SPOSOBY RADZENIA SOBIE Z LĘKIEM PRZED NIEPRZEWIDYWALNYM LOSEM I WŁASNĄ ŚMIERCIĄ. 1. Podstawowe motywy społecznego zachowania jednostki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPOSOBY RADZENIA SOBIE Z LĘKIEM PRZED NIEPRZEWIDYWALNYM LOSEM I WŁASNĄ ŚMIERCIĄ. 1. Podstawowe motywy społecznego zachowania jednostki"

Transkrypt

1 prof. dr hab. ElŜbieta Stojanowska WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania UKSW, Warszawa SPOSOBY RADZENIA SOBIE Z LĘKIEM PRZED NIEPRZEWIDYWALNYM LOSEM I WŁASNĄ ŚMIERCIĄ 1. Podstawowe motywy społecznego zachowania jednostki Codzienność podpowiada, Ŝe nie na wszystko mamy wpływ. Nawet najbardziej roztropna, po ludzku zapobiegliwa jednostka, spotyka się z sytuacjami nieprzewidywalnymi, bądź nie zawinionymi przez nią: doświadcza kataklizmów przyrody, wypadków, chorób, śmierci bliskich, a w perspektywie (bliŝej nie określonej) czeka ją ostateczne doświadczenie własnej śmierci. Nie jesteśmy panami swego Ŝycia, choć w róŝnym stopniu przypisujemy sobie osobisty udział w kreowaniu rzeczywistości. Model dynamiki Ŝycia codziennego Johna Nezleka (2005) opisuje dwa podstawowe motywy społecznego zachowania jednostki: kontroli i przynaleŝności. Kontrola kontaktów społecznych ma charakter poznawczy: polega na przewidywaniu i wpływaniu na ich przebieg; motyw przynaleŝności ma wymiar emocjonalny, gdyŝ wiąŝe się z poczuciem bezpieczeństwa i satysfakcji ze związków z innymi ludźmi. Efektywna kontrola w większym stopniu decyduje o ilości i róŝnorodności kontaktów społecznych niŝ ich jakości: jakość związana jest ze stopniem zaspokojenia potrzeby przynaleŝności. Tylko bliskie, wspierające, oparte na regule wzajemności interakcje społeczne są w stanie zaspokoić tę potrzebę (por. Baumeister, Leary, 1995). Badania Nezleka i jego współpracowników (Nezlek, 2005) wskazują na odrębność ilości i jakości kontaktów społecznych oraz zaleŝność dobrostanu psychicznego od jakości a nie ilości kontaktów. Ludzie nie potrafią na poziomie świadomym (racjonalnym) skutecznie kontrolować satysfakcję z relacji społecznych, jednak trudno wyobrazić sobie satysfakcjonujące relacje bez moŝliwości

2 jakiegokolwiek wpływu na ich przebieg (por. Schulz, 1976). Z reguły ludzie doświadczają większego dobrostanu psychicznego, gdy efektywnie realizują swoje codzienne plany, zwłaszcza w sferze społecznej i mogą sobie (a nie przypadkowi) przypisać to, co dobrego zdarza się w ich relacjach z innymi (Nezlek, 2002; Schulz, 1976) Motyw kontroli Psychologia poznawcza drugiej połowy XX wieku dostarczyła bogatych dowodów na występowanie róŝnic indywidualnych w zakresie pojmowania osobistego wpływu na bieg wydarzeń, a zmienną, która zrobiła prawdziwą karierę nie tylko w psychologii akademickiej było poczucie zewnątrz-wewnątrzsterowności Rottera (1966). Zgeneralizowane poczucie kontroli nie musi oddawać rzeczywistego stanu rzeczy, Ŝeby w znaczący sposób wpływać na samopoczucie i funkcjonowanie jednostki. Badania korelacyjne pokazują, Ŝe jednostki z poczuciem wewnętrznej kontroli są lepiej przystosowane do Ŝycia niŝ osoby z poczuciem kontroli zewnętrznej. Są bardziej optymistyczne, pewne siebie, aktywne, lepiej radzą sobie ze stresem, formułują wyŝsze aspiracje i więcej w Ŝyciu osiągają (Glass, Singer, 1972; Kofta, 1991; Zimbardo, 1969). Głośne badania Schulza (1976) przeprowadzone wśród osób w podeszłym wieku wykazały, Ŝe posiadanie poznawczej i behawioralnej kontroli poŝądanych kontaktów społecznych jest źródłem dobrostanu psychicznego, a brak takiej kontroli nie daje psychicznych gratyfikacji. Starsi ludzie, którzy mogli decydować o czasie spotkań z młodym człowiekiem odwiedzającym ich w domu opieki, lub byli tylko o tych wizytach uprzedzani, czuli się lepiej niŝ ci, wśród których analogiczne wizyty nie były zapowiedziane. W sytuacji powodzenia spostrzeganie osobistej odpowiedzialności za wynik jest źródłem satysfakcji, potwierdza i podwyŝsza samoocenę jednostki. Jednak w sytuacji poraŝki ta sama osobista odpowiedzialność rodzi poczucie winy i obniŝa samoocenę, dlatego teŝ ludzie pragną kontrolować i przypisywać sobie odpowiedzialność głównie za wydarzenia pozytywne. W sytuacji poniesionej (lub przewidywanej) poraŝki rezygnują z kontroli i odpowiedzialności. Gdy konsekwencje potencjalnej poraŝki są powaŝne, a ocena własnych kompetencji

3 niepewna, podjęcie się osobistej kontroli nad przebiegiem wydarzeń rodzi silne emocje negatywne i obniŝa poczucie własnej wartości jednostki. Jak pokazują badania (Burger i in., 1989; Folkman, 1984; Rodin i in., 1980; cyt. za: Doliński, 1993) ludzie nie chcą sami decydować o metodach leczenia, wyborze testu diagnozującego ich inteligencję czy osobowość, czy teŝ wykonywać zadania, które mogą przynieść im samym bądź innym ludziom straty finansowe lub doświadczenie bólu. TakŜe własne zachowania niemoralne mogą być spostrzegane jako niezawinione, wymuszone przez sytuację (Festinger, 1957; Fromm, 1993); jednostka przeŝywa słabszy dyskomfort psychiczny, gdy spostrzega wyraźną presję zewnętrzną, pod wpływem której zachowała się w naganny sposób, niŝ wtedy gdy nie występują wyraźne przesłanki zewnętrzne takiego postępowania. Mentalnie uciekając od wolności moŝe czerpać przywileje i korzyści z własnych niemoralnych zachowań, nie tracąc równocześnie dobrego mniemania o sobie. Z odkryć mechanizmów obronnych (Freud, 1995) oraz badań nad sposobami redukcji dysonansu poznawczego (Festinger, 1957; Festinger, Carlsmith, 1959) wyłania się obraz człowieka racjonalizującego własne zachowania, lecz niekoniecznie dysponującego adekwatną samowiedzą. Racjonalizacje oraz iluzje pozwalają zachować równowagę psychiczną(por. Taylor, Brown, 1988). Rozsądna (przystosowawcza) jest wiara w szczęśliwy lub sprawiedliwy los, gdy jednostka nie ma kontroli nad wydarzeniami. Przejawem radzenia sobie z groźbą nieprzewidywalnych (traumatycznych) wydarzeń jest nierealistyczny optymizm (Weinstein, 1980) i wiara w sprawiedliwy świat (Lerner, 1980). Przekonanie o posiadaniu większych szans od innych na uniknięcie negatywnych wydarzeń losowych prawdopodobnie wiąŝe się z poczuciem zasługiwania na pomyślność losu. Nierealistyczny optymizm pełni funkcje obronne: tłumi lęk przed nieprzewidywalnym. MoŜe jednak prowadzić do zachowań ryzykanckich (zgodnie z powiedzeniem: mnie nic złego nie moŝe się przydarzyć) lub nie podejmowania zachowań obronnych, profilaktycznych (Weinstein i Lyon, 1999; por. Doliński, 1993). Podobnie wiara w sprawiedliwy świat chroni jednostkę przed nadmiernym lękiem. W sprawiedliwym świecie nieszczęścia innych interpretowane są jako zasłuŝone, poniewaŝ dobrym ludziom nie przytrafiają się złe rzeczy. Takie podejście do

