Techniki repetycji. M u z y k a l i a XIII Judaica 4. R o b e r t A l t e r

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Techniki repetycji. M u z y k a l i a XIII Judaica 4. R o b e r t A l t e r"

Transkrypt

1 Techniki repetycji R o b e r t A l t e r Właściwa Biblii ważna rola dosłownych powtórzeń tekstu - to jedna z największych trudności w rozumieniu przez współczesnego czytelnika subtelnych różnic, z jakich utkana jest przestrzeń wyobraźni narracji biblijnej. Przyzwyczajonych do stylu narracji, w którym elementy repetycji znacznie mniej zwracają na siebie uwagę, obyczaj ciągłego powtarzania pewnych treści musi uderzać, zwłaszcza jeśli występuje w toku narracji nacechowanej poza tym maksymalną oszczędnością środków. Powtórzenie - to, jak śmiem sądzić - w poczuciu współczesnego czytelnika jeden z najbardziej prymitywnych rysów narracji biblijnej, przejaw mentalności różnej od naszej, wyraz zupełnie innego poczucia porządku. Czyż w świecie swobodniejszych, prostszych rytmów życiowych starożytnego Bliskiego Wschodu każde pouczenie, każda przepowiednia, każda opowiedziane zdarzenie nie powinny zostać powtórzone słowo w słowo z nieubłaganą dosłownością, z posłuszeństwem, jako spełnienie, tylko przeniesienie w inne miejsce? Być może niektórzy czytelnicy Biblii mogliby odnosić wrażenie, że istnieje coś takiego jak orientalne zamiłowanie do powtórzeń, niczym jeden z elementów estetyki biblijnej. Ekstremalnym przykładem tego miałby być w Księdze Liczb opis darów składanych w świątyni przez dwunastu naczelników Izraela, głowy domów swych (Księga Liczb 7: 12-83). Każde z plemion przynosi ten sam zestaw darów, ale informacja o tym zostaje dwanaście razy powtórzona w wersetach biblijnych identycznie brzmiących; zmieniają się tylko imiona książąt i nazwy rodów. Wolno przypuścić, że ta osobliwa seria repetycji pełniła rolę kultowo-historyczną. Można sobie wyobrazić, że członkowie każdego rodu czekali na wezwanie do złożenia wymienionych przedmiotów, wchodzących w skład archetypowej ofiary przynoszonej Bogu od czasu przodków. Niemniej cały ten fragment Biblii wydaje się zakładać przyjemność, jaką piszącemu te słowa po raz pierwszy oraz jego audytorium musiał sprawiać sam mechanizm cierpliwych powtórzeń. 1

2 Patrząc na to z perspektywy bardziej historycznej i bardziej konkretnej niektórzy komentatorzy przypisywali repetytywne cechy narracji biblijnej jej pochodzeniu od tradycji ustnej, jej korzeniom folklorystycznym. To z nich miała się wziąć dana narracja. Względnie winna miałaby być złożona natura tekstu, z którego przekazem mamy teraz do czynienia. Ostatnie z tych trzech wyjaśnień będzie nas tu najmniej interesować również dlatego, ponieważ dotyczy najmniejszej liczby przypadków. Niektóre repetycje wersetów biblijnych wydają się być rezultatem pomyłki piszącego. Jednak kiedy się nad tym dobrze zastanowić, większość powtórzeń okazuje się zamierzona, i dotyczy to nie tylko repetycji kilku słów, lecz również, jak spróbuję tego dowieść w rozdziale 7., całych epizodów, jako świadectwo prawdopodobnego istnienia tradycji równoległych. Odwołanie się do folkloru wydaje się umożliwiać lepsze uzasadnienie, jednak sądzę, że folklor nie daje wystarczającego wyjaśnienia dla występowania powtórzeń, którego programowi zwolennicy się w nim dopatrują. Jednym z rzadkich przypadków, gdzie można by mówić o powtórzeniu w funkcji folklorystycznej, jest obecność dwóch konkurujących ze sobą relacji etiologicznych, z których obie wydawały się wymagać uwzględnienia w tekście dla wyjaśnienia tego samego faktu. I tak w przypadku potocznego powiedzenia ludowego (maszal): Czy i Saul między prorokami? mielibyśmy do czynienia z dwoma różnymi relacjami na temat jego spotkania z grupą proroków i przyłączenia się do nich, kiedy popadali w stan ekstazy. Samuel w różny sposób przewodniczy obydwu spotkaniom, ale pierwsze z nich (Pierwsza Księga Samuela, 10) ma miejsce bezpośrednio po namaszczeniu Saula i jest częścią inicjacji do pełnienia roli króla, z położeniem nacisku na zesłaniu nań ducha Bożego, przez co stał się on innym człowiekiem. Drugie spotkanie (Pierwsza Księga Samuela, 19) odwodzi Saula od pogoni za Dawidem i akcentuje nagość Saula podczas transu profetycznego. Można oczywiście twierdzić, że również w tym powtórzeniu chodzi o pewną formę celowości: ta sama Boska moc, która czyni Saula dla niego samego kimś innym, umożliwiając mu przyjęcie godności królewskiej, ta sama moc każe mu zrzucić szaty i obnażyć się w trakcie przeniesienia Boskiego wyboru z Saula na Dawida. Ale także tu wolno podejrzewać nieprawdopodobieństwo narracji w odniesieniu do tej osobliwej, identycznej akcji powtórzonej w tak różnych kontekstach. Można by logicznie wnioskować, że presja rywalizujących ze sobą etiologii tego enigmatycznego porzekadła ludowego uzasadnia powtórzenie bardziej niż jakikolwiek zamiar artystyczny odniesiony do tej właśnie postaci czy tego tematu 1. 1 Możliwość występowania intencji artystycznych nawet w tego rodzaju zdwojeniu będzie wzięta pod uwagę w rozdziale 7. 2

3 W wielu przypadkach tło folklorystyczne jest widoczne mniej w powtórzeniu danego materiału niż w postaci, jaką przyjmuje repetycja w strukturze samego opowiadania. Przypowieści biblijne są miejscami ujęte w popularną formę opowieści ludowej: zdarzenie (incident), jego powtórzenie, drugie powtórzenie ze zmianami bądź z odwróceniem sytuacji (forma baśni ludowej w rodzaju Złotowłosa i trzy misie czy Titelitury). Niekiedy model ten powtarza się z prostotą schematu. W takich przypadkach praktyka folklorystyczna może istotnie dostarczyć wyjaśnienia dla tych powtórzeń. I tak w Drugiej Księdze Królewskiej (rozdz. 1) król Ohozjasz wysyła trzy razy pięćdziesiątnika z jego pięćdziesiątką do proroka Eliasza. W pierwszych dwóch przypadkach, w identycznych wersetach, ogień spada z nieba i pochłania całą drużynę wojów. Za trzecim razem, dokładne powtórzenie całego zajścia zostaje zatrzymane w momencie kiedy Eliasz zabiera się do powtórzenia klątwy ognia, kiedy to trzeci pięćdziesiątnik błaga o litość i anioł przekonuje Eliasza do wysłuchania tego błagania. Powtórzenia mogą tutaj mieć moc kumulatywną, jednak trudno dostrzec, jak sztywny schemat baśni ludowej miałby przy tym w znaczący sposób zostać poddany jakiejkolwiek transformacji czy udoskonaleniu. Na innym miejscu będziemy jeszcze mieli okazję zobaczyć, jak zmiana struktury jeden-dwa-trzy powtórzeń typowych dla bajki ludowej zostaje zastosowana z pełną świadomością artystyczną. Kontekst przekazu ustnego repetycji bibiljnej bywał przywoływany dla wyjaśnienia modusu repetytywnego użytego w ekspozycji. Nie ma jednak konieczności przyjęcia, jak przekonują niektórzy badacze, że teksty narracji biblijnych stanowią kontynuację wielowiekowej tradycji ustnej, ponieważ jest bardzo prawdopodobne, że było na odwrót: teksty te zostały zapisane po to, żeby je można było na głos odczytać. Jak dowodzą liczne miejsca w tekście biblijnym, typową formą przekazu było odczytywanie ich ze zwoju w obecności zebranych osób, z których prawdopodobnie nie wszyscy byli piśmienni, ale z pewnością nie puszczanie ich w obieg, żeby każdy mógł je sobie przeczytać sam. Rozwijanie zwoju było poniekąd podobne do biegu taśmy przy projekcji filmu, przy czym nie można zazwyczaj zatrzymać ani zmienić czy to czasu, czy kolejności następujących po sobie klatek. Stąd jedynym dogodnym sposobem utrwalenia pewnej akcji, czy pewnej wypowiedzi, po to, żeby zwrócić na nie szczególną uwagę, było ich powtórzenie. Okoliczności przekazu ustnego można wyobrazić sobie również w prostszy sposób. Uwadze pasterza judejskiego, stojącego w kręgu słuchaczy nieco dalej, mogło podczas czytania przypowieści o Dziesięciu Plagach umknąć te kilka zdań mówiących o tym, jak Bóg instruuje Mojżesza w sprawie przemienienia wód Nilu w krew (Księga Wyjścia 7: 17-18). Ale można było 3

