Wprowadzenie. Polski, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010, s. 17.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wprowadzenie. Polski, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010, s. 17."

Transkrypt

1 Wprowadzenie Wdrożona w 1999 r. reforma systemu emerytalnego w Polsce została oparta na koncepcji trzech filarów zabezpieczenia emerytalnego Polaków. I filar to powszechne i obowiązkowe ubezpieczenie w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych administrowanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. II filar to rozwiązanie oparte na zasadzie kapitałowej Otwartych Funduszy Emerytalnych zarządzanych przez Powszechne Towarzystwa Emerytalne także w ramach powszechnego obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego. Natomiast rozwiązania składające się na III filar to głównie indywidualne konta emerytalne (IKE) i pracownicze programy emerytalne (PPE) 1. Według zamierzeń ustawodawcy pracownicze programy emerytalne miały stać się najważniejszą częścią III filaru zreformowanego systemu emerytalnego. Pracodawca miał dowolność w tworzeniu takiego programu, a pracownik w jego uczestnictwie. Według danych Komisji Nadzoru Finansowego 2 (KNF) na dzień 31 grudnia 2009 r. w Polsce funkcjonowało 1099 PPE obejmujących 333 tys. uczestników, którzy posiadali aktywa o wartości prawie 5 mld zł. Choć liczba zarejestrowanych programów, jak też liczba ich uczestników oraz wartość aktywów zgromadzonych w ramach tych form stale wzrastała, to jednak PPE nie stały się popularną instytucją. Jak wskazuje M. Szczepański, odnosząc się do sytuacji na dzień 31 grudnia 2008 r., Dobrowolny, III filar istnieje co prawda, ale rozwija się bardzo powoli, a jego zakres podmiotowy jest znacznie ograniczony 3. Problem niewystarczającego rozwoju tej dobrowolnej części nowego systemu emerytalnego jest istotny z teoretycznego i praktycznego punktu widzenia. Autor podziela stanowisko M. Szczepańskiego, który stwierdza: Zapewnienie bowiem odpowiedniego standardu zabezpieczenia finansowego na starość należy do najważniejszych wyzwań polityki społecznej rozumianej jako sfera działalności praktycznej oraz jako jedna z dyscyplin nauk 1 IKE zostały wprowadzone dopiero w 2004 r. na podstawie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych, co nastąpiło równolegle z wprowadzeniem nowej ustawy o PPE, która częściowo zmodyfikowała pewne istotne aspekty formalne instytucji PPE. Ponadto w 2011 roku wprowadzono IKZE indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego, które również powinny być kwalifikowane jako forma III filara. 2 Dane za Pracownicze programy emerytalne w 2009 r., publikacja KNF dostępna na stronie internetowej: [dostęp ], tab. 1, s M. Szczepański, Stymulatory i bariery rozwoju zakładowych systemów emerytalnych na przykładzie Polski, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010, s

2 ekonomicznych, ściśle powiązana z praktyką 4. Zapewnienie odpowiedniego standardu zabezpieczenia finansowego powinno się rozwijać poprzez różne formy, w tym pracownicze programy emerytalne. Takie stanowisko jest poparte analizą prawną i ekonomiczną w literaturze przedmiotu. Ten kierunek działań postuluje Unia Europejska i jest realizowany w krajach europejskich. Chociaż w porównaniu z innymi elementami systemu zabezpieczenia emerytalnego PPE nie są tak szeroko znane, to rynek tej formy zabezpieczenia na starość powoli się rozwija i można oczekiwać, iż wraz z rozwojem gospodarki oraz pozapłacowych form wynagradzania pracowników stanie się on coraz popularniejszy. Dziesięciolecie ( ) funkcjonowania pracowniczych programów emerytalnych pozwala na ich opisanie, przeanalizowanie i ocenę, a także na wskazanie dróg rozwoju tych programów w przyszłości. Celem badawczym rozprawy jest dokonanie krytycznej oceny funkcjonowania pracowniczych programów emerytalnych jako formy zabezpieczenia dochodów na starość tak w zakresie istniejących rozwiązań prawnych, jak też aspektów ekonomicznych. Ma ona przyczynić się do określenia zmian i zaproponowania rekomendacji, jakie powinny zostać wprowadzone, aby ta forma dodatkowego zabezpieczenia na starość mogła się dynamicznie rozwijać. Realizacja tego celu wymagała przeprowadzenia: pogłębionej analizy prawnych i ekonomicznych uwarunkowań tworzenia oraz funkcjonowania PPE; analizy przepisów prawnych dotyczących pracowniczych programów emerytalnych, tj. ustawy o pracowniczych programach emerytalnych z dnia 22 sierpnia 1997 r. i ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. wraz z ich nowelizacjami; analizy innych dostępnych form dodatkowego dobrowolnego zabezpieczenia emerytalnego, tj. indywidualnych kont emerytalnych w takim zakresie, w jakim pozostają one we wzajemnej zależności z PPE; identyfikacji miejsca PPE w polskim systemie emerytalnym, ich głównych cech charakterystycznych, konstrukcji prawnej i zasadności ekonomicznej; identyfikacji na podstawie praktyki lat najważniejszych czynników sprzyjających i hamujących rozwój pracowniczych programów emerytalnych w Polsce; przedstawienia kierunków rozwiązań na przyszłość oraz rekomendacji w zakresie szerszego wykorzystania tego instrumentu. 4 Ibidem, s

3 W pracy autor stawia oraz weryfikuje następujące trzy hipotezy badawcze: 1) funkcjonowanie pracowniczych programów emerytalnych w Polsce wskazuje, iż czynniki wpływające pozytywnie oraz negatywnie na ich tworzenie leżą przede wszystkim w sytuacji ekonomicznej pracodawców i pracowników oraz w świadomości podmiotów uczestniczących w systemie, a nie w konstrukcji prawnej PPE; 2) dla zintensyfikowania rozwoju pracowniczych programów emerytalnych potrzebne są zmiany w zakresie polityki społecznej państwa (np. zmiany w systemie podatkowym), zmiany w podejściu do promocji tej formy zarówno przez państwo, jak i przez usługodawców oraz pracodawców; 3) środki gromadzone w pracowniczych programach emerytalnych będą odgrywały coraz ważniejszą rolę w zabezpieczeniu materialnym na starość. Do osiągnięcia zamierzonego celu rozprawy dokonano przeglądu literatury przedmiotu (polskiej i zagranicznej), dostępnych opracowań i danych, szczególnie publikacji organów nadzoru nad PPE (Urzędu Nadzoru Funduszy Emerytalnych, Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, Komisji Nadzoru Finansowego), firm doradczych z zakresu zarządzania zasobami ludzkimi (Mercer Polska Sp. z o.o., AonHewitt Sp. z o.o.) oraz innych dokumentów dotyczących podejmowanych zagadnień. Dokonano również analizy krajowych aktów prawnych regulujących kwestie funkcjonowania PPE. Dodatkowo wykorzystano informacje statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego, Ministerstwa Finansów oraz urzędów administracji centralnej. Źródłem wiedzy były także badania empiryczne o charakterze ilościowym i jakościowym uzyskane przez autora od pracodawców prowadzących PPE, podmiotów zarządzających, przedstawicieli związków zawodowych, urzędników organu nadzoru oraz uczestników PPE, a mianowicie: badanie ilościowe przeprowadzone techniką analizy zbiorczych danych przygotowanych na podstawie ponad 4000 rocznych informacji o prowadzonych PPE składanych przez pracodawców do KNF za lata (obowiązek corocznego raportowania do organu nadzoru nałożony przez ustawodawcę na wszystkich pracodawców prowadzących PPE); badanie jakościowe wykonane metodą 44 bezpośrednich wywiadów pogłębionych przeprowadzonych w latach z przedstawicielami wybranych pracodawców, z przedstawicielami podmiotów zarządzających, z urzędnikami organu nadzoru oraz z przedstawicielami związków zawodowych w celu uzyskania informacji na temat najważniejszych aspektów praktycznego funkcjonowania PPE; 8

4 badanie jakościowe wykonane metodą wywiadów pogłębionych z grupą 34 uczestników lub byłych uczestników PPE w celu uzyskania informacji o znaczeniu oszczędzania w PPE dla tych osób oraz zidentyfikowania wpływu oszczędzania w PPE na ich dochody na emeryturze. W rozprawie wykorzystano metody statystyczne (statystykę opisową oraz metodę reprezentacyjną), metodę opisu czynników wpływających na tworzenie i funkcjonowanie PPE w analizowanym okresie (na podstawie danych ilościowych i jakościowych uzyskanych przez autora w wyniku własnych badań empirycznych) oraz metodę wyjaśniania (eksplantacji) dla zobrazowania zależności między zidentyfikowanymi czynnikami wpływającymi na rozwój pracowniczych programów emerytalnych. Zakres czasowy rozprawy obejmuje okres od rejestracji pierwszego pracowniczego programu emerytalnego w Polsce, co miało miejsce dnia 1 października 1999 r., do dnia 31 grudnia 2009 r., która to data wyznacza koniec pierwszej dekady funkcjonowania instytucji PPE w Polsce. Zakres podmiotowy obejmuje wszystkie PPE utworzone i funkcjonujące w Polsce w latach , chociaż również późniejszy rozwój PPE został przez autora dostrzeżony. W opinii autora te dwa zakresy stanowią dostateczną podstawę, pozwalającą na przeprowadzenie analiz oraz sformułowanie wniosków. Praca składa się z wprowadzenia, sześciu rozdziałów oraz zakończenia. We wprowadzeniu przedstawiony został cel badań, główny problem badawczy i hipotezy badawcze. W rozdziale I zaprezentowano dotychczasowy stan wiedzy na temat pracowniczych programów emerytalnych w literaturze przedmiotu. Autor omawia też koncepcję systemu filarowości, miejsce pracowniczych programów emerytalnych w systemie emerytalnym w Polsce, wskazując także na ich genezę oraz prezentując niektóre zakładowe systemy emerytalne działające w innych państwach. Przedstawia rozwiązania alternatywne wobec PPE (plany tzw. IV filara) oraz współzależności między PPE a IKE. Rozdział II omawia obowiązującą konstrukcję prawną PPE oraz podstawy prawne działania, opisując poszczególne instytucje w ramach PPE. W rozdziale III zostały przedstawione ekonomiczne uwarunkowania funkcjonowania pracowniczych programów emerytalnych w latach , w tym takie kwestie, jak: sytuacja na rynku pracy, tempo wzrostu gospodarczego oraz wpływ obciążeń publicznoprawnych na rozwój tej instytucji. Rozdział IV prezentuje wyniki dokonanej przez autora analizy ilościowej i jakościowej zjawisk zachodzących w praktycznym funkcjonowaniu programów w badanym 9