4 rzeczywistości pozwala typowej jednostce, przekonanej o swojej wartości, oczekiwać na pomyślny bieg wydarzeń. Wiara w sprawiedliwy świat dystansuje wobec osób dotkniętych przez tragiczne wydarzenia: jednostka nie identyfikuje się z ofiarami losu, obronnie wierząc, Ŝe jej Ŝycie na pewno będzie szczęśliwsze. Kiedy jednak trudne do zmiany wydarzenia są niepomyślne potrafi łagodzić ich negatywny wydźwięk dokonując reinterpretacji tak, aby to co niepoŝądane stało się znośne, a nawet dla niej korzystne (por. Festinger, 1957; Gilbert i in., 2000). Badania eksperymentalne Gilberta i współpracowników (2000) pokazały, Ŝe osoby subiektywnie optymalizujące (zniekształcające na plus) niepomyślne wydarzenia były nie tylko przekonane, Ŝe są one dla nich korzystne, lecz takŝe, Ŝe stało się tak za sprawą zewnętrznej siły obdarzonej wglądem w ich preferencje, Ŝyczliwej i wpływowej. W pierwszym badaniu tych autorów uczestnicy losowali partnera do współpracy wymagającej psychicznego komfortu i zaufania do współpracownika. Zastosowano manipulację, na skutek której wylosowana osoba zawsze była mniej sympatyczna od pozostałych kandydatów. Badanych podzielono na dwie grupy. Grupa kontrolna jeszcze przed losowaniem zapoznawała się z charakterystyką i oceniała wszystkich potencjalnych kandydatów, grupa eksperymentalna (z szansą na optymalizację wyboru) zapoznawała się z opisami i oceniała wszystkich kandydatów dopiero po losowaniu, czyli wtedy, gdy znana była osoba, z którą będą musieli pracować. Zgodnie z oczekiwaniami badani z grupy eksperymentalnej oceniali wylosowaną osobę przychylniej niŝ badani z grupy kontrolnej. Po dokonaniu oceny badani z obu grup otrzymywali fałszywą informację, iŝ podczas losowania eksperymentator usiłował wpłynąć na ich wybór za pomocą bodźców podprogowych pojawiających się na ekranie komputera, gdyŝ znał profile osobowości badanych i wiedział, który z potencjalnych kandydatów jest dla nich najlepszy. Mimo, Ŝe badani nie otrzymali informacji czy podprogowy przekaz był w ich przypadku skuteczny czy teŝ nie, osoby z grupy eksperymentalnej były przekonane (bardziej niŝ badani z grupy kontrolnej), Ŝe tak się stało, czyli Ŝe wybrany partner jest najlepszy i zapewni im udaną współpracę. Badani nie uświadamiali sobie tego, Ŝe sami zniekształcili ocenę wylosowanej osoby, lecz byli przekonani, Ŝe dokonali obiektywnie najlepszego wyboru dzięki Ŝyczliwemu

5 eksperymentatorowi, posiadającemu wiedzę o ich preferencjach oraz obdarzonego moŝliwością wpływu na ich decyzje. Podobne rezultaty uzyskano w dwóch kolejnych badaniach. W badaniu drugim osoby zniekształcające ocenę nieatrakcyjnego utworu muzycznego, który rzekomo został dla nich wybrany przez inteligentne komputerowe radio dochodziły do przekonania, Ŝe program komputerowy dokonał trafnego wyboru i chciały nadal z jego rad korzystać. Z kolei w badaniu trzecim osoby optymalizujące ocenę nieatrakcyjnego prezentu dochodziły do przekonania, Ŝe nieznajomy donator jest osobą doskonale znającą ich upodobania oraz Ŝyczliwą, dlatego teŝ w kolejnej części badania chciały, aby to on (a nie inna osoba) zdecydował, jaki nowy prezent otrzymają. Uzyskane rezultaty wskazują na potrzebę utwierdzania się w zniekształconej ocenie nieoptymalnych zdarzeń poprzez odwołanie się do zewnętrznej, rozumnej i Ŝyczliwej siły sprawczej. Jednostce nie wystarczy subiektywne poczucie zadowolenia. Zamiast przyznać się, Ŝe sama potrafi wpływać na własne samopoczucie, woli szukać obiektywnych, stabilnych przyczyn w rzeczywistości zewnętrznej Motyw przynaleŝności Drugim waŝnym motorem ludzkiego postępowania jest motyw przynaleŝności. Realizacja potrzeby przynaleŝności odbywa się poprzez bliskie, wzajemnie wspierające relacje z innymi. Jej zaspokojenie prowadzi do stanu psychicznego dobrostanu, a deprywacja z reguły jest źródłem cierpienia. śadna inna zmienna psychologiczna ani czynniki natury materialnej nie są tak silnym predyktorem dobrostanu psychicznego jak udane relacje interpersonalne (Argyle, 2007; Baumeister, Leary 1995; Nezlek, 2005). Potrzeba przynaleŝności traktowana jest jako fundamentalna, wrodzona potrzeba człowieka, która wykształciła się na drodze ewolucji, gdyŝ jej istnienie było niezbędne do przetrwania jednostki w pradawnym świecie pełnym zagroŝeń ze strony przyrody, zwierząt, a takŝe innych ludzi przejawiających (do dziś aktualną) silną agresję wewnątrzgatunkową (Baumeister, Leary, 1995). Badania eksperymentalne Baumeistera i współpracowników (Baumeister i in., 2002, Baumeister i in., 2005; Twenge i Baumeister, 2003; Twenge i in., 2007) dotyczące konsekwencji wykluczenia społecznego pokazują, Ŝe ludzie po

6 uzyskaniu (fałszywej) informacji o czekającej ich w niedalekiej przyszłości chronicznej samotności przejawiają liczne zaburzenia w zachowaniu dowodzące osłabienia samoregulacji: podejmują ryzykanckie decyzje, wykazują niewielką troskę o własne zdrowie, mniej inteligentnie myślą, popadają w stan letargu przypominający stany przedsamobójcze, nie podejmują zachowań prospołecznych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest osłabienie motywacji do samoregulacji. Jeśli jednak osobom wykluczonym dostarczono dodatkowej zachęty do wykonania określonego zadania w postaci nagrody pienięŝnej (Baumeister i in., 2005), ich sprawność poprawiała się i nie róŝniła od tej, którą przejawiały osoby z zaspokojoną potrzebą przynaleŝności (otrzymujące informacje, Ŝe przez całe Ŝycie będą otoczone przyjaciółmi i osobami bliskimi). TakŜe w warunkach aktywizacji prywatnej samoświadomości (praca przed lustrem) poprawiała się efektywność wykonywania zadań wymagających samokontroli wśród osób społecznie wykluczonych (Baumeister i in., 2005, bad. 6). Ten ostatni wynik dowodzi, Ŝe osoby wykluczone unikają koncentracji na sobie (gdyŝ ta przypomina im o wykluczeniu) i dlatego słabiej kontrolują własne zachowania. Zarówno rzeczywisty poziom zaspokojenia potrzeby przynaleŝności, jak i przekonanie o moŝliwości zaspokojenia jej w przyszłości, zaleŝą od stylu przywiązania. Wczesnodziecięce relacje dziecka z osobami znaczącymi budują model świata i własnej osoby oraz obraz prototypowych relacji jednostki ze światem (Bowlby, 1969, Ainsworth, 1989). Styl przywiązania do osób znaczących w dzieciństwie kontynuowany jest w relacjach społecznych w Ŝyciu dorosłym (Hazan, Shaver, 1987). Poziom lęku przed społecznym odrzuceniem oraz tendencje do unikania bliskich relacji są zmiennymi róŝnicującymi określone style przywiązania (Bartholomew, Horowitz, 1991; Brennan i in., 1998). Osoby lękowe mają negatywny obraz własnej osoby i dlatego chronicznie boją się odrzucenia ze strony innych. Równocześnie silnie pragną bliskich relacji z innymi jak i boją się odtrącenia. Z kolei osoby unikające bliskich relacji społecznych zwykle deprecjonują innych (mają negatywny obraz świata), dzięki czemu mogą usprawiedliwiać własny dystans i niechęć do intymnych relacji. Nie przeŝywają lęku przed odrzuceniem, gdyŝ nie odczuwają potrzeby nawiązywania bliskich relacji z innymi. Ów dystans wobec