4 łatwo wrócić do tych pouczeń, kiedy nieledwie zaraz potem zostają one dosłownie powtórzone jako narracja z przebiegu tej akcji (Księga Wyjścia 7: 20-21). Kto stał bliżej czytającego, po to, by usłyszeć każde słowo, mógł odnieść satysfakcję słysząc każde słowo przepowiedni gniewu Bożego najpierw w profetycznym czasie przyszłym, a następnie potwierdzone jako fakt już dokonany, z okazjonalnym eleganckim odejściem od powtórzenia literalnego poprzez wprowadzenie synonimów (w wersecie 18 Egipcjanie nie są w stanie pić wody z Nilu / brzydząc się teraz wodą z rzeki / :nil u lisztot, w wersecie 21 (nie mogą pić: lo jachlu lisztot). Tutaj, jak i w innych miejscach, wniosek dedukowany jako fizyczna trudność przekazu ustnego określonej opowieści pokrywa się z wizją przypowieści jako informacji o tym zdarzeniu. Narracja biblijna, od początku Księgi Rodzaju po ostatnie zdanie Księgi Kronik, stanowi sprawozdanie na temat tego, jak słowo Boże a w sposób mniej jednoznaczny również słowo wypowiadane przez człowieka staje się faktem historycznym. Ustawicznie powtarzany schemat nakazu lub proroctwa, po którym zaraz następuje jego ścisłe spełnienie, potwierdza leżącą u jego podstaw koncepcję historycznej przyczynowości, czyni z niezachwianego autorytetu monoteistycznego Boga objawiającego się w języku główne narzędzie narracji. Te daleko idące implikacje wynikające z repetycji w narracji biblijnej niech będą punktem wyjścia dla dalszych refleksji, ale spróbujmy najpierw uchwycić szczegóły złożoności i różnorodności tego na pozór mechanicznego sposobu wypowiedzi. Z ograniczeń formalnych swojego środka wyrazu i z odziedziczonych konwencji pisarze wszystkich epok i wszystkich krajów robili użytek artystyczny; dotyczy to oczywiście również autorów biblijnych. Jeśli wymogi przekazu ustnego i uświęconej czasem tradycji opowiadania historii zakładały modus narracyjny, w którym było miejsce dla częstych powtórzeń dosłownych, autorzy narracji biblijnej ze swoją przenikliwością musieli mieć świadomość jak najmniejsze odchylenia w schemacie repetycji mogą stać się komentarzem, analizą, antycypacją czy potwierdzeniem tematu fascynującą galerią środków czy subtelnych niedopowiedzeń o wielkiej mocy dramatycznej. Doszedłszy do tego miejsca naszych wywodów można by odnieść wrażenie, że ich autor wychodzi z założenia, iż użycie repetycji w Biblii jest czymś wyraźnie wyartykułowanym. Tak wcale nie jest, ponieważ niektóre elementy całego spektrum technik repetytywnych muszą się pojawić zawsze kiedy w grę wchodzi narracja - od Homera po Güntera Grassa. Niektóre charakterystyczne sposoby posłużenia się repetycją w Biblii przypominają rodzaje repetycji środków artystycznych występujących w opowiadaniach, powieściach, sztukach teatralnych czy 4

5 poematach epickich, napisanych gdzie indziej i kiedy indziej. Król Lear może posłużyć za źródło dobrych analogii, ponieważ jest to dzieło teatralne stosujące szeroki wachlarz technik repetytywnych, sklasyfikowanych przez Bruce a F. Kawina w pracy Telling it again and again 2, studium poświęconym użyciu powtórzeń do celów narracyjnych. Najbardziej oczywisty i ogólnikowy rodzaj repetycji ma w Królu Lirze raczej charakter sytuacyjny niż dosłowny, repetycje bywają wplecione w liczne paralele akcji podwójnych. Symetryczne akcje podwójne w Biblii nie występują. Poprzestaje ona raczej na sytuacjach równoległych i na powtórzeniach motywu, stanowiących moralny lub psychologiczny ciąg wzajemnych komentarzy (na przykład ciągła rywalizacja rodzeństwa, wypieranie starszego przez młodszego w Księdze Rodzaju). Ponieważ użycie tego rodzaju paralel i powtarzających się motywów jest w literaturze narracyjnej powszechne, nie ma potrzeby udowadniać jego występowania w Biblii, chociaż jest to aspekt narracji biblijnej wymagający zawsze dokładniejszej uwagi. Na drugim końcu tej palety różnych rodzajów repetycji występują powtórzenia tego samego słowa w sposób ciągły (oszalały Król Lear wypowiada kwestie: zabij, zabij, zabij, zabij albo nigdy, nigdy, nigdy, nigdy, nigdy nad ciałem Kordelii), co Kawin trafnie określa jako syntaksę emfazy w stanie czystym. Ta ekstremalna możliwość powtórzenia, kiedy środek ten znajduje dramaturgiczne usprawiedliwienie wyłącznie jako wyraz zająknięcia się umysłu (mental stammer), występuje raczej rzadko w literaturze nieteatralnej, ale pojawia się niekiedy również w Biblii, na przykład w słynnym miejscu, kiedy Dawid zostaje powiadomiony o śmierci Absaloma (Druga Księga Samuela 19). Poeta-król, który w innych miejscach na wiadomość o śmierci reaguje wygłaszaniem wylewnych elegii, tutaj tylko łka: Absalomie, Absalomie, synu mój, synu mój, powtarzając słowa mój syn osiem razy na przestrzeni dwóch wersetów (Druga Księga Samuela 19:1,5). W wielu innych miejscach znaleźć można w Królu Lirze, podobnie jak w tylu innych sztukach teatralnych czy powieściach, powtórzenia słów-kluczy (takich jak czasownik crack pękać), które stają się pomysłami tematycznymi poprzez ich częste pojawianie się w roli łączników, nosicieli znaczeń, względnie jak to określa Kawin, znaczeń, które przybrały one we wcześniejszych kontekstach, wraz z ich obecnymi i przyszłymi kontekstami, tym samym ogromnie komplikując i kojarząc ze sobą liczne sprawy i akcje występujące w sztuce. Wielu komentatorów twierdzi, że ten rodzaj słów-motywów - to jedna z najczęściej 2 Bruce F. Kawin, Telling it again and again: Repetition in literature and film, Ithaca

6 spotykanych wersji modusu narracyjnego Biblii. Ale w prozie biblijnej powtarzanie słów-kluczy uległo formalizacji i przybrało postać doniosłej konwencji, która w przedstawianiu argumentów tematycznych ma do spełnienia rolę o wiele bardziej centralną niż powtarzanie słów-kluczy w innych tradycjach narracyjnych. Piszący w języku hebrajskim mogli znaleźć pomysł ukonstytuowania się tej konwencji w samej strukturze języka, w którym system trzyliterowych rdzeni stanowi jądro etymologiczne zarówno czasowników, jak i rzeczowników, rdzeni ewidentnych bez względu na wszelkie koniugacje czy deklinacje, a prawdopodobnie również bez względu na struktury idiomatyczne hebrajszczyzny, tolerujące znacznie większą ilość powtórzeń niż to ma miejsce w językach zachodnioeuropejskich. Martin Buber i Franz Rosenzweig w przedmowie do niemieckiego przekładu Biblii sprzed około półwiecza pierwsi zauważyli, że ten rodzaj celowych repetycji słów stanowi dystynktywną konwencję prozy biblijnej, nazwaną przez nich stylem słów przewodnich (Leitwortstil), w analogii do motywu przewodniego. Dokonany przez Bubera opis tego zjawiska ma wagę definicji: Słowo przewodnie (Leitwort) jest to słowo lub jego rdzeń, powtarzający się znacząco w jakimś tekście lub w zespole tekstów. Idąc tropem tych repetycji można odtworzyć lub wyjaśnić znaczenie tekstu, bądź też znaczenie to objawi się nam bardziej bezpośrednio. Repetycja może dotyczyć nie tylko samego słowa, ale również jego rdzenia; w istocie sama odmienność może często nasilić dynamiczne oddziaływanie repetycji. Nazywam je dynamicznym, ponieważ pomiędzy kombinacją głosek w ten sposób do siebie odniesionych dochodzi do pewnego rodzaju ruchu. Jeśli wyobrazić sobie cały tekst będący przed nami, można odczuć pomiędzy słowami falowanie idące wprzód i wstecz. Odpowiednia repetycja, dostosowana do wewnętrznego rytmu tekstu, bądź będąca raczej jego konsekwencją, to jeden z najpotężniejszych środków przekazu znaczenia bez przedstawiania go 3. Oddziaływanie słowa przewodniego jest oczywiście mniej ewidentne w przekładzie niż w tekście oryginalnym. Buber i Rosenzweig poszli drogą do końca konsekwentną w dokonanym przez nich niemieckim przekładzie Biblii i zachowali wszystkie słowa przewodnie. Niestety 3 Werke, tom II, Schriften zur Bibel, Monachium 1964, s. 1131: Unter Leitwort ist ein Wort oder ein Wortstamm zu verstehen, der sich innerhalb eines Textes, einer Textfolge, eines Textzusammenhangs sinnreich wiederholt: wer diesen Wiederholungen folgt, dem erschließt oder verdeutlicht sich ein Sinn des Textes oder wird auch nur eindringlicher offenbar. Es braucht wie gesagt nicht dasselbe Wort sondern nur derselbe Wortstamm zu sein, der solcherweise wiederkehrt; durch die jeweiligen Verschiedenheiten wird sogar oft die dynamische Gesamtwirkung gefördert. Dynamisch nenne ich sie, weil sich zwischen den so aufeinander bezogenen Lautgefügen gleichsam eine Bewegung vollzieht: wem das Ganze gegenwärtig ist, der fühlt die Wellen hinüber und herüber schlagen. Die maßhafte Wiederholung, der inneren Rhythmik des Textes entsprechend, vielmehr ihr entströmend, ist wohl überhaupt das stärkste unter allen Mitteln, einen Sinncharakter kundzutun, ohne ihn vorzutragen. W wersji hebrajskiej: Darko szel mikra, Jerozolima 1964, s

