalszą poprawę sytuacji na rynku pracy.

Bardziej szczegółowo

ZASOBY MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2006 R.

ZASOBY MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2006 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - wrzesień 2007 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 38 84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr 19

Bardziej szczegółowo

Subregionalny Program Rozwoju do roku 2020 (Projekt)

Subregionalny Program Rozwoju do roku 2020 (Projekt) Subregionalny Program Rozwoju do roku 2020 (Projekt) Subregion tarnowski dr hab. Stanisław Sorys Wicemarszałek Województwa Małopolskiego SPR wprowadzenie Subregionalny Program Rozwoju do roku 2020: Jest

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE BUDŻETY JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO W 2005 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE BUDŻETY JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO W 2005 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - wrzesień 2006 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 38 84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr 18

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki.

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Efektem pierwszego etapu prac na Programem Rozwoju Miasta Łomża było powstanie analizy SWOT i

Bardziej szczegółowo

Propozycja listy projektów indywidualnych w ramach Działania 6.4 Inwestycje w produkty turystyczne o znaczeniu ponadregionalnym

Propozycja listy projektów indywidualnych w ramach Działania 6.4 Inwestycje w produkty turystyczne o znaczeniu ponadregionalnym Propozycja listy projektów indywidualnych w ramach Działania 6.4 Inwestycje w produkty turystyczne o znaczeniu ponadregionalnym Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013 Lp. Nazwa projektu

Bardziej szczegółowo

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Gminy Ustka Nr XV/162/2008 PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA ZIMOWISKA 2008 ROK RYS HISTORYCZNY Zimowiska to wieś w granicach sołectwa Grabno, połoŝona przy drodze krajowej

Bardziej szczegółowo

Organy administracyjne odpowiedzialne za wydawanie dowodów osobistych w województwie małopolskim

Organy administracyjne odpowiedzialne za wydawanie dowodów osobistych w województwie małopolskim Organy administracyjne odpowiedzialne za wydawanie dowodów osobistych w województwie małopolskim Kraków i powiat krakowski Kraków Świątniki Górne Mogilany Skawina Czernichów Wydział Spraw Administracyjnych

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 12 415 60 11 Internet: http://krakow.stat.gov.pl Opracowanie sygnalne Nr 7 lipiec 2015 r. BUDOWNICTWO

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA. www.leader5.org.pl

LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA. www.leader5.org.pl LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA www.leader5.org.pl Obszar LGD Turystyczna Podkowa obejmuje 5 gmin powiatu myślenickiego: Dobczyce, Pcim, Raciechowice, Siepraw i Wiśniowa. Obszar kształtem przypomina

Bardziej szczegółowo

Urząd Statystyczny w Krakowie

Urząd Statystyczny w Krakowie Województwo małopolskie jest jednym z mniejszych regionów Polski, za to czwartym pod względem liczby mieszkańców. Należy do największych w kraju ośrodków edukacji, kultury i turystyki. Jego południowa

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot

Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej

Bardziej szczegółowo

POLITYKA TRANSPORTOWA MIASTA KRAKOWA W KONTEKŚCIE KRAKOWSKIEGO OBSZARU MTEROPOLITALNEGO

POLITYKA TRANSPORTOWA MIASTA KRAKOWA W KONTEKŚCIE KRAKOWSKIEGO OBSZARU MTEROPOLITALNEGO POLITYKA TRANSPORTOWA MIASTA KRAKOWA W KONTEKŚCIE KRAKOWSKIEGO OBSZARU MTEROPOLITALNEGO Wizja rozwoju Krakowa KRAKÓW MIASTEM OBYWATELSKIM, ZAPEWNIAJĄCYM WYSOKĄ JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ-EUROPEJSKĄ

Bardziej szczegółowo

ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013

ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013 ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013 Jacek Woźniak Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM Kraków, 15 maja 2008 r. 2 Programy operacyjne Realizacja wspieranego projektu Poprawa efektywności

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 12 415 60 11 Internet: http://krakow.stat.gov.pl Opracowanie sygnalne Nr 3 Maj 2015 r. TURYSTYKA

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKOWANIA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2005 R.