5 okresie, w tym szczegółowe analizy dynamiki rozwoju instytucji PPE w różnorodnych aspektach, np. pod względem liczby objętych osób, preferowanych form oszczędzania czy wysokości wpłacanych w ramach PPE środków. Wyniki analiz są efektem przeprowadzonych przez autora badań własnych dotyczących wpływu oszczędzania w PPE na poziom zabezpieczenia dochodów na starość. W rozdziale V zostały opisane i przeanalizowane wybrane zagadnienia związane z praktycznym działaniem PPE w latach , takie jak podejście związków zawodowych do PPE czy skala zjawiska likwidacji PPE. Natomiast w rozdziale VI zostały przedstawione kierunki rozwoju PPE w Polsce ze wskazaniem zidentyfikowanych czynników wspomagających oraz hamujących ten rozwój, jak też sformułowane przez autora postulaty zmian dotyczących pracowniczych programów emerytalnych zarówno w obowiązujących przepisach, jak i w otoczeniu tej instytucji. Niniejsza dysertacja ma stanowić wkład w wypracowanie zmian w dotychczasowych rozwiązaniach dotyczących pracowniczych programów emerytalnych. Pełni również funkcję poznawczą. Podjęte w dysertacji rozważania mają nowatorski charakter, przede wszystkim z uwagi na podjęcie próby interdyscyplinarnego spojrzenia na instytucję PPE tak z punktu widzenia aspektów prawnych, jak też z punktu widzenia ekonomicznego uzasadnienia zasadności dodatkowego oszczędzania na starość właśnie w tej formie. Dotychczasowe nieliczne opracowania w przedmiotowym zakresie skupiały się w większości na jednym z wyżej wymienionych aspektów. Występujące w codziennej praktyce działalności PPE problemy i paląca potrzeba ich rozwiązania, znane autorowi od ponad 10 lat z własnego doświadczenia zawodowego związanego z tworzeniem i prowadzeniem pracowniczych programów emerytalnych, uzasadniają potrzebę podjęcia kompleksowych badań nad instytucją PPE. Autor ma nadzieję, iż niniejsze opracowanie przyczyni się do pogłębienia wiedzy na temat funkcjonowania pracowniczych programów emerytalnych, a także do popularyzacji i poprawy działania tej instytucji. Mimo bowiem istnienia wielu czynników wpływających negatywnie na rozwój pracowniczych programów emerytalnych w Polsce, możliwe, a wręcz konieczne z punktu widzenia całego systemu zabezpieczenia emerytalnego są takie działania, które pozwolą na rozwój tej instytucji. Pierwszych dziesięć lat funkcjonowania PPE, w tym szczególnie wartość środków zgromadzonych w tej instytucji przez statystycznego uczestnika PPE pokazuje, iż pracownicze programy emerytalne powinny odgrywać coraz ważniejszą rolę w zabezpieczeniu materialnym na starość. 10

6 Rozdział I Miejsce pracowniczych programów emerytalnych w systemie emerytalnym 1. Stan badań nad tematyką PPE w Polsce 11 Istniejące badania i analizy koncentrują się najczęściej na przedstawieniu systemu emerytalnego w różnych aspektach, ale problematyka zakładowego oszczędzania na starość dotychczas była rozpatrywana fragmentarycznie. Nie powstała bowiem praca omawiająca w sposób całościowy charakter tej instytucji w systemie emerytalnym w pierwszych latach funkcjonowania pracowniczych programów emerytalnych w Polsce. Niniejsza dysertacja stawia sobie za cel uzupełnienie tej luki badawczej. Na etapie poprzedzającym wdrożenie reformy emerytalnej w Polsce, jak też w pierwszych latach analizowanego okresu , prowadzone były bogate badania nad zakładowym systemami emerytalnymi. W pierwszej kolejności należy wskazać badania porównawcze dotyczące dodatkowych systemów emerytalnych na świecie, prowadzone i publikowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie 5, zawierające prezentację systemów emerytalnych wybranych państw i omówienie wielu istotnych kwestii teoretycznych. Znaczącą pozycją z tamtych lat jest książka napisana przez M. Żukowskiego Wielostopniowe systemy zabezpieczenia emerytalnego w Unii Europejskiej i Polsce. Między Państwem a rynkiem 6. Zawiera ona ważne rozważania nad teoretycznymi aspektami rozwoju dodatkowych form zabezpieczenia emerytalnego w Polsce, wskazując na konieczność rozwoju w przyszłości właśnie takich instytucji jak PPE. Przełomową rolę dla kształtu polskiego systemu emerytalnego jak to się wskazuje w literaturze 7 odegrał pod koniec lat 90. XX wieku raport Banku Światowego pt. Averting the Old Age Crisis (Zapobieganie 5 S. Golinowska (red.), Dodatkowe systemy emerytalno-rentowe na świecie, IPiSS, Warszawa M. Żukowski, Wielostopniowe systemy zabezpieczenia emerytalnego w Unii Europejskiej i Polsce. Między państwem a rynkiem, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Zeszyty Naukowe, seria II, Prace habilitacyjne, z. 151, Poznań Zob. M. Szczepański, Stymulatory i bariery rozwoju zakładowych systemów emerytalnych na przykładzie Polski, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010, s. 46.

7 kryzysowi związanemu ze starzeniem się populacji) 8. Echa tez tego raportu znalazły odbicie w dokumencie Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Zabezpieczenia Emerytalnego z 1997 r. pt. Bezpieczeństwo dzięki różnorodności, w którym została przedstawiona koncepcja całościowego podejścia do polskiego systemu emerytalnego, opierającego się na trzech filarach, w tym na dobrowolnym filarze dodatkowych zakładowych, kapitałowych emerytur 9. Należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym przez M. Szczepańskiego 10, iż tak jak w latach zakładowe systemy emerytalne w Polsce stanowiły jedynie uboczny wątek debaty emerytalnej, to także po tym, jak stały się realnym bytem, a nie tylko jedną z wielu możliwych do urzeczywistnienia koncepcji teoretycznych. Nadal jednak nie budziły w literaturze przedmiotu szerszego zainteresowania. Równie istotną pozycją dla porównania rozwiązań stosowanych w innych krajach była wydana w 2004 r. praca pod redakcją T. Szumlicza oraz M. Żukowskiego pt. Systemy emerytalne w krajach Unii Europejskiej 11. Spośród nielicznych opracowań dotyczących wyłącznie samej tematyki PPE, jedną z istotniejszych jest pozycja L. Bagińskiego z 2000 r. 12. W książce tej autor koncentruje się na jednej z form, w których mogą być prowadzone pracownicze programy emerytalne, tj. pracowniczym funduszu emerytalnym. Będąc zwolennikiem tej formy PPE, L. Bagiński wysuwa tezę, iż pracownicze fundusze emerytalne są najbardziej efektywną formą gromadzenia środków na dodatkowe ubezpieczenia emerytalne 13. Wskazuje on też, iż w tej formie pracodawca i pracownicy zachowują największą kontrolę nad inwestowaniem gromadzonych środków, a ustawowo limitowane koszty obciążające członków pracowniczego funduszu emerytalnego mogą tę formę czynić najtańszą z punktu widzenia uczestnika PPE. Z tezą tą nie sposób się częściowo nie zgodzić, gdyż rzeczywiście ustawowe ograniczenia w zakresie możliwości obciążania kosztami aktywów pracowniczego funduszu emerytalnego czynią tę formę potencjalnie najtańszą dla uczestnika PPE. Jednak trudno się zgodzić z tezą autora w tym sensie, iż nie znajdzie ona potwierdzenia w przypadku każdego 8 Bank Światowy, Averting the Old Age Crisis: Policiies to Protect the Old and Promote Growth, Policy Research Working Paper 1572, Policy Research Department, Washington, DC. 9 Bezpieczeństwo dzięki różnorodności. Projekt reformy systemu emerytalno-rentowego, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Zabezpieczenia Społecznego, Warszawa Zob. M. Szczepański, Stymulatory, op. cit., s. 50, T. Szumlicz, M. Zukowski (red.), Systemy emerytalne w krajach Unii Europejskiej, Prawo i Ekonomia, Twigger, Warszawa L. Bagiński, Międzyzakładowe pracowniczego programy emerytalne. Pracownicze programy emerytalne w III filarze, LexisNexis, Warszawa Zob. L. Bagiński, Stymulatory i bariery rozwoju zakładowych systemów emerytalnych na przykładzie Polski, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010, s

8 pracodawcy mogącego potencjalnie utworzyć PPE. Wynika to z faktu, iż na tę specyficzną formę PPE potrzeba znacząco większych, niż np. w formie wnoszenia składek do funduszu inwestycyjnego, nakładów administracyjnych i finansowych po stronie pracodawcy planującego zaoferowanie pracownikom świadczenia właśnie w tej formie. Utworzenie PPE wymaga bowiem przede wszystkim powołania nowej osoby prawnej Pracowniczego Towarzystwa Emerytalnego (PTE). PTE obowiązkowo musi być stworzone w formie spółki akcyjnej, co implikuje od razu powstanie kosztów, np. minimalnego kapitału zakładowego, kosztów tworzenia i rejestracji tego podmiotu, a potem samego Pracowniczego Funduszu Emerytalnego (PFE). W przypadku obydwu tych podmiotów konieczne jest także przeprowadzenie postępowań licencyjnych przed organem nadzoru. Dopiero utworzenie PTE, a potem PFE pozwoli pracodawcy na tworzenie PPE w tej formie. W swojej pracy L. Bagiński jednoznacznie wskazywał na przewagę formy pracowniczego funduszu emerytalnego i oczekiwał szybkiego rozwoju PPE właśnie w takim kształcie. Natomiast praktyka lat nie potwierdziła zasadności tez stawianych przez tego autora 14 utworzono jedynie siedem PTE oraz odpowiadających im sześć PFE, z czego jedynie w pięciu z nich faktycznie rozpoczęto gromadzenie środków w ramach PPE. Stanowi to niewielki odsetek wszystkich funkcjonujących PPE. Program w tej formie tworzyli w praktyce prawie wyłącznie ci pracodawcy, którzy zatrudniali dużą liczbę pracowników 15. Jak słusznie wskazuje M. Szczepański, rzeczywisty rozwój PPE nastąpił w innym kierunku 16 niż stanowisko prezentowane przez L. Bagińskiego. Jednak według autora dysertacji trudno się w pełni zgodzić z konstatacją M. Szczepańskiego, iż przy silniejszym wsparciu za strony instytucji państwowych i samorządowych rozwój pracowniczych funduszy emerytalnych mógłby być bardziej intensywny 17. Trudno jest bowiem mówić o jakimś braku czy niewystarczającym wsparciu tworzenia PPE ze strony instytucji samorządowych, ponieważ ustawodawca nie przewidział żadnej roli dla tego rodzaju instytucji w całej reformie systemu zabezpieczenia emerytalnego w Polsce. Natomiast autor rozprawy podziela stanowisko w zakresie możliwości bardziej intensywnego rozwoju PPE w przypadku większego wsparcia ze strony instytucji państwowych, zwłaszcza organu nadzoru czy ministerstwa właściwego do spraw pracy w omawianym okresie. Należy przy tym podkreślić, 14 Więcej na ten temat patrz rozdział IV. 15 W praktyce powyżej 3000 osób. 16 M. Szczepański, Stymulatory, op. cit., s Ibidem. 13