7 innych kompensują podwyŝszonym poczuciem własnej wartości, zwykle w sferze impersonalnej, nie związanej z kontaktami z ludźmi. Tylko osoby o bezpiecznym stylu przywiązania traktują innych jako dostępne źródło wsparcia, a siebie jako istoty zasługujące na opiekę i miłość. Nie boją się bliskich relacji z ludźmi: własnej zaleŝności od innych oraz zaleŝności innych od siebie. Ich poziom lęku oraz tendencje do unikania są niskie. W sytuacjach stresowych efektywnie poszukują wsparcia społecznego. Zarówno samoocena jak i styl przywiązania (obejmujący ocenę własnej osoby i świata) wpływają na sposób i skuteczność radzenia sobie z lękiem przed niekontrolowanymi wydarzeniami. 2. Samoocena, styl przywiązania, a radzenie sobie z lękiem przed śmiercią Zgodnie z teorią opanowywania trwogi przed śmiercią (TMT) Greenberga Solomona i Pszczyńskiego (1986, 1997) lęk przed śmiercią wpływa na procesy poznawcze, za pomocą których jednostka usiłuje opanować zagroŝenie. Badania empiryczne pokazują, Ŝe pod wpływem aktywizacji myśli o śmierci (mortality salience) jednostka spostrzega świat bardziej stereotypowo, dokonuje surowszych ocen osób łamiących uznane przez nią zasady moralne, faworyzuje członków własnej grupy, a takŝe preferuje typowych przedstawicieli grup obcych, nawet jeśli nietypowość oznacza podobieństwo do ja jednostki. Afirmacja (obrona) akceptowanego światopoglądu (porządku w świecie) oraz wartości własnej osoby są głównymi sposobami radzenia sobie ze świadomością śmierci. Zarówno badania korelacyjne jak i eksperymentalne (Harmon-Jones i in., 1997; Hart i in., 2005; Miculincer i in., 1990; Solomon i in., 1991; Templer, 1971) pokazują, Ŝe pozytywna samoocena jest buforem chroniącym jednostkę przed nadmiernym lękiem przed śmiercią. Mechanizm tej zaleŝności jest dwojaki: po pierwsze wysoka samoocena ułatwia zaspokojenie potrzeby przynaleŝności (dobre relacje z ludźmi łagodzą lęk), po drugie pozwala osiągnąć poczucie symbolicznej nieśmiertelności: nie wszystek umrę, jakaś cząstka mojej osoby (moje dzieci i dokonania) pozostaną w świecie.

8 Według socjometrycznej koncepcji samooceny Learego (1995) głównym zadaniem samooceny jest monitorowanie poziomu przynaleŝności do innych. Samoocena jest bardziej wraŝliwa na sygnały odrzucenia społecznego niŝ przynaleŝności, gdyŝ jej podstawowe zadanie polega na obronie przed wykluczeniem. Jak pokazują badania Learego i współpracowników (1995) nawet w warunkach grupy minimalnej (gdy nie dochodzi do bezpośrednich kontaktów z innymi) informacja o wykluczeniu z pracy zespołowej przez nieznaną grupę powodowała obniŝenie samooceny badanych. Podobnych rezultatów nie uzyskano jednak w warunkach przyjęcia do grupy. Osoby przyjęte do pracy zespołowej z powodu świadomej decyzji grupy nie róŝniły się pozytywnością samooceny od osób przyjętych do pracy grupowej w efekcie losowania. Prawdopodobnie stan przynaleŝności traktowany jest jako naturalny, nie wywołuje więc natychmiastowych zmian w pojmowaniu i wartościowaniu własnej osoby. WraŜliwość na sygnały przyjęcia i odrzucenia przez innych ma takŝe wymiar indywidualny. Jak pokazują badania Srivastavy i Beer (2003), to głównie osoby o lękowym stylu przywiązania reagują obniŝeniem samooceny w sytuacji dezaprobaty ze strony innych. W przeciwieństwie do nich osoby o niskim poziomie lęku wykazywały się równie wysoką samooceną w warunkach niskiej jak i wysokiej akceptacji ze strony innych. Uzyskany wynik wskazuje na stabilny charakter poczucia własnej wartości osób o niskim poziomie lęku. W przeciwieństwie do nich osoby z lękowym stylem przywiązania charakteryzują się niepewną samooceną, zaleŝną od ocen innych, dlatego teŝ chronicznie monitorują stosunek innych do siebie i są bardzo wraŝliwe na najmniejsze sygnały odrzucenia. Zgodnie z zasadą realizmu poznawczego przekonania na temat własnej osoby projektowane są na spostrzegany stosunek innych osób do siebie (por. Murray, Holmes, 2004). Zniekształcone, krytyczne spostrzeganie postaw otoczenia względem własnej osoby nie sprzyja zaspokajaniu potrzeby przynaleŝności, gdyŝ nie dostrzega się potencjalnego wsparcia ze strony innych, nawet tych najbliŝszych. Osoby lękowe Ŝywią trwałe przekonanie o nieustającej konieczności zasługiwania na bliskość i dlatego ich zaobsorbowanie groŝącym odrzuceniem osłabia zdolność opanowywania innych lęków, w tym lęku przed śmiercią.

9 Badania dotyczące zaleŝności między stylem przywiązania a sposobem radzenia sobie z lękiem przed śmiercią pokazują, Ŝe nie sam obraz własnej osoby, lecz takŝe model świata (obraz innych) wpływa na sposób opanowywania tego lęku. Badania Mikulincera i Floriana (2000) wykazały róŝnice w zakresie radzenia sobie z lękiem przed śmiercią wśród osób o róŝnych stylach przywiązania. Osoby lękowoambiwalentne (charakteryzujące się negatywnym obrazem własnej osoby) oraz osoby unikające bliskich relacji społecznych (posiadające pozytywny obraz siebie), nie potrafią opanowywać wzbudzonego lęku przed śmiercią poprzez pragnienie bliskich relacjach z innymi, poniewaŝ ich obraz świata jest niejednoznaczny i raczej negatywny. Alternatywnym sposobem radzenia sobie z lękiem przed śmiercią tych osób jest obrona akceptowanego porządku w świecie, czego przejawem jest surowsze (w porównaniu z grupą kontrolną nie doświadczającą lęku przed śmiercią) ocenianie osób łamiących uznane normy postępowania. Osoby lękowe, w przeciwieństwie do osób unikających bliskich relacji interpersonalnych, nie potrafią jednak efektywnie tłumić myśli o śmierci, które pozostają chronicznie dostępne zarówno na poziomie ich świadomości jak i podświadomości (por. Miculincer i in., 1990). Z kolei osoby o bezpiecznym stylu przywiązania, posiadające zarówno pozytywny obraz własnej osoby jak i świata (por. Bartholomew, Horowitz, 1991), w sytuacji doświadczania lęku przed śmiercią nasilają pragnienie utrzymywania intymnych relacji z innymi ludźmi oraz przekonanie o własnej symbolicznej nieśmiertelności. Poczucie bezwarunkowej akceptacji ze strony bliskich sprawia, Ŝe osoby z bezpiecznym stylem przywiązania odnajdują ukojenie w relacjach z innymi, tolerują świadomość śmierci i nie uciekają się do obronnego zniekształcania obrazu świata. TakŜe badania Cox i współpracowników (2008) dowiodły znaczącej roli bezpiecznych relacji z ludźmi w opanowywaniu lęku przed śmiercią. Pokazały między innymi, Ŝe w okresie wczesnej dorosłości relacje z rodzicami nadal mogą pełnić rolę bufora łagodzącego lęk przed śmiercią. Osoby badane, które po wzbudzeniu lęku przed śmiercią przypominały sobie pozytywną relację z matką efektywniej tłumiły myśli o śmierci aniŝeli badani przywołujący w pamięci negatywną relację z matką lub dowolny (pozytywny lub negatywny) kontakt ze