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKOWANIA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2005 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - maj 2006 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 38 84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr 8 MIESZKANIA

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 38 84 Internet: http://www.stat.gov.pl/krak Informacja sygnalna - Nr 19 Data opracowania

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej Kierunki rozwoju do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem wiejskiej Katarzyna Sobierajska Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sportu i Turystyki Międzynarodowa Konferencja Perspektywy rozwoju i promocji

Bardziej szczegółowo

ZESTAW HIPOTEZ BADAWCZYCH DLA POTRZEB OPRACOWANIA KWESTIONARIUSZA BADAWCZEGO zad. 2.2

ZESTAW HIPOTEZ BADAWCZYCH DLA POTRZEB OPRACOWANIA KWESTIONARIUSZA BADAWCZEGO zad. 2.2 Obszar badawczy: INFRASTRUKTURA ZESTAW HIPOTEZ BADAWCZYCH DLA POTRZEB OPRACOWANIA KWESTIONARIUSZA BADAWCZEGO zad. 2.2 Autorzy: prof. dr hab. inŝ. Włodzimierz Czyczuła r hab. inŝ. arch. Wojciech Kosiński,

Bardziej szczegółowo

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKU W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2004 R.

MIESZKANIA ODDANE DO UŻYTKU W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2004 R. URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE Informacja sygnalna Data opracowania - maj 2005 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. (0-12) 415-38-84 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/krak Nr 8 MIESZKANIA

Bardziej szczegółowo

Perspektywa województwa podkarpackiego

Perspektywa województwa podkarpackiego Potencjalne tematy współpracy pomiędzy subregionem tarnowskim a ośrodkami województwa podkarpackiego: Mielcem i Dębicą Perspektywa województwa podkarpackiego Jerzy Rodzeń Dyrektor Departamentu Strategii

Bardziej szczegółowo

Biuletyn WUP. www.wup-krakow.pl 1

Biuletyn WUP. www.wup-krakow.pl 1 Biuletyn WUP 2014 III kwartał 2014 www.wup-krakow.pl 1 Bezrobocie w Małopolsce w III kwartale 2014 roku Statystyka rynku pracy W małopolskich urzędach pracy na koniec września 2014 zarejestrowane były

Bardziej szczegółowo

Biuletyn WUP. www.wup-krakow.pl 1

Biuletyn WUP. www.wup-krakow.pl 1 Biuletyn WUP 2015 III kwartał 2015 www.wup-krakow.pl 1 Bezrobocie w III kwartale 2015 roku Statystyka rynku pracy W trzecim kwartale b.r. obserwowano dalszą poprawę sytuacji na rynku pracy. Sukcesywnie

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r.

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r. MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne Podegrodzie, 22.02.2011 r. Cele ogólne LSR - przedsięwzięcia CEL OGÓLNY 1 Rozwój turystyki w oparciu o bogactwo przyrodnicze i kulturowe obszaru CELE

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU MIASTA TARNÓW 2020

STRATEGIA ROZWOJU MIASTA TARNÓW 2020 STRATEGIA ROZWOJU MIASTA TARNÓW 2020 ZAŁOśENIA SCHEMAT, marzec 2011 WIZJA TARNOWA 2020 miasto komfortu i rozwoju, pomnaŝające bogactwa 2 OBSZAR I ROZWÓJ GOSPODARCZY atrakcyjny inwestycyjnie, innowacyjny,

Bardziej szczegółowo

Człowiek najlepsza inwestycja

Człowiek najlepsza inwestycja Człowiek najlepsza inwestycja Samorząd województwa w kwestii starzejącego się społeczeństwa Małopolski Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego 1 Sytuacja osób starszych w Małopolsce 530 tys. osób

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla województwa podkarpackiego w latach 2007-2015

Fundusze unijne dla województwa podkarpackiego w latach 2007-2015 MINISTERSTWO ROZWOJU REGIONALNEGO www.mrr.gov.pl tel. 022 461 31 45 media@mrr.gov.pl faks 022 461 33 10 Fundusze unijne dla województwa podkarpackiego w latach 2007-2015 W latach 2007-2015 do województwa