9 iż tego wsparcia zabrakło nie tylko dla dla specyficznej formy PPE pracowniczego funduszu emerytalnego, ale także dla innych form, czy też dla całości instytucji PPE. Istotnym źródłem wiedzy praktycznej i teoretycznej dotyczącej rozwoju badań nad PPE był w okresie organ nadzoru, który w miarę regularnie publikował opracowania na ten temat. Zawierały one tak zestawienia statystyczne dotyczące zjawisk zachodzących na rynku PPE i samego rozwoju programów, prowadzonych przez pracowników urzędu organu nadzoru. Z punktu widzenia stanu badań nad tematyką PPE ważną pozycją był opublikowany w 2001 r. raport pt. Bezpieczeństwo dzięki zapobiegliwości. Analiza pracowniczych programów emerytalnych 18. Przedstawiono w nim zasady funkcjonowania PPE i podjęto próbę identyfikacji problemów hamujących rozwój tej instytucji w każdej z poszczególnych form. Wskazano na istotną kwestię obowiązkowego finansowania przez pracodawcę kosztów związanych z opłacanymi składkami do PPE, podkreślając jednak długoterminowy pozytywny zwrot z takiej inwestycji w postaci zmniejszenia fluktuacji kadry pracowniczej oraz wzrost zaangażowania pracowników w rozwój pracodawcy oraz zwiększenie atrakcyjności pracodawcy oferującego PPE. Ponadto w czasie całego analizowanego dziesięciolecia organ nadzoru wydał kilkanaście opracowań dotyczących PPE, w tym roczne zestawienia zawierające informacje statystyczne dotyczące zdarzeń zachodzących w ramach tworzonych oraz funkcjonujących PPE. Stanowią one bardzo cenne źródło wiedzy i są podstawą dającą możliwość zidentyfikowania i przedstawienia pewnych zachodzących zjawisk w obrębie PPE. W 2005 r. ukazała się niezwykle istotna dla analizy modelu zakładowego zabezpieczenia emerytalnego praca T. Szumlicza pt. Ubezpieczenia społeczne. Teoria dla praktyki 19, wskazująca na powody, dla których pracodawcy nie angażowali się gremialne w tworzenie PPE. Autor wymienił przede wszystkim czynniki makroekonomiczne, jak np. trudna sytuacja gospodarcza oraz wysokie bezrobocie utrzymujące się w okresie wdrażania reformy emerytalnej w Polsce. Za bariery T. Szumlicz uważał też niektóre rozwiązania prawne samej instytucji PPE, zawarte w ustawie o PPE z 1997 r., zwłaszcza brak elastyczności w zakresie funkcjonowania tych instytucji. Znacząco hamował on pracodawcom możliwość wycofania się z PPE w trudnej sytuacji finansowej. Wskazał 18 Bezpieczeństwo dzięki zapobiegliwości. Analiza pracowniczych programów emerytalnych, Raport UNFE, Warszawa T. Szumlicz, Ubezpieczenia społeczne. Teoria dla praktyki, Oficyna Wyd. Branta, Bydgoszcz- Warszawa

10 również na istnienie braku dostatecznego zainteresowania samych pracowników uczestnictwem w PPE, spowodowanego tak ich sytuacją materialną, jak też niskim poziomem świadomości potrzeby dodatkowego oszczędzania na emeryturę. W opinii autora dysertacji konstatacje T. Szumlicza były trafne, co potwierdziły wprowadzone przez ustawodawcę zmiany przepisów legislacyjnych oraz praktyka tworzenia i funkcjonowania PPE w latach Kolejną, ważną publikacją dotyczącą pośrednio tematyki PPE, która pozwala spojrzeć na te instytucje z odpowiedniej perspektywy i daje możliwość zrozumienia problemów związanych z ich tworzeniem i funkcjonowaniem, jest opracowanie P. Kurowskiego pt. Rozwój funduszy emerytalnych w wybranych krajach Europy Środkowo Wschodniej 20. Praca ma charakter porównawczy, pozwalający na ujęcie perspektywy polskich PPE na tle krajów ościennych. Wnosi dużo wiedzy w zakresie metodologii określania determinantów rozwoju systemu dodatkowego zabezpieczenia emerytalnego. Omawiając stan badań nad tematyką PPE nie sposób pominąć komentarzy do poszczególnych ustaw regulujących kwestie PPE. Wniosły one zauważalny wkład do rozwoju wiedzy na temat tej instytucji oraz jej postrzegania przez pracodawców, przedstawicieli związków zawodowych, pracowników organu nadzoru, jak też samych uczestników PPE. W zakresie opracowań dotyczących stanu prawnego na gruncie przepisów ustawy o PPE z 1997 r. należy wymienić wydaną w 2000 r. pracę A. Chrościckiego pt. Pracownicze emerytalne: przywilej czy konieczność Komentarz do ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o PPE 21, w której dokonuje wykładni przepisów wspomnianej wyżej ustawy, ale podejmuje też kwestie niebędące stricte prawnymi (np. zasady inwestowania składek w ramach PPE). Drugim takim komentarzem jest wydana w 2005 r. praca dwójki autorów-praktyków A. Kopeć i M. Wojewódki pt. Pracownicze programy emerytalne. Komentarz do ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. 22, będąca pierwszym i jednocześnie jednym opracowaniem dotyczącym ustawy o PPE z 2004 r. Komentarz ten powstał na podstawie praktycznego, kilkuletniego doświadczenia autorów pomagających w tworzeniu oraz funkcjonowaniu PPE we wszystkich formach. Autorzy, poza omówieniem pojęć i instytucji zwartych w przepisach, położyli główny nacisk na przedstawienie funkcjonowania programów ze strony pracodawców oraz 20 P. Kurowski, Rozwój funduszy emerytalnych w wybranych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, IPiSS, Warszawa A. Chrościcki, Pracownicze emerytalne: przywilej czy konieczność? Komentarz do ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o PPE, Difin, Warszawa A. Kopeć, M. Wojewódka, Pracownicze programy emerytalne. Komentarz do ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r., C.H. Beck, Warszawa 2005.

11 wskazaniu występujących w praktyce problemów. W drugim, poszerzonym wydaniu tego opracowania 23 w 2008 r., komentarz do ustawy o PPE z 2004 r. został znacząco zmodyfikowany oraz uzupełniony o kolejne praktyczne doświadczenia autorów w zakresie tworzenia i funkcjonowania PPE z lat Ciekawą pozycją z omawianego obszaru jest wydana w 2006 r. praca M. Szczepańskiego pt. Dylematy reformy polskiego systemu emerytalnego 24. W pracy tej autor dokonuje pierwszych w Polsce prób podsumowania praktycznego funkcjonowania PPE pod rządami ustawy o PPE z 1997 r. oraz formułuje uwagi na temat zjawisk zachodzących w ramach PPE w latach (np. na temat praktyki organu nadzoru w zakresie rejestracji PPE), czy wskazuje na pewne instytucjonalne czynniki hamujące rozwój tych instytucji, jakie istniały na gruncie obowiązujących regulacji prawnych. Warto również zwrócić uwagę na pracę Iwony Sierockiej pt. Pracownicze programy emerytalne, wydaną w 2010 r. W tej obszernej pracy autorka w sposób rozbudowany i szczegółowy podejmuje się omówienia najważniejszych zagadnień dotyczących konstrukcji prawnych pracowniczych programów emerytalnych, w tym m.in. takich kwestii, jak uczestnictwo i przestąpienie do PPE, formy, w jakich prowadzone są programy, ze szczególnym uwzględnieniem formy pracowniczego programu emerytalnego, umowy składające się na PPE: zakładowa oraz z podmiotem zarządzającym. Znaczącą część pracy stanowi także opis kwestii rejestracji PPE. Konstatacje zawarte w tym opracowaniu niewątpliwie wnoszą dużo do uporządkowania stanu wiedzy w zakresie prawnych aspektów PPE, chociaż autorowi niniejszej dysertacji trudno zgodzić się ze wszystkimi tezami stawianymi w tej pracy, z uwagi na niekiedy ich oderwanie od praktyki tworzenia i funkcjonowania PPE. I. Sierocka w swojej pracy wskazuje również, iż przyczynami wolniejszego, niż założony przez twórców reformy emerytalnej w Polsce mimo wprowadzenia w 2004 r. w ramach PPE instytucji zachęcających do tworzenia PPE, tempa rozwoju tej instytucji są wielkość obciążeń związanych z funkcjonowaniem przymusowych ubezpieczeń społecznych 25 oraz zwiększenie kosztów pracy i zmniejszenie rentowności. W jej przekonaniu bez zmian w sferze fiskalnej nie uda się w większym stopniu zainteresować pracodawców tworzeniem pracowniczych programów emerytalnych. Podkreśla także, iż niewielkie zainteresowanie dodatkową formą oszczędzania na emeryturę wynika także z 23 A. Kopeć, M. Wojewódka, Świadczenia emerytalne. Komentarz do ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r., C.H. Beck, Warszawa M. Szczepański, Dylematy reformy polskiego systemu emerytalnego, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań I. Sierocka, Pracownicze programy emerytalne, Temida2, Białystok 2010, s