7 większość angielskich przekładów - dla dobra potoczystości tekstu czy w imię domniemanej precyzji idzie drogą odwrotną, tłumacząc ciągle jedno i to samo słowo przy pomocy jego różnych ekwiwalentów angielskich. Niemniej powtarzanie słów-kluczy jest w wielu narracjach biblijnych tak doniosłe, że można śledzić jego przebieg również w przekładach, zwłaszcza jeśli sięgnie się po wersję Biblii Króla Jakuba (King James Bible). W niniejszych wywodach, kiedy ad hoc decydowałem się na mój własny przekład, starałem się w rozsądnych granicach dochować wierności strukturom powtórzeń. Zatrzymajmy się na chwilę przy stosunkowo prostym przykładzie, gdzie w pojedynczym epizodzie powtarzane słowo staje się głównym środkiem ekspozycji tematycznej w określonych ramach. Kontrowersja pomiędzy Samuelem i Saulem w kwestii błędu króla, który nakazał zgładzenie wszystkich Amalekitów i całego ich dobytku (Pierwsza Księga Samuela, 15), zostaje wysnuta z szeregu odmian (variations) takich pojęć-kluczy jak słyszeć, głos, słowo. Samuel zaczyna od zalecenia Saulowi słuchania głosu Boga; kiedy król wraca po zwycięsko stoczonej bitwie, prorok jest skonsternowany, słysząc głos (lub dźwięk, kol) owiec i bydła. Gromiąc go słowami poetyckimi, oznajmia Saulowi, że to, czego chce Bóg, z tego wynika, że lepsze jest posłuszeństwo od ofiary, uległość od tłuszczu baranów (22). Skruszony Saul usprawiedliwia się i przyznaje, że oto przekroczył nakaz Pana i zamiast tego posłuchał głosu ludu (vox populi stanowi tu opozycję tematyczną do vox Dei). W następnym rozdziale, kiedy zapisujący te słowa przechodzi od abdykacji Saula do elekcji króla Dawida, zgrabnie zmienia słowo-klucz słyszeć na widzieć. Po tym, kiedy król nie dopełnił nakazu słuchania, mamy pouczenie proroka o zobaczeniu tego (to see), który naprawdę nadaje się na króla 4. Motywy słowne częściej jednak spotyka się w większych całościach narracyjnych, gdzie służą podtrzymaniu toku tematycznego i zaznaczeniu związku zachodzącego pomiędzy odległymi epizodami. Michael Fishbane przekonująco dowiódł, że cały cykl opowieści o Jakubie opiera się na powtarzaniu słów przewodnich (Leitwörter) i tematów, pełniących rolę symetrycznej oprawy (symmetrical framing), która zdradza przemyślaną technikę kompozycji. W Księdze Rodzaju dwa najważniejsze słowa służące organizacji tego materiału to błogosławieństwo i prawo wynikające z pierworództwa (po hebrajsku gra słów: berachach i bechorach). Te dwa słowa-klucze, wsparte przez całą serię pomocniczych motywów słownych, wyznaczają związki pomiędzy całościami 4 Tym aspektem tego fragmentu Pierwsza Księga Samuela 16 zajmuję się w rozdziale VII mojej książki. 7

8 narracyjnymi tematycznie równoległymi, tworząc strukturę formalną inkluzji i porządku, pozostającą w ironicznym kontraście do machinacji (machinations) treści 5. Chociaż inne rozległe narracje niekoniecznie mają w sobie taką symetrię strukturalną, jaką Fishbane odnalazł w cyklu Jakubowym, znaczące powtarzanie kilku słów kluczowych na długich odcinkach tekstu znajdujemy również gdzie indziej może w sposób najbardziej uderzający w historii Józefa, gdzie przewodnimi (Leitwörter) są takie słowa, jak: rozpoznać, człowiek, mistrz, niewolnik i dom. Ten rodzaj pomysłu literackiego, sposobu scalenia a zarazem zogniskowania toku narracji, jest łatwo rozpoznawalny dla każdego, kto zna na przykład użycie przez Szekspira rozlicznych związkach słowa czas (time) w pierwszym Henryku IV lub wielokrotne ironiczne użycie słowa roztropność (prudence) przez Fieldinga w powieści Tom Jones. Pojawia się on także w postaci bardziej sformalizowanej muzycznie w Ulissesie. Joyce stosuje go progresywnie, każąc Molly Bloon wypowiadać bez końca słowo-zaklęcie tak. Charakterystyczna strategia biblijna, dochodząca najdobitniej do głosu w stylu słów przewodnich (Leitwortstil), polega na zwróceniu szczególnej uwagi na repetycję werbalną. Ale nie brak też przypadków, w których repetycja jest - zakładając kryteria współczesnej wrażliwości literackiej - jak Jamesowska postać z dywanu : pół-utajona, kongenialnie obecna w sposób podprogowy. Na przykład Samson nie otwarcie, choć niezwykle skutecznie, bywa kojarzony z werbalnym i piktoralnym motywem ognia (Księga Sędziów 14-16). Sznury, które nie są w stanie go okiełznać, zostają przyrównane do lnu niszczejącego w ogniu, kiedy on je swoją siłą rozrywa (Księga Sędziów, 15:14). Trzydziestu Filistynów grozi jego pierwszej żonie śmiercią w ogniu, jeśli nie uda się jej uzyskać dla nich odpowiedzi na zagadkę Samsona (Księga Sędziów, 14:15). Kiedy Samson, wskutek knowań pierwszego ze swoich teściów, zostaje odrzucony jako małżonek, jego odpowiedzią jest przywiązanie płonących pochodni do lisich ogonów i podpalenie w ten sposób pól uprawnych Filistynów (Księga Sędziów, 15: 4-5). Filistyni reagują na to wznieceniem wielkiego pożaru domostwa ostatniej żony Samsona, z nią i jej ojcem w środku. Tymczasem pojmany Samson powoduje zawalenie się świątyni Dagona na siebie i na tysiące swoich wrogów. Chociaż w tej scenie kulminacyjnej nie mówi się o ogniu, jest on metonimią samego Samsona: ślepej siły, która wymyka się spod kontroli i zostawia po sobie pogorzelisko - siły, która trawi samą siebie wraz ze wszystkim, co spotka na swej drodze. 5 Text and Texture, Nowy Jork 1979, s

9 W narracji biblijnej miewamy zatem do czynienia z przemyślnie zintegrowanym systemem repetycji, z których jedne są uzasadnione rzeczywistą powtarzalnością zjawisk, słów lub krótkich fraz, inne natomiast powiązane są z akcjami, obrazami i ideami wchodzącymi w skład świata narracji (choć nie muszą one być wplecione w strukturę werbalną narracji). Mamy tu do czynienia z system, który ulega odtworzeniu w naszych głowach (reconstruct). Efekt będący rezultatem tych dwóch rodzajów repetycji może być różny, ale często bywają one użyte przez pisarza hebrajskiego łącznie, żeby wspierać się nawzajem i tworzyć wielogłosową całość. Oto klasyfikacja środków repetycyjnego strukturalizowania narracji biblijnych, od elementów najmniejszych i najbardziej jednolitych, po całości większe i najbardziej złożone: 1. Słowo prowadzące (Leitwort). Poprzez liczne powtórzenia rdzeń słowa ulega przetestowaniu; pojawiają się różne formy rdzenia, aż po ich rozgałęzienia w postaci pokrewieństw fonetycznych ( gier słów ), aż po synonimy i antonimy. Ze względu na swój status werbalny, słowo prowadzące ma bezpośrednie odniesienie do znaczenia, a tym samym do tematu. (Np. słowa pójść i wrócić w Księdze Rut lub czasownik widzieć wraz ze swymi synonimami poetyckimi w przypowieści o Bileamie.) 2. Motyw (Motif). Konkretny obraz, zmysłowo uchwytna jakość (quality), akcja lub przedmiot, które zostają powtórzone w trakcie danej narracji. Mogą one być pośrednio kojarzone ze słowem prowadzącym, są jednak pozbawione osobnego znaczenia poza definiującym je kontekstem narracyjnym. Motyw może być początkowo środkiem pierwotnie symbolicznym, nadającym narracji formalną spójność. (Np. ogień - w przypowieści o Samsonie; kamienie i barwy biała i czerwona w przypowieści o Jakubie; woda w cyklu Mojżeszowym; sny, więzienie i studnia, a także srebro w przypowieści o Józefie.) 3. Temat (Theme). Idea stanowiąca część systemu wartości, będącego fundamentem dla narracji. Temat może mieć charakter moralny, moralno-psychologiczny, prawny, polityczny, historiozoficzny czy teologiczny. Staje się on widoczny poprzez powtórzenie schematu. Temat bywa często skojarzony z pojedynczym lub wielokrotnie powtarzającym się słowem prowadzącym, choć nie wymaga współistnienia z nim. Temat może też być skojarzony z motywem. (Np. odwrócenie prawa pierworództwa w Księdze Rodzaju; posłuszeństwo 9

10 w przeciwieństwie do rebelii w przypowieściach o wędrówce przez pustynię; mądrość w przypowieści o Józefie; wygnanie z Ziemi Obiecanej; odrzucenie i elekcja monarchy w Księdze Samuela i w Księdze Królewskiej.) 4. Sekwencja zdarzeń (Sequence of actions). Schemat ten pojawia się najczęściej w sposób najbardziej ewidentny w formie bajek ludowych z trzema, albo nawet trzema plus jeden powtórzeniami następującymi po sobie, nasilającymi lub powiększającymi się od jednego zdarzenia do drugiego, zakończonymi z reguły kulminacją lub odwróceniem. (Np. trzech pięćdziesiątników wraz z ich wraz z załogą ( pięćdziesiątkami ), zagrożonych pochłonięciem ich przez ogień w Drugiej Księdze Królewskiej 1; trzy katastrofy niszczące dorobek życiowy Hioba, a następnie czwarta, w której giną również jego dzieci; trzy daremne próby ruszenia oślicy z miejsca.) 5. Scena o charakterze typu (Type-scene). Jest to epizod występujący w przełomowym momencie losu bohatera, złożony z ustalonej sekwencji motywów. Scena-typ wiąże się z powtarzającymi się tematami; jednak nie jest ona zależna od specyficznych słów prowadzących, chociaż okazjonalne pojawianie się powtarzanego pojęcia lub frazy może pomóc w zaznaczeniu występowania pewnego szczególnego typu sceny. (Np. zapowiedź narodzin bohatera, zaręczyny przy studni, kuszenie na pustyni.) Jak łatwo zauważyć, punkty skrajne tego zestawu środków strukturowania: słowo prowadzące (Leitwort) i scena-typ odzwierciedlają wyraźnie biblijne konwencje literackie (chociaż przybliżone analogie znaleźć można również w innych tradycjach narracyjnych), podczas gdy trzy kategorie środkowe motyw, temat 6 i sekwencja zdarzeń są często obecne w najszerszym spektrum utworów narracyjnych. Użycie repetycji, których przeglądu tu dokonaliśmy, jest w znacznym stopniu wspólne zarówno dla Biblii, jak i dla innych rodzajów literatury narracyjnej. To co, najogólniej biorąc, wyróżnia repetycję w narracji biblijnej najbardziej, to wyraźność (explicitness) i stopień sformalizowania (formality) ich użycia, czyli - żeby wrócić do trudności, o której mowa była na początku tego rozdziału - cechy potwierdzające niezwykłą proporcję 6 Sporo zamieszania wywołał sposób, w jaki te dwa terminy były stosowane przez różnych teoretyków i krytyków. W proponowanych przeze mnie znaczeniach sądzę, że pozostaję najbliższy języka potocznego, utrzymując, że motyw jest czymś konkretnym, podczas gdy temat zakłada jakąś wartość, a stąd pewną wolę abstrahowania. Ze względu na zrozumiałe skojarzenie motywu z motywem przewodnim (lejtmotywem), wydaje mi się sensowne łączenie motywu z celowym powtarzaniem, a nie używanie go, jak to robią niektórzy teoretycy, dla określenia jakiegokolwiek dającego się wyodrębnić elementu narracji. 10

11 powtórzeń dosłownych. Żeby docenić kunszt tego rodzaju powtórzeń, współczesny czytelnik musiałby wykształcić w sobie komplementarną odwrotność tych nawyków percepcyjnych, które najczęściej wchodzą w grę przy czytaniu. I tak w narracjach o dużym zagęszczeniu szczegółowych danych fikcyjnych, w których widać staranie o silniejsze uwypuklenie mimetycznych raczej niż poetyckich elementów struktury i stylu, powtórzenia bywają niekiedy częściowo zakamuflowane, i oczekuje się tego, że je odkryjemy (detect), że je wyłowimy: w pstrym schemacie - cienką nitkę repetycji, przebłysk sugestywnego podobieństwa - pośród pozornych różnic. (Oczywistym wyjątkiem od tej tendencji w literaturze zachodnioeuropejskiej były ekstremalnie wydumane eksperymenty ze stylizacją, takie, jak w prozie Gertrudy Stein czy Alain Robbe-Grilleta, gdzie z repetycji formalnej zrobiono nachalną zasadę strukturalną.) Kiedy natomiast, odwrotnie, mamy do czynienia z narracją niezwykle oszczędną, wykazującą symetrie formalne, demonstrującą wysoki stopień nasycenia dosłownymi powtórzeniami, wtedy tym, czego należy poszukiwać, są małe, ale znaczące różnice w pozornych podobieństwach, zawęźlenia sygnalizujące pojawienie się nowych znaczeń w schematach pozwalających na oczekiwanie regularności, powstałych wskutek repetycji jawnych. Być może konceptualnego wzorca (matrix) dla tego sposobu posługiwania się powtórzeniem szukać należy w poezji biblijnej, która, jak zresztą w większości kultur, jako literacki środek wyrazu wyprzedza czasowo prozę. Tego rodzaju związki muszą siłą rzeczy obracać się w sferze domysłów. Idzie tutaj o to, że paralelizm wiersza biblijnego tworzył strukturę, w której, w efekcie stosowania półwierszy (hemistychów) w przybliżeniu synonimicznych, występowały ciągłe repetycje, które w rzeczywistości wcale nimi nie były. Nie mogło to być nie zamierzone, ponieważ nie ma prawdziwych synonimów (każda wypowiedź powtórzona jest wypowiedzią nową). Dlatego sztuka paralelizmu poetyckiego, stosowana świadomie lub tylko intuicyjnie, polegała na poetyckim pójściu dalej poprzez niby-powtórzenie intensyfikujące, specyfikujące, uzupełniające, jakościujące, kontrastujące, rozszerzające materiał semantyczny każdego z pierwszych półwierszy (hemistychów) - poprzez pozorne powtórzenie go. Oczywiście p r o z a biblijna postępuje w sposób stylistycznie odwrotny. Powtórzenia słowo za słowem, a nie inwencyjna synonimiczność, stanowią tu normę repetycji. Jednak w obydwu przypadkach od czytelnika (pierwotnie: od słuchacza) idealnego oczekuje się dokładnego śledzenia ciągle na nowo pojawiających się różnic w tkaninie medium, którego osnową wydaje się stanowić ciągła powtarzalność. Pamiętanie o tym jest szczególnie ważne dla zrozumienia głównej konwencji narracyjnej 11

12 Biblii, którą się teraz zajmiemy. Mówiąc o słowie prowadzącym (Leitwort), motywie, temacie i kolejności zdarzeń, mieliśmy jak dotąd do czynienia z rodzajem powtórzenia, które z istoty rzeczy jest reiteracyjne (reiterative): rozwojowy aspekt jakiejś przypowieści zostaje uwypuklony w przebiegu narracji poprzez jego linearne przedstawienie. Ale istnieje też inny rodzaj repetycji biblijnej, powtórzenia dotyczącego nie sfery werbalnej, ale rodzaju frazy; nie jest on sprawą motywu, tematu czy akcji. Tutaj cała wypowiedź zostaje powtórzona, bądź przez różne osoby, bądź też przez narratora i jedną lub więcej postaci, z małymi tylko, ale ważnymi zmianami wprowadzonymi tam, gdzie na pierwszy rzut oka mamy do czynienia z powtórzeniem dosłownym. Z techniki tej wyrasta wiele psychologicznych, moralnych czy dramatycznych komplikacji, które spotyka się w narracji biblijnej. Przykłady pokażą, jak technika ta w rzeczywistości funkcjonuje. Na ogół kiedy w narracji biblijnej pojawiają się powtórzenia ze znaczącymi odchyleniami, zmiany te mogą wskazywać na intensyfikację, rozwój kumulujący, przyspieszenie akcji. Mogą też wskazywać na wzmocnienie postaw pierwotnie przedstawionych, względnie na ponowne pojawienie się jakiejś postaci lub nowego wątku opowieści, zwrot nieoczekiwany lub zakłócający tok opowiadania. Pierwszej z tych kategorii, prostszej, można oczekiwać po narracjach starożytnych. Może być ona odniesiona do repetycji narastającej (incremental repetition) jako środka narracji. Niech przykład wystarczy dla wyjaśnienia tej kategorii. W Pierwszej Księdze Królewskiej (rozdz. 1), po tym, kiedy Adoniasz zgłasza swoje pretensje do tronu królewskiego, prorok Natan daje Batszebie następującą radę: Idź i wejdź do króla Dawida; wtedy powiesz mu: Czy ty, panie mój, królu, nie przysiągłeś twojej służebnicy, mówiąc: Twój syn, Salomon, będzie po mnie królował po mnie i on będzie zasiadał na moim tronie? Dlaczego więc króluje Adoniasz? (Pierwsza Księga Królewska, 1:13). Natan kontynuuje swoją wypowiedź i zapewnia Batszebę, że on też wejdzie do komnat króla Dawida podczas wygłaszania przez Batszebę tych słów, i uzupełni ( milleti, tak właśnie brzmi słowo przez niego użyte), gdyby cokolwiek w swoim wystąpieniu opuściła. Jednym z intrygujących momentów tej przypowieści w powtórzeniach występujących w narracji biblijnej bywa tyle samo pomysłowości co w opuszczeniach jest to, że w żaden sposób nie możemy się dowiedzieć, czy Dawid rzeczywiście złożył taką przysięgę na korzyść Salomona, czy też jest to pobożne życzenie (fraud - naciąganie), które Natan i Batszeba chcą wmówić staremu i ułomnemu królowi, który w tej chwili wydaje się nie postrzegać, co się wokół niego dzieje. 12