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 60 11 Internet: http://www.stat.gov.pl/krak Informacja sygnalna - Nr 15 Data opracowania

Bardziej szczegółowo

Małopolska. Ogólne informacje o województwie

Małopolska. Ogólne informacje o województwie Małopolska Położenie województwa na terenie Polski Powiaty leżące na terenie województwa Ogólne informacje o województwie Województwo małopolskie zlokalizowane jest w południowej części Polski: od wschodu

Bardziej szczegółowo

Badanie ankietowe opinii społecznej dotyczące kierunków rozwoju, potrzeb społecznych i warunków życia w gminie Pokrzywnica

Badanie ankietowe opinii społecznej dotyczące kierunków rozwoju, potrzeb społecznych i warunków życia w gminie Pokrzywnica Badanie ankietowe opinii społecznej dotyczące kierunków rozwoju, potrzeb społecznych i warunków życia w gminie Pokrzywnica Szanowni Państwo! Ankieta, którą kierujemy do Państwa, jest istotną częścią prac

Bardziej szczegółowo

Wyzwania dla Małopolski. Janusz SEPIOŁ Marszałek Województwa Małopolskiego

Wyzwania dla Małopolski. Janusz SEPIOŁ Marszałek Województwa Małopolskiego Wyzwania dla Małopolski Janusz SEPIOŁ Marszałek Województwa Małopolskiego Co na drogach? 1. Autostrada A4 Kraków-Tarnów: Koszt ok.: 2 mld zł Planowane zakończenie - 2010 r. 2. Zakopianka Koszt ok.: 2 mld

Bardziej szczegółowo

analiza założeń do RPO woj. lubelskiego 2014+ Krzysztof Gorczyca, Lublin, 26.04.2013 Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu

analiza założeń do RPO woj. lubelskiego 2014+ Krzysztof Gorczyca, Lublin, 26.04.2013 Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Zagadnienia kluczowe dla zrównoważonego rozwoju w perspektywie wdrażania RPO dla województwa lubelskiego na lata 2014-2020 analiza założeń do RPO woj. lubelskiego 2014+ Krzysztof Gorczyca, Lublin, 26.04.2013

Bardziej szczegółowo

I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE

I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE I. OFERTA INWESTYCYJNA DLA OBSZARU FAŁKOWICE Załącznik 1 Oferta inwestycyjna jest przestawiona na podstawie istniejącego i obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miejscowości

Bardziej szczegółowo

Harmonogram realizacji operacji

Harmonogram realizacji operacji Załącznik Nr 6 do Wniosku o przyznanie pomocy w ramach działania 111 "Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie" Znak sprawy (wypełnia FAPA): Harmonogram realizacji operacji Lp.

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Zbiorcze zestawienie analizy SWOT dla obszaru Lokalnej Grupy Działania Krajna Złotowska MOCNE STRONY

Zbiorcze zestawienie analizy SWOT dla obszaru Lokalnej Grupy Działania Krajna Złotowska MOCNE STRONY Zbiorcze zestawienie analizy SWOT dla obszaru Lokalnej Grupy Działania MOCNE STRONY 1. Walory środowiska naturalnego potencjał dla rozwoju turystyki i rekreacji 2. Zaangażowanie liderów i społeczności

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych

Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych Załącznik nr 1 do Strategii Rozwoju Gminy Lipowa do 2020 roku Podsumowanie badań ankietowych przeprowadzonych w ramach konsultacji społecznych 1 Istotnym czynnikiem wpływającym na zdefiniowanie celów i

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa

GOSPODARKA ODPADAMI. Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa GOSPODARKA ODPADAMI Dr Ewa Mańkowska Zastępca Prezesa WFOŚiGW we Wrocławiu Zasady gospodarowania odpadami Projektowane zmiany prawne w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach Badanie poziomu

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

Analiza Powiatu Tarnogórskiego

Analiza Powiatu Tarnogórskiego RYNEK PRACY Analiza Powiatu Tarnogórskiego Powiat tarnogórski i jego gminy na tle Województwa Śląskiego w 2008 roku. Agencja Rozwoju Lokalnego AGROTUR S.A. 2009-12-31 1. INFORMACJE OGÓLNE Powiat tarnogórski

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE WSKAŹNIKI MONITORINGOWE

PRZYKŁADOWE WSKAŹNIKI MONITORINGOWE do Aktualizacji Strategii Rozwoju Miasta Puławy na lata 2007-2015 PRZYKŁADOWE WSKAŹNIKI MONITORINGOWE I. WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ROZWOJOWEGO MIASTA I.1. Planowanie zagospodarowania przestrzennego Miasta

Bardziej szczegółowo

Szanowna Pani, Szanowny Panie,

Szanowna Pani, Szanowny Panie, Szanowna Pani, Szanowny Panie, Zwracamy się z uprzejmą prośbą o wypełnienie poniŝszej ankiety dotyczącej Pani/Pana opinii na temat moŝliwości wystąpienia lub kształtowania się badanych zjawisk w perspektywie

Bardziej szczegółowo

III Kongresu Rozwoju Ruchu Rowerowego

III Kongresu Rozwoju Ruchu Rowerowego III Kongresu Rozwoju Ruchu Rowerowego Warszawa, 22-23 IX 2014 Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ www.miastadlarowerow.pl

Bardziej szczegółowo

GMINA ŁASK ROZBUDOWA SIECI KANALIZACYJNEJ GMINY ŁASK

GMINA ŁASK ROZBUDOWA SIECI KANALIZACYJNEJ GMINY ŁASK Projekt Rozbudowa sieci kanalizacyjnej Gminy Łask jest współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego

Bardziej szczegółowo

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI 2012-04-24 Jacek Woźniak Pełnomocnik Zarządu WM ds. planowania strategicznego WYZWANIA ORAZ SILNE STRONY MIAST KRAKÓW KATOWICE Źródło: Raport

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla województwa podkarpackiego w latach 2007-2015

Fundusze unijne dla województwa podkarpackiego w latach 2007-2015 MINISTERSTWO ROZWOJU REGIONALNEGO www.mrr.gov.pl tel. 022 461 31 45 media@mrr.gov.pl faks 022 461 33 10 Fundusze unijne dla województwa podkarpackiego w latach 2007-2015 W latach 2007-2015 do województwa

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny merytorycznej

Kryteria oceny merytorycznej Kryteria oceny merytorycznej Ocena merytoryczna składa się z: a) oceny zgodności operacji z LSR; b) oceny zgodności operacji z lokalnymi kryteriami przyjętymi przez LGD. Ocenę zgodności operacji z LSR

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Konsultacje społeczne prowadzone w ramach opracowywania aktualizacji Strategii Rozwoju Powiatu Goleniowskiego do roku 2020.

ANKIETA. Konsultacje społeczne prowadzone w ramach opracowywania aktualizacji Strategii Rozwoju Powiatu Goleniowskiego do roku 2020. ANKIETA Konsultacje społeczne prowadzone w ramach opracowywania aktualizacji Strategii Rozwoju Powiatu Goleniowskiego do roku 2020. Szanowni Państwo! W związku z rozpoczęciem prac nad opracowaniem aktualizacji

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKĘ REGIONALNEJ SZANSY

GOSPODARKĘ REGIONALNEJ SZANSY Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości jako Instytucja Pośrednicząca II stopnia w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013 wdraża II Osi Priorytetową GOSPODARKĘ REGIONALNEJ

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dr Stanisław Sorys Wicemarszałek Województwa Małopolskiego 1_GOSPODARKA WIEDZY 2_CYFROWA MAŁOPOLSKA 3_PRZEDSIĘBIORCZA