12 przyczyn niezwiązanych bezpośrednio z systemem emerytalnym, a wśród takich okoliczności należy wymienić przede wszystkim kryzys gospodarczy i towarzyszący temu wzrost bezrobocia. Autor niniejszej dysertacji nie w pełni podziela wszystkie z wyżej zacytowanych konstatacji, można bowiem wyrazić odmienny pogląd do stanowiska I. Sierockiej, która zaznacza, że sytuacja na rynkach finansowych wskazuje, iż pracownicze programy emerytalne są dość ryzykowaną formą oszczędzania, niedającą gwarancji osiągnięcia dochodów zgodnych z oczekiwaniami, a to z tego względu, iż ryzyko związane z inwestowaniem w ramach PPE nie wynika z faktu, że dane środki są gromadzone właśnie w ramach instytucji PPE, ale z instrumentów finansowych, w jakich te środki są inwestowane. Ryzyko związane z oszczędzaniem nie wynika natomiast z konstrukcji prawnej samego PPE. Pozycją, której nie sposób pominąć przy omawianiu PPE, jest książka M. Szczepańskiego pt. Stymulatory i bariery rozwoju zakładowych systemów emerytalnych na przykładzie Polski 26. Ta obszerna monografia jest pierwszym szerokim i wielopłaszczyznowym opracowaniem związanym z tematyką PPE. M. Szczepański szczegółowo omawia teoretyczne podstawy analizy zakładowych systemów emerytalnych, przedstawia modele tej analizy, a jeden rozdział pracy poświęca na opis funkcjonowania PPE w Polsce w latach , opierając się w głównej mierze na danych publikowanych przez organ nadzoru. Ważną częścią pracy są wyniki badań własnych Szczepańskiego oraz innych autorów w zakresie analiz endogenicznych oraz egzogenicznych uwarunkowań wpływających na rozwój PPE, w tym czynników o charakterze instytucjonalnym i pozainstytucjonalnym. W podsumowaniu wymienia najważniejsze czynniki hamujące oraz sprzyjające rozwojowi PPE 27. Stwierdza, iż w okresie na rozwój PPE w Polsce oddziaływało więcej zmiennych o charakterze hamującym, niż czynników stymulujących rozwój PPE. A w tej sytuacji nie budzi zdziwienia fakt, że rozwój ten dokonywał się w sposób bardzo powolny i ograniczony, oraz że objął znikomą cześć pracowników (ok. 2% ogółu zatrudnionych według stanu na koniec 2008 r.) 28. Wyniki jego prac mają potwierdzać postawione przez niego hipotezy badawcze, iż zastosowane w latach rozwiązania prawno-instytucjonalne, ekonomicznofinansowe i z zakresu polityki informacyjnej dotyczące zakładowych systemów emerytalnych 26 M. Szczepański, Stymulatory, op. cit. 27 Bliżej na temat tych czynników patrz M. Szczepański, Stymulatory, op. cit., a autor dysertacji odnosi się do nich w rozdziale VI. 28 Ibidem, s

13 były nieskuteczne i nieefektywne, a największy wpływ na sytuację PPE miały czynniki hamujące ich rozwój. Druga udowadniana przez M. Szczepańskiego hipoteza badawcza brzmi, iż przy istniejących uwarunkowaniach instytucjonalnych i pozainstytucjonalnych oraz przy obecnym systemie zachęt fiskalnych i kosztowych kierowanych do pracodawców, a także zachęt podatkowych dla pracowników pracowniczego programy emerytalne w Polsce nie rokują szans rozwoju. Autor zawarł również rekomendacje w zakresie dalszego rozwoju PPE w Polsce wskazując, iż rozwój ten wymaga wzmocnienia dotychczasowych i wprowadzenia nowych stymulatorów rozwoju PPE oraz usunięcia czy choćby zmniejszenia siły czynników hamujących ten proces. W tym celu wystarczające wydaje się wprowadzenie pewnych modyfikacji w konstrukcji PPE oraz zwiększenie siły oddziaływania zachęt systemowych kierowanych zarówno do pracodawców, jaki i pracowników 29. Przedstawił przy tym pewne rozwiązania szczegółowe. Warto również zwrócić uwagę na kilkanaście opublikowanych na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia artykułów w prasie specjalistycznej dotyczącej różnych szczegółowych kwestii związanych z PPE albo wzmiankowania poszczególnych aspektów PPE w związku z omawianiem innych zagadnień, np. przeprowadzania analiz porównawczych. Przykładem tego ostatniego jest publikacja G. Uścińskiej pt. Świadczenia z zabezpieczenia społecznego w regulacjach międzynarodowych i polskich. Studium porównawcze 30, w której wskazano na istniejące poglądy dotyczące umiejscowienia PPE w systemie zabezpieczenia emerytalnego w Polsce. Z literatury przedmiotu należy wymienić: artykuł I. Sierockiej pt. Uczestnicy programów emerytalnych 31, w którym autorka szczegółowo omawia kwestię kryteriów uczestnictwa w PPE na gruncie przepisów ustawy o PPE z 2004 r., akcentując istniejące ryzyka związane z treścią art. 5 ust 5 ustawy o PPE z 2004 r. Wskazuje de lege ferenda, iż należałoby umożliwić uczestnictwo w PPE także osobom, które dobrowolnie przystąpiły do ubezpieczeń emerytalnych i rentowych; 29 Ibidem, s G. Uścińska, Świadczenia z zabezpieczenia społecznego w regulacjach międzynarodowych i polskich. Studium porównawcze, IPiSS, Warszawa 2005, s I. Sierocka, Uczestnicy programów emerytalnych, Administracja publiczna, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Administracji Publicznej w Białymstoku, nr 1(5)

14 opracowanie G. Uścińskiej pt. Pracownicze programy emerytalne a regulacje w Unii Europejskiej 32, w którym autorka porusza niezwykle istotną kwestię zgodności polskich przepisów ustawy o PPE z 1997 r. z prawodawstwem europejskim; artykuł M. Wojewódki pt. Pracowniczy program emerytalny w przypadku przejęcia zakładu pracy 33, w którym zostały szczegółowo przedstawione konsekwencje dla istnienia PPE różnego rodzaju przekształceń organizacyjnych i własnościowych po stronie pracodawców prowadzących PPE. Przedstawiony powyżej przegląd najważniejszej literatury przedmiotu wskazuje, iż PPE w dalszym ciągu zasługuje na podejmowanie kolejnych badań, które powinny się przyczynić do spopularyzowania wiedzy o tej instytucji, a w efekcie także do rozwoju zakładowych systemów emerytalnych w Polsce. 2. System zabezpieczenia emerytalnego w Polsce Zegar biologiczny każdego człowieka wyznacza okresy, w których możliwe jest prowadzenie aktywności zawodowej w pełnym zakresie. Dzieci nie są w stanie samodzielnie zdobywać środków niezbędnych do utrzymania. Dopiero osiągnięcie pewnego stopnia dojrzałości psychofizycznej, osiągniecie wieku 18 lat definiowanego przez obowiązujące przepisy jako pełnoletniość 34, pozwala na samodzielne podjęcie aktywności zawodowej. Z kolei osoby starsze wraz z wiekiem stopniowo tracą większość cech i przymiotów pozwalających im na efektywne zarobkowanie i zmuszone są do konsumowania swoich osiągnięć z okresu aktywności zawodowej. Ten okres jesieni życia nazywany jest okresem emerytalnym, a sama emerytura czasami zamiennie rentą starczą, czyli świadczeniem związanym tylko i wyłącznie z uzyskaniem przez daną osobę takiego wieku, który uniemożliwia jej efektywne zarobkowanie. Jak przedstawia się w literaturze przedmiotu, emerytura jest świadczeniem zapewniającym środki utrzymania zamiast utraconego zarobku 35. Emerytura to czas, gdy dana osoba osiąga wiek, w którym ziszcza się ryzyko starości czy też ryzyko emerytalne. W 32 G. Uścińska. Pracownicze programy emerytalne a regulacje w Unii Europejskiej, w: Prawo pracy i zabezpieczenie społeczne (z aktualnych zagadnień) pod redakcją B. Ćwiertniaka, WSZiA, Opole M. Wojewódka, Pracowniczy program emerytalny w przypadku przejęcia zakładu pracy, Monitor Prawa Pracy 2006, nr Art kodeksu cywilnego stanowi, iż pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście, natomiast dyspozycja art. 11 kodeksu cywilnego przyznaje pełną zdolność do czynności prawnych z chwilą uzyskania pełnoletniości. 35 G. Uścińska, Świadczenia, op. cit., s. 19

15 literaturze przedmiotu czytamy, że ryzyko starości okazuje się bowiem coraz poważniejszym zagrożeniem w sensie ekonomicznym 36. Ten bez wątpienia pożądany i oczekiwany stan, w świetle wydłużającego się średniego okresu trwania życia, wymusza konieczność istnienia odpowiedniego zabezpieczenia środków na ten czas 37. Powyższe implikuje konieczność istnienia systemu zabezpieczenia emerytalnego. W doktrynie podkreśla się 38, że system zabezpieczenia emerytalnego jest częścią systemu zabezpieczenia społecznego. Podejmując próbę zdefiniowania pojęcia systemu emerytalnego, można go określić jako uregulowane przez ustawodawcę zasady zabezpieczenia przed ryzykiem starości w postaci zapewnienia świadczeń w okresie po zaprzestaniu aktywności zawodowej przez daną osobę. Trafną definicję tego pojęcia przedstawił M. Żukowski, wskazując, iż jest to ogół źródeł zabezpieczenia dochodów pieniężnych na okres starości 39. Należy też zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym przez M. Szczepańskiego 40, iż używanie w miejsce sformułowania system emerytalny szerszego znaczeniowo określenia system emerytalno-rentowy nie jest najlepszym rozwiązaniem z uwagi na to, że dodatek rentowy wskazuje na kwestie zabezpieczenia ryzyk, które są zasadniczo odrębne od ryzyka starości, na które odpowiedzią jest system zabezpieczenia emerytalnego. Celem podstawowym systemu zabezpieczenia emerytalnego jest zapewnienie środków na utrzymanie dla osób po zakończeniu przez nich okresu zatrudnienia. Okres ten jest, co do zasady krótszy, niż okres samej aktywności zawodowej, i rozpoczyna się osiągnięciem przez daną osobą wieku emerytalnego przyjętego w danym systemie. System zabezpieczenia emerytalnego powinien być skonstruowany w ten sposób, aby zabezpieczenie to było dożywotnie. Zajście ryzyka emerytalnego 41 powoduje po stronie danej osoby powstanie uprawnienia do otrzymania świadczenia emerytalnego. Emeryt zaprzestaje świadczenia pracy wraz z osiągnięciem określonego wieku, który we współczesnych systemach wynosi od 60 do 36 T. Szumlicz, Zabezpieczenie emerytalne w systemach zabezpieczenia społecznego, w: Systemy emerytalne w krajach Unii Europejskiej pod red. T. Szumlicza i M. Żukowskiego, Twigger, Warszawa 2004, s. 11 i n. 37 J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Zakamycze, Kraków 2006, s. 116 i n.; W. Muszalski, Ubezpieczenie społeczne. Podręcznik akademicki, PWN, Warszawa 2004, s. 173 i n.; U. Kalina-Prasznic, Ochrona ryzyka starości a odrzucone paradygmaty społecznego ubezpieczenia emerytalnego, Polityka Społeczna 2011, nr 4, s. 7 11; M. Żukowski, Reformy emerytalne w Europie, Wyd. AE Poznań, Poznań M. Szczepański, Dylematy, op. cit., s. 8; T. Szumlicz, Zabezpieczenie, op. cit., s. 11 i n. 39 M. Żukowski, Wielostopniowe systemy zabezpieczenia emerytalnego w Unii Europejskiej i Polsce. Między państwem a rynkiem, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 1997, s M. Szczepański, Dylematy, op. cit., s. 11 i n. 41 W polskiej literaturze koncepcja ryzyka emerytalnego jest omówiona przez I. Jędrasik-Janowską, Ubezpieczenia społeczne, tom. 2: Ubezpieczenie rentowe. Ubezpieczenie emerytalne, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa rok 2003, s. 100 i n., na ten temat wypowiadają się również J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia, s. 132 i n. oraz M. Żukowski, Wielostopniowe, s. 135 i n. 20