10 znajomymi. Wizualizacja rodzica, a takŝe bliskiego przyjaciela w warunkach aktywizacji lęku przed śmiercią prowadziła do bardziej pozytywnych skojarzeń na temat własnej osoby oraz osłabiała potrzebę karania obcej osoby łamiącej uznane normy społeczne w porównaniu z grupą, w której badani przypominali sobie nowo poznaną osobę. Innymi słowy: psychiczna dostępność bliskich osób prowadziła do większej afirmacji własnego ja i mniej obronnego stosunku do świata (zakładając, Ŝe potrzeba karania innych za zachowania transgresyjne jest jego przejawem). Wzbudzony lęk przed śmiercią nasilał potrzebę afirmacji relacji z bliskimi: badani w tym stanie formułowali bardziej pozytywne (i mniej negatywne) opinie na temat własnych matek aniŝeli grupa kontrolna, w której wzbudzano lęk przed bólem zęba. Omawiane badania Cox wykazały równieŝ róŝnice indywidualne w zakresie radzenia sobie z lękiem przed śmiercią, związane ze stylem przywiązania. W warunkach wzbudzonego lęku prze śmiercią osoby badane (studenci) miały moŝliwość zadysponowania bezpłatnymi minutami na rozmowy telefoniczne. Do podziału minut wybrano takie osoby jak: intymny partner, rodzic, przyjaciel tej samej płci, brat/siostra. Wśród osób o niskim poziomie unikania wyŝszy poziom lęku przed społecznym odrzuceniem pozytywnie korelował z ilością czasu przeznaczaną na rozmowy z rodzicem, natomiast niŝszy poziom lęku wiązał się z większą ilością czasu planowanego na rozmowy z intymnym partnerem. Wśród osób z wysokim poziomem unikania poziom lęku nie róŝnicował preferencji w zakresie kontaktów telefonicznych. TakŜe w grupie kontrolnej, w której wzbudzono lęk przed bólem zęba styl przywiązania nie róŝnicował preferencji w zakresie kontaktów telefonicznych z innymi. Uzyskany rezultat wskazuje na specyficzne konsekwencje lęku przed śmiercią w stosunku do innych rodzajów lęku natury egzystencjalnej. Dowodzi równieŝ, Ŝe dla opanowania lęku przed śmiercią decydujące są wczesnodziecięce relacje z osobami znaczącymi. Osoby z bezpiecznym stylem przywiązania (niskim poziomem lęku i unikania) prawdopodobnie zaspokoiły swoją podstawową potrzebę bliskości z rodzicami w dzieciństwie i w okresie wczesnej dorosłości (którego dotyczyły badania) pragnęły nawiązywać bezpieczne relacje z intymnym partnerem. Dlatego w sytuacji wzbudzonego lęku przed śmiercią szukały ochrony w kontakcie z partnerem, równie bezpiecznym jak kiedyś rodzice. Inaczej

11 przedstawiała się sytuacja osób o mniej optymalnych stylach przywiązania. Osoby lękowe (z niskim poziomem unikania), które w przeszłości nie osiągnęły bezpiecznych relacji z rodzicami, najprawdopodobniej fiksują się na kontaktach z rodzicami (Freud, 1995), trwając w nieustającej relacji zaleŝności i oczekiwania zaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa z ich strony. Mając zatem do wyboru osoby, z którymi nie czuły się i nie czują nadal bezpiecznie (rodzice lub partnerzy), wybierają rodzica: prototyp relacji ze światem, lecz takŝe źródło ich nieustającego cierpienia. 3. Zasoby samoregulacyjne a radzenie sobie z lękiem przed śmiercią Zgodnie z koncepcją samoregulacji Baumeistera i Heathertona (1996; por. Baumeister, Vohs, 2003) człowiek dysponuje ograniczonymi moŝliwościami kontroli własnych procesów psychicznych (emocji, myśli, spostrzegania) oraz zachowań. Kontrola róŝnorodnych procesów psychicznych i zachowania sterowana jest przez wspólne źródło (ośrodek samoregulacji), które podlega wyczerpywaniu się. Jeśli zatem jednostka angaŝuje się w zachowania wymagające wysiłku samoregulacyjnego, kolejne zadania w innej sferze Ŝycia wymagające dalszej samokontroli, wykonuje mniej efektywnie. W cyklu badań eksperymentalnych dotyczących autoprezentacji (Vohs i in., 2005) wykazano, Ŝe po dokonaniu nietypowej autoprezentacji, polegającej na przezwycięŝenia dotychczasowych nawyków, badani mniej efektywnie realizowali następne zadania wymagające znoszenia fizycznego zmęczenia, psychicznego znuŝenia czy kontroli własnych emocji, w porównaniu z grupą prezentującą się wcześniej w typowy (nie wymagający samoregulacji) sposób. Podobnie w odwrotnej kolejności: gdy badani najpierw wykonywali róŝnorodne zadania wyczerpujące zdolności samoregulacyjne (słuchanie dychotyczne, powstrzymywanie się od wyraŝania emocji, tłumienie myśli), a następnie dokonywali kontrolowanej autoprezentacji - jej efektywność malała z powodu pierwszego zadania. Analogiczne prawidłowości uzyskano w zakresie zachowań związanych z przestrzeganiem diety (Vohs i Heatherton, 2000). Osoby stosujące dietę odchudzającą, które w stanie głodu powstrzymywały się przed pokusą zjedzenia wysokokalorycznych ciasteczek (bad.1-2) lub w innej sytuacji

12 tłumiły ekspresję przeŝywanych emocji(bad.3), w kolejnym zadaniu polegającym na kosztowaniu lodów (na polecenie eksperymentatora) zjadały znacznie więcej lodów niŝ osoby, które wcześniej nie musiały kontrolować własnych zachowań (choć w podobnym stopniu były głodne). Badania Gailliota, Schmeichela i Baumeistera (2006) pokazały, Ŝe opanowywanie trwogi przed śmiercią jest równieŝ procesem wyczerpującym zasoby samoregulacyjne. Badani, u których aktywizowano lęk przed śmiercią, w porównaniu z grupą kontrolną (u której wzbudzano lęk przed bólem zęba), mniej efektywnie wykonywali kolejne zadania wymagające samokontroli (zadanie percepcyjne Stroopa, zadania wymagające myślenia analitycznego i wytrwałości). Podobnie w drugą stronę: osoby, które wcześniej wykonywały wyczerpujące samoregulację zadania niezwiązane z tematyką śmierci (np. tłumiły myśli lub kontrolowały własną uwagę) następnie gorzej radziły sobie z lękiem przed śmiercią (słabiej go tłumiły) oraz intensywniej korzystały z obronnych form radzenia sobie z nim. TakŜe osoby o słabszej osobowościowej samokontroli w warunkach aktywizacji lęku przed śmiercią mniej efektywnie tłumiły myśli na jej temat oraz intensywniej broniły własnego światopoglądu. JeŜeli radzenie sobie z lękiem przed śmiercią wymaga udziału procesów samoregulacji, to osoby chronicznie przeŝywające tego typu lęki są naraŝone na trwale osłabioną zdolność kontroli własnych zachowań w innych sferach Ŝycia. Badania dotyczące zaleŝności między stylami przywiązania a radzeniem sobie z lękiem przed śmiercią pokazują, Ŝe osoby lękowe (w porównaniu z osobami o bezpiecznym i unikowym stylu przywiązania) mało efektywnie tłumią myśli związane ze śmiercią (por. Miculincer i in., 1990; Miculincer, Florian, 2000), tak więc lęk przed ludźmi współwystępuje z lękiem przed śmiercią, a chronicznie dostępny na poziomie świadomości domaga się nieustającego radzenia sobie z nim. NaleŜy sądzić, Ŝe osoby lękliwe mniej efektywnie dbają o swoje zdrowie, rozwój psychiczny, karierę zawodową itp., poniewaŝ znaczną część energii samoregulacyjnej wykorzystują na opanowywanie (nieskuteczne) własnych lęków, zarówno przed ludźmi jak i nieuchronnie czekającą ich śmiercią.