Bardziej szczegółowo

Formularz ankiety do badań społecznych w Powiecie Dąbrowskim

Formularz ankiety do badań społecznych w Powiecie Dąbrowskim STRATEGIA ROZWOJU POWIATU DĄBROWSKIEGO NA LATA 2014 2020 Formularz ankiety do badań społecznych w Powiecie Dąbrowskim 1. Czy według Pani/Pana Powiatowi Dąbrowskiemu potrzebna jest strategia rozwoju mająca

Bardziej szczegółowo

STREFA AKTYWNOŚCI GOSPODARCZEJ W NOWYM TARGU

STREFA AKTYWNOŚCI GOSPODARCZEJ W NOWYM TARGU STREFA AKTYWNOŚCI GOSPODARCZEJ W NOWYM TARGU NOWOTARSKA STREFA AKTYWNOŚCI GOSPODARCZEJ Uwarunkowania dla Miasta Nowy Targ Miasto Nowy Targ jest obszarem o znacznym potencjale sprzyjającym rozwojowi gospodarki.

Bardziej szczegółowo

Formularz ankiety do badań społecznych w Powiecie Wielickim

Formularz ankiety do badań społecznych w Powiecie Wielickim STRATEGIA ROZWOJU POWIATU WIELICKIEGO NA LATA 2014 2020 Formularz ankiety do badań społecznych w Powiecie Wielickim 1. Czy według Pani/Pana Powiatowi Wielickiemu potrzebna jest strategia rozwoju mająca

Bardziej szczegółowo

Robocze wyniki analizy SWOT. w ramach procesu przygotowania. Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego

Robocze wyniki analizy SWOT. w ramach procesu przygotowania. Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego Robocze wyniki analizy SWOT w ramach procesu przygotowania Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego Opiekun naukowy procesu przygotowania SRWO: prof. dr hab. Krystian Heffner Analiza SWOT nasze podejście

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

SUBREGION PODHALAŃSKI

SUBREGION PODHALAŃSKI Konferencja Subregionalna Nowy Targ, 2 kwietnia 2012 SUBREGION PODHALAŃSKI Konkluzje wynikające z badań fokusowych (Podstawowe informacje) Miejsce i termin odbytej dyskusji: Nowy Targ 21 marca br. Cel

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI www.bilgoraj21.pl MIASTO NA SZLAKU KULTUR KRESOWYCH KRESOWYCH 2 KIM JESTEŚMY? lipca 2005 roku ustanowiona została aktem notarialnym Fundacja Obywatelska Przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

Opole, lipiec 2013 r. Turystyka jako istotny element rozwoju Aglomeracji Opolskiej

Opole, lipiec 2013 r. Turystyka jako istotny element rozwoju Aglomeracji Opolskiej Opole, lipiec 2013 r. Turystyka jako istotny element rozwoju Aglomeracji Opolskiej PORZĄDEK PREZENTACJI 1. Turystyka w dokumentach programowych AO 2. Jak duży jest potencjał turystyczny AO? 3. Dlaczego

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

RAMOWY PLAN PRACY NA 2014 ROK

RAMOWY PLAN PRACY NA 2014 ROK REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA W KRAKOWIE Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr KI 412/288/13 z dnia 18 grudnia 2013 r. RAMOWY PLAN PRACY NA 2014 ROK Zadanie Sposób realizacji Termin Realizacja Uwagi Wykonawca Odpowiedzialny

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa 3. Analiza SWOT Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa Silne strony - Położenie w Rudawskim Parku Krajobrazowym bogata flora i fauna, walory krajobrazowo przyrodnicze - Położenie wsi - baza wypadowa

Bardziej szczegółowo

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Urząd d Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego na lata 2007 - Ostrowiec Świętokrzyski,

Bardziej szczegółowo

Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska

Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska Analiza SWOT Wrzesień 2015 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Zadanie współfinansowane

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020. Mirosław Sekuła Marszałek Województwa Śląskiego

Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020. Mirosław Sekuła Marszałek Województwa Śląskiego Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020 Mirosław Sekuła Marszałek Województwa Śląskiego Strategia Rozwoju Polski Południowej -budowanie przewagi kooperacyjnej - od konkurencji do kooperacji

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

Burmistrz Lubrańca Krzysztof Wrzesiński

Burmistrz Lubrańca Krzysztof Wrzesiński Strategia Rozwoju Obszaru Rozwoju Społeczno-Gospodarczego powiatu włocławskiego ANKIETA Drodzy mieszkańcy Jednym z najważniejszych założeń nowo projektowanej polityki spójności na lata 2014-2020 jest szerokie

Bardziej szczegółowo

r O CS < < k o. ł O z X U os K Z 11 1 ULI » u ITALI ANOWI ... Q X U 5: i2 < OO i UJ I o o Q <

r O CS < < k o. ł O z X U os K Z 11 1 ULI » u ITALI ANOWI ... Q X U 5: i2 < OO i UJ I o o Q < 2 00 8 r O CS k o. ł _J z O z as X U $ os K Z 11 1 ULI U» u UJ ry Q X OS o o U 5: i2.... ANOWI ITALI BIBLIOGRAFIA SPIS TABEL SPIS PLANSZ OO i UJ I Q > 236 BIBLIOGRAFIA MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE 1. Strategia Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Stworzenie na rzece Łososinie (z poszanowaniem wymogów ekologicznych) gwarantowanych, dyspozycyjnych zasobów wodnych na cele bytowe i gospodarcze;

Stworzenie na rzece Łososinie (z poszanowaniem wymogów ekologicznych) gwarantowanych, dyspozycyjnych zasobów wodnych na cele bytowe i gospodarcze; ZAŁĄCZNIK NR 11. Tabela 4. Inwestycje znajdujące się w wojewódzkich planach zagospodarowania przestrzennego, nie uwzględnione w wojewódzkich programach małej retencji - nie ujęte w MasterPlanie dla obszaru

Bardziej szczegółowo

Analiza sytuacji społecznogospodarczej powiatu. chełmskiego na przestrzeni ostatnich lat. Ryszard Boguszewski

Analiza sytuacji społecznogospodarczej powiatu. chełmskiego na przestrzeni ostatnich lat. Ryszard Boguszewski Analiza sytuacji społecznogospodarczej powiatu chełmskiego na przestrzeni ostatnich lat Ryszard Boguszewski Analizowane obszary Przestrzeń i środowisko Sfera społeczna Sfera gospodarcza Infrastruktura

Bardziej szczegółowo

Opinia do koncepcji innowacyjnego Planu Rozwoju Gminy Sosnowica; program rozwoju, warunki i kierunki wiodące

Opinia do koncepcji innowacyjnego Planu Rozwoju Gminy Sosnowica; program rozwoju, warunki i kierunki wiodące KONCEPCJA INNOWACYJNEGO PLANU ROZWOJU GMINY SOSNOWICA Opinia do koncepcji innowacyjnego Planu Rozwoju Gminy Sosnowica; program rozwoju, warunki i kierunki wiodące 1. Cele i przedmiot opracowania Opracowanie

Bardziej szczegółowo

Wspieranie przedsięwzięć z zakresu turystyki w ramach programów operacyjnych 2007-13

Wspieranie przedsięwzięć z zakresu turystyki w ramach programów operacyjnych 2007-13 Wspieranie przedsięwzięć z zakresu turystyki w ramach programów operacyjnych 2007-13 wsparcie dla samorządów i organizacji pozarządowych Warszawa, 8 maja 2008 r. Zarys prezentacji środki finansowe na wspieranie

Bardziej szczegółowo

Procesy Zachodzące w Agroturystyce

Procesy Zachodzące w Agroturystyce Procesy Zachodzące w Agroturystyce Agroturystyka jest to forma wypoczynku na obszarach wiejskich o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywność rekreacyjną związaną z gospodarstwem rolnym

Bardziej szczegółowo

Lokalna Strategia Rozwoju 2016-2022

Lokalna Strategia Rozwoju 2016-2022 Lokalna Strategia Rozwoju 2016-2022 Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Dolina Stobrawy Kluczbork, 08 grudnia 2015 r. Filar gospodarczy Analiza SWOT Filar społeczno - środowiskowy Filar gospodarczy

Bardziej szczegółowo