16 70 lat. Korzysta wtedy ze środków zgromadzonych, odłożonych czy naliczonych w czasie zatrudnienia. W Polsce wiek emerytalny jest uzależniony od płci i wynosi 60 lat w przypadku kobiet oraz 65 lat w przypadku mężczyzn Koncepcja filarowości systemu zabezpieczenia emerytalnego We współczesnym świecie systemy zabezpieczenia emerytalnego są dosyć zróżnicowane nawet między państwami na podobnym etapie rozwoju gospodarczego, czy należących do tego samego kręgu kulturowego lub regionu geograficznego. W samej Unii Europejskiej kraje członkowskie mają różne systemy, dostosowane do specyficznych potrzeb danego państwa. Występują znaczące różnice między systemami, np. belgijskim a holenderskim czy duńskim, tak jak między polskim i czeskim 43. Zróżnicowanie to wynika z wielu czynników, przede wszystkim z rozmaitych uwarunkowań historycznych, systemów prawnych i ubezpieczeń społecznych, różnic demograficznych (np. w zakresie średniej długości życia czy liczby urodzin na 1000 mieszkańców), jak też struktury społecznej, tradycji i różnic kulturowych. Jednak możliwe jest wyróżnienie pewnych cech, które są albo wspólne dla niektórych systemów albo właśnie je różnicują. Stwarza to możliwość wprowadzenia pewnych kryteriów klasyfikacyjnych, które w konsekwencji pozwalają na wypracowanie podziału trójfilarowego. Jak wskazuje się powszechnie w literaturze 44, klasyczna koncepcja podziału opiera się na kryterium podmiotowym, gdzie decydujące znaczenie ma podmiot odpowiedzialności za daną część systemu zabezpieczenia emerytalnego. Można wskazać trzy podmioty: państwo (organizacje rządowe), pracodawców (zakłady pracy) oraz indywidualną zaradność (gospodarstwo domowe emeryta). Prowadzi to do wyróżnienia trójfilarowego modelu systemu zabezpieczenia emerytalnego. I filar to część organizowana przez państwo, mająca charakter bazowy oraz obligatoryjny dla wszystkich uczestników systemu. Samo uczestnictwo w ramach I filaru powinno zapewnić uczestnikom co najmniej podstawową, minimalną emeryturę, a jeśli to możliwe akceptowalną (przeciętną) stopę zastąpienia. Z kolei II filar jest częścią organizowaną (i częstokroć finansowaną) przez pracodawcę (zakład 42 Zob. G. Uścińska, Kierunki rozwiązań w zakresie wieku emerytalnego, w: Gospodarka i czynniki demograficzne a system emerytalny, raport, IBnGR, AXA Powszechne Towarzystwo Emerytalne S.A., Warszawa 2010, s. 64 i n. 43 MISSOC 2010, Social protection in the Member States of the European Union of the European Economic Area and in Switzerland. Mutual information system on social protection, European Commission; S. Golinowska (red.), Bazowe systemy emerytalne w świecie, IPiSS, Warszawa 1994, 44 M. Żukowski, Wielostopniowe, op. cit., s

17 pracy), zwykle o charakterze dobrowolnym, i powinien zapewnić dodatkowe środki na emeryturze. W tym podziale III filar to gromadzenie środków na okres starości przez gospodarstwo domowe. Do takiego modelu opartego na koncepcji trzech filarów odwołuje się m.in. Międzynarodowa Organizacja Pracy. Jest także podstawą analiz porównawczych w literaturze przedmiotu. Warto tu przywołać bardzo wyczerpujący podział dokonany przez T. Szumlicza, w którym zidentyfikował on cechy poszczególnych filarów w klasycznej konstrukcji trójfilarowego modelu systemu emerytalnego, w zależności od kryterium podmiotowego, dochodowego oraz części systemu. Poszczególne filary wyróżnia się biorąc pod uwagę podmioty odpowiedzialne za dany segment systemu. Do podmiotów wykazujących dbałość o zabezpieczenie emerytalne należą państwo, zakład pracy oraz gospodarstwo domowe przyszłego emeryta. Dodatkowo uwzględnia się kryterium dochodowe, a więc ustala się, jaka część dochodów emerytalnych generowana jest w poszczególnych elementach systemu emerytalnego, stanowiących podstawę (tzw. bazę) zabezpieczenia emerytalnego, a które pełnią funkcję dodatkową. Tabela 1. Klasyczna konstrukcja trójfilarowego modelu systemu emerytalnego Kryteria podziału Filar I Filar II Filar III Kryterium podmiotowe Państwo Zakład pracy Gospodarstwo domowe Dodatkowe środki Dodatkowe środki Kryterium dochodowe Emerytura standardowa emerytalne emerytalne Części systemu Bazowa Dodatkowa Dodatkowa Źródło: T. Szumlicz, Ubezpieczenia emerytalne w Unii Europejskiej, w: Monkiewicz (red.), Ubezpieczenia w Unii Europejskiej, Poltext, Warszawa 2002, s Niektórzy autorzy używają jednak innego nazewnictwa części składowych systemu zabezpieczenia emerytalnego. Przykładowo, M. Żukowski proponuje model trójwarstwowy (trójstopniowy), w którym pierwszą warstwę stanowi społeczne zabezpieczenie emerytalne organizowane przez państwo (zwane także bazowym). Wyznaczone jest ono przez takie kryteria, jak publiczny charakter, powszechność i przymusowość. Drugi stopień (warstwa) to zakładowe programy emerytalne organizowane przez poszczególnych pracodawców dla swoich pracowników. Natomiast trzeci stopień (trzecia warstwa) to indywidualne zabezpieczenie emerytalne. Podobnie czyni to I. Jędrasik-Jankowska I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, wydanie 3, Podręczniki LexisNexis, Warszawa

18 Rysunek 1. Warstwy (stopnie) zabezpieczenia emerytalnego Źródło: M. Żukowski, Wielostopniowe systemy zabezpieczenia emerytalnego w Unii Europejskiej i w Polsce. Między państwem a rynkiem, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Poznań 1997, s. 21. Klasyczny model trójfilarowy oddaje strukturę systemów emerytalnych w krajach Unii Europejskiej, występującą w latach 90. XX wieku. W strukturze tej pierwszy bazowy, publiczny filar miał charakter repartycyjny emerytury były na bieżąco wypłacane ze składek osób pracujących. Jednakże w kolejnych latach, w kilku państwach europejskich, w tym w Polsce w 1999 r., przeprowadzono strukturalne reformy emerytalne, których celem było wprowadzenie segmentu kapitałowego do systemów emerytalnych. W ten sposób powstała wielostopniowa struktura systemu zabezpieczenia, do której opisu także można zastosować model trójfilarowy, lecz o zmienionym usytuowaniu zakładowych systemów emerytalnych. W nowej strukturze systemu stały się one trzecią, a nie drugą warstwą zabezpieczenia emerytalnego. 4. Zreformowany system emerytalny w Polsce a koncepcja filarowości 23 Opisana wyżej klasyczna konstrukcja trójfilarowego systemu emerytalnego nie została dokładnie odwzorowana w Polsce w związku z wprowadzeniem 1 stycznia 1999 r. reformy systemu zabezpieczenia emerytalnego. Polski system został oparty na koncepcji trzech filarów przy zróżnicowanym kryterium podmiotowym, jednak z istotnymi rozbieżnościami. Zasadniczą różnicą między koncepcją wprowadzoną w Polsce a tą mającą zastosowanie w państwach Unii Europejskiej jest oparcie poszczególnych filarów nie tyle na kombinacji kryterium podmiotowego oraz dochodowego, ile na rozróżnieniu sposobu finansowania poszczególnych filarów 46. Przyczyną wprowadzenia reformy emerytalnej w Polsce była przede wszystkim konieczność takiego dostosowania systemu zabezpieczeń emerytalnych do zmian na rynku 46 Zob. M. Żukowski, Reforma zabezpieczenia emerytalnego w Polsce założenia i stan obecny, Polska Izba Ubezpieczeń, Warszawa 2008; I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia, op. cit.