13 4. Wiara w Ŝycie pozagrobowe a sposoby radzenia sobie z lękiem przed śmiercią Wielkie religie świata głoszą, Ŝe ostatecznym celem Ŝycia człowieka jest osiągnięcie po śmierci poŝądanego stanu w postaci nieba, nirwany czy bardziej udanej reinkarnacji. Z pozaziemskiego punktu widzenia doczesne troski i samorealizacje niewiele mają wspólnego z ostatecznym przeznaczeniem człowieka, a nawet mogą stanowić przeszkodę w jego realizacji. Czy ludzie wierzący w Ŝycie pozagrobowe mniej boją się śmierci lub inaczej radzą sobie z lękiem przed śmiercią w porównaniu z osobami niewierzącymi? Wiara w Ŝycie pozagrobowe moŝe zarówno łagodzić lęk przed śmiercią jak i osłabiać pragnienie osiągnięcia symbolicznej nieśmiertelności. Badania eksperymentalne Osarchuka i Tatza (1973) pokazują, Ŝe w warunkach wzbudzonego lęku przed śmiercią osoby religijne umacniają swoją wiarę w Ŝycie pozagrobowe, choć sam lęk przed śmiercią nie czyni z ludzi osoby wierzące, gdyŝ podobnej zaleŝności nie stwierdzono wśród ateistów. W warunkach aktywizacji myśli o własnej śmierci osoby wierzące w Ŝycie pozagrobowe mają bardziej skrajne (zarówno bardziej pozytywne jak i bardziej negatywne) skojarzenia ze śmiercią aniŝeli osoby niewierzące (Schoenrade, 1989). Badania Dechesne i współpracowników (2003) wykazały, Ŝe osoby które w warunkach aktywizacji myśli o śmierci zapoznawały się z argumentami za nienaturalnym pochodzeniem doświadczeń towarzyszących śmierci klinicznej w porównaniu z osobami konfrontowanymi ze stanowiskiem o naturalnej genezie tych zjawisk, wykazywały słabszą potrzebę potwierdzania poczucia własnej wartości oraz mniej obronny (karzący) stosunek wobec osoby łamiącej uznawane przez nie wartości. Ponadto tylko wśród męŝczyzn z grupy przekonywanej o braku dowodów na pozaziemskie istnienie w warunkach aktywizacji lęku przed śmiercią wzrastała potrzeba materialnego bogacenia się. UwaŜa się, Ŝe ekonomiczny dobrobyt w kulturze Zachodu jest powszechnie uznanym kryterium wartości jednostki, zatem troska o bogacenie się moŝe stanowić formę afirmacji własnej osoby, bardziej jednak charakterystyczną dla męŝczyzn niŝ kobiet, gdyŝ zgodnie z normatywną funkcją

14 stereotypów płciowych to męŝczyźni (a nie kobiety) winni wykazywać się ekspansją i duŝą sprawnością w działaniu. Bardziej obronny sposób reagowania na myśli o śmierci w grupie przekonywanej o nieistnieniu Ŝycia pozagrobowego nie wiązał się jednak z przeŝywaniem silniejszych emocji negatywnych. Autorzy badania (Dechesne i in., 2003) formułują hipotezę substytucji: literalna (dosłowna) nieśmiertelność i nieśmiertelność symboliczna są dwoma odrębnymi i w pewnym stopniu przeciwstawnymi sposobami obrony przed nieuchronnością własnej śmierci. Badani, u których sytuacyjnie wzbudzono przekonanie o ponadnaturalnym pochodzeniu zjawisk towarzyszących umieraniu nie odczuwali nasilonej potrzeby dowartościowywania własnej osoby; taką potrzebę przejawiali badani, których przekonywano, Ŝe doświadczenia towarzyszące śmierci są wytworem mózgu człowieka. Uzyskane w badaniach prawidłowości mają charakter sytuacyjny i nie przesądzają (jak twierdzą sami autorzy badania) o naturalnym stylu funkcjonowania ludzi trwale wierzących w Ŝycie pozagrobowe lub ateistów. Obserwacja zachowań fundamentalistycznych grup religijnych bynajmniej nie potwierdza mniej obronnego (egotystycznego) ich funkcjonowania. Uprzedzenia religijne, nacjonalistyczne czy obyczajowe ściśle wiąŝą się z głębokim przekonaniem o wyłącznej słuszności własnego światopoglądu, a tym samym z dyskryminowaniem grup, które nie podzielają uznawanych wartości i stylu Ŝycia. Tak więc wiara w Ŝycie pozagrobowe nie jest wystarczającym panaceum na całe ziemskie zło, stwarza jednak moŝliwości mniej obronnego radzenia sobie ze świadomością własnej śmierci. Bibliografia: Ainsworth, M.D.S. (1989). Attachments beyond infancy. American Psychologist, 44, pp Argyle (2004). Psychologia szczęścia. Wrocław: Wydawnictwo Astrum. Bartholomew, K., Horowitz L.M. (1991). Atachment styles among young adults: a test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 2, pp Baumeister, R.F., Heatherton, T.F. (1996). Self-regulation failure: An overview. Psychological Inquiry, 7, pp

15 Baumeister, R.F., Leary, M.R. (1995). The need to belong: desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 3, pp Baumeister, R.F., Vohs, K.D. (2003). Self-regulation and the executive function of self. W: M.R. Leary, J.P. Tangney (red.), Handbook of self and identity. New York: Guilford Press, pp Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Attachment. New York: Basic Books. Brennan, K.A., Clark, C.L., Shaver, P.R. (1998). Self-report measurement of adult attachment: An integrative overview. W: J. A. Simpson i W.S. Rholes (eds.), Attachment theory and close relationships (pp ). New York: Guilford Press. Cox C.R., Arndt J., Greenberg J., Pyszczynski T., Abdollahi A., Solomon S. (2008). Terror managemnet and adults attachment to their parents: the safe haven remains. Journal of Personality and Social Psychology, 4, pp Dechesne M., Pyszczynski T., Arndt J., Ransom S., Scheldon K.M, Knippenberg A., Janssen J. (2003). Literal and symbolic immortality: the effect of evidence of literal immortality on self-esteem striving in response to mortality salience. Journal of Personality and Social Psychology, 4, pp Doliński, D. (1993). Orientacja defensywna. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu PAN. Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Standford, CA: Standford University Press. Festinger, L., Carlsmith, J.M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. Journal of Abnormal and Social Psychology, 58, pp Freud, Z. (1995). Wstęp do psychoanalizy. Warszawa: PWN (wydanie siódme). Fromm, E. (1993). Ucieczka od wolności. Warszawa: Czytelnik (wydanie drugie). Gailliot, M.T., Schmeichel, B.J., Baumeister, R.F. (2006). Self-regulatory processes defend against the threat of death: effects of self-control depletion and trait self-control on thoughts and fears of dying, Journal of Personality and Social Psychology, 1, pp Gilbert, D. T., Brown, R.P., Pinel, E.C.,Wilson, T.D. (2000). The illusion of external agency. Journal of Personality and Social Psychology, 5, pp Glass, B.C., Singer, J.E. (1972).Urban stress: Experiments of noise and social stressors. New York: Academic Press. Greenberg, J., Pyszczynski, T., Solomon, S. (1986). The causes and consequences of a need for self-esteem: A terror management theory. W: R.F. Baumeister (ed.), Public self and private self (pp ). New York: Springer-Verlag. Greenberg, J., Solomon, S., Pyszczynski, T. (1997).Terror management theory of selfesteem and cultural worldview. Empirical assessments and conceptual refinements. W: M. Zanna (ed.). Advances in experimental social psychology. San Diego CA: Academic Press, vol. 29, pp