13 Batszeba wykonuje polecenie i zwraca się do króla Dawida w następujących słowach: 17. Panie mój! Tyś poprzysiągł twojej służebnicy na Pana, Boga twego: Salomon, twój syn, będzie królował po mnie i on będzie zasiadał na moim tronie. 18. A oto teraz Adoniasz został królem! A ty, panie mój, królu nic o tym nie wiesz. 19. Zabił on na ofiarę woły, tuczne cielce i mnóstwo owiec oraz zaproił wszystkich synów królewskich, kapłana Abiatara i wodza wojska, Joaba. Salomona zaś, sługi twego, nie zaprosił. 20. A tyś, panie mój, królem! Na ciebie zwrócone są oczy całego Izraela, abyś im oznajmił, kto będzie zasiadać na tronie pana mego, króla, po nim. 21. Kiedy przyjdzie czas, że król, mój pan, spocznie ze swymi przodkami, wtedy ja i mój syn, Salomon, będziemy uchodzili za winowajców. Nie można nie podziwiać zmyślności tego wystąpienia, w którym Batszeba powtarza instrukcje udzielone jej przez proroka Natana, ale również rozwija je z dużą dozą inwencji. Informacja zawarta w dwóch słowach: malach Adonijahu ( Adoniasz zaczął królować ), w wersecie 11, rozrasta się i przechodzi w przedstawioną przez nią prezentację listy osób zaproszonych przez uzurpatora na uroczystość intronizacji, oraz daje wyraz niecierpliwości i oczekiwania całego Izraela na ogłoszenie sukcesji tronu. Kończy się patetycznym przywołaniem losu czekającego ją i jej syna, jeśli król Dawid nie podejmie żadnych kroków. Nawet w tej części, w której Batszeba powtarza dosłownie to, co jej powiedział prorok Natan, wprowadza ona mały, ale znaczący dodatek. Batszeba utrzymuje, że król Dawid poprzysiągł sukcesję Salomona na Pana, Boga twego, co naturalnie oznacza wyższy stopień przysięgi, uroczystej i wiążącej. Być może prorok Natan, człowiek Boży, czuł się zaniepokojony powoływaniem się na Boże imię na próżno, zwłaszcza jeśli cała sprawa rzekomej przysięgi Dawida była naciągana (was a hoax). Dlatego pominął on ten moment w instrukcji, której udzielił Batszebie. Dawid, idąc w tej nasilającej się repetycji (incremental repetition) jakby krok dalej, oświadcza Batszebie (po tym, kiedy jej i prorokowi Natanowi udało się przekonać króla Dawida, że taka przysięga naprawdę miała miejsce): Jak przysiągłem ci na Pana, Boga Izraela, mówiąc, że Salomon, twój syn, będzie królował po mnie... (Pierwsza Księga Królewska, 1: 30), nadając tej uroczystej przysiędze konkluzywną postać oficjalnej proklamacji. Prorok Natan, zgodnie z ułożonym przez siebie scenariuszem, wchodzi do komnaty dokładnie w tym momencie, kiedy Batszeba przywołuje obraz tego co ją czeka po śmierci króla Dawida. Z przytomnością umysłu bowiem nie można było oczekiwać, że zna on obietnicę daną przez króla bezpośrednio Batszebie Natan powtarza dokładnie sformułowanie domyślnej obietnicy (którą de facto dopiero co podyktował Batszebie) i obraca je w podchwytliwe pytanie o Adoniasza: Panie mój, królu! Ty zapewne rozkazałeś: Adoniasz będzie królował po mnie 13

14 i on będzie zasiadał na moim tronie? (Pierwsza Księga Królewska, 1: 24). Po czym, nie czekając na odpowiedź, rozwodzi się w opisie przyjęcia wydanego przez uzurpatora, przyjęcia podyktowanego względami politycznymi. W wystąpieniu proroka Natana, stosownie do strategii nasilającej się repetycji, pojawia się kilka ważnych szczegółów, których nie było w wersji Batszeby: 25. Gdyż dziś poszedł i zabił na ofiarę woły, tuczne cielce i mnóstwo owiec oraz zaprosiłwszystkich synów królewskich, dowódców wojska i kapłana Abiatara, i oto oni jedzą i piją razem z nim oraz mówią: Niech żyje król Adoniasz! 26. A mnie, twego sługi, ani kapłana Sadoka, ani Benajasza, syna Jojady, ani Salomona, twego sługi, nie zaprosił. Różnice pomiędzy wersją Natana i wersją Batszeby mają swoje źródło w charakterach obydwu. W wystąpieniu Batszeby słychać głos zatroskanej matki i proszącej żony, z akcentem położonym na krzywdę dziejącą się jej synowi, na niebezpieczeństwo grożące matce i synowi oraz na całkowitą zależność losu całego narodu od słów wygłoszonych przez króla. Natomiast w tym, co dodał od siebie prorok Natan, podkreślone zostają ogólne aspekty polityczne groźby, jaką stanowiłaby sukcesja Adoniasza. W jego repetycji ustalonego tekstu nie tylko dowódca Joab, ale i cała elita wojskowa została podburzona przez uzurpatora. Prorok przedstawia pełniejszą listę wiernych królowi Dawidowi, wykluczonych przez Adoniasza, zaczynając z emfazą od słów ja, twój sługa (Batszeba roztropnie nie wymieniła proroka Natana w przestawionej przez siebie relacji), kończąc to wyliczanie przez wymienienie Salomona, twego sługi, swego symetrycznego odpowiednika. Co ważniejsze, prorok Natan dołącza do tego ilustrację, jak to kompania Adoniasza je, pije i skanduje: Niech żyje król Adoniasz!. Scena ta z pewnością była obliczona na to, żeby wywołać gniew króla, nadal przecież pozostającego na tronie. W kontraście do okrzyków wznoszonych przez popleczników uzurpatora, Batszeba pod koniec audiencji powie do sędziwego monarchy: Niech żyje mój pan, król Dawid, na wieki! W całym tym procesie powtarzania i uzupełniania słów wypowiedzi chodzi najwyraźniej o crescendo: o zarzucenie króla Dawida przekonującymi argumentami. Nasilająca się repetycja (incremental repetition), która w przypadkach bardziej schematycznego użycia stanowi jedynie środek progresywnej intensyfikacji lub rozwinięcia początkowego tematu, zyskuje tutaj pełne uzasadnienie dramaturgiczne i psychologiczne. Tutaj treść jej stanowią, bez potrzeby dodatkowych komentarzy, aspekty dystynkcyjne każdej z postaci występujących w tej scenie 14

15 i zarazem staje się ona przekonującym narzędziem pomocnym w zmianie biegu wydarzeń. Bowiem tu, jak i w innych miejscach Biblii, język stanowi, co oczywiste, siłę sprawczą zdarzeń (makes things happen) 7. Kiedy, jak w Pierwszej Księdze Królewskiej 1, intencją wielorakich repetycji jest stworzenie efektu progresji, wtedy składniki nowych treści mogą zostać dodane do wypowiedzi powtarzanych. Bardziej typowy jest jednak, jak sądzę, zamiar zmiany pierwotnego wrażenia. Wtedy modyfikacja percepcji zostaje osiągnięta przez substytucję i opuszczenie lub dodanie frazy, bądź też poprzez strategiczną zmianę kolejności powtarzanych elementów. Prosty przykład użycia opuszczenia do tego celu przynosi Pierwsza Księga Królewska, rozdz. 12, gdzie młodzieńcy, przyjaciele Roboama, doradzają mu odpowiedź na żądanie obniżenia podatków, poprzez wypowiedzenie następujących słów: Mój mały palec jest grubszy niż biodra mego ojca, gdyż dotąd mój ojciec nałożył na was jarzmo ciężkie, a ja dołożę do waszego jarzma. Mój ojciec karcił was biczami, ja zaś będę was karcił biczami z cierni (Pierwsza Księga Królewska, 12: 10 11). Roboam - wiernie i z fatalnym skutkiem - idzie tą niebezpieczną ścieżką i w wystąpieniu skierowanym do narodu powtarza słowo w słowo radę swoich przyjaciół. Jednak pomija, jak łatwo zauważyć, hiperbolę porównującą jego mały palec z lędźwiami swojego ojca (Pierwsza Księga Królewska, 12: 14). Przezornie decyduje się nie wiązać przyciskania finansowej śruby z cechami własnej postury w porównaniu z wyglądem dopiero co zmarłego króla Salomona. Zmiana (variation) przy powtórzeniu służy niekiedy zaznaczeniu nie cechy charakteru, lecz zwróceniu uwagi na rozwój akcji. Osiągany w ten sposób efekt jest niezwykle charakterystyczny dla sztuki narracji biblijnej. W porównaniu z typem przepowiadania (foreshadowing), z jakim jesteśmy bardziej obyci, ostateczne rozwiązanie (dénouement) akcji bywa poprzedzone chwilowym zatrzymaniem się nad pewnym momentem, obrazem lub wypowiedzią narratora. Julien Sorel w jednym z pierwszych rozdziałów powieści Stendhala Czerwone i czarne wchodzi do kościoła, gdzie znajduje kawałek zadrukowanego papieru z informacją o egzekucji niejakiego Louisa Jenrel, co jest anagramem jego własnego imienia i nazwiska. Kiedy Sorel z kościoła wychodzi, promień światła, padający poprzez czerwone zasłony, sprawia, że woda święcona zaczyna wyglądać jak krew. Jest to tremolo typowe dla konwencji antycypacji, choć na szczęście nietypowe w powieści 7 Konwencjonalna biblistyka w znakomitym komentarzu historyczno-filologicznym do Ksiąg Królewskich Johna Graya (Filadelfia 1963) zauważa występujące w tym fragmencie częste powtórzenia i określa je jako paralelę mitów Ras Shamra, po czym dodaje tylko: Tego rodzaju repetycje stanowią oczywiście rys charakterystyczny popularnych narracji występujących w literaturze balladowej. 15

16 Stendhala. W Biblii z kolei normą jest zwięzłe niedopowiedzenie (understatement), a przyszłe zwroty w ciągu wydarzeń bywają zapowiedziane poprzez mały, zakłócający dysonans, kiedy w strukturze repetycji chwiejna fraza zostaje zastąpiona frazą bardziej stwierdzającą. Czytelnik odbiera to bardziej jako podprogową zapowiedź tego, co ma nastąpić, niż emfatyczne, a jednak nie do końca jasne, ostrzeżenie (warning). Kiedy na przykład Anioł ogłasza małżonce Manoacha (Księga Sędziów 13), że pocznie i porodzi syna, ona powtarza swojemu mężowi, słowo za słowem, prawie całość Boskiej przepowiedni, ale zmienia znacząco ostatnią jej frazę. Anioł Pański powiedział: [Ch]łopiec ten będzie Bożym nazarejczykiem od chwili urodzenia. On to zacznie wybawiać Izraela z rąk filistyńskich (Księga Sędziów, 13: 5). Powtarzając tę zapowiedź przyszła matka Samsona kończy słowami:...[ch]łopiec ten będzie Bożym nazarejczykiem od chwili urodzenia aż do swojej śmierci (Księga Sędziów, 13: 7). Jest zastanawiające, że obietnica, która kończyła się wybawieniem nawet jeśli tylko, precyzyjniej, początkiem wybawienia ( zacznie wybawiać ) Izraela z rąk okupantów filistyńskich - teraz kończy się słowami mówiącymi nie o wybawieniu, lecz jedynie zapowiedzią aż do swojej śmierci. Od poczęcia aż do śmierci jest to oczywiście przysłowiowe i neutralizujące wymowę słów powiedzenie przez całe życie. Kontekstualnie jednak przemilczenie przez kobietę ewidentnej obietnicy politycznego wybawienia i zrównoważenie jej frazą złożoną z trzech słów: ad-yom moto, aż do swojej śmierci, zatem przeciwstawienie jej echu całego zdania mówiącego o przyszłej karierze chłopca jako wybawcy, obraca tę frazę zastąpioną w domyślny komentarz do całego proroctwa: ta kończąca wszystko śmierć przeistacza ją w zasygnalizowanie istnienia niezależnej siły negatywnej. Brak wybawienia w wersji przedstawionej przez jego małżonkę wydaje się uwydatniony, kiedy Manoach następnie pyta Anioła: jakie zasady i jakie obyczaje winien mieć chłopiec (Księga Sędziów, 13: 12). Anioł już był udzielił odpowiedzi na obydwie części pytania, przemawiając do małżonki Manoacha, ale zasadnicza informacja o przyszłych czynach dziecka została usunięta (delete) z jej sprawozdania złożonego Manoachowi. W sumie, dysonans zawarty w tej jednej frazie, cienką linią kreśli scenę, na której wystąpi tyleż potężny, co o duchowości mogącej budzić wątpliwości (spiritually dubious) zbawca Izraela, który przyniesie w końcu tyleż zniszczenia, co przyczyni się do jego zbawienia. Rozważmy jeszcze jeden przykład powtórzeń z wariantami jako sposób na zapowiedzenie znacznie większego napięcia narracyjnego. Stanowi on ilustrację tego jak formuła baśniowa, 16

17 złożona z całego szeregu dokładnych powtórzeń zakończonych odwróceniem, może zostać użyta z pełnym kunsztem. W Drugiej Księdze Samuela, rozdz. 3, Abner, głównodowodzący armii Saula, postanawia zakończyć długą wojnę domową z królem Dawidem i przybywa do stolicy królewskiej w Hebronie, żeby podjąć negocjacje z wojowniczym królem. Po uczcie zakończonej przyjacielską rozmową, Abner obiecuje pozyskać cały lud i podpisać traktat pokojowy uznający Dawida za króla: 21. (...) Potem Dawid odprawił Abnera, który odszedł w pokoju [wa-jelech be-szalom]. 22. Tymczasem gdy słudzy Dawida wraz z Joabem wracali z wyprawy, przynosząc bogatą zdobycz, Abnera już nie było u Dawida w Hebronie, gdyż go odprawił, i tamten odszedł w pokoju. 23. Po powrocie Joaba i całego wojska, które mu towarzyszyło, doniesiono Joabowi, że Abner, syn Nera, przybył do króla, a ten go odprawił, tak że odszedł w pokoju. 24. Udał się więc Joab do króla i rzekł: Coś ty uczynił? Przecież przyszedł do ciebie Abner. Dlaczego go odprawiłeś, że w ten sposób odszedł [wa-jelech haloch]? Po trzykrotnym powtórzeniu formuły odejścia w pokoju zastąpienie przez Joaba w pokoju (be-szalom) intensyfikującą formą czasownika iść (haloch), brzmi jak szczęk oręża, po tym kiedy dzwony zamilkły. Joab w miejsce poszedł w pokoju powiada: poszedł naprawdę, po części dlatego, ponieważ ponosi go złość na myśl, że Dawid pozwolił Abnerowi odejść, chociaż miał go już w swym ręku; po części dlatego, ponieważ jego własnym zdecydowanym zamiarem było sprawienie, żeby to odejście Abnera nie odbyło się w pokoju. Joab pospiesznie karci króla Dawida uwagą, że udzielił pomocy i gościny swemu wrogowi, który z pewnością przyszedł tylko po to, żeby szpiegować, po czym wysyła prędko posłańców, żeby wezwali Abnera na powrót do Hebronu. Kiedy dowódca-adwersarz wraca, Joab, jeden z najbezwzględniejszych mafiosów Bliskiego Wschodu, prowadzi Abnera do bramy miejskiej, żeby mu tam zadać cios nożem, mszcząc w ten sposób swego brata Asahela, zamordowanego ongiś przez Abnera podczas bitwy. Dochodząc do miejsca, gdzie epizod ten ulega raptownemu rozwiązaniu (dénouement), możemy retrospektywnie zastanowić się, czy przerwanie serii repetycji przez bezokolicznik iść miało na celu nie tylko intensyfikację znaczenia tego czasownika, lecz również zwrócenie uwagi na jego ewentualne użycie przez Abnera w zgoła innym sensie: jako eufemizm śmierci. (Na to, że to drugie rozumienie tego słowa pojawia się w Biblii, wskazują takie miejsca, jak Księga Hioba, 27: 21 i Księga Jeremiasza, 22: 10). W każdym razie jest jasne, że po to, by uchwycić pełną treść intencji jakiejś postaci i delikatność struktury narracji w tego rodzaju opowieści, trzeba zwrócić uwagę na przesunięcie znaczenia choćby jednego tylko słowa w strukturze, która w pierwszej chwili wydaje się być jedynie formułką (strictly formulaic). Może pojawić się zarzut, że odczytanie jakie tu proponuję jest tylko przeintelektualizowaną 17

18 interpretacją celowego minimalnego odchylenia przy powtórzeniu dosłownym, bo jest to rzecz jedynie przypadkowa w tekście starożytnym, który czasem powtarza coś słowo po słowie, a czasem jedynie w przybliżeniu słowo po słowie. Taki zarzut postawił izraelski biblista Yair Hoffman Meirowi Sternbergowi i jego artykułowi dotyczącemu repetycji jako przemyślanej technice, bliskiej temu, co tu zostało powiedziane 8. Znajdując w Biblii przypadki odchyleń od dosłownych powtórzeń, którym w żaden sposób nie można przypisać literackiego znaczenia, Hoffman wyciąga wniosek, że nie da się empirycznie dowieść, że taka konwencja w ogóle istniała i że wszelkie takie odczytania można zignorować jako przypadki konfabulacji. Argumentacja ta pomija jednak fakt, że bardzo niewiele konwencji literackich jest przez pisarzy traktowanych jako niezmienne, a stąd bezwzględnie obligujące. Być może konwencją taką jest wymóg 14 linijek w sonecie (chociaż zazwyczaj pisano sonety piętnastowierszowe). Ale konwencją jeszcze bardziej typową było, na przykład, wprowadzanie w dziewiętnastowiecznej powieści skrótowego opisu pewnych cech fizycznych czy moralnych za pomocą formalnej postaci fikcyjnej (a formal character ). Można w powieściach z tego stulecia spotkać najprzeróżniejsze odchylenia od tego modelu, jednak sama ta konwencja występuje na tyle często - szacunkowo w 70% przypadków wprowadzenia nowej postaci - żeby móc być wyraźnie rozpoznawalna jako konwencja. Jest to zarazem dobra okazja do prześledzenia jak poszczególni pisarze wykonują swoje rzemiosło. Nie ma potrzeby upierania się, że każdy występujący w Biblii przypadek drobnego odchylenia (variation) od powtarzanych fraz generuje znaczenie, ponieważ, jak sądzę, takie znaczenia mogą być stwierdzone w dostatecznej ilości przypadków (tu 70% byłoby raczej liczbą ostrożną), żeby móc wywnioskować, że była to rzeczywiście konwencja stosowana przez pisarzy i rozpoznawana przez czytelników. Hoffman robi interesującą uwagę, że oscylowanie pomiędzy ścisłą dosłownością i swobodnym użyciem powtórzenia mogło w Biblii być zależne od okoliczności historycznych. To znaczy, ścisła repetycja formułkowa (formulaic) byłaby normą literacką w Mezopotamii, na wschód, i obszarze ugaryckim na północ od Izraela z czasów biblijnych, podczas gdy w literaturze egipskiej na południu podobna praktyka nie była znana. Podobnie we 8 Yair Hoffman, Between Conventionality and Strategy: On Repetition in Biblical Narrative, wersja hebrajska w Ha- Sifrut 28 (kwiecień 1979), str Artykuł Sternberga to The Structure of Repetition in Biblical Narrative, wersja hebrajska w Ha-Sifrut 25 (październik 1977), str Sternberg i ja doszliśmy niezależnie do podobnych konkluzji zastanawiając się nad konwencją powtórzeń w Biblii. Wcześniejsza wersja niniejszego rozdziału (Techniki repetycji) ukazała się w 1976 r. Sternberg i ja wprowadziliśmy każdy z nas z osobna - podobną interpretację użycia powtórzeń - niewiele tylko różniących się od siebie - w komentarzu do Księgi Rodzaju, rozdz. 39; jest to przypadek konwergencji sugerujący, że mieliśmy istotnie na myśli ten sam przedmiot (object) literacki. 18

19 wcześniejszych narracjach biblijnych znaleźć można o wiele więcej powtórzeń dosłownych, bliższych archaicznym antecedensom literackim na Bliskim Wschodzie, podczas gdy później, po okresie niewoli babilońskiej, narracje odchodzą od norm repetycji wraz ze zmieniającymi się procedurami literackimi na Bliskim Wschodzie w starożytności późniejszej. Hoffman stawia hipotezą, że odchylenia pomiędzy powtórzeniem dosłownym i swobodnym były konsekwencją przechodzenia narracji biblijnej od jednego bieguna geograficznego do drugiego, i od jednej epoki historycznej do drugiej. Być może w badaniach historycznych uda się potwierdzić tę intrygującą hipotezę (chociaż rola Egiptu wydaje się w tej strukturze nieco problematyczna), ale oczywiście nie zaprzeczałoby to stosowaniu tego rodzaju repetycji fraz jako kunsztownej konwencji. Jest oczywiste, że konwencje jakiegokolwiek korpusu literackiego odzwierciedlają kontekst historii, w jakiej korpus ten się ukształtował. Złoty wiek twórczości narracyjnej w literaturze biblijnej, kiedy powstały główne narracje Pięcioksięgu i wczesne księgi prorockie, był to czas pomiędzy X i VII wiekiem p.n.e. Piszący w języku hebrajskim mogli - co zrozumiałe - czuć pewną płynność odziedziczonej normy repetycji, ponieważ znaleźli się nagle pośrodku szerokiego ruchu kulturalnego zmian i transgresji: od starożytności bliskowschodniej wczesnej do późniejszej, od semickiej Północy i Wschodu do egipskiego (a później hellenistycznego) Południa. Jeśli przyjmiemy takie założenie, zobaczymy, że najważniejsze było to, że z niepewności ich sytuacji literacko-historycznej (rzeczy typowej u pisarzy) - uczynili okazję do wystąpienia jawnie artystycznego, tworząc konwencję dosłownego powtórzenia idącego w parze ze strategicznymi odchyleniami (variations), konwencję zupełnie niezwykłą pod względem swej giętkości i subtelności. Całościowe osiągnięcia tej wielkiej ery narracji w języku hebrajskim, mogą być z pewnością po części przypisane możliwościom, jakie konwencja ta dawała, konwencja, którą późniejsi pisarze hebrajscy, po okresie niewoli babilońskiej, bądź zupełnie zarzucili, bądź nie wiedzieli już, jak się nią posługiwać. Przytoczmy tu tytułem konkluzji, by naturę tego osiągnięcia (achievement) uczynić bardziej zrozumiałą, dwa rozległe przykłady, w których starannie zorkiestrowany zespół środków repetytywnych tworzy bogatą strukturę przypowieści. Te dwa przykłady są z punktu widzenia narracji repetycyjnej komplementarnie przeciwstawne. Jeden jest oparty na powtarzanych słowachkluczach i akcjach, z niewieloma frazami tematycznymi i z niewielkim tylko udziałem dialogu powstającego z wyrazów powtarzanych dosłownie. Drugi to misterny gobelin utkany z wypowiedzi dosłownie powtarzanych, przeplatanych jedne drugimi i pomysłowo rozpisanych. Pierwszy 19

20 przykład ilustruje możliwości reiteracyjne repetycji, drugi przykład, znakomicie operujący środkami reiteracji, jest głównie prezentacją powtórzeń fraz, przy czym zostajemy wciągnięci w śledzenie jak w trakcie pozornych powtórzeń powstają znaczne różnic. Pierwszym przykładem będzie przypowieść o Bileamie, proroku nie żydowskim (Księga Liczb 22: 2 24: 25). Jest ona zbyt długa, by ją tu analizować werset po wersecie, ale w przedstawieniu sumarycznym spróbuję pokazać, jak została ona skonstruowana. Drugim przykładem będzie bardziej złożona opowieść - próba uwiedzenia Józefa przez żonę Potifara (Księga Rodzaju 39). Ze względu na to jak funkcjonują w niej powtórzenia, będzie ona wymagała zagłębienia się w jej tekst. Pierwszym słowem przypowieści Bileama hebrajski odpowiednik słowa widzieć (Księga Liczb 22: 2). Słowo to, obok kilku innych swoich synonimów, staje się następnie głównym słowem prowadzącym (Leitwort) tej przypowieści mówiącej o naturze proroctwa bądź widzenia. Najpierw Balak, król Moabu, widzi co Izrael uczynił Amorytom; później Bileam, w olśniewającej serii objawień widzi Izrael rozpościerający się poniżej, w rozległej przestrzeni ( Oto ze szczytu skał widzę go, a z pagórków spoglądam nań - Księga Liczb 23: 9), co w ostatnim z jego proroctw zostaje obrócone w perspektywę czasową i przewidywanie: Widzę go, ale nie teraz... (Księga Liczb 24: 17). Bileam zaopatruje dwa ostatnie proroctwa w formułę afirmacji swojej sprawności jako jasnowidza bądź ekstatycznego wieszcza: Rzecze Bileam, syn Beora, rzecze mąż bystrego oka; rzecze ten, który słyszy słowa Boże, który słyszy słowa Pańskie, który widzenia Wszechmocnego widzi, pada, ale z otwartymi oczyma (Księga Liczb 24: 3 4). Cała ta rozbudowana prezentacja praktyki wizjonerskiej stoi oczywiście w kontraście do widowiska, w jakim uczestniczy Bileam. Pozostaje on ślepy na obecność Anioła, którego widzi tylko oślica, póki Bóg nie odsłoni oczu Bileama (Księga Liczb, 22: 31). To ciągłe powoływanie się na Boga, jako właściwe źródło wizji, zostaje uzupełnione przez powtarzane motywy frazowe (phrase-motifs) dotyczące dyspozycji błogosławieństw. Balak posyła po Bileama, żeby ten rzucił na Izraela klątwę, ponieważ w swej pogańskiej naiwności sądzi, jak to sam ujmuje w słowa skierowane do Bileama, że komu błogosławisz, błogosławiony jest, a kogo przeklinasz, ten przeklęty (Księga Liczb, 22: 6). Sam Bóg spieszy tedy, żeby powiadomić Bileama w wizji nocnej o co chodzi. Używa w tym celu dwóch tych samych rdzeni czasownikowych (Księga Liczb 22: 12): nie chodź z nimi ani przeklinaj ludu tego, gdyż 20

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 INŻYNIERSKA PRACA DYPLOMOWA na kierunku Budownictwo ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ Warszawa 2011/2012 r.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):...

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Kwestionariusz AQ wersja dla młodzieży 12-15 lat Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Płeć osoby wypełniającej kwestionariusz:... Wiek:... Wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Ich bin so allein SCENARIUSZ LEKCJI

Ich bin so allein SCENARIUSZ LEKCJI SCENARIUSZ LEKCJI Temat: Das Theaterstück Ich bin so Poziom: szkoła podstawowa, klasa IV Cele: powtórzenie i utrwalenie poznanych wcześniej zwrotów występujących w teatrzyku Media/materiały: tablice magnetyczne,

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI I. GRAMATYKA I SŁOWNICTWO uczeń opanował niewiele zagadnień gramatycznych określonych w rozkładzie uczeń potrafi budować zdania, ale przeważnie niespójne, z dużą ilością

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie myślenia matematycznego. Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski

Rozwijanie myślenia matematycznego. Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski Rozwijanie myślenia matematycznego Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski Matematyczne myślenie jest czymś więcej niż wykonywaniem rachunków Matematyczne myślenie polega na wykorzystaniu procesów myślowych

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYNIKAJĄCE Z PROGRAMU NAUCZANIA JĘZYKA ANGIELSKIEGO W LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM Klasy II i III

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYNIKAJĄCE Z PROGRAMU NAUCZANIA JĘZYKA ANGIELSKIEGO W LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM Klasy II i III WYMAGANIA EDUKACYJNE WYNIKAJĄCE Z PROGRAMU NAUCZANIA JĘZYKA ANGIELSKIEGO W LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM Klasy II i III Kryteria oceniania opracowane przez zespół przedmiotowy XI LO w Krakowie CELE EDUKACYJNE:

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klas IV-VI 3 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej

Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej Zespół Szkół w Szubinie Szkoła Podstawowa nr 2 w Szubinie Ul. Tysiąclecia 1 Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej (drugi etap edukacyjny) Ewa Strzyżewska

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin

Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin I. Ocenianie bieżące z zajęć edukacyjnych służy monitorowaniu pracy ucznia. Ocena ma za zadanie przekazywać uczniowi

Bardziej szczegółowo

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń:

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń: Wymagania na poszczególne oceny z języka angielskiego dla uczniów Technikum Zawodowego, Zasadniczej Szkoły Zawodowej i Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych, Regionalnego Centrum Edukacji Zawodowej w

Bardziej szczegółowo

Scenariusz podstawa produkcji filmowej. Opracował: dr inż. Piotr Suchomski

Scenariusz podstawa produkcji filmowej. Opracował: dr inż. Piotr Suchomski Scenariusz podstawa produkcji filmowej Opracował: dr inż. Piotr Suchomski Wprowadzenie W procesie produkcji wideofonicznej wyróżniamy dwa wzajemnie ze sobą powiązane i oddziaływujące na siebie wątki tj.

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny)

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny) 1 WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM SPRAWNOŚCI WYMAGANIA KONIECZNE PODSTAWOWE ROZSZERZONE DOPEŁNIAJĄCE (ocena: dopuszczający) (ocena: dostateczny) (ocena: dobry) (ocena: bardzo dobry)

Bardziej szczegółowo

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1 Imię i nazwisko ucznia Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA Współdziałanie z rówieśnikami i osobami dorosłymi. Potrafi odróżnić co jest dobre, a co

Bardziej szczegółowo

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych.

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. A. Arkusz standardowy GH-A, B, C oraz arkusze przystosowane: GH-A4, GH-A5, GH-A6. Zestaw zadań z zakresu przedmiotów humanistycznych, skonstruowany wokół tematu

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz I Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI. Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY

OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI. Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY Rok szkolny 2015/16 Opracowała: Alina Gryboś Ocenę celującą otrzymuje

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z języka polskiego w klasie IV

Wymagania na poszczególne oceny z języka polskiego w klasie IV Wymagania na poszczególne oceny z języka polskiego w klasie IV OCENA CELUJACY BARDZO DOBRY WYMAGANIA - Twórcze oraz samodzielne rozwijanie własnych uzdolnień i zainteresowań. - Bezbłędne wypowiedzi ustne

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU OPRACOWANIE ANNA MAZUR EWA KWIATKOWSKA OBSZARY AKTYWNOŚCI UCZNIA PODLEGAJĄCE OCENIE I ICH KRYTERIA Nauka języków obcych

Bardziej szczegółowo

Podobny czy inny? Dziedziczyć można też majątek, ale jest coś, czego nie można odziedziczyć po rodzicach.

Podobny czy inny? Dziedziczyć można też majątek, ale jest coś, czego nie można odziedziczyć po rodzicach. Podobny czy inny? Agata Rysiewicz 1. Pogadanka o podobieństwie. - W czym jesteś podobny do rodziców? - Jak to się stało, że jesteś podobny do rodziców? Dziedziczysz cechy wyglądu, charakteru, intelektu.

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III

JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: posiada niżej wymienione umiejętności

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI Ocenie podlegają umiejętności i wiadomości ujęte w planie metodycznym nauczyciela. Wykaz umiejętności podany jest do wiadomości uczniów na bieżąco

Bardziej szczegółowo

-zna i stosuje w swoich wypowiedziach pojęcia i terminy związane z filmem, teatrem, książką, muzeum, Internetem;

-zna i stosuje w swoich wypowiedziach pojęcia i terminy związane z filmem, teatrem, książką, muzeum, Internetem; WYMAGANIA EDUKACYJNE Z J EZYKA POLSKIEGO DLA KLASY 5 OCENA CELUJĄCA Uczeń spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą, a ponad to: -czyta lektury dodatkowe (dwie w roku szkolnym); z przeczytanych lektur sporządza

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cel Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cieszymy się z obecności wszystkich i mamy nadzieję, że wszyscy wytrwamy w naszym modlitewnym czuwaniu. Przypominamy proroka Nahuma, którego

Bardziej szczegółowo

KLASA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO GIMNAZJUM. opracował zespół nauczycieli polonistów OCENA DOPUSZCZAJĄCA

KLASA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO GIMNAZJUM. opracował zespół nauczycieli polonistów OCENA DOPUSZCZAJĄCA WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO opracował zespół nauczycieli polonistów Adriana Haładuda, Justyna Kmiecik, Magdalena Spychała-Reiss, Piotr Reiss KLASA I GIMNAZJUM OCENĘ NIEDOSTATECZNĄ otrzymuje

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności. Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Prowadzi zeszyt i odrabia zadania domowe. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Bardziej szczegółowo

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ W Biblii znajdujemy nakazy i Ŝądania. Zawierają one to, co wierzący nazywają wolą BoŜą. Najbardziej znanym ich zbiorem jest Dziesięć przykazań (Wj 34, 28). Znajdujemy go

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

Hot Spot 1. Kryteria oceniania.

Hot Spot 1. Kryteria oceniania. Hot Spot. Kryteria iania. Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie oraz zna niektóre wykraczające poza jego ramy z łatwością buduje spójne zdania

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej:

1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej: 1 1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej: POZIOM OSIĄGNIĘĆ Wspaniały Bardzo dobry Dobry Wystarczający OCENA WYMAGANIA EDUKACYJNE WSPANIALE oznaczane literą A Wymagania dotyczą

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V 1.Przedmiotem oceny z języka polskiego są: - opanowane wiadomości przewidziane w programie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STANDARDY WYMAGAŃ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STANDARDY WYMAGAŃ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STANDARDY WYMAGAŃ W szkole podstawowej uczeń powinien opanować cztery sprawności komunikacyjne: 1. słuchanie, 2. mówienie, 3. czytanie, 4. pisanie. FORMY

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO 1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów; 2. Ocenianiu podlegać mogą: Wypowiedzi ustne : Kilkuzdaniowa wypowiedź Dialog Prezentacja

Bardziej szczegółowo

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe Morze Śródziemne Nazaret Jordan Jerozolima Ain Karim Betlejem Jerycho Morze Martwe Grupa I W owym czasie wyszło rozporządzenie cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym świecie. Podążali

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie Wewnątrzszkolnego

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI I. PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA 1. Obszary podlegające ocenianiu: sprawdziany, zadania klasowe, dyktanda, kartkówki,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB

PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB Program Nauczania Biblijnego dla klas 1 do 3 szkoły podstawowej jest realizowany w podręcznikach:

Bardziej szczegółowo

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy:

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: Wykład nr 2 W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: a) polszczyznę ogólną (zwaną literacką); b)polszczyznę gwarową (gwary ludowe). Jest to podział dokonany ze względu na zasięg

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy drugiej szkoły podstawowej

Kryteria oceniania z religii dla klasy drugiej szkoły podstawowej Kryteria oceniania z religii dla klasy drugiej szkoły podstawowej Przedmiotowy system oceniania z religii został opracowany na podstawie Programu nauczania religii rzymskokatolickiej w przedszkolach i

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego

Kryteria oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego SPS TREŚC Zaproszenie... 2 Opowiadanie... 3 Opowiadanie z dialogiem... 4 Opis postaci... 5 Opis dzieła sztuki... 6 Opis krajobrazu... 7 Opis

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Kolizje infrastruktury energetycznej z drogową

Kolizje infrastruktury energetycznej z drogową Kolizje infrastruktury energetycznej z drogową Autor: Przemysław Kałek - Kancelaria Chadbourne & Parke ("Energia Elektryczna" - nr 10/2014) Inwestycje drogowe prowadzone są często przez obszary, gdzie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Język angielski

Wymagania edukacyjne Język angielski Wymagania edukacyjne Język angielski Skala Gramatyka i słownictwo 6 dobrze opanował i swobodnie stosuje w praktyce zagadnienia gramatyczne określone w rozkładzie materiału i niektóre wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze mgr Magdalena Szpunar Znaczenie analizy zawartości Najbardziej widocznym i dostępnym przejawem działania mediów są niesione przezeń przekazy Bodźcami

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy. Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej odpowiedzi

Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy. Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej odpowiedzi Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 5 6 7 8 9 2 C C D A A B C C B D B B D C A B D D A A Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Język polski: wymagania edukacyjne

Język polski: wymagania edukacyjne Język polski: wymagania edukacyjne 1. Wypowiedzi ustne. Ocenie podlegają: - zgodność z tematem, poprawność merytoryczna, - zachowanie odpowiedniej kompozycji wypowiedzi (wstęp, rozwinięcie, zakończenie),

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Przedmiot: religia Klasa: pierwsza gimnazjum Tygodniowa

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 1 I. LITERATURA 1. Dziecko jako ofiara wojny. Omów na przykładzie wybranych dzieł 2. Lalka jako bohaterka literacka.

Bardziej szczegółowo

Dialog. Numer kryterium

Dialog. Numer kryterium Język polski oceny pisemnych form wypowiedzi w klasach 4-6 szkoły podstawowej Wykaz pisemnych form wypowiedzi 1. Dialog (s. 1) 2. Dłuższa wypowiedź na określony temat (s. 2) 3. nstrukcja (s. 2) 4. Kartka

Bardziej szczegółowo

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main.

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main. Część XVI C++ Funkcje Jeśli nasz program rozrósł się już do kilkudziesięciu linijek, warto pomyśleć o jego podziale na mniejsze części. Poznajmy więc funkcje. Szybko się przekonamy, że funkcja to bardzo

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego (klasy 1-3 szkoły podstawowej)

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego (klasy 1-3 szkoły podstawowej) Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego (klasy 1-3 szkoły podstawowej) nauczyciel: Monika Kloosterman Iwona Hazak Magdalena Maciaszczyk Dorota Adamczyk Przedmiotowy System Oceniania z języka

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Znalazłam się w tunelu jak w długim korytarzu. Szłam bardzo szybko, biegnąc tunelem wzdłuż jasnego, białego światła. Mogłam zobaczyć inny koniec... Zaczęło do mnie docierać, że byłam martwa,... Wtedy zobaczyłam

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi do zadań zamkniętych zestawu zadań pt. Chleb -S-A1-042

Klucz odpowiedzi do zadań zamkniętych zestawu zadań pt. Chleb -S-A1-042 Warszawa, 1.04.2004 r. Klucz odpowiedzi do zadań zamkniętych zestawu zadań pt. Chleb -S-A1-042 Odpowiedź 1 C 1 2 A 1 3 C 1 4 D 1 5 B 1 6 A 1 7 B 1 8 D 1 9 B 1 10 B 1 11 C 1 12 A 1 13 A 1 14 B 1 15 D 1

Bardziej szczegółowo

TERMIN SKŁADANIA DOKUMENTÓW PRZED MATURĄ USTNĄ:

TERMIN SKŁADANIA DOKUMENTÓW PRZED MATURĄ USTNĄ: MATURA USTNA TERMIN SKŁADANIA DOKUMENTÓW PRZED MATURĄ USTNĄ: - BIBLIOGRAFIA-MIESIĄC PRZED EGZAMINEM PISEMNYM - KONSPEKT 2 TYGODNIE PRZED EGZAMINEM PISEMNYM Konspekt- podstawa udanej prezentacji Konspekt,

Bardziej szczegółowo

+ umiejętności/wiadomości opanowane, / umiejętność wymaga ćwiczeń/ wiadomości wymagają uzupełnienia - brak umiejętności /wiadomości.

+ umiejętności/wiadomości opanowane, / umiejętność wymaga ćwiczeń/ wiadomości wymagają uzupełnienia - brak umiejętności /wiadomości. KRYTERIA OCENY WIADOMOŚCI I UMIEJĘTNOŚCI UCZNIÓW Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH I - III W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 1. Na lekcje uczniowie zobowiązani są przynosić: podręcznik oraz ćwiczenia. 2.W ramach

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ Opracowała: Tetyana Ouerghi I. ZASADY: 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości. 2. Ocenie podlegają wszystkie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI [czas trwania wywiadu do 120 minut] Ogólne wskazówki odnośnie przeprowadzania wywiadu: Pytania

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

Matura 2012 język polski Analiza wyników. niski

Matura 2012 język polski Analiza wyników. niski Matura 2012 język polski Analiza wyników Wnioski Zespół przedmiotowy polonistów dokonał analizy wyników egzaminu maturalnego z języka polskiego w części ustnej i pisemnej (poziom podstawowy i rozszerzony),

Bardziej szczegółowo