19 pracy i spodziewanych tendencji demograficznych, które pozwoliłoby na ograniczenie wydatków państwa z tytułu finansowania emerytur, zachowując jednocześnie prawa nabyte. System emerytalny funkcjonujący w Polsce przed reformą oparty był w całości na zasadzie repartycyjnej zakładającej, iż bieżące wpływy od osób opłacających składki są przeznaczone na wypłaty świadczeń dla obecnych beneficjentów. Był to system oparty na zdefiniowanym świadczeniu (defined benefit DB). Znana była w przybliżeniu wysokość świadczenia emerytalnego, a ryzyko dopłat przerzucone było na Skarb Państwa. Zakład Ubezpieczeń Społecznych pełnił rolę instytucji pobierającej składki i wypłacającej świadczenia emerytalno-rentowe. W opinii ekspertów pozostanie przy starym systemie emerytalnym w warunkach starzejącego się społeczeństwa groziłoby podejmowaniem niepopularnych decyzji o wzroście składki w celu zapewnienia określonego poziomu świadczeń. Jednocześnie wzrost składki nie dawałby pewności, czy zachowana zostanie realna wartość emerytur. Alternatywę stanowiłoby obniżenie świadczeń emerytalnych, co mogłoby się spotkać z niezadowoleniem ze strony społeczeństwa. Operacja ta byłaby trudna do przeprowadzenia ze względu na prawa nabyte do świadczeń na określonym wcześniej poziomie. Rozwiązanie to mogłoby być skuteczne jedynie w krótkiej perspektywie, powodując chwilowy spadek wydatków budżetowych. W średnim i dłuższym okresie prowadziłoby do zwiększenia wydatków na pomoc socjalną, doprowadzając równocześnie do pogorszenia nastrojów społecznych. Nowy system emerytalny (od 1 stycznia 1999 r.) jest w całości systemem o zdefiniowanej składce (defined contribution DC) 47, znana jest bowiem wysokość składki, natomiast nieokreślona jest wysokość przyszłego świadczenia emerytalnego. Taki system pozwala przewidzieć koszty uczestnictwa w systemie i nie jest wrażliwy na znaczące zmiany w strukturze demograficznej ludności. Przerzuca jednak w całości ryzyko poziomu przyszłego świadczenia na beneficjentów systemu. Jak już wcześniej zaznaczono, za wprowadzeniem w Polsce systemu emerytalnego o zdefiniowanej składce przemawiało wiele czynników. W okresie przed wprowadzeniem reformy nastąpiło drastyczne zmniejszenie wpływów do funduszu ubezpieczeń społecznych, wynikające z sytuacji na rynku pracy oraz tendencji demograficznych, powodując konieczność dopłat z budżetu państwa na pokrycie bieżących świadczeń wypłacanych przez ZUS. Dodatkowo niekorzystne prognozy dotyczące zmian w strukturze demograficznej ludności, nie rokowały szans na zwiększenie wpływów do funduszu ubezpieczeń społecznych 47 M. Żukowski, Wielostopniowe, op. cit. 24

20 (FUS). Pogłębiająca się dysproporcja pomiędzy wielkością wpływających składek a kwotą wypłacanych świadczeń zwiększałaby dotację z budżetu państwa przeznaczoną na wypłaty świadczeń w kolejnych latach. Dlatego też zdecydowano się przeprowadzić reformę systemu zabezpieczenia emerytalnego 48. Opracowano wiele koncepcji i propozycji reformy polskiego systemu emerytalnego Wprowadzony 1 stycznia 1999 r. i obowiązujący do końca okresu badanego w niniejszej pracy system zabezpieczenia emerytalnego w Polsce oparty został na umownych filarach. Przyjmuje się, że I filar to fundusz ubezpieczeń społecznych, II filar otwarte fundusze emerytalne, a III filar pracownicze programy emerytalne (uzupełnione w 2004 r. o indywidualne konta emerytalne przeznaczone dla szerszego kręgu adresatów niż PPE). Warto wskazać, iż w literaturze przedmiotu, na określenie filary stosuje się także pojęcia, takie jak segmenty, warstwy lub stopnie, a także płaszczyzny zabezpieczenia emerytalnego 50. W niniejszej rozprawie autor posługuje się terminem filary, gdyż oddaje ono także w werbalny sposób ideę konieczności konstruowania emerytury opartej na kilku źródłach lub podstawach czy kolumnach. W zakresie systematyki autor przywołuje i podziela wyczerpujący podział dokonany przez G. Uścińską w pracy pt. Świadczenia z zabezpieczenia społecznego w regulacjach międzynarodowych i polskich (s. 218), w którym wskazuje ona: Pierwszy filar system emerytalny oparty na zasadzie finansowej repartycyjnej, administrowany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, system o charakterze powszechnym i obowiązkowym; Drugi filar system emerytalny oparty na zasadzie finansowania kapitałowego, w jego ramach działają otwarte fundusze emerytalne o charakterze powszechnym, a przynależność do nich jest docelowo obowiązkowa; Trzeci filar system emerytalny polegający na włączeniu pracodawców do organizowania i prowadzenia pracowniczych programów emerytalnych w formach określonych ustawą o PPE, uzupełniając jedynie z perspektywy wiedzy posiadanej w 2011 r., iż do tego III filara należy 48 Zob. Bezpieczeństwo dzięki różnorodności. Reforma systemu emerytalno-rentowego w Polsce, Biuro Pełnomocnika Rządu do spraw Reformy Zabezpieczenia Społecznego, Warszawa J. Jończyk, O reformie ubezpieczenia społecznego w Polsce, IPiSS, seria Ekspertyzy-Informacje, Warszawa 1995; Eksperci Banku Światowego o reformach emerytalnych w Polsce i na świecie. Propozycje, wzory, kontrowersje, IPiSS, seria Ekspertyzy-Informacje, Warszawa 1997; Gospodarka i Przyszłość. Modele reformy systemu emerytalno-rentowego i ścieżki dojścia. Kolejny etap dyskusji, Wydanie specjalne Ubezpieczenie społeczne, IPiSS, Nowe Życie Gospodarcze, Klub 500, Warszawa 1996; Ubezpieczenia społeczne w Polsce projekt nowego systemu emerytalnego, Biuro Pełnomocnika Rządu do spraw Reformy Zabezpieczenia Społecznego, Warszawa 1997; W. Rutkowski, Dylematy reformy zabezpieczenia społecznego w Polsce, Polityka Społeczna 1996, nr Na temat trzech filarów szerzej zobacz: S. Golinowska (red.), Dodatkowe, op. cit., s. 21 i n.; I. Jędrasik-Jankowska, Ubezpieczenia emerytalne. Trzy filary, PWP, Warszawa 2001; J. Jończyk, Prawo, op. cit., s. 44 i n..; M. Żukowski, Wielostopniowe, op. cit., s. 21 i n., G. Uścińska, Świadczenia, op. cit., s. 218, M. Szczepański, Stymulatory, op. cit., s. 81 i n.

Emerytura (zwana dawniej rentą starczą) świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek

Emerytura (zwana dawniej rentą starczą) świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek Emerytura (zwana dawniej rentą starczą) świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek nie posiadają już zdolności do pracy zarobkowej (jako

Bardziej szczegółowo

Polityka gospodarcza i społeczna (zabezpieczenie emerytalne)

Polityka gospodarcza i społeczna (zabezpieczenie emerytalne) prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz Polityka gospodarcza i społeczna (zabezpieczenie emerytalne) Zakres przedmiotowy systemu zabezpieczenia społecznego wyznacza katalog ryzyk społecznych: choroby macierzyństwa

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp ROZDZIAŁ 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego ROZDZIAŁ 2. Struktura systemu ubezpieczeń społecznych

Spis treści Wstęp ROZDZIAŁ 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego ROZDZIAŁ 2. Struktura systemu ubezpieczeń społecznych Spis treści Wstęp....................................... 11 ROZDZIAŁ 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego........................... 13 1.1. Prawne podstawy zabezpieczenia społecznego.............

Bardziej szczegółowo

Rynek PPE w formach inwestycyjnej i ubezpieczeniowej

Rynek PPE w formach inwestycyjnej i ubezpieczeniowej Rynek PPE w formach inwestycyjnej i ubezpieczeniowej stan obecny, bariery rozwojowe, oczekiwania. Agnieszka Łukawska, Legg Mason TFI S.A. Dyrektor ds. sprzedaży Warszawa, 4 czerwca 2012 Aktywa PPE* Łącznie:

Bardziej szczegółowo

Emerytury: } Część I: Finansowanie. } Część II: Świadczenia

Emerytury: } Część I: Finansowanie. } Część II: Świadczenia Część I finasowanie Emerytury: } Część I: Finansowanie } Część II: Świadczenia I. Wprowadzenie. Fundusz społeczny- pojęcie funduszu społecznego, udział w tworzeniu funduszu i prawie do świadczeń z niego

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

III filar ubezpieczenia emerytalnego

III filar ubezpieczenia emerytalnego III filar ubezpieczenia emerytalnego 1 Przesłanki reformy emerytalnej 2 Wskaźniki zgonów i urodzeń w tys. 600 550 Zgony Urodzenia 500 450 400 350 300 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999

Bardziej szczegółowo

CO ZROBIĆ, ŻEBY SIĘ UDAŁO? Emerytalne Konto Oszczędnościowe sposobem na wyższą emeryturę

CO ZROBIĆ, ŻEBY SIĘ UDAŁO? Emerytalne Konto Oszczędnościowe sposobem na wyższą emeryturę CO ZROBIĆ, ŻEBY SIĘ UDAŁO? Emerytalne Konto Oszczędnościowe sposobem na wyższą emeryturę III filar emerytalny ewolucja systemu PRACOWNICZE PROGRAMY EMERYTALNE INDYWIDUALNE KONTA EMERYTALNE INDYWIDUALNE

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Emerytury w nowym systemie emerytalnym dotyczą osób urodzonych po 1 stycznia 1949 roku.

Emerytury w nowym systemie emerytalnym dotyczą osób urodzonych po 1 stycznia 1949 roku. Emerytury w nowym systemie emerytalnym dotyczą osób urodzonych po 1 stycznia 1949 roku. System emerytalny składa się z trzech filarów. Na podstawie podanych niżej kryteriów klasyfikacji nowy system emerytalny

Bardziej szczegółowo

Wydział Zdrowia Publicznego Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Wydział Zdrowia Publicznego Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Wydział Zdrowia Publicznego Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Nazwa modułu Ubezpieczenia Społeczne i Zdrowotne Kod modułu Zakład Polityki Zdrowotnej Wydział Zdrowia Publicznego

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

PRACOWNICZY PROGRAM EMERYTALNY

PRACOWNICZY PROGRAM EMERYTALNY PRACOWNICZY PROGRAM EMERYTALNY Pracowniczy Program Emerytalny Jest to system oszczędzania dla osób, które chcą powiększyć swoją emeryturę oraz stworzyć sobie możliwość uzyskania satysfakcjonującego poziomu

Bardziej szczegółowo

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE PROBLEMY DO ROZWIĄZANIA W NAJBLIŻSZEJ PRZYSZŁOŚCI Redakcja naukowa Gertruda Uścińska Warszawa 2008 WPROWADZENIE 13 Rozdział I Hanna Perło, Gertruda Uścińska, Hanna Zalewska

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

OCENA PRZEGLĄDU FUNKCJONOWANIA SYSTEMU EMERYTALNEGO

OCENA PRZEGLĄDU FUNKCJONOWANIA SYSTEMU EMERYTALNEGO OCENA PRZEGLĄDU FUNKCJONOWANIA SYSTEMU EMERYTALNEGO Poprawna diagnoza błędne wnioskowanie Centrum im. Adama Smitha 27 czerwca 2013 roku 1 Centrum wobec OFE Nie jesteśmy przeciwnikami OFE Jesteśmy zwolennikami

Bardziej szczegółowo

Finanse ubezpieczeń społecznych

Finanse ubezpieczeń społecznych Finanse ubezpieczeń społecznych Wykład 3. W jaki sposób możemy oszczędzać na starość Averting (1994), Góra (2003), Muszalski (2004) CBOS, Polacy o dodatkowym oszczędzaniu na emeryturę, BS/77/2010 dr Grzegorz

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

U z a s a d n i e n i e

U z a s a d n i e n i e U z a s a d n i e n i e Projekt nowelizacji ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, Nr 64, poz. 593, Nr 99, poz. 1001,

Bardziej szczegółowo

Fundusze inwestycyjne i emerytalne

Fundusze inwestycyjne i emerytalne Fundusze inwestycyjne i emerytalne WYKŁAD 8 FUNDUSZE EMERYTALNE W SYSTEMIE EMERALNYMY CEL I STRUKTURA SYSTEMU EMERYTALNEGO (1) Pojęcie ogólne: ogół planów (programów) wypłacających świadczenia emerytalne.