16 Harmon-Jones, E., Simon, L., Pyszczynski, S., Solomon, S., McGregor, H. (1997). Terror management theory and self-esteem: evidence that increased self-esteem reduces mortality salience effects. Journal of Personality and Social Psychology, 1, pp Hart, J., Shaver, P. R., Goldenberg, J. L. (2005). Attachment, self-esteem, worldview, and terror management. Evidence for a tripartite security system. Journal of Personality and Social Psychology, 88, pp Hazan, C., Shaver, P.R. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52, pp Kofta. M. (1991). Człowiek jako przyczyna zdarzeń. W: M. Kofta, T. Szutrowa (red.), Złudzenia, które pozwalają Ŝyć. Warszawa: PWN, s Leary, M.R., Tambor, E.S., Terdal. S.K., Downs, D.L. (1995). Self-esteem as an interpersonal monitor: the sociometer hypothesis. Journal of Personality and Social Psychology, 3, pp Lerner, M.J. (1980). The belief in a just world. A fundamental delusion. New York. Plenum Press. Murray, S.L., Holmes, J.G. (2004). Ja w oczach ukochanej osoby. W: A. Tester, R.B. Nelson, J.M. Suls (red.), Ja i toŝsamość. Perspektywa psychologiczna. Gdańsk: GWP, s Miculincer, M., Florian, V., Tolmacz, R.(1990). Attachment styles and fear of personal death: A case study of affect regulation. Journal of Personality and Social Psychology, 58, pp Miculincer, M., Florian V. (2000). Exploring individual differences in reactions to mortality salience: does attachment style regulate terror management mechanisms? Journal of Personality and Social Psychology, 2, pp Nezlek, J.B. (2002). Psychological well-being and the planfulness of day-to day behavior. Journal of Social and Clinical Psychology, 20, pp Nezlek, J. B. (2005). Motywacyjna i poznawcza dynamika codziennego Ŝycia społecznego. W: J.P. Forgas, K.D. Williams, L.Wheeler (red.). Umysł społeczny. Gdańsk: GWP, s Osarchuk, M., Tatz, S. (1973). Effect of induced fear of death on belief in afterlife. Journal of Personality and Social Psychology, 27, pp Rotter, J.B. (1966). Internal versus external locus of reinforcement. A case history of a variable, American Psychologist, 45, pp Schoenrade, P. (1989). When I die.: Belief in afterlife as a response to mortality. Personality and Social Bulletin, 15, pp Solomon, S., Greenberg, J., Pyszczynski, T.(1991). A terror management theory and social behavior. The psychological function of self-esteem and cultural worldview. W: M.E.P. Zanna (red.), Advances in experimental social psychology. San Diego CA: Academic Press, vol. 94, pp

17 Srivastava S., Beer J.S. (2005). How self-evaluations relate to being liked by others: integrating sociometer and attachment perspectives. Journal of Personality and Social Psychology, 6, pp Schulz, R. (1976). Effects of control and predictability on the physical and psychological wellbeing of the institutionalized aged. Journal of Personality and Social Psychology, 33, pp Taylor, S.E., Brown, J.D. (1988). Illusion and well-being. A social-psychological perspective on mental health. Psychological Bulletin, 103, pp Templer, D.I. (1971). The relationship between verbalized and nonverbalized death anxiety. Journal of Genetic Psychology, 119, pp Vohs, K.D., Baumaister, R.F., Ciarocco, N.J. (2005). Self-regulation and self-presentation: regulatory resource depletion impair impression management and effortful selfpresentation depletes regulatory resources. Journal of personality and Social Psychology, 4, pp Vohs, K.D., Heatherton, T.F. (2000). Self-regulatory failure: A resource-depletion approach. Psychological Science, 3, pp Weinstein N.D. (1980). Unrealistic optimism about future events. Journal of Personality and Social Psychology, 39, pp Weinstein, N.D., Lyon, J.E. (1999). Mindset, optimistic bias about personal risk and healthprotective behavior. British Journal of Health Psychology, 4, pp Zimbardo, P.G. (1969). The cognitive control of motivation. Glenview, Ill.: Scott, Foresman.

NADZIEJA JAKO ZADANIE

NADZIEJA JAKO ZADANIE NADZIEJA JAKO ZADANIE Prof. dr hab. Elżbieta Stojanowska Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego NADZIEJA NA NIEŚMIERTELNOŚĆ. O SPOSOBACH RADZENIA SOBIE ZE ŚWIADOMOŚCIĄ WŁASNEJ ŚMIERCI Woody Allen:

Bardziej szczegółowo

NADZIEJA NA NIEŚMIERTELNOŚĆ O SPOSOBACH RADZENIA SOBIE ZE ŚWIADOMOŚCIĄ WŁASNEJ ŚMIERCI

NADZIEJA NA NIEŚMIERTELNOŚĆ O SPOSOBACH RADZENIA SOBIE ZE ŚWIADOMOŚCIĄ WŁASNEJ ŚMIERCI prof. dr hab. ElŜbieta Stojanowska UKSW NADZIEJA NA NIEŚMIERTELNOŚĆ O SPOSOBACH RADZENIA SOBIE ZE ŚWIADOMOŚCIĄ WŁASNEJ ŚMIERCI Woody Allen: Nie chcę osiągnąć nieśmiertelności poprzez swoje dzieła, chcę

Bardziej szczegółowo

NADZIEJA JAKO ZADANIE

NADZIEJA JAKO ZADANIE NADZIEJA JAKO ZADANIE F I D E S E T R A T I O Strona 1 ISSN 2082-7067 2(2)2010 KWARTALNIK NAUKOWY NADZIEJA JAKO ZADANIE Rada Naukowa: prof. dr hab. Franciszek Adamski, prof. dr hab. Anna Doboszyńska, ks.

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka

Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka Magdalena Zając Wydział Nauk Pedagogicznych Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Biografia dziecka, a jego poczucie własnej wartości

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ I SAMOREGULACJĄ............................................ 11 Ja, poczucie tożsamości i samoocena.............................

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

WY H C OWA W N A I N E

WY H C OWA W N A I N E Co nauczyciel wiedzieć powinien? WaŜne pojęcia WaŜne pojęcia WYCHOWANIE to mądre towarzyszenie uczniowi na drodze jego rozwoju i stworzenie mu wartościowego środowiska wychowawczego. W jego wyniku uczeń

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

innowacjewedukacji.pl RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014

innowacjewedukacji.pl RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014 RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014 W listopadzie 2013 roku odbyła się konferencja poświęcona tematyce coachingu w edukacji, popularnego zwłaszcza w Anglii, a cieszącego się rosnącym

Bardziej szczegółowo

SGGW PSYCHOLOGIA FINANSOWA

SGGW PSYCHOLOGIA FINANSOWA SGGW PSYCHOLOGIA FINANSOWA Agenda Dobrostan (jakość życia, szczęście) Zjawisko wielowymiarowe zależne od wielu czynników psychologicznych, ekonomicznych i społecznych obiektywny lub subiektywny Psychologiczny

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Małopolsceszanse

Wolontariat w Małopolsceszanse Wolontariat w Małopolsceszanse i wyzwania Wolontariat w Polsce...od czynu społecznego do.. Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności poŝytku publicznego i o wolontariacie I mamy jeszcze Wolontariat

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ DO DYSPOZYCJI KLIENTA PRZYKŁADOWY RAPORT PROFIL STANOWISKA PRACY (THOMAS JOB) KSIĘGOWA/KSIĘGOWY. Warszawa, październik 2014 roku

MATERIAŁ DO DYSPOZYCJI KLIENTA PRZYKŁADOWY RAPORT PROFIL STANOWISKA PRACY (THOMAS JOB) KSIĘGOWA/KSIĘGOWY. Warszawa, październik 2014 roku MATERIAŁ DO DYSPOZYCJI KLIENTA PRZYKŁADOWY RAPORT PROFIL STANOWISKA PRACY (THOMAS JOB) KSIĘGOWA/KSIĘGOWY Warszawa, październik 2014 roku PROFESJOGRAM OPIS CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA WNIOSKI Z WYWIADU: Osoba

Bardziej szczegółowo

TEMAT REFERATU: Zjawisko zespołu wypalania się sił u rodziców dzieci niepełnosprawnych.

TEMAT REFERATU: Zjawisko zespołu wypalania się sił u rodziców dzieci niepełnosprawnych. REFERAT PRZYGOTOWANY NA POSIEDZENIE ZESPOŁU SAMOKSZTAŁCENIOWEGO NAUCZYCIELI WSPIERAJACYCH SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 TEMAT REFERATU: Zjawisko zespołu wypalania się sił u rodziców dzieci niepełnosprawnych.

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Wychowanie Fizyczne SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 168 godzin zajęć 9 miesięcy nauki 10 zjazdów PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 1. Style kierowania i przywództwo (12 godz.) przywództwo - kiedy warto być przywódcą praktyczne

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM,,Edukacja prozdrowotna

PROGRAM,,Edukacja prozdrowotna FRAGMENTY PROGRAM,,Edukacja prozdrowotna realizowany w zasadniczej szkole zawodowej klasa II Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 CKU w Kluczborku Opracowała: mgr Małgorzata Dybka zatwierdzono- nr ZSP/SPN-1-2003/2004

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA Warunki uczenia się Słuchacze odczuwają potrzebę uczenia się Zasady nauczania 1. Nauczyciel ujawnia studentom

Bardziej szczegółowo

ZASOBY OSOBISTE JAKO WYZNACZNIKI RADZENIA SOBIE ZE STRESEM U DZIECI

ZASOBY OSOBISTE JAKO WYZNACZNIKI RADZENIA SOBIE ZE STRESEM U DZIECI ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA PSYCHOLOGICA 5, 2001 NINA OGIŃSKA-BULIK Zakład Psychoprofilaktyki Instytut Psychologii UŁ ZASOBY OSOBISTE JAKO WYZNACZNIKI RADZENIA SOBIE ZE STRESEM U DZIECI Problematyka

Bardziej szczegółowo

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko Anna Bakuła Jak diagnozować krzywdzenie dziecka Wielu autorów twierdzi, że na zjawisko maltretowania dzieci należy spojrzeć z perspektywy właściwości indywidualnych dziecka, cech jego rodziny jako systemu,

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia. Jednolite studia magisterskie niestacjonarne II

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia. Jednolite studia magisterskie niestacjonarne II OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Rok/semestr Seminarium monograficzne-toeretyczne:

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspieranie miękkich kompetencji dziecka Mgr Beata Skowrońska Uniwersytet w Białymstoku 2 października 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność Opracowała: mgr Elżbieta Rutkowska Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001 Wyuczona bezradność Każdy człowiek często znajduje się w sytuacji, kiedy wydarzenia

Bardziej szczegółowo

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Bogdan Piasecki Instytut Badań nad Przedsiębiorczością i Rozwojem Ekonomicznym (EEDRI) przy

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9. Nasze Długi - główne wyniki badań. Próba badawcza

N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9. Nasze Długi - główne wyniki badań. Próba badawcza N AS Z E DŁUGI A. D. 2009 N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9 Nasze Długi - główne wyniki badań 45% Polaków ma obecnie większe problemy finansowe, niŝ przed kryzysem 77% społeczeństwa uwaŝa, Ŝe osoby, które

Bardziej szczegółowo

W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec

W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec Trening rozwoju osobistego przez Internet Chcesz zmienić swoje

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014/2015

Sylabus na rok 2014/2015 Sylabus na rok 204/205 () Nazwa przedmiotu Psychologia (2) Nazwa jednostki prowadzącej Wydział Medyczny przedmiot (3) Kod przedmiotu (4) Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Położnictwo

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY

PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY PI Model wielostronnej diagnozy kompetencji ON szansą na ich skuteczną aktywizacją zawodową w Wielkopolsce I. Testowanie ścieżki diagnostycznej Zalecenia: Podział grupy osób

Bardziej szczegółowo

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA: SZTUKA PREZENTACJI Działaj, jakby każda osoba, którą spotykasz miała na szyi napis 'Spraw, bym poczuł się ważny'. Nie tylko odniesiesz sukces w sprzedaży, ale także w życiu. Mary Kay Ash GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Odpowiedzialność i zobowiązania względem klientów

Rozdział 1. Odpowiedzialność i zobowiązania względem klientów Kodeks Etyczny LG W LG wierzymy i wyznajemy dwie główne zasady, dotyczące strategii firmy: Tworzenie wartości dla klientów oraz Zarządzanie oparte na poszanowaniu godności człowieka. Zgodnie z tymi zasadami

Bardziej szczegółowo

Efektem umiejętności zdobytych w trakcie warsztatów będzie:

Efektem umiejętności zdobytych w trakcie warsztatów będzie: W pracy z Pacjentami bardzo istotna jest komunikacja interpersonalna z elementami asertywności. Wzrost skuteczności obsługi Pacjenta jest ściśle związany z budowaniem dobrych relacji i efektywną komunikacją,

Bardziej szczegółowo

Zachowania organizacyjne

Zachowania organizacyjne Zachowania organizacyjne Sprawy organizacyjne Mail: weronika.wegielnik@wsl.com.pl Literatura: S. P. Robbins Zasady zachowania w organizacjach S. P. Robbins Zachowania w organizacji B. Kożusznik Zachowania

Bardziej szczegółowo

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Materiał do użytku wewnętrznego dla studentów PWSZ w Głogowie Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Wykład XII Źródło: opracowano na podstawie R.W.Gryffin, Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa:

Bardziej szczegółowo

AKTYWNE FORMY ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH

AKTYWNE FORMY ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH Podyplomowe Studia Zarządzania Zasobami Ludzkimi Dzięki skutecznemu zarządzaniu zasobami ludzkimi firma moŝe budować trwałą przewagę konkurencyjną. Dobrze zmotywowany, lojalny zespół efektywniej przyczynia

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE BADAŃ NAUKOWYCH. Korzyści wynikające z kursów Metody Silvy

STRESZCZENIE BADAŃ NAUKOWYCH. Korzyści wynikające z kursów Metody Silvy STRESZCZENIE BADAŃ NAUKOWYCH Korzyści wynikające z kursów Metody Silvy W ankiecie przeprowadzonej z 1107 uczestnikami ponad dwa razy tyle badanych zgłosiło poprawę zdrowia za pomocą użycia technik Samokontroli

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz ankiety Usługi Centrum Redukcji Stresu i Poradni Prawno-Obywatelskiej

Kwestionariusz ankiety Usługi Centrum Redukcji Stresu i Poradni Prawno-Obywatelskiej Kwestionariusz ankiety Usługi Centrum Redukcji Stresu i Poradni Prawno-Obywatelskiej Szanowna Pani/ Szanowny Panie, pytania zawarte w poniŝszej ankiecie nawiązują do poszczególnych działań, z których moŝna

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Opracowanie Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA JAKOŚĆ I EFEKTYWNOŚĆ NAUCZANIA Sposób i rodzaj podejmowanych w szkole działań wychowawczych. Klimat

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) I rok, 1 semestr Przedmiot kształcenia treści podstawowych dr Dorota Ochojska

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) I rok, 1 semestr Przedmiot kształcenia treści podstawowych dr Dorota Ochojska SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Psychologia Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki prowadzącej

Bardziej szczegółowo

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia "Nauczyciel przedmiotów zawodowych w zakresie organizacji usług gastronomicznych i hotelarstwa oraz architektury krajobrazu - studia podyplomowe" projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska (1) Nazwa przedmiotu Psychologia stosowana (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Projekt zatwierdził:.. Druk nr

Projekt zatwierdził:.. Druk nr Projekt wykonał: Kornel Klefas Projekt zatwierdził:.. Druk nr UCHWAŁA NR... RADY... z dnia... w sprawie: Programu współpracy Gminy Rydzyna z organizacjami pozarządowymi w roku 2012. Na podstawie art. 18

Bardziej szczegółowo

śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX

śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX Raport Pepsi MAX śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX Co dla Polaków oznacza maksyma Ŝycie na MAXa? Większość kojarzy ją z intensywnością i tempem Ŝycia oraz wielością doznań. Dla jednych związana

Bardziej szczegółowo

AKTYWNA SPRZEDAŻ. Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi?

AKTYWNA SPRZEDAŻ. Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi? AKTYWNA SPRZEDAŻ Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi? Potrzebna jest odpowiednia baza, polegająca na odpowiednim nastawieniu sprzedawcy do swojego zawodu, oraz nabyciu i skorygowaniu

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr XLVIII/252/10 Rady Powiatu Jarocińskiego z dnia 28 kwietnia 2010 r.