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE: DYLEMATY, ANALIZY, ROZWIĄZANIA.

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE: DYLEMATY, ANALIZY, ROZWIĄZANIA. Dr Wojciech Nagel Zespół Ubezpieczeń Społecznych Trójstronnej Komisji ds. SG UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE: DYLEMATY, ANALIZY, ROZWIĄZANIA. Część I. Obecna sytuacja systemu ubezpieczeń społecznych, problematyka

Bardziej szczegółowo

Wielofilarowe systemy emerytalne na przykładzie włoskiego i polskiego systemu emerytalnego. Mgr Joanna Plak WSP TWP w Warszawie

Wielofilarowe systemy emerytalne na przykładzie włoskiego i polskiego systemu emerytalnego. Mgr Joanna Plak WSP TWP w Warszawie Wielofilarowe systemy emerytalne na przykładzie włoskiego i polskiego systemu emerytalnego. Mgr Joanna Plak WSP TWP w Warszawie Plan prezentacji. 1. Wyjaśnienie znaczenia pojęcia: wielofilarowy system

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych określa zasady opłacania składek na ubezpieczenia społeczne oraz stopy procentowe składek na poszczególne

Bardziej szczegółowo

Emerytury: } Część I: Finansowanie. } Część II: Świadczenia

Emerytury: } Część I: Finansowanie. } Część II: Świadczenia Część II świadczenia Emerytury: } Część I: Finansowanie } Część II: Świadczenia Filarowa konstrukcja ubezpieczeń społecznych model klasyczny : I filar - z budżetu państwa II filar ze składki pracodawców

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl t en m l ragek.p f wy kart o rm.bez a D ww w Recenzenci Prof. zw. dr hab. Ewa Kucharska-Stasiak Prof. zw. dr hab. Halina Henzel Opracowanie graficzne i typograficzne Jacek Tarasiewicz Redaktor Jadwiga

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE EMERYTALNE

INDYWIDUALNE EMERYTALNE INDYWIDUALNE KONTO EMERYTALNE DLACZEGO WARTO MIEĆ IKE? Rok Źródło Wysokość emertury stopa zastąpienia 1997 Bezpieczeństwo dzięki różnorodności opracowanie Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Zabezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN prof. dr hab. Małgorzata Zaleska Szkoła Główna Handlowa Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN W ramach konferencji Katedr Finansowych Nauka finansów dla rozwoju gospodarczego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Emerytury i system ubezpieczeń

Emerytury i system ubezpieczeń Emerytury i system ubezpieczeń 1 1 EMERYTURA świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek nie posiadają już zdolności do pracy zarobkowej.

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu, niżej podpisani posłowie wnoszą projekt ustawy:

Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu, niżej podpisani posłowie wnoszą projekt ustawy: Warszawa, 1 kwietnia 2015 r. Grupa posłów KP SLD Szanowny Pan Radosław Sikorski Marszałek Sejmu RP Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu,

Bardziej szczegółowo

Mariusz Denisiuk starszy specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych. Zasady gromadzenia oszczędności na IKZE

Mariusz Denisiuk starszy specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych. Zasady gromadzenia oszczędności na IKZE Mariusz Denisiuk starszy specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych Zasady gromadzenia oszczędności na IKZE Jednym z dostępnych sposobów gromadzenia dodatkowych oszczędności na cele emerytalne jest

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE I. II. III.

UZASADNIENIE I. II. III. UZASADNIENIE I. W związku z wątpliwościami, czy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma prawo przyznawać świadczenie honorowe osobom, które ukończyły 100 lat życia, w projekcie proponuje się wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych Spis treści Wstęp............................................................. 9 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska.... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów

Bardziej szczegółowo

Informacja aktualizacyjna dotycząca zasad funkcjonowania pracowniczego programu emerytalnego w Uniwersytecie Śląskim

Informacja aktualizacyjna dotycząca zasad funkcjonowania pracowniczego programu emerytalnego w Uniwersytecie Śląskim Załącznik do Pisma Rektora UŚ znak DOP.065.17.2012 z dnia 3 sierpnia 2012 r. Informacja aktualizacyjna dotycząca zasad funkcjonowania pracowniczego programu emerytalnego w Uniwersytecie Śląskim Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Ocena wybranych rozwiązań stosowanych w pracowniczych programach emerytalnych (PPE) w Wielkiej Brytanii i w Polsce

Ocena wybranych rozwiązań stosowanych w pracowniczych programach emerytalnych (PPE) w Wielkiej Brytanii i w Polsce Ocena wybranych rozwiązań stosowanych w pracowniczych programach emerytalnych (PPE) w Wielkiej Brytanii i w Polsce Mgr Anna Gierusz Uniwersytet Gdański 1 Plan prezentacji Wprowadzenie Zasady funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

JAKĄ EMERYTKĄ / JAKIM EMERYTEM ZOSTANIESZ?

JAKĄ EMERYTKĄ / JAKIM EMERYTEM ZOSTANIESZ? JAKĄ EMERYTKĄ / JAKIM EMERYTEM ZOSTANIESZ? MATERIAŁ INFORMACYJNY DLA STUDENTÓW I MŁODYCH PRACOWNIKÓW OPRACOWANY PRZEZ IZBĘ GOSPODARCZĄ TOWARZYSTW EMERYTALNYCH, WWW.IGTE.PL POLSKA EMERYTURA 2015 1960 1970

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

Zmiany w zasadach gromadzenia środków emerytalnych

Zmiany w zasadach gromadzenia środków emerytalnych Zmiany w zasadach gromadzenia środków emerytalnych Z dniem 1 maja 2011 r. weszła w życie ustawa z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych

Bardziej szczegółowo

brak opodatkowania zysków kapitałowych (tzw. podatku Belki) osiągniętych przez oszczędzających w związku z oszczędzaniem na IKE,

brak opodatkowania zysków kapitałowych (tzw. podatku Belki) osiągniętych przez oszczędzających w związku z oszczędzaniem na IKE, 1. Czy każdy może założyć IKE i IKZE? Prawo do dodatkowego oszczędzania na przyszłą emeryturę w ramach IKE i IKZE przysługuje każdej osobie fizycznej, która ukończyła 16 lat. W przypadku osób małoletnich,

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Ukryty dług na liczniku długu publicznego. 30 IX 2013 Aleksander Łaszek

Ukryty dług na liczniku długu publicznego. 30 IX 2013 Aleksander Łaszek Ukryty dług na liczniku długu publicznego Aleksander Łaszek Ukryty dług na liczniku długu publicznego 1. Dlaczego dług ukryty jest ważny? 2. Zakres ukrytego długu, różne metodologie 3. Metodologia ESA

Bardziej szczegółowo

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych OCENA EX-ANTE INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH W ZAKRESIE WSPARCIA PODMIOTÓW

Bardziej szczegółowo

Emerytury i system ubezpieczeń

Emerytury i system ubezpieczeń Emerytury i system ubezpieczeń 1 56 EMERYTURA to świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek nie posiadają już zdolności do pracy zarobkowej.

Bardziej szczegółowo

Grupowe (od 1999) Pracownicze programy emerytalne. Indywidualne konto emerytalne. Indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego PPE IKE IKZE

Grupowe (od 1999) Pracownicze programy emerytalne. Indywidualne konto emerytalne. Indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego PPE IKE IKZE Rodzaje kwalifikowanych programów emerytalnych PPE Grupowe (od 1999) Pracownicze programy emerytalne IKE Indywidualne (od II poł 2004) Indywidualne konto emerytalne IKZE Indywidulane (od stycznia 2012)

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

liczbę osób zamieszkującą na terenie naszej gminy i odprowadzających podatek PIT. W zakresie pozostałych dochodów bieżących zaplanowano również

liczbę osób zamieszkującą na terenie naszej gminy i odprowadzających podatek PIT. W zakresie pozostałych dochodów bieżących zaplanowano również OBJAŚNIENIA przyjętych wartości przy opracowaniu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Strzyżewice na lata 2012 2018, tj. okres na który zostały zaciągnięte zobowiązania. WSTĘP Dokument pod nazwą Wieloletnia

Bardziej szczegółowo

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE Spis treści Wykaz skrótów......................................................... 8 Wstęp................................................................. 9 CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE 1. RYZYKO

Bardziej szczegółowo

dochody budżetu państwa). Osoby urodzone po 1948 r. z chwilą osiągnięcia tego wieku uzyskują prawo do emerytury ustalanej w myśl zreformowanych

dochody budżetu państwa). Osoby urodzone po 1948 r. z chwilą osiągnięcia tego wieku uzyskują prawo do emerytury ustalanej w myśl zreformowanych Przeliczanie emerytur Każdy emeryt ma prawo do przeliczenia swojego świadczenia. Musi spełnić jednak określone warunki. O sytuacjach, w których ZUS obliczy nową wysokość emerytury, mówi Eliza Skowrońska

Bardziej szczegółowo

Instrukcja wypełniania biznesplanu funduszu pożyczkowego do Działania 1.1, Schemat A

Instrukcja wypełniania biznesplanu funduszu pożyczkowego do Działania 1.1, Schemat A WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Załącznik nr 5 do Regulaminu konkursu Instrukcja wypełniania biznesplanu funduszu pożyczkowego do Działania 1.1, Schemat

Bardziej szczegółowo

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych 1 9 Ubezpieczenia społeczne Ich głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa materialnego osobom w podeszłym wieku, niezdolnym do pracy, ofiarom wypadków oraz chorób. Wypłaty

Bardziej szczegółowo

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (redystrybucja dochodów) Aspekt redystrybucyjny redystrybucja horyzontalna redystrybucja wertykalna Aspekt redystrybucyjny redystrybucja

Bardziej szczegółowo

Aspekty prawne inwestowania nadwyżek operacyjnych. i budżetowych przez Jednostki Samorządu Terytorialnego.

Aspekty prawne inwestowania nadwyżek operacyjnych. i budżetowych przez Jednostki Samorządu Terytorialnego. Aspekty prawne inwestowania nadwyżek operacyjnych i budżetowych przez Jednostki Samorządu Terytorialnego. Tło legislacyjne dla rozważań nad sposobami efektywnego lokowania nadwyżek środków pieniężnych

Bardziej szczegółowo

Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów

Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów Monika Kos, radca ministra Departament Polityki Wydatkowej Warszawa, 13 stycznia 2015 r. Program prezentacji

Bardziej szczegółowo

System Ubezpieczeń Społecznych- wprowadzenie

System Ubezpieczeń Społecznych- wprowadzenie System Ubezpieczeń Społecznych- wprowadzenie ORGANIZACJA POLSKIEGO SYSTEMU ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO Ustawa z dnia 4 września 1997 roku o działach administracji rządowej (Dz.U. z 2007 r. nr 65, poz. 437

Bardziej szczegółowo

Ustawa. z dnia. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych

Ustawa. z dnia. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych Projekt z dnia Ustawa o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych Art. 1 W ustawie z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 z późn. zm. 1 ) wprowadza

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Rozmowa ze Zbigniewem Derdziukiem, prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Rozmowa ze Zbigniewem Derdziukiem, prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Rozmowa ze Zbigniewem Derdziukiem, prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. - Polskie emerytury są i będą bezpieczne, a finanse Polski zostały uratowane przed narastającym długiem publicznym - powiedział

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02)

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Warszawa, dnia 16 grudnia 2002 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Stosownie do zlecenia z dnia 18 listopada

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dn. 2007-06-01. European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels.

Warszawa, dn. 2007-06-01. European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels. Warszawa, dn. 2007-06-01 European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels Szanowni Państwo, Polska Organizacja Pracodawców Osób Niepełnosprawnych przesyła

Bardziej szczegółowo

Reforma emerytalna. Co zrobimy? ul. Świętokrzyska 12 00-916 Warszawa. www.mf.gov.pl

Reforma emerytalna. Co zrobimy? ul. Świętokrzyska 12 00-916 Warszawa. www.mf.gov.pl Reforma emerytalna Co zrobimy? Grudzień, 2013 Kilka podstawowych pojęć.. ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych to państwowa instytucja ubezpieczeniowa. Gromadzi składki na ubezpieczenia społeczne obywateli

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. Księgarnia PWN: Marian Podstawka (red.) - Finanse. Wstêp... 13. 1. Pojêcie i funkcje finansów... 17. 2. Pieni¹dz...

Spis treœci. Księgarnia PWN: Marian Podstawka (red.) - Finanse. Wstêp... 13. 1. Pojêcie i funkcje finansów... 17. 2. Pieni¹dz... Księgarnia PWN: Marian Podstawka (red.) - Finanse Spis treœci Wstêp..................................................... 13 1. Pojêcie i funkcje finansów....................................... 17 1.1.

Bardziej szczegółowo

Istotne zmiany ustawowe w tej sprawie zostały wprowadzone 1 stycznia b.r.

Istotne zmiany ustawowe w tej sprawie zostały wprowadzone 1 stycznia b.r. Istotne zmiany ustawowe w tej sprawie zostały wprowadzone 1 stycznia b.r. Niniejszy artykuł poświecony jest analizie problematyki tzw. inwestycji zaniechanych", w zakresie dotyczącym możliwości zaliczenia

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce Zaproszenie do dyskusji Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

REORIENTACJA ZAWODOWA TANCERZY / MODEL ROZWIĄZANIA SYSTEMOWEGO W WARUNKACH POLSKICH

REORIENTACJA ZAWODOWA TANCERZY / MODEL ROZWIĄZANIA SYSTEMOWEGO W WARUNKACH POLSKICH REORIENTACJA ZAWODOWA TANCERZY / MODEL ROZWIĄZANIA SYSTEMOWEGO W WARUNKACH POLSKICH Problem reorientacji zawodowej tancerzy pojawił się wraz ze zmianami w polskim prawie emerytalnym, które pozbawiły tancerzy

Bardziej szczegółowo

Reformy systemów emerytalnych astabilność finansów publicznych KINGA KACZOR, MAGDALENA SIERADZAN

Reformy systemów emerytalnych astabilność finansów publicznych KINGA KACZOR, MAGDALENA SIERADZAN Reformy systemów emerytalnych astabilność finansów publicznych KINGA KACZOR, MAGDALENA SIERADZAN Słowo wstępu Zabezpieczenie emerytalne obywateli to obowiązek konstytucyjny państwa Bezpieczeństwo systemu

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów

Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów wybranych spółek z udziałem Skarbu Państwa Minister Skarbu

Bardziej szczegółowo

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE ELŻBIETA redakcja naukowa KRYŃSKA Warszawa 2007 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE 13 Tomasz Duraj Rozdział I PRAWNA PERSPEKTYWA PRACY NA WŁASNY RACHUNEK 19 1.

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej

Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej Stanowisko Pracodawców RP do projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw Pracodawcy

Bardziej szczegółowo

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023 ISSN 2300-9853 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023 ANDRZEJ BORODO Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Martyna Łaszewska-Hellriegel, Państwo a dzieci czyli jak prowadzić politykę rodzinną

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Komunikat Rzecznik Praw Obywatelskich w sprawie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego (RPO-571564-07/III/LN)

Komunikat Rzecznik Praw Obywatelskich w sprawie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego (RPO-571564-07/III/LN) Komunikat Rzecznik Praw Obywatelskich w sprawie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego (RPO-571564-07/III/LN) 1. Przedmiot wniosku Skierowany do Trybunału Konstytucyjnego dotyczy stwierdzenia niezgodności

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SYTUACJI FINANSOWEJ TOWARZYSTW FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH

INFORMACJA O SYTUACJI FINANSOWEJ TOWARZYSTW FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH INFORMACJA O SYTUACJI FINANSOWEJ TOWARZYSTW FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH NA KONIEC 2001 ROKU ORAZ NA KONIEC I PÓŁROCZA 2002 R. WARSZAWA, LISTOPAD 2002 r. 1 Wstęp Dane prezentowane w poniższym opracowaniu zostały

Bardziej szczegółowo

Spełnienie warunków do wcześniejszej emerytury pracowniczej do końca 2008 r. gwarancją przyznania świadczenia

Spełnienie warunków do wcześniejszej emerytury pracowniczej do końca 2008 r. gwarancją przyznania świadczenia Spełnienie warunków do wcześniejszej emerytury pracowniczej do końca 2008 r. gwarancją przyznania świadczenia Komu przysługuje wcześniejsza emerytura pracownicza Wcześniejsza emerytura pracownicza przysługuje

Bardziej szczegółowo

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka zatwierdzona przez Zarząd dnia 14 czerwca 2010 roku zmieniona przez Zarząd dnia 28 października 2010r. (Uchwała nr 3/X/2010) Tekst jednolity

Bardziej szczegółowo

OPZZ-Z2/WT/2013/AS 19 grudnia 2013 r.

OPZZ-Z2/WT/2013/AS 19 grudnia 2013 r. WICEPRZEWODNICZĄCA OGÓLNOPOLSKIEGO POROZUMIENIA ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH WIESŁAWA TARANOWSKA OPZZ-Z2/WT/2013/AS 19 grudnia 2013 r. Koleżanki i Koledzy W załączeniu przekazuję dokumenty zawierające: - najistotniejsze

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Kalkulacja i zakres ujawnień dotyczących podatku dochodowego w sprawozdaniu finansowym sporządzonym zgodnie z MSSF.

Kalkulacja i zakres ujawnień dotyczących podatku dochodowego w sprawozdaniu finansowym sporządzonym zgodnie z MSSF. Kalkulacja i zakres ujawnień dotyczących podatku dochodowego w sprawozdaniu finansowym sporządzonym zgodnie z MSSF. Efektywna stopa podatkowa jest stosunkiem podatku wykazanego w sprawozdaniu finansowym

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

Ponadpodstawowy. Charakteryzuje poszczególne rodzaje rachunków bankowych

Ponadpodstawowy. Charakteryzuje poszczególne rodzaje rachunków bankowych EKONOMIKA PRZEDSIĘBIORSTW PROGRAM: 23 02/T-5, SP/MEN/1998.02.24 KLASA 4 TE1, 4 TE2 ROK SZKOLNY 2011/2012 ALEKSANDRA WOŁOSZYK L.p. Nazwa jednostki dydaktycznej Podstawowy Poziom wymagań Ponadpodstawowy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r.

Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r. Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r. Instrukcja dokonywania samooceny oraz sporządzania oświadczenia o stanie kontroli zarządczej w Szkole Podstawowej nr 4 im. Kawalerów

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

Ustalanie prawa do emerytury w każdym z państw członkowskich UE; w tym również w Anglii

Ustalanie prawa do emerytury w każdym z państw członkowskich UE; w tym również w Anglii Ustalanie prawa do emerytury w każdym z państw członkowskich UE; w tym również w Anglii Jeżeli osoby zainteresowane pracowały za granicą w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

EMERYTURY I RENTY 2015 Zmiany, dokumentacja, obowiązki pracodawcy

EMERYTURY I RENTY 2015 Zmiany, dokumentacja, obowiązki pracodawcy EMERYTURY I RENTY 2015 Zmiany, dokumentacja, obowiązki pracodawcy VADEMECUM PŁATNIKA Emerytury i renty 2015 Zmiany, dokumentacja, obowiązki pracodawcy Vademecum płatnika Publikacja Emerytury i renty 2015.

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i innych ustaw.

- o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i innych ustaw. Warszawa, dnia 4 września 2013 r. Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i na podstawie

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

Pani Elżbieta Rafalska Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ul. Nowogrodzka 1/3/5 00-513 Warszawa

Pani Elżbieta Rafalska Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ul. Nowogrodzka 1/3/5 00-513 Warszawa R ZE C ZN IK PRAW OBYWATEL SKICH Warszawa, 21 grudnia 2015 r. Adam Bodnar III.512.2.2014.AI.LN Pani Elżbieta Rafalska Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ul. Nowogrodzka 1/3/5 00-513 Warszawa

Bardziej szczegółowo

www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji

www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji Ocena ogólna : Ustawa była częścią istotnego pakietu zmian obok ustawy refundacyjnej i planowanej ustawy

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Kierując się dobrem ogółu jakim jest zagwarantowanie równego dla wszystkich obywateli prawa do ochrony zdrowia stanowiącego zarazem sprawę o szczególnym znaczeniu dla Państwa jako

Bardziej szczegółowo