Uchwała nr XLVIII/252/10 Rady Powiatu Jarocińskiego z dnia 28 kwietnia 2010 r. Uchwała nr XLVIII/252/10 zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia Programu Pomocy Społecznej pod nazwą: Program Aktywności Lokalnej Powiatu Jarocińskiego na lata 2009-2013 Na podstawie art. 4 ust. 1 pkt.3

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ SPRAWOZDANIE Z PROJEKTU PROFILAKTYCZNEGO Nazwa Kierownik Miejsce realizacji Termin realizacji Rok szkolny 2009/2010 Liczba i rodzaj odbiorców Cele i opis PROGRAM PROFILAKTYCZNY

Bardziej szczegółowo

Rola psychologa w programie: Żywy Dawca Nerki Podstawowe założenia i narzędzia promowania świadomego dawstwa

Rola psychologa w programie: Żywy Dawca Nerki Podstawowe założenia i narzędzia promowania świadomego dawstwa Rola psychologa w programie: Żywy Dawca Nerki Podstawowe założenia i narzędzia promowania świadomego dawstwa Dr hab. Ewa Trzebińska prof. SWPS Dr Mateusz Zatorski PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA I POJĘCIA Osobę Biorcy

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 6/2012 Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Postominie z dnia 28 grudnia 2012r.

Zarządzenie Nr 6/2012 Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Postominie z dnia 28 grudnia 2012r. Zarządzenie Nr 6/2012 Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Postominie z dnia 28 grudnia 2012r. w sprawie wprowadzenia Kodeksu etyki pracowników Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Postominie

Bardziej szczegółowo

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Psychologia kliniczna

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Psychologia kliniczna Załącznik nr 2 do Uchwały Senatu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu nr 1441 z dnia 24 września 2014 r. Nazwa modułu/przedmiotu Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Psychologia kliniczna Grupa

Bardziej szczegółowo

Plany dezaktywizacji zawodowej

Plany dezaktywizacji zawodowej Plany dezaktywizacji zawodowej (wstępne wyniki badań) dr Piotr Szukalski Uniwersytet Łódzki, ekspert Instytutu Spraw Publicznych Pełne wyniki badań zostaną zamieszczone w raporcie Instytutu Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

Co to jest motywacja?

Co to jest motywacja? Motywowanie BLOK I Katarzyna Urban WyŜsza Szkoła Biznesu, Zarządzanie Zasobami Ludzkimi 2011/2012 Gorzów Wlkp. Co to jest motywacja? KaŜda siła wzmacniająca i sterująca zachowaniem pracownika, powodująca

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją?

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? test, BONUS SPECJALNY dla czytelniczek i klientek Inkubatora Kobiecych Pasji Autorka testu: Grażyna Białopiotrowicz Jaki jest poziom Twojej

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY WYŻSZEJ W KSZTAŁTOWANIU KOMPETENCJI NAUCZYCIELI DO PRACY Z MŁODSZYMI DZIEĆMI

ROLA SZKOŁY WYŻSZEJ W KSZTAŁTOWANIU KOMPETENCJI NAUCZYCIELI DO PRACY Z MŁODSZYMI DZIEĆMI ROLA SZKOŁY WYŻSZEJ W KSZTAŁTOWANIU KOMPETENCJI NAUCZYCIELI DO PRACY Z MŁODSZYMI DZIEĆMI (na przykładzie kompetencji autokreacyjnych) dr Ewa Kochanowska Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo

Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu.

Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu. Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu. Zależy jej na Twoim sukcesie, w każdej sferze życia. Im więcej szczęśliwych ludzi na świecie,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie ul. Słoneczna 5 56 504 Dziadowa Kłoda Tel. 62 785 1780 e-mail: gimdk@wp.p Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie rok 2013/2014-1 - - 2 - Główne założenia programu

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Matematyka Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Projekt: Doskonalenie kwalifikacji pracowników PUP z zastosowaniem metody blended learning

Projekt: Doskonalenie kwalifikacji pracowników PUP z zastosowaniem metody blended learning Projekt: z zastosowaniem metody blended learning Schemat: Rozwój oferty usług instytucji rynku pracy Priorytet 1: Aktywna polityka rynku pracy oraz integracji zawodowej i społecznej Działanie 1.1 SPO RZL

Bardziej szczegółowo

Forma studiów/liczba godzin/semestr: Niestacjonarne: 4 h W; 8h - Ćw PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

Forma studiów/liczba godzin/semestr: Niestacjonarne: 4 h W; 8h - Ćw PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Psychologia motywacji oraz zmian w coachingu z elementami psychologii osobowości Kierunek: Coaching for life and business Kod przedmiotu: Specjalność: - Forma zajęć: WYKŁAD ĆWICZENIA

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU OBSŁUGI KLIENTA

PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU OBSŁUGI KLIENTA VAL Gee JEFF Gee PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU OBSŁUGI KLIENTA Ćwiczenia, formularze, wskazówki dla prowadzącego Zestaw z CD WARSZAWA 2011 Spis treści Zestawienie sesji szkoleniowych według celu szkolenia...............

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Prawa, Administracji i Stosunków Miedzynarodowych

Bardziej szczegółowo

PROFIL STANOWISKA PRACY (THOMAS JOB) Księgowa/Księgowy ANALIZA PROFILU OSOBOWEGO Pani XY oraz Pani YZ PRZYKŁADOWY RAPORT PORÓWNAWCZY:

PROFIL STANOWISKA PRACY (THOMAS JOB) Księgowa/Księgowy ANALIZA PROFILU OSOBOWEGO Pani XY oraz Pani YZ PRZYKŁADOWY RAPORT PORÓWNAWCZY: MATERIAŁ DO DYSPOZYCJI KLIENTA PRZYKŁADOWY RAPORT PORÓWNAWCZY: PROFIL STANOWISKA PRACY (THOMAS JOB) Księgowa/Księgowy ANALIZA PROFILU OSOBOWEGO Pani XY oraz Pani YZ Warszawa, październik 2014 roku PANI

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Materiały wykładowe (fragmenty)

Materiały wykładowe (fragmenty) Materiały wykładowe (fragmenty) 1 Robert Susmaga Instytut Informatyki ul. Piotrowo 2 Poznań kontakt mail owy Robert.Susmaga@CS.PUT.Poznan.PL kontakt osobisty Centrum Wykładowe, blok informatyki, pok. 7

Bardziej szczegółowo

Seminarium. Metody, techniki i narzędzia diagnostyczne w poradnictwie zawodowym. KOWEZiU Warszawa, 20 czerwca 2012 r.

Seminarium. Metody, techniki i narzędzia diagnostyczne w poradnictwie zawodowym. KOWEZiU Warszawa, 20 czerwca 2012 r. Seminarium Metody, techniki i narzędzia diagnostyczne w poradnictwie zawodowym KOWEZiU Warszawa, 20 czerwca 2012 r. Terapia zorientowana na klienta czym jest? Carl Rogers fakty biograficzne Triada rogersowska

Bardziej szczegółowo

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com Raport o kursie Strona 0 Raport o kursie Marcin Tereszkiewicz Raport o kursie Strona 1 Oczyszczanie Umysłu Oczyść swój umysł aby myśleć pozytywnie i przyciągać to czego chcesz Raport o kursie Strona 2

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Osobowości 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Osobowości 4. Kod przedmiotu/modułu 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia ogólna - Osobowość 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychology of Personality 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Pozytywnie zaopiniowany i wdrożony do stosowania Uchwałą Rady Pedagogicznej Samorządowego Przedszkola Nr 55 nr 04/27/08/13 z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia psychospołeczne

Zagrożenia psychospołeczne Zagrożenia psychospołeczne 1. Wstęp Zarządzanie stresem nie jest dla pracodawców jedynie obowiązkiem moralnym i dobrą inwestycją, jest to wymóg prawny określony w dyrektywie ramowej 89 /391/EWG 3 2. Przeciwdziałanie

Bardziej szczegółowo

Tutoring: jedna z metod wspierająca ucznia zdolnego.

Tutoring: jedna z metod wspierająca ucznia zdolnego. Tutoring: jedna z metod wspierająca ucznia zdolnego. Autorka : Aleksandra Kozioł Tutoring jest metodą edukacji zindywidualizowanej, polegającą na bezpośrednich i systematycznych spotkaniach tutora z uczniem.

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Jak rozwijać kompetencje społeczne w praktyce szkolnej?

Jak rozwijać kompetencje społeczne w praktyce szkolnej? Jak rozwijać kompetencje społeczne w praktyce szkolnej? Szkoła włącza się bezpośrednio lub pośrednio w większość sfer życia młodego człowieka i poprzez świadome organizowanie procesu wychowania, stwarza

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo