Manipulacja medialna

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Manipulacja medialna"

Transkrypt

1 Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi nr 42 ul. Twarda 8/ Warszawa Etap ponadszkolny Konkursu Wiedzy Obywatelskiej i Ekonomicznej Rok szkolny 2010/2011 Manipulacja medialna Autor: Radosław Mystek, klasa IIF Nauczyciel prowadzący: ElŜbieta Herse... Podpis nauczyciela prowadzącego

2 Spis treści: 1. Wstęp Media, ich znaczenie i rola w demokracji Problem manipulacyjnego potencjału środków masowego przekazu Ogólna teoria dezinformacji, jej cele, sposoby Podstawowe pojęcia dezinformacji Podstawowe środki, techniki i systemy dezinformacji Skutki dezinformacji i obrona przed nią Analiza i wnioski z badań Sposoby rozwiązania problemu kampanie społeczne połączone z zaangaŝowaniem mediów publicznych i chętnych do tego mediów prywatnych zaostrzenie prawa mające na celu utrudnienie działalności manipulacyjnych prowadzenie badań mogących ułatwić zrozumienie psychologicznych podstaw manipulacji i w konsekwencji perspektywa zdolności jej ograniczenia wygospodarowanie czasu w toku nauczania na zaznajomienie młodzieŝy z problemem manipulacji medialnej (najlepszy sposób) Opinia eksperta

3 1. Wstęp W dzisiejszym świecie ustrojem większości cywilizowanych państw jest demokracja. Ustrój ten by sprawnie funkcjonować wymaga zaangaŝowanych w Ŝycie polityczne obywateli, ci zaś potrzebują coraz więcej informacji, aby podejmować mądre decyzje w wyborach, a takŝe kontrolować poczynania władzy juŝ wybranej. Informacje czerpiemy z wszelkiej maści mediów i od tego, czego się dowiemy, ostatecznie zaleŝy nasz wybór. Oprócz tego media szczególnie u ludzi młodych biorą istotny udział w kształtowaniu światopoglądu, zainteresowań, systemów wartości, poziomu umysłowego, moralności... a takŝe innych pokrewnych kwestii. W środkach masowego przekazu tkwią wielkie moŝliwości, które sprawiają, iŝ mogą one zrobić zarówno wiele dobrego jak i wyrządzić szkody. Problem ten jest wielce złoŝony i dotyka wielu dziedzin: filozofii, psychologii, socjologii, politologii i w mniejszym stopniu innych. Nie zamierzam opisać i rozwiązać tego problemu w sposób całościowy, gdyŝ do tego mogłoby nie wystarczyć ksiąŝki. Postaram się skupić na problemie manipulacji samymi poglądami na dane kwestie za wyłączeniem jej podstaw i konsekwencji psychologicznych i socjologicznych. Skupię się na manipulacji, jako fakcie, który przyjmę jako aksjomat, zwrócę uwagę na jego kontekst polityczny i metodologię oraz ogólne podstawy i cele. Idealnym opisem manipulacji, pełnym i właśnie tak trudnym do realizacji byłby jej całościowy opis, moim zadaniem jest jednak przede wszystkim podanie moŝliwych sposobów rozwiązania problemu, co wymaga tylko pewnego zarysu, umoŝliwiającego zrozumienie problemu, a nie całej naukowej teorii. Nie liczę więc, Ŝe podołam opisaniu go w stopniu satysfakcjonującym, ale postaram się choć naszkicować jego najwaŝniejsze kwestie i ich rozwiązania. W tym celu skorzystam z dorobku takich autorytetów jak: Władimir (Vladimir) Wołkow (Volkoff) (ksiąŝki: "Dezinformacja - oręŝ wojny", "Traktat o dezinformacji. Od Konia Trojańskiego do internetu") i ksiądz biskup Adam Lepa ("Świat manipulacji"). Opis mój nie będzie dotykał polityki, nie zamierzam wskazywać konkretnie kto manipuluje, poniewaŝ nie to jest celem tej pracy, a mogłoby to nawet ją zepsuć poprzez zwrócenie uwagi na spory polityczne. Jedynie teoria, jako całkowicie neutralna, jest tu potrzebna. W związku z tym zamierzam od razu rozwiać pewną wątpliwość: moŝna by się oburzyć, Ŝe media w Polsce nie manipulują, Ŝe temat który roztrząsam sugeruje wszechobecne kłamstwo i klimat zaszczucia czy nienawiści. Chodzi mi tu wyłącznie o samo zabezpieczenie obywateli przed potencjalną manipulacją, bez roztrząsania aktualnej sytuacji, bo to znów temat polityczny a nie teoria. Niemniej jednak uwaŝam, Ŝe manipulacja jest faktem. Dlaczego? Widoczne, drastyczne podziały na polskiej scenie politycznej i medialnej, wzajemnie wykluczające się poglądy, opowiadanie się po czyjejś stronie mogą wskazywać, Ŝe mamy jednak do czynienia z manipulacją. Odpowiedź na pytanie po czyjej to juŝ temat na inną pracę Media, ich znaczenie i rola w demokracji. Media zwane są czwartą władzą. Na początku warto więc wspomnieć jakich to trzech władz są uzupełnieniem. W Polsce władza dzieli się na trzy części: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Czwartym jej filarem określane są media, co pokazuje na potęŝną siłę ich oddziaływania na funkcjonowanie systemu demokratycznego, a nie rzeczywisty udział w bezpośrednim sprawowaniu władzy. Aby dobrze zrozumieć problematykę mediów trzeba najpierw omówić ich ogólną charakterystykę i wpływ na obywateli. W skład środków masowego przekazu wchodzą: prasa, radio, telewizja, internet. Ich podstawowym zadaniem jest informowanie ludzi o sytuacji, wydarzeniach w kraju i na świecie. Oprócz tego powinny (szczególnie media publiczne) dawać moŝliwość zapoznania 3

4 się z pełną gamą poglądów na kwestie społeczne, polityczne, światopoglądowe. Ich odbiorcą jest obywatel, który w demokracji (demos lud, krateo rządzę) ma sprawować władzę m.in. poprzez kartę do głosowania, a jego rola jest zasadnicza. Powstaje więc zaleŝność państwo media obywatel, w której środki masowego przekazu pełniąc rolę pośrednika uzyskują silną pozycję. Kolejną kwestią jest relacja obywatel media. Obywatele czerpią informacje ze środków masowego przekazu, więc wywierają one na odbiorców potęŝny wpływ, a potencjalnie są w stanie ich oszukać. Jaskrawym przykładem moŝe być przypadek: pewne lokalne radio podało niegdyś wiadomość, o rzekomym uderzeniu Rosji na Polskę, co wzbudziło w mieszkańcach terenów objętych tym przekazem taką panikę, Ŝe pozbierawszy dobytek zaczęli panicznie uciekać w kierunku zachodnim. Fakt ten ilustruje moŝliwości mediów, a takŝe naturalne zaufanie ludzi do informacji w nich podawanych. Środki masowego przekazu kreują obraz rzeczywistości, który nie zawsze musi być zgodny z realiami, przy czym jest on zwykle nieweryfikowalny poprzez naoczne sprawdzenie jego prawdziwości. Widać więc, Ŝe media mają moŝliwość przekazania fałszywego obrazu świata i przekonania odbiorców o jego wiarygodności. Jest to sedno władzy medialnej, poniewaŝ dochodzi w pewnym sensie do takiej sytuacji, Ŝe państwem rządzą obywatele, a obywatelami media właśnie. Sytuacja ta jest wielce patogenna, o czym szerzej w następnym punkcie. 3. Problem manipulacyjnego potencjału środków masowego przekazu. Jak wspomniałem w poprzednim rozdziale, media posiadają kontrolę nad ludźmi i mogą ją wykorzystywać w złych celach. Kontrola ta nie jest oczywiście pełna, bo ludzie nie są bezwolnymi maszynami i nie muszą wierzyć całości przekazu i wszystkim opiniom. Jednak dzieje się tak, bo w pewnym zakresie media oddziałują na takiej zasadzie jak reklamy, czyli na podświadomość - wykorzystują czynniki psychologiczne. Bez naszej zgody pewne idee, schematy, modele rozumowania, poglądy wdzierają się do umysłu i zostawiają w nich trwały ślad. Manipulacja korzysta z pewnych procesów psychologicznych jak np. asocjacja. Działanie manipulacji jest równieŝ oparte na trywialnych mechanizmach, które są tak proste, Ŝe trudno o nich mówić. Oto niektóre: Goebbels mówił, Ŝe "1000 krotnie powtarzane kłamstwo staje się prawdą" i "Kłam, kłam i jeszcze raz kłam, a coś się z tego przyklei". Choć manipulacja jest czymś innym niŝ zwykłe kłamstwo, to przytoczone słowa pokazują pewien schemat to co dociera do człowieka, a mówimy tu o sferze przekazu medialnego, kaŝda informacja, opinia nawet kłamliwa sprawia, Ŝe człowiek zastanawia się czy aby nie jest prawdziwa, zasiewa niepokój, człowiek nie moŝe być pewien czy jest prawdziwa, czy teŝ nie. Kolejny mechanizm opiera się na zwykłym, odruchowym zaufaniu. Człowiek odbierając informacje zawsze początkowo przyjmuje je jako prawdziwe, a nawet jeśli potem je odrzuci, to i tak zostawiają ślad. Ogólnie rzecz biorąc podstawy manipulacji są trudne do opisania i zrozumienia z racji tego, Ŝe dotyczą one nas samych, a więc problem stanowi pewne błędne koło - myślimy nad kwestiami, które warunkują nasze myślenie, a poza tym mowa tu o kwestiach pozornie banalnych, a w zrozumieniu manipulacji waŝnych. Krótko ujmując podstawy manipulacji powiedzmy, Ŝe jej źródłem jest nasz własny umysł, który chcąc nie chcąc pozostawiony samemu sobie ulega, stąd właśnie potrzeba edukowania obywateli. Opisując potencjał manipulacyjny mediów naleŝy wspomnieć trochę o jego znaczeniu z perspektywy myśli filozofów i psychologów, co dodatkowo pomoŝe dostrzec wagę manipulacji w dzisiejszym świecie. JuŜ wieki temu Nicollo Machiavelli w swym najsławniejszym dziele pt. "KsiąŜę" zwracał uwagę na coś co moŝna nazwać manipulacją. Celowość manipulacji podkreślał mówiąc, Ŝe "konieczne jest umieć dobrze (...) naturę upiększać i być dobrym kłamcą i obłudnikiem; ludzie tak są prości i tak naginają się do chwilowych konieczności, Ŝe ten, kto oszukuje, znajdzie zawsze takiego, który da się 4

5 oszukać." Jako przykład podaje on równieŝ historię jednego władcy: "Aleksander VI nic innego nigdy nie czynił, jak tylko oszukiwał ludzi, o niczym teŝ innym nie myślał, a zawsze znajdował sposobność, by to czynić. Nigdy Ŝaden człowiek nie dawał bardziej stanowczych przyrzeczeń, Ŝaden nie potwierdzał czegoś bardziej uroczystymi przysięgami, a Ŝaden mniej nie dotrzymywał; mimo to oszustwa udawały mu się zawsze, gdyŝ dobrze znał tę stronę świata." Choć w tym przypadku nie mamy dokładnie do czynienia z tym, co zwiemy manipulowaniem, bo polega ono nie tyle na zwykłym kłamaniu, co raczej na "sterowaniu świadomością", to jest on znakomitym przykładem manipulacji w określonym celu i potwierdzeniem jej skuteczności. Pokazuje teŝ, Ŝe manipulacja jest obliczona na "zainfekowanie" większości, nie jest jej celem by zadziałać na wszystkich, bo to większość zawsze będzie podatna na jej działania. Machiavelli pokazuje nam to, co juŝ dawniej, bez mediów, moŝna było przeprowadzić by manipulować ludźmi, a co tym jaskrawiej unaocznia nam potęgę dzisiejszej manipulacji: "Jednak doświadczenie naszych czasów uczy, Ŝe tacy ksiąŝęta dokonali wielkich rzeczy, którzy (...) chytrze potrafili usidłać mózgi ludzkie" oraz "Powinien przeto ksiąŝę bardzo nad tym czuwać, by z ust jego nie wyszło nic, co by nie było przejęte pięciu zaletami, powyŝej wymienionymi, i by temu, kto go widzi i słyszy, wydawał się cały miłosierdziem, cały wiernością, cały ludzkością, cały prawością, cały religijnością. Szczególnie potrzebne jest, aby się zdawało, Ŝe się ma tę ostatnią właściwość, albowiem ludzie w ogóle więcej osądzają oczyma niŝ rękoma, bo widzieć dane jest kaŝdemu, a dotykać niewielu. KaŜdy widzi, za jakiego uchodzisz, lecz bardzo mało wie, czym jesteś, i ta garstka nie odwaŝy się stawić czoła opinii powszechnej, mającej po swej stronie majestat rządu: a gdy chodzi o czynności wszystkich ludzi, a szczególnie ksiąŝąt, ponad którymi nie ma juŝ sądu, do jakiego odwołać by się moŝna, tam patrzy się na wynik. Niech przeto ksiąŝę oblicza się tak, aby zwycięŝać i utrzymać państwo, wtedy środki będą zawsze uwaŝane za godziwe i przez kaŝdego chwalone, gdyŝ tłum pójdzie zawsze za pozorami i sądzi według wyniku, a na świecie nie ma jak tylko tłum, mniejszość bowiem nie liczy się, kiedy opinia większości wspiera się na autorytecie państwa". Szczególnie ostatni cytat wydaje mi się świetnie oddawać dawną koncepcję manipulacji, jej bardzo waŝne aspekty, podstawy, cele, które do dziś zachowują swą aktualność, a przecieŝ autor pisał to tyle wieków temu! Jeszcze inną ciekawą myśl poddaje mi wybitny psycholog Gustaw Le Bon. Tym co zainspirowało mnie do wykorzystania jego dzieła pt. Psychologia tłumu, jest fragment: Zanikanie świadomości swego ja u poszczególnych osób i poddanie uczuć i myśli pewnemu kierunkowi oto pierwsza cecha organizującego się tłumu; cecha ta występuje niezaleŝnie od liczby osób zgromadzonych równocześnie w danym miejscu. Nieraz miliony jednostek rozrzuconych po całym świecie mogą w pewnych chwilach i pod wpływem pewnych gwałtownych uczuć, na przykład wielkiego wydarzenia narodowego, nabrać cech tłumu psychologicznego. Wtedy wystarczy przypadkowe połączenie tych ludzi w jedną całość, aby ich zachowanie nabrało cech specyficznych dla postępowania tłumu. W niektórych momentach historii kilka zaledwie jednostek tworzy tłum psychologiczny, a nie stanowią go setki osób zgromadzonych przypadkowo. Z drugiej strony, nieraz cały naród, nie tworząc określonej zbiorowości, moŝe stać się tłumem pod pewnym wpływem wydarzeń. Wnioski z tego cytatu są w dobie mediów oczywiste, pozwalają suponować o moŝliwym kształtowaniu tłumu psychologicznego przez np. telewizję. Ludzie oglądając telewizję naraz myślą o tym samym, moŝna próbować działać tak by wywołać określone emocje i co, aby było zrozumiałe, wymaga lektury wyŝej wspomnianej ksiąŝki sterować nimi. Myśl ta i przekaz ksiąŝki w kontekście manipulacji jest czymś niezwykle interesującym, pozwala rozpatrywać ją na nowych płaszczyznach, jednak problem stanowi to, iŝ nie wiemy czy myśli autora zostały zweryfikowane przez czas, czyli czy są aktualne. Myśl ta więc pozostanie na razie w sferze spekulacji, na dokładne badania trzeba poczekać, o czym więcej w następnych punktach. 5

6 Przykłady myśli filozoficznych moŝna by mnoŝyć, ale zajęło by to zbyt wiele miejsca stąd poprzestanę jedynie na Machiavellim i Gustawie Le Bon. 4. Ogólna teoria dezinformacji, jej cele, sposoby. Terminu dezinformacja uŝyłem nieprzypadkowo. Teoria, którą zaprezentuję jest dziełem Wołkowa. Autor uŝywał tego pojęcia w podobnym znaczeniu jak manipulacja medialna. Teorię ową wybrałem, poniewaŝ wydaje mi się najlepsza ze wszystkich, jakie znam i bardzo przejrzysta. UwaŜam, Ŝe nie da się docenić wagi manipulacji bez jej choć pobieŝnej znajomości. Przy okazji pragnę dodać, Ŝe teorii i opracowań jest wiele i prezentują mnogość róŝnych treści, a wybrałem właśnie tę ze względu na jej przejrzystość Podstawowe pojęcia dezinformacji Klient osoba lub grupa zyskująca na operacji dezinformacyjnej, często teŝ zleceniodawcy owych działań. Klientami są najczęściej partie polityczne, państwa, firmy. Agent jest to wykonawca zleconych działań dezinformacyjnych, działa poprzez agentów wpływu. Badanie rynku operacja ta podobnie jak w przypadku reklam ma na celu zbadanie pola do działań dezinformacyjnych w celu skutecznego ich przeprowadzenia. Wsporniki główne punkty (są nimi najczęściej wydarzenia, które nie muszą być nawet prawdziwe) na których zasadza się akcja dezinformacyjna. Przekaźniki media, za pomocą których przeprowadzana jest kampania dezinformacyjna, im jest ich więcej tym lepiej. Temat przewodni jest on podstawą akcji dezinformacyjnej, im jest prostszy tym lepszy. Prowadzenie tematu temat przewodni naleŝy bezustannie prowadzić i podgrzewać, najlepiej permanentnie powtarzając pospolite slogany i wywołując najprostsze skojarzenia. Pudła rezonansowe to zazwyczaj media (i szczególnie, dzięki rozwojowi internetu, osoby prywatne) niezwiązane z agentami wpływu, a mające za zadanie nieświadome powtarzanie wytworzonych przez agentów wpływu tez, poświęcanie im jak najwięcej czasu, stwarzanie wraŝenia znaczenia tego tematu, doprowadzenie do szerokiego dyskutowania go. Kolejne pudła rezonansowe powielają dezinformację co prowadzi do "medialnego szumu". Grupa docelowa jest to część społeczeństwa (np. warstwa), pod którą przeprowadza się akcję dezinformacyjną, częstokroć całe społeczeństwo stanowi grupę docelową. Im mniej członkowie tej grupy są zorientowani w materii, której dotyczy dezinformacja, tym dla agentów wpływu lepiej Podstawowe środki, techniki i systemy dezinformacji Technik dezinformacji jest wiele, jest teŝ niezwykle wiele zestawów tychŝe, prawie tyle ilu autorów, stąd problem z wyborem które przedstawić, a które pominąć, czy moŝe powybierać róŝne i połączyć w jakiś zestaw. Ja postanowiłem zaczerpnąć wiedzę z paru źródeł, a szczególnie z tego, czego dowiedziałem się od eksperta. 6

7 WyróŜnia się cztery podstawowe środki manipulacji: stereotyp najczęściej stosowany w mediach. Jego rozpowszechnianiu sprzyjają dwa czynniki: skłonność człowieka do uogólnień oraz niechęć poddania stereotypów czynności sprawdzania, mit środek, który nieistniejącym wydarzeniom i zjawiskom nadaje pozory niewzruszonej prawdy, daje jej cechy niepodlegającego dyskusji dogmatu, plotka przekazywanie spreparowanej informacji i opinii na niekorzyść kogoś trzeciego, czasem potajemnie, vide: szeptana propaganda, kamuflaŝ maskowanie się i wprowadzanie w błąd innych ludzi. Bardzo dobrze tuszuje działania manipulatorskie, jego podstawowym celem jest osłona manipulacji poprzez jej ukrycie. Podstawowe techniki manipulacji: fragmentacja słuŝy wypaczeniu rzeczywistości. Zniekształcenie jej obrazu, do jakiego prowadzi fragmentacja, powstaje w następstwie "punktowego", a więc wybiórczego jej przedstawiania. Częste stosowanie tej techniki w mediach powoduje dezorientację u odbiorców. natychmiastowość w informowaniu opiera się na zasadzie, Ŝe wiadomości naleŝy przekazywać nie tylko szybciej ale coraz szybciej. Skutkuje to częstym napływem coraz większej ilości informacji. Wywołuje to dezorientację odbiorcy i niemoŝność ich racjonalnego i krytycznego odbioru. KaŜda informacja szybko się pojawia, szybko znika, nie moŝna jej zweryfikować. ingracjacja polega na "zaskarbieniu sobie łask" u adresata manipulacji, jego akceptacji, wzbudzeniu zaufania w manipulowanym, tak by mieć dostęp do jego umysłu. cliche (z franc. klisza negatywna) zabieg dezinformacji polegający na eksponowaniu jedynie kwestii negatywnych i przesłanianiu w ten sposób pozytywnych. sugestia jej skuteczność zaleŝy od podatności na nią człowieka. Niezwykłe istotną rolę w jej wypadku spełniają hasła, które powinny być ciągle powtarzane, tak by utrwaliły się w głowach odbiorców. podświadomość najbardziej niebezpieczna z technik, działająca w szczególności na zmysły słuchu i wzroku. Najczęściej stosuje się ją w reklamie. Sięgają do niej twórcy róŝnorakich ideologii. Oddziałuje na zmysły wykorzystując tzw. próg absolutny, czyli określone minimum pobudzania jakie przyjmuje organ zmysłowy. JeŜeli działanie jest skuteczne, to jednostka nie jest świadoma tych wpływów, choć jej wzrok i słuch zarejestrowały obecność bodźców. Takie oddziaływania podprogowe są bardzo silne i nie da się im zapobiec. Systemy manipulacji: Dezinformacja społeczeństwa wprowadzanie w błąd, okłamywanie, oszukiwanie. Szum informacyjny zniekształcenie informacji, nakładanie się róŝnych przekazów powoduje niezrozumienie ich znaczenia, zagubienie człowieka w gąszczu informacji, które razem nie tworzą zrozumiałej całości, a prędzej jakiś synkretyzm. 7

8 Kreowanie wroga tworzenie rzeczywistości sfałszowanej, która odbierana jest bez zastrzeŝeń, główny element stanowi tworzenie wrogów ludu, kozłów ofiarnych itp., którzy pozwalają na oczyszczenie określonej osoby, instytucji. Zatrucie informacyjne system bardzo szkodliwy, bo atakujący świat wartości. To co niezwykle waŝne w tej sferze, podaje się za mało istotne. Atakowanie hierarchii wartości człowieka i próba zmiany jej oraz jego zachowania, jest wymagane, by zamanipulować ludźmi, których kodeks moralny chroni przed częścią wpływów, kiedy zasady te są sprzeczne z interesami klientów manipulujących. S-M-S odpowiednia eskalacja sensacji, muzyki i treści związanych z seksem. Wzbudzane i wyzwalane. Zabiegi te są pomocne środowiskom opiniotwórczym. Przygotowują grunt do wprowadzenia nowego stylu Ŝycia i kultury. Tworzą zamęt światopoglądowy, umoŝliwiając manipulacje na tym i innych polach Skutki dezinformacji i obrona przed nią Skutkami udanej kampanii dezinformacyjnej są: - całkowita odporność na argumenty przeciwników klienta, przejawiająca sie irracjonalnym stanem głuchoty na wszystko co niezgodne z wpojonymi przez dezinformatorów tezami - prawie całkowita jednomyślność wśród członków grupy docelowej. Sposoby obrony przed dezinformacją ta kluczowa kwestia pozostaje trudną do rozstrzygnięcia, poniewaŝ naszym celem jest pozostać niezmanipulowanym i jednocześnie posiadać informacje o tym, co dzieje się na świecie i w polityce, co znowu wymagałoby wystawienia się na manipulację. Odpada więc sposób odcięcia się od mediów. Panaceum na ten problem nie istnieje, są jednak pewne sposoby obronne, które zaleca sam Wołkow. Po pierwsze - zaleca by czasem wyłączyć telewizor, powiedzmy na 2 tygodnie, a wtedy wpływy manipulacji powinny osłabnąć i pozwolić na powrót zdrowego rozsądku, po drugie trzeba umieć czerpać z tradycji i kultury narodowej, sięgać po lektury klasyków, nie poddawać się zalewie nowomowy jaka dociera do nas z mediów, po trzecie naleŝy przekaz medialny rozpatrywać pod kątem tego jaki jest interes nasz, naszej rodziny, narodu, państwa, a jaki tego, kto do nas mówi i jego zleceniodawców. Po czwarte - zachować wielką ostroŝność wobec mediów, samodzielnie myśleć, wyciągać wnioski, nie dać się wciągnąć w rozumowanie prezentowane w przekazie medialnym. Nie wolno podporządkować się kategoriom, terminologii, koncepcjom, płaszczyznom rozumowania, konfrontacji, osiom sporu, dyskusji itp., które prezentuje medium. Po piąte - naleŝy baczyć na sztuczki manipulacyjne, które znamy, patrzeć czy ktoś nie próbuje grać na uczuciach, czy nie przedstawia problemu fragmentarycznie, czy nie atakuje danej strony uŝywając róŝnych pojemnych kategorii jak np. racjonalność. Po szóste naleŝy sprawdzać dokładnie biografie tych co kierują przekazem medialnym i filtrować przekaz pod kątem potencjalnej manipulacji. Ogółem sposobów jest wiele, ale Ŝaden idealny, a wypracowanie dobrego sposobu wymaga teŝ dobrego zrozumienia teorii manipulacji i ostroŝnego, krytycznego umysłu, który pomoŝe spojrzeć na wszystko pod wieloma kątami i w pewnym sensie nie ulega dogmatom. Lepsze, prostsze sposoby, jak się wydaje, nie zostały dotychczas opracowane. 8

9 5. Analiza i wnioski z badań. Badania przeprowadziłem na grupie 75 osób. Podzieliłem tę grupę na 3 części. Pierwszą stanowili uczniowie Gimnazjum nr 42 przy ulicy Twardej i uczniowie XXVII Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Czackiego, drugą studenci Uniwersytetu Warszawskiego, trzecią zaś osoby dorosłe napotkane na ulicy. KaŜda z grup liczyła po 25 osób, tak by sondaŝ był reprezentatywny. Badania wykonałem w dniach 1, 2 i 3 lutego 2011 roku. Czy sądzisz, że manipulacja opinią obywateli stanowi zagrożenie dla demokracji? 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Tak Nie Odpowiedzi na to pytanie świadczą, iŝ ludzie generalnie rozumieją o co chodzi w manipulacji i dostrzegają zagroŝenia z nią związane, a to juŝ pokazuje, Ŝe potencjalne działania edukacyjne mogą trafić na podatny grunt u ludzi, którzy jak widać dostrzegają wagę problemu. Jest to wynik pozytywny, poniewaŝ moŝe być dowodem na to, Ŝe problem manipulacji nie jest dla ludzi jakąś abstrakcją, nie jest im do końca obcy. Czy uważasz, że media są w stanie tobą manipulować? 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Tak Nie Wyniki tego pytania pokazują nam, Ŝe około połowa osób ma niestety mierne pojęcie o tym czym jest naprawdę manipulacja. Widać, Ŝe nie potrafią sobie uzmysłowić hipotetycznego faktu bycia pod jej wpływem. Przy okazji ankietowania zaobserwowałem 9

10 niepomyślny fakt: część respondentów niby rozumie czym ona jest, dobrze odpowiada na pytania, a mówi, Ŝe jej się nie da zmanipulować, czyli inni tak, ale ja oczywiście nie!. To świadczy, Ŝe osoby te są bardzo podatne na manipulację, bo jeśli reprezentują takie podejście to moŝna zrobić z nimi wszystko. Za pozytywne moŝna uznać, Ŝe ponad połowa chyba jednak dostrzega głębiej czym jest manipulacja. Czy zastanawiasz się nad tym czy media próbują tobą manipulować? 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Tak Nie Tutaj mamy prawie identyczne wyniki jak w poprzednim pytaniu, lecz nie zawsze te same osoby odpowiadały twierdząco. Wyniki te są raczej pozytywne, poniewaŝ pokazują, Ŝe więcej niŝ połowa respondentów myśli trochę o manipulacji i uświadamia sobie moŝliwość jej istnienia realnie w środkach masowego przekazu. Jest to juŝ jakiś pozytywny czynnik w uświadamianiu obywateli w kwestii manipulacji medialnej. Czy znasz sposoby zapobiegania potencjalnym próbom manipulacji? 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Tak Nie Wyniki czwartego z pytań pokazują dobitnie, Ŝe ludzie nie umieją bronić się przed manipulacją, Nawet jeŝeli zdają sobie sprawę z jej istnienia, to nie umieją jej zapobiec. Cześć osób uwaŝa, Ŝe wystarczy nie stykać się z Ŝadnym przekazem medialnym, ale to nie jest 10

11 rozwiązanie, poniewaŝ wtedy nie są po prostu na nią wystawieni. Pokazuje to jak waŝna jest edukacja społeczeństwa w tym zakresie. Czy rozumiesz dobrze pojęcie manipulacji medialnej i czy znasz jej teorię, cele, mechanizmy, sposoby? 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Tak Nie Odpowiedzi na ostatnie z zadanych pytań wskazują po raz kolejny potrzebę edukowania społeczeństwa. Ankietowani zdawali sobie sprawę z tego, czym jest manipulacja, ale juŝ szczegółowych informacji na jej temat nie posiadali. Teoria manipulacji jest im całkowicie obca, choć ogólnie coś im w głowie świta, wydaje im się Ŝe rozumieją, to jednak całkowicie brak rzeczowych, konkretnych informacji. Wnioski płynące z wyników i analizy ankiety są, jak sądzę, pomyślne i przydatne dla mojego projektu. Odpowiedzi na pierwsze 3 pytania, pozwalają mniemać, iŝ grunt pod edukację obywateli juŝ jest. Ludzie posiadają pewną świadomość tego problemu. Odpowiedzi na pierwsze pytanie pokazują, Ŝe respondenci nie lekcewaŝą zagroŝenia, zdają sobie sprawę, Ŝe jest czymś niebagatelnym, odpowiedzi na pytanie drugie i trzecie uzmysławiają, Ŝe ogólnie zjawisko manipulacji jest czymś czego się obawiają i Ŝe pragnęliby móc mu przeciwdziałać. W większości ludzie nie mają bezgranicznego zaufania do mediów, poczucia, Ŝe obojętnie skąd czerpiemy informacje jest dobrze. To upewnia mnie, iŝ wszelkie działania w kierunku uodpornienia i zaznajomienia ludzi z manipulacją, zostaną zrozumiane i pozytywnie przyjęte. Odpowiedzi na pytania 4 i 5 zaś przekonują o zasadności samej edukacji, ukazują, Ŝe ludzie na tej płaszczyźnie są jak nie zaorane pole, a wcześniejsze pytania nie pozostawiają wątpliwości, Ŝe gleba jest Ŝyzna. 6. Sposoby rozwiązania problemu Przedstawię tu moŝliwe sposoby rozwiązania problemu, które mają na celu uodpornienie ludzi w jak największym stopniu na manipulację medialną. Wybrane przeze mnie rozwiązanie opiszę szerzej i odróŝnię od innych. Osobiście uwaŝam, Ŝe idealnym rozwiązaniem byłaby synteza ich wszystkich jednak postaram się wybrać to najlepsze z całej puli. 11

12 Przy ocenianiu tych propozycji naleŝy jednak mieć na uwadze wyjątkową delikatność i trudność tego problemu. ZapobieŜenie manipulacji napotyka na wiele potencjalnych problemów: jeŝeli media manipulują opinią obywateli to nie pozwolą na utratę swej władzy blokując rozliczne próby jej przeciwdziałania. Obywatele, nawet przeszkoleni, jeŝeli są juŝ zmanipulowani to raczej nie uwolnią się z jej okowów, ludzie nawet wyedukowani nie muszą zrozumieć naleŝnie problemu, bo zmanipulowanie jest czymś czego człowiek sobie nie uświadamia w przeciwnym razie nie byłby juŝ zmanipulowanym więc trudnym do pojęcia. Dodatkowo działania mogą zostać przyjęte obojętnie przez społeczeństwo i nie odnieść skutku. I na koniec: manipulacja jest czymś czego w pewnym sensie nie da się wykorzenić, a moŝna jedynie ograniczyć. Media nawet nie celowo, ale manipulują, inna rzecz Ŝe niekoniecznie kłamią, ale szczególnie liczy się ta najgroźniejsza forma manipulacji. Oto proponowane przeze mnie rozwiązania: a) kampanie społeczne połączone z zaangaŝowaniem mediów publicznych i chętnych do tego mediów prywatnych b) zaostrzenie prawa mające na celu utrudnienie działalności manipulacyjnych c) prowadzenie badań mogących ułatwić zrozumienie psychologicznych podstaw manipulacji i w konsekwencji perspektywa zdolności jej ograniczenia d) wygospodarowanie czasu w toku nauczania na zaznajomienie młodzieŝy z problemem manipulacji medialnej 6.1. kampanie społeczne połączone z zaangaŝowaniem mediów publicznych i chętnych do tego mediów prywatnych Realizacja: dobrze poprowadzone kampanie społeczne odnoszą w Polsce wielkie sukcesy, czego przykładem jest chociaŝby ogólnopolska akcja "cała Polska czyta dzieciom". MoŜna więc spróbować przeprowadzić podobną, dotyczącą materii manipulacji. NaleŜałoby przeprowadzać akcje o nazwie np. "Nie pozwól sobą manipulować", zamieszczać to hasło na bilbordach, organizować spotkania o tej tematyce, wydawać na duŝą skalę bezpłatne broszury wyjaśniające kwestię manipulacji i uczącą jej zapobiegania, wydawać po niskiej cenie ksiąŝki np. Władimira Volkoffa poświęcone tej tematyce, organizować hapenningi, dyskusje, prezentacje, moŝna by temu problemowi poświęcić debatę w Sejmie. Oprócz tego warto by zaangaŝować media publiczne i zachęcić prywatne, aby uczyniły dezinformację tematem debaty publicznej, poświęcić jej czas antenowy, miejsce w gazecie, rozwinąć upowszechnić tak by wpłynąć na światopogląd obywateli. Jednym słowem, uŝyć wszelkich sił aby dotrzeć z tą kwestią do ludzi. Zaznaczyć naleŝy przy okazji, Ŝe wymienione przeze mnie moŝliwe formy wprowadzenia w Ŝycie owego pomysłu nie stanowią integralnej całości, a jedynie pulę moŝliwych działań. Wady: trudne do realizacji, wymaga wysokich nakładów finansowych, potencjalne opory róŝnych sił, które mogą ponieść z tytułu akcji straty, nie musi przynieść skutku współmiernego do pracy włoŝonej w jego urzeczywistnienie, moŝliwa obojętność adresatów. Zalety: duŝy zasięg oddziaływania, siła przekazu jest duŝa, temat wydaje się być jak pokazują wyniki moich badań ludziom nie obcy i ciekawy, na trwałe uświadomienie ludziom zasadności problemu, którego nie naleŝy banalizować, rozpropagowanie problemu. 12

13 6.2. zaostrzenie prawa mające na celu utrudnienie działalności manipulacyjnych Realizacja: przykładem takich działań jest ustawa medialna Viktora Orbana, która jest ilustracją takiej formy przeciwdziałania manipulacji. Ustawa ta jest kontrowersyjna i zarzuca się jej krępowanie wolności mediów. Ja nie zamierzam wyraŝać swego zdania na ten temat, podaję ją tylko jako przykład. Poprzez działania premiera Orbana widać, Ŝe jest to moŝliwe, choć moŝe być niebezpieczne, poniewaŝ ustawa tego typu, z jedne strony bardzo skuteczna jednocześnie moŝe przerodzić się w patologiczną, bo jej celem przestanie być utrudnianie manipulacji, a ostanie się blokowanie krytyki partii rządzącej. Mechanizm działania w celu wprowadzenia takich obostrzeń nie wymaga wiele tłumaczenia - działanie jest takie jak przy zwyczajnym wprowadzaniu ustawy. Wady: moŝliwa przemiana w narzędzie krępujące wolność słowa, nie uodparnia ludzi na manipulację, a jedynie utrudnia jej prowadzenie; potencjalna trudność w weryfikacji jej skuteczności, celów, jakości, powodowana tym, Ŝe zakładając, Ŝe media i ich klienci manipulują, to będą ustawę oczerniały jeśli jest dobra, nie wiemy czy zrobią to z pobudek obrony przed nią, czy ze względu na jej słabość; ustawa moŝe zablokować tylko część form manipulacji, parlament moŝe tej ustawy nie przyjąć, bądź w przyszłości ją skasować, jest więc ona nietrwała. Zalety: jako akt prawny ma bardzo duŝą siłę działania, bardzo małe koszta jej realizacji, stanowi doskonałe uzupełnienie dla innych działań, stosunkowo prosty sposób działania, jej skutki są pewne w przeciwieństwie do pozostałych sposobów prowadzenie badań mogących ułatwić zrozumienie psychologicznych podstaw manipulacji i w konsekwencji perspektywa zdolności jej ograniczenia Realizacja: pomysł ten polega na finansowaniu badań, których celem jest dokładne zrozumienie istoty manipulacji. Badania takie wymagałyby nakładów pienięŝnych, stąd figurują na liście sposobów zapobiegania manipulacji. Manipulacja medialna jest zjawiskiem osadzonym w psychologii i, o ile wiem, dotąd nie do końca zbadanym. Dokładne badania nad tym problemem przeprowadzone przez dobraną grupę specjalistów pozwoliłyby w przyszłości podjąć duŝo lepsze działania prewencyjne w tej materii. Trudno powiedzieć coś dokładniej, wskazać środki finansowania, nakreślić szczegóły owych prac, moŝna jednak załoŝyć, Ŝe ich efekt finalny umoŝliwiłby rozpatrywanie naszego problem na całkowicie innej płaszczyźnie, z większym zrozumieniem, więc badania takie miałyby stworzyć dopiero przedpole do dalszych działań w tym kierunku, za to ich długofalowe konsekwencje zdają się być warte trudu włoŝonego w realizację. Wady: trudne w realizacji, wymaga znaczących nakładów finansowych, samo w sobie nie ma Ŝadnego wpływu na manipulację, nie musi przynieść oczekiwanych rezultatów. Zalety: moŝe mieć w przyszłości duŝe znaczenie dla przeciwdziałania manipulacji, moŝe stanowić dobre uzupełnienie dla działań wymienionych w innych punktach, które stanowiły by pierwszy etap działania. 13

14 6.4. wygospodarowanie czasu w toku nauczania na zaznajomienie młodzieŝy z problemem manipulacji medialnej (najlepszy sposób) Realizacja: zaznajomienie młodzieŝy w wieku gimnazjalnym licealnym z teorią manipulacji lub chociaŝ ze sposobami obrony przed nią nie byłoby wielce czasochłonne, a jak pokazują wyniki mych badań młodzieŝ ogólnie rozumie problem manipulacji, a nie posiada wiedzy na jej temat bardzo przydatne. W polskim szkolnictwie istnieje znaczące pole manewru w kwestii dodania jakiejś niewielkiej partii materiału w ramach lekcji. Propozycje swe ograniczę do tych mniej reformatorskich, bo one zakładałyby głębszą ingerencję w system nauczania. Najlepszą z propozycji, które obmyślałem byłoby wykorzystanie mechanizmów działania przedmiotu o nazwie "Wychowanie do Ŝycia w rodzinie". Ma on charakter nieformalny, jest nieobowiązkowy, odbywa się przez taki czas jaki byłby potrzebny na realizację materiału. Pomysł ten moŝna by zaadaptować do naszego celu, lecz odrobinę zmienić formę np. lekcje byłyby obowiązkowe, oceny liczyłyby się do KOSS-u, zajęcia trwałyby powiedzmy 1 2 miesiące, raz w tygodniu, a ich forma byłaby nastawiona na naukę, ale przede wszystkim realne zrozumienie problemu, bo nie o zwykłą pamięciówkę nam tu przecieŝ chodzi. Potrzebne jest, by mimo wszystko zajęcia te nie były lekcewaŝone, stąd np. oceny. Zajęcia mogłyby się odbywać w ramach np. lekcji KOSS, czy teŝ w innej formie np. akcji organizowanych przez uczniów, lecz uwaŝam te rozwiązania za wadliwe, niedostateczne i niepozwalające na przedstawienie problemu w naleŝytym stopniu. Dodatkowymi działaniami mogłoby być wspomniane w ramach punktu o kampaniach społecznych rozpowszechnianie broszur z esencją wiedzy na temat manipulacji medialnej, jej teorii, obrony przed nią itp. oraz zakup przez biblioteki ksiąŝek o tej tematyce (szczególnie Volkoffa, poniewaŝ ksiąŝka biskupa Adama Lepy dotyka w znacznej mierze zagadnień istotnych dla osób wierzących, a obojętnych dla reszty, stąd najlepiej zakupić trochę tych i tych), które naleŝałoby uprzednio wznowić, poniewaŝ obecnie są one bardzo trudno dostępne. Godne rozpowszechnienia w internecie byłyby ciekawe filmy w poświęcone tej tematyce. Inne działania związane z opisywaną kwestią mogłyby być przeprowadzone, ale miałyby charakter uzupełniający. WaŜnym w urzeczywistnianiu projektu byłoby to, aby nie zmęczyć nim uczniów, a przeciwnie postarać się by sami byli nim zainteresowani, by zachować umiar, nie przesadzić w Ŝadna stronę i osiągnąć "złoty środek". Jest to niezwykle waŝne, aby nie uczynić z tego pomysłu kolejnej nieprzyswajalnej lekcji ani by nie stał się on czymś na kształt "wolnej lekcji". Celem jest by zajęcia pozwoliły zrozumieć uczniom problem manipulacji i nauczyły jak jej przeciwdziałać, więc muszą być ciekawe, angaŝujące, zrozumiałe etc.. Realizacja i spełnienie wyŝej wymienionych postulatów z pewnością nie jest łatwe i naleŝy do szczegółów realizacji, których nie zamierzam omawiać, poprzestałem na zaznaczeniu jakie kryteria musiałyby być spełnione, a czego się wystrzegać. Na koniec warto jeszcze dodać, Ŝe propozycja, którą przedstawiam nie musi być przecieŝ wcielana ściśle według wytycznych. Jest tylko jedną z form działalności w szkole i jeŝeli zostanie potraktowana jako zbyt trudna do wdroŝenia w Ŝycie moŝe być zmieniona i w ostateczności okrojona. UwaŜam, Ŝe to rozwiązanie jest zdecydowanie najlepsze, bo czasem trzeba sobie powiedzieć: "jak się nie ma co się lubi, to się lubi co się ma". Wady: dociera jedynie do ludzi uczęszczających aktualnie do szkoły, moŝe natrafić na problem z doborem osób kompetentnych do jego realizacji 14

15 Zalety: dość tani, prosty w realizacji, duŝa siła oddziaływania, działanie prewencyjne większość młodzieŝy nie ma szans bycia poddaną silnej, dogłębnej manipulacji, moŝliwe oddziaływanie szersze poprzez młodzieŝ rodzina uzyskuje informacje o manipulacji. Podsumowując uwaŝam, Ŝe najlepszym sposobem jest właśnie edukacja w szkole, poniewaŝ łączy w sobie pewne cechy akcji społecznej, ma duŝe oddziaływanie na młodzieŝ, która po części jeszcze się polityką nie parała, nie jest wyjątkowo droga, a jej moc spora zwaŝywszy na obowiązek uczestnictwa w zajęciach lekcyjnych. 7. Opinia eksperta Moim ekspertem był pan Rafał Dudkiewicz z redakcji publicystyki TVP1. Z racji swej pracy zna media i ich działanie od podszewki. Manipulację definiuje jako: celowe i skryte działanie w wyniku czego narzuca się jednostce lub grupie ludzi fałszywy obraz rzeczywistości. Potwierdza on niebezpieczeństwa związane z mediami i ich działalnością: Manipulacja, stosowana przez fachowców od PR i ludzi od marketingu politycznego jest bardzo powaŝnym zagroŝeniem, poniewaŝ często zwykłej informacji nadaje się sensy ideologiczne, które mogą stać się oręŝem do walki politycznej. Ekspert potwierdza moje wnioski na temat największego problemu, na którym bazuje manipulacja: Zasadniczą cechą manipulacji jest jej planowość i skrytość, która powoduje, Ŝe manipulowany nie jest w stanie zdać sobie sprawy z faktu bycia manipulowanym. Pan Rafał Dudkiewicz uwaŝa, Ŝe: Podstawowym celem pracy kaŝdego dziennikarza powinno być uczciwe i rzetelne przedstawianie informacji oraz w przypadku publicystyki oddzielania własnych przemyśleń w postaci komentarza z wyraźnym zaznaczeniem, Ŝe widz lub czytelnik ma do czynienia z jego osobistą oceną wydarzenia bądź zjawiska. Potwierdza on moje obawy co do podatności obywateli na manipulację medialną: Większość osób ze względu na powaŝne traktowanie mediów nie jest w stanie odróŝnić tego co jest zwykłą informacją od narzuconego komentarza redakcyjnego, który jest juŝ określoną interpretacją informacji. W kwestii społecznych kampanii edukacyjnych jego zdanie jest analogiczne do mego: Społeczne akcje edukacyjne są w tym zakresie mało moŝliwe, gdyŝ ci którzy manipulują mają ośrodki przekazu informacji i nie zaleŝy im na tym, Ŝeby społeczeństwo w tym zakresie się edukowało. W kwestii strategii jaką naleŝy zastosować pan Rafał Dudkiewicz ma poglądy zbliŝone do moich, choć są punkty sporne: Co do edukacji społeczeństwa, to ona moŝe tylko polegać na samoedukacji odbiorcy, krytycyzmie w odbiorze informacji, korzystanie z róŝnych źródeł informacji i weryfikowaniu jej. To jednak wcale nie wyklucza edukacji w szkole. Moim zdaniem ekspert po prostu nie uwzględnił tej formy działania, gdy formułował swój sąd na ten temat. Samoedukacja nie wyklucza edukacji, bo róŝnica jest niewielka, choć trzeba przyznać, Ŝe chyba ta pierwsza jest jednak lepsza. Pan Rafał udzielił mi teŝ szczegółowych informacji z zakresu teorii dezinformacji, które wykorzystałem w pisaniu tej pracy. 15

16 Bibliografia: 1) 2) 3) 4) Vladimir Volkoff, Psychosocjotechnika, dezinformacja oręŝ wojny, wydawnictwo Antyk, ) Adam Lepa, Świat manipulacji, wydawnictwo Niedziela, ) Nicollo Machiavelli, KsiąŜę, wydawnictwo Antyk Marek Derewiecki, Kęty, ) Gustaw Le Bon, Psychologia tłumu, wydawnictwo Antyk Marek Derewiecki, Kęty, ) 9) 10) 16

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń

Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń Zadania konkursu Bezpieczna Szkoła - Bezpieczny Uczeń: ZADANIE 1 Przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE Co to jest ocenianie kształtujące? Ocenianie jest integralną częścią procesu edukacyjnego. Najczęściej mamy do czynienia z ocenianiem podsumowującym, które dzięki testom i egzaminom,

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ Nazwa Kierownik Miejsce realizacji Liczba i rodzaj odbiorców Okres realizacji Rok szkolny 2009/2010 Osiągane cele SPRAWOZDANIE Z PROJEKTU PROFILAKTYCZNEGO PROGRAM PROFILAKTYCZNY

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ANKIETY EWALUACYJNEJ

WYNIKI ANKIETY EWALUACYJNEJ WYNIKI ANKIETY EWALUACYJNEJ W 2006 r. Fundacja Pomorski Dom Nadziei przeprowadziła cykl zajęć edukacyjnych Profilaktyka HIV/AIDS-młodzieŜ 2006 w Zespole Szkół Ogólnokształcących Nr 1 w Pruszczu Gdańskim

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Akademia Praw Pacjenta ewaluacja

Warsztaty Akademia Praw Pacjenta ewaluacja 18 listopada 211 r., Warszawa Warsztaty Akademia Praw Pacjenta ewaluacja Cel: Ewaluacja warsztatów przeprowadzonych w ramach szkolenia Akademia Praw Pacjenta oraz ocena znajomości praw pacjenta wśród personelu

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ANKIET SATYSFAKCJI KLIENTA

ANALIZA ANKIET SATYSFAKCJI KLIENTA Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ANALIZA ANKIET SATYSFAKCJI KLIENTA OCENIAJĄCYCH JAKOŚĆ OBSŁUGI KLIENTA ORAZ STOPIEŃ ZADOWOLENIA Z

Bardziej szczegółowo

Przedwyborcze sondaŝe telefoniczne Fakty i mity

Przedwyborcze sondaŝe telefoniczne Fakty i mity Przedwyborcze sondaŝe telefoniczne Fakty i mity Marketing polityczny, sondaŝ i manipulacja Konferencja, WyŜsza Szkoła Promocji, 27.09.2010 Kuba Antoszewski, Millward Brown SMG/KRC KaŜdy się myli Błąd pomiaru

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Rola marketingu we współczesnym świecie. Czym jest marketing? dr Mikołaj Pindelski

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Rola marketingu we współczesnym świecie. Czym jest marketing? dr Mikołaj Pindelski Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Rola marketingu we współczesnym świecie Czym jest marketing? dr Mikołaj Pindelski Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 7. maja 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja potrzeby i gotowość uczestniczenia

Rehabilitacja potrzeby i gotowość uczestniczenia Rehabilitacja potrzeby i gotowość uczestniczenia (wstępne wyniki badań) dr Piotr Szukalski Uniwersytet Łódzki, ekspert Instytutu Spraw Publicznych Pełne wyniki badań zostaną zamieszczone w raporcie Instytutu

Bardziej szczegółowo

PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU. 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej?

PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU. 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej? PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej? W rozporządzeniu z dnia 7 października 2009 w sprawie sprawowania nadzoru pedagogicznego

Bardziej szczegółowo

BROKER EDUKACYJNY NOWY ZAWÓD

BROKER EDUKACYJNY NOWY ZAWÓD BROKER EDUKACYJNY NOWY ZAWÓD MARZEC 2008 R. Spis treści: 1. Wstęp 2. Opis zawodu przyszłości: broker edukacyjny (Podobieństwa i róŝnice do innych zawodów) 3. Wnioski z przeprowadzonych badań (Analiza SWOT

Bardziej szczegółowo

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa Marian Chwastniewski Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa WYSPA ODKRYĆ A WYSPA ZAGADEK Laboratorium ma na celu wdroŝenie autorskiego programu pedagogicznego WYSPA rozwijającego postawy twórcze i badawcze

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Małopolsceszanse

Wolontariat w Małopolsceszanse Wolontariat w Małopolsceszanse i wyzwania Wolontariat w Polsce...od czynu społecznego do.. Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności poŝytku publicznego i o wolontariacie I mamy jeszcze Wolontariat

Bardziej szczegółowo

UMIEJĘTNOŚCI PREZENTACYJNE

UMIEJĘTNOŚCI PREZENTACYJNE UMIEJĘTNOŚCI PREZENTACYJNE W największym skrócie prezentacja to pokaz. Dlatego pamiętaj, Ŝe prezentacja jest przedstawieniem, w którym grasz główną rolę. RóŜnica polega na tym, Ŝe celem twojego przedstawienia

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Opis programu OpiekunNET. Historia... Architektura sieciowa

Opis programu OpiekunNET. Historia... Architektura sieciowa Opis programu OpiekunNET OpiekunNET jest pierwszym na polskim rynku systemem filtrującym nowej generacji. Jako program w pełni sieciowy oferuje funkcje wcześniej niedostępne dla programów kontrolujących

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Metoda 5-WHY. Metoda 5-WHY. Wydanie 1. Zbigniew Huber. Maj 2006. Artykuł dostępny na stronie autora: http://www.huber.pl.

Metoda 5-WHY. Metoda 5-WHY. Wydanie 1. Zbigniew Huber. Maj 2006. Artykuł dostępny na stronie autora: http://www.huber.pl. Metoda 5-WHY Wydanie 1 Zbigniew Huber Maj 2006 Artykuł dostępny na stronie autora: http://www.huber.pl Copyright by Zbigniew Huber Strona 1 z 6 Wstęp Rozwiązanie jakiegoś problemu i wprowadzenie skutecznego

Bardziej szczegółowo

N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9. Nasze Długi - główne wyniki badań. Próba badawcza

N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9. Nasze Długi - główne wyniki badań. Próba badawcza N AS Z E DŁUGI A. D. 2009 N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9 Nasze Długi - główne wyniki badań 45% Polaków ma obecnie większe problemy finansowe, niŝ przed kryzysem 77% społeczeństwa uwaŝa, Ŝe osoby, które

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Przedmiot: etyka Klasy: II/III Rok szkolny: 2015/2016 Szkoła: Szkoła Podstawowa im. Batalionów AK Gustaw i Harnaś w Warszawie ul. Cyrklowa 1 Nauczyciel prowadzący: mgr Piotr

Bardziej szczegółowo

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku?

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Marek Zaleśny Członek Zarządu ds. Handlowych PKP CARGO S.A. REGULACJE

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Program bezpieczeństwa w sieci

Program bezpieczeństwa w sieci Szkoła Podstawowa im. G. Morcinka w Poczesnej Program bezpieczeństwa w sieci Opracowały: Urszula Muszalska i Agnieszka BoŜek Wstęp Internet, skarbnica wiedzy i informacji, jest jednym z najwaŝniejszych

Bardziej szczegółowo

Znaczenie komunikacji i promocji szkoły w aspekcie rekrutacji do liceum ogólnokszta

Znaczenie komunikacji i promocji szkoły w aspekcie rekrutacji do liceum ogólnokszta Znaczenie komunikacji i promocji szkoły w aspekcie rekrutacji do liceum ogólnokszta lnokształcącegocego Wojciech Zagórny VII Liceum Ogólnokszta lnokształcące ce w Krakowie ORGANIZACJA to grupa ludzi skupiona

Bardziej szczegółowo

na kierunku: Kosmetologia

na kierunku: Kosmetologia Oszacowanie rozpowszechnienia zjawiska palenia oraz wiedzy i stopnia świadomości na temat szkodliwości palenia program prozdrowotny prowadzony w latach akademickich 2006/07 i 2007/08 Streszczenie na kierunku:

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Opracowanie: Agata Rudnicka Łódź 2014 1 Badania ankietowe przeprowadzone zostały we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Współpraca bibliotek publicznych i szkolnych na terenach wiejskich - zarys problemów

Współpraca bibliotek publicznych i szkolnych na terenach wiejskich - zarys problemów Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności jest partnerem Fundacji Billa i Melindy Gates w przedsięwzięciu, które ma ułatwić polskim bibliotekom publicznym dostęp do komputerów, internetu i szkoleń. Program

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia konsumenta Mgr Beata Skowrońska psycholog, coach Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

Rekrutacja 2015/16. Zasady rekrutacji wspomaganej systemem komputerowym NABÓR 2015. IV Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej

Rekrutacja 2015/16. Zasady rekrutacji wspomaganej systemem komputerowym NABÓR 2015. IV Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej IV Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej Rekrutacja 2015/16 Zasady rekrutacji wspomaganej systemem komputerowym NABÓR 2015 Regulamin rekrutacji i wzory druków dostępne są na szkolnej stronie

Bardziej szczegółowo

Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych

Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych Opracowany przez WYG International Sp. z o.o. Katowice, czerwiec 2009 Wnioski Odsetek osób deklarujących wiedzę o prowadzonej

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA SKUTECZNA, PRZYJAZNA I NOWOCZESNA. Ministerstwo Edukacji Narodowej KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO

EDUKACJA SKUTECZNA, PRZYJAZNA I NOWOCZESNA. Ministerstwo Edukacji Narodowej KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO Ministerstwo Edukacji Narodowej REFORMA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLACZEGO JEST POTRZEBNA? Jeśli chcemy obniŝyć wiek szkolny, to trudno o lepszy moment tys. 400 390 380 370 360 350 340 330 320 Liczba

Bardziej szczegółowo

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Stereotypy były i są nadal chętnie przyswajane i wykorzystywane, ponieważ zwalniają z wysiłku myślenia (...), nakładają

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Obecna sytuacja zawodowa studentów PWSZ 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Obecna sytuacja zawodowa studentów PWSZ 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości to inicjatywa akademicka, mająca na celu rozwój przedsiębiorczości wśród młodych Polaków. W Inkubatorach funkcjonuje ponad 1300 rozwijających się firm. Zrzeszają

Bardziej szczegółowo

ENERGIA CZUWANIA W MOIM DOMU

ENERGIA CZUWANIA W MOIM DOMU ENERGIA CZUWANIA W MOIM DOMU Cel(e): Uczniowie uświadamiają sobie zuŝycie energii przez będące w pozycji czuwanie (stand by) i przyzwyczajają się do całkowitego wyłączania urządzeń, gdy to moŝliwe. Uczniowie

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

I. KorzystanIe z InformacjI

I. KorzystanIe z InformacjI I. Korzystanie z Edukacja formalna dzieci Korzystanie z [ 25 ] Zagadnienia Wychowanie przedszkolne Szkoła podstawowa, klasy 1-3 Szkoła podstawowa, klasy 4-6 Źródła wie, że informacja występuje w różnych

Bardziej szczegółowo

Systemy rozgrywek sportowych OGÓLNE ZASADY ORGANIZOWANIA ROZGRYWEK SPORTOWYCH

Systemy rozgrywek sportowych OGÓLNE ZASADY ORGANIZOWANIA ROZGRYWEK SPORTOWYCH Systemy rozgrywek sportowych OGÓLNE ZASADY ORGANIZOWANIA ROZGRYWEK SPORTOWYCH Rozgrywki sportowe moŝna organizować na kilka róŝnych sposobów, w zaleŝności od liczby zgłoszonych druŝyn, czasu, liczby boisk

Bardziej szczegółowo

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com Raport o kursie Strona 0 Raport o kursie Marcin Tereszkiewicz Raport o kursie Strona 1 Oczyszczanie Umysłu Oczyść swój umysł aby myśleć pozytywnie i przyciągać to czego chcesz Raport o kursie Strona 2

Bardziej szczegółowo

śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX

śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX Raport Pepsi MAX śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX Co dla Polaków oznacza maksyma Ŝycie na MAXa? Większość kojarzy ją z intensywnością i tempem Ŝycia oraz wielością doznań. Dla jednych związana

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w opinii uczestników konferencji OZE w Opolu

Odnawialne źródła energii w opinii uczestników konferencji OZE w Opolu Odnawialne źródła energii w opinii uczestników konferencji OZE w Opolu Grudzień 2011 1. Uwagi metodologiczne 1.1. Cel, problem i metody badania Celem badania było zapoznanie się z poglądami na kwestie

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

Mapa pojęć narzędzie do kontroli i autokontroli procesu poznawczego i procesu edukacyjnego.

Mapa pojęć narzędzie do kontroli i autokontroli procesu poznawczego i procesu edukacyjnego. Mapa pojęć narzędzie do kontroli i autokontroli procesu poznawczego i procesu edukacyjnego. (Mapa pojęć róŝni się zasadniczo od mapy myśli jak i mapy semantycznej!) Zasady tworzenia map pojęć 1. Zacznij

Bardziej szczegółowo

Pisanie projektu unijnego. Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Danuta Janakiewicz

Pisanie projektu unijnego. Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Danuta Janakiewicz 1 2 Pisanie projektu unijnego. Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Danuta Janakiewicz Wydanie pierwsze, Toruń 2009 ISBN: 978-83-61744-02-3 Wszelkie prawa zastrzeżone! Autor oraz Wydawnictwo dołożyli wszelkich

Bardziej szczegółowo

KONSPEKTY LEKCJI. do przedmiotu ekonomika i organizacja przedmiotów

KONSPEKTY LEKCJI. do przedmiotu ekonomika i organizacja przedmiotów KONSPEKTY LEKCJI do przedmiotu ekonomika i organizacja przedmiotów Zestaw konspektów do lekcji z przedmiotu ekonomika i organizacja przedsiębiorstw dotyczących działu Planowanie działalności gospodarczej

Bardziej szczegółowo

Raport z warsztatów Stowarzyszenia Dla Ziemi Obywatel idealny, które dobyły się w ramach projektu My Obywatele

Raport z warsztatów Stowarzyszenia Dla Ziemi Obywatel idealny, które dobyły się w ramach projektu My Obywatele Raport z warsztatów Stowarzyszenia Dla Ziemi Obywatel idealny, które dobyły się w ramach projektu My Obywatele Stowarzyszenie Dla Ziemi, zostało partnerem lokalnym Stowarzyszenia Obywatele obywatelom w

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Brandle.pl. Jak stworzyć kampanię?

Brandle.pl. Jak stworzyć kampanię? Brandle.pl Jak stworzyć kampanię? Czym jest kampania Brandle? Kampania to po prostu zbiór zasad. Najczęściej wiąże się z konkretnym celem, jaki chcesz zrealizować dla swojej firmy. Jeśli się zastanowisz

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto uczyć się języków obcych?

Dlaczego warto uczyć się języków obcych? Dlaczego warto uczyć się języków obcych? Świat, który nas otacza ciągle się zmienia i stawia coraz wyŝsze wymagania. Teraz nie wystarczają juŝ bardzo dobre oceny w szkole. Ludzie, którzy chcą coś osiągnąć,

Bardziej szczegółowo

Jak wybrać priorytety kampanii PR w mediach

Jak wybrać priorytety kampanii PR w mediach Jak wybrać priorytety kampanii PR w mediach Po sformułowaniu celów/zadań kampanii public relations naleŝy ustalić ich hierarchię (priorytety). Większość organizacji jest w stanie wygenerować więcej materiałów

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

Bezpieczny Internet - program. Wstęp

Bezpieczny Internet - program. Wstęp Bezpieczny Internet - program Wstęp Rozwój nowoczesnych technologii i powszechne wykorzystywanie komputerów i Internetu w Ŝyciu osobistym i zawodowym pociąga za sobą znaczący wzrost zagroŝeń związanych

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

WSO - przedmiot WOS. -Wychowanie do życia w rodzinie, który nie podlega ocenie i jest realizowany w ciągu II półrocza

WSO - przedmiot WOS. -Wychowanie do życia w rodzinie, który nie podlega ocenie i jest realizowany w ciągu II półrocza WSO - przedmiot WOS Przedmiot Wiedza o społeczeństwie składa się z trzech modułów -Wychowanie obywatelskie -Wychowanie do aktywnego udziału w życiu gospodarczym -Wychowanie do życia w rodzinie, który nie

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Projektowanie systemu sprzedaŝy ubezpieczeń dla T. U. Generali zgodnie z metodyką User-Centered Design

Projektowanie systemu sprzedaŝy ubezpieczeń dla T. U. Generali zgodnie z metodyką User-Centered Design Case Study Projektowanie systemu sprzedaŝy ubezpieczeń dla T. U. Generali zgodnie z metodyką User-Centered Design Zadanie Naszym zadaniem było zaprojektowanie interfejsu aplikacji do sprzedaŝy ubezpieczeń

Bardziej szczegółowo

Jak uniknąć błędów w komunikowaniu zmian

Jak uniknąć błędów w komunikowaniu zmian Jak uniknąć błędów w komunikowaniu zmian Roman Rostek Zmiany w firmie wymagają intensywnej komunikacji z pracownikami. Zapotrzebowanie pracowników na informacje i ich chęć dialogu znacznie się wtedy zwiększają.

Bardziej szczegółowo

GENEZA PROJEKTU ZNACZENIE BADAŃ DLA MIASTA GDAŃSKA I POWIATU GDAŃSKIEGO. Roland Budnik

GENEZA PROJEKTU ZNACZENIE BADAŃ DLA MIASTA GDAŃSKA I POWIATU GDAŃSKIEGO. Roland Budnik GENEZA PROJEKTU ZNACZENIE BADAŃ DLA MIASTA GDAŃSKA I POWIATU GDAŃSKIEGO Roland Budnik Główny problem NISKI WSKAŹNIK ZATRUDNIENIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Co wiemy? Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań

Bardziej szczegółowo

Wszyscy dla wszystkich, czyli o tych, którzy ksiąŝki kochają

Wszyscy dla wszystkich, czyli o tych, którzy ksiąŝki kochają Autor: GraŜyna Modrzewska Wszyscy dla wszystkich, czyli o tych, którzy ksiąŝki kochają CEL GŁÓWNY: Zapoznanie dzieci z zawodami związanym z powstawaniem i rozpowszechnianiem ksiąŝek. CELE OPERACYJNE po

Bardziej szczegółowo

Uzyskanie tych informacji potrzebne jest do wdrożenia i modyfikowania programu profilaktycznego Szkoła Bezpiecznego Internetu.

Uzyskanie tych informacji potrzebne jest do wdrożenia i modyfikowania programu profilaktycznego Szkoła Bezpiecznego Internetu. Bezpieczeństwo mojego dziecka w Internecie Opis i analiza wyników ankiety skierowanej do rodziców uczniów Gimnazjum nr 3 im. Jana Pawła II w Płocku w ramach programu Szkoła Bezpiecznego Internetu. Przeprowadzona

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I

PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNO- WYCHOWAWCZYCH BEZPIECZNA SZKOŁA PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I AUTOR: mgr Ewa Herczyńska MIEJSCE ZAJĘĆ: sala szkolna PROWADZĄCY: autor programu 1 CELE PROGRAMU: OGÓLNE 1.

Bardziej szczegółowo

Jak diagnozować środowisko lokalne? Część III. Ankiety

Jak diagnozować środowisko lokalne? Część III. Ankiety Agata Nowotny Karolina Sztandar Sztanderska Aleksandra Daszkowska Kamińska Jak diagnozować środowisko lokalne? Część III. Ankiety 1. Jak przeprowadzić prostą ankietę? Jak wspominaliśmy we wcześniejszych

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM Zespół Szkół Nr 4 w Wałbrzychu PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM Rok szkolny 2015/2016 Opracowała: mgr Justyna Oleksy Wałbrzych, 1 września 2015r. Przedmiotowy System

Bardziej szczegółowo

Prośby dziecka według Korczaka. Marta Gerlach-Malczewska psycholog

Prośby dziecka według Korczaka. Marta Gerlach-Malczewska psycholog Prośby dziecka według Korczaka Marta Gerlach-Malczewska psycholog Nie psuj mnie. Dobrze wiem, że nie powinienem mieć tego wszystkiego, czego się domagam. To tylko próba sił z mojej strony. Wymuszanie w

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Opracował: Rafał Górniak Gra symulacyjna Budujemy wiatraki

Opracował: Rafał Górniak Gra symulacyjna Budujemy wiatraki Gra symulacyjna Budujemy wiatraki Cele gry - poznanie interesów różnych grup społecznych, których dotyczy budowa farmy wiatrowej - poznanie/ lepsze zrozumienie zalet i wad elektrowni wiatrowych - rozwój

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

Hasło Roku: Wielkopolska da się lubić

Hasło Roku: Wielkopolska da się lubić Zintegrowany plan godzin wychowawczych dla Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Matki Jadwigi Borzęckiej Zgromadzenia Sióstr Zmartwychwstania Pańskiego Rok szkolny 2010/2011 Hasło Roku: Wielkopolska

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z CHEMII

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z CHEMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z CHEMII Przedmiotowy System Oceniania z chemii w gimnazjum opracowany został na podstawie: Rozporządzenia MEN z dnia 30 kwietnia 2007 r. Podstawy Programowej (23.12.2008)

Bardziej szczegółowo

Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR

Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR podstawowe załoŝenia, najczęstsze problemy Adam Stańczyk Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego we Włocławku - Oddział w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Warsztaty przygotowujące osoby bezrobotne do prowadzenia własnego

Warsztaty przygotowujące osoby bezrobotne do prowadzenia własnego Warsztaty przygotowujące osoby bezrobotne do prowadzenia własnego Sklepu Internetowego sprzedawca w Internecie Oferta e-mail: biuro@garg.pl, www.garg.pl 1. Wstęp Handel Internetowy zdobywa coraz większą

Bardziej szczegółowo

Jaka powinna być informacja w kontekście analizy danych. Prowadzenie: Piotr Rybicki, NadzórKorporacyjny.pl

Jaka powinna być informacja w kontekście analizy danych. Prowadzenie: Piotr Rybicki, NadzórKorporacyjny.pl Jaka powinna być informacja w kontekście analizy danych Prowadzenie: Piotr Rybicki, NadzórKorporacyjny.pl Motto na dziś: Informacja prawdziwa jest to informacja, która wyraża, że tak się rzeczy mają, i

Bardziej szczegółowo

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna JĘZYK POLSKI Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i platformy Filmoteka Szkolna (45 min) Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Bardziej szczegółowo

Klasa I szkoły ponadgimnazjalnej matematyka

Klasa I szkoły ponadgimnazjalnej matematyka Klasa I szkoły ponadgimnazjalnej matematyka. Informacje ogólne Badanie osiągnięć uczniów I klas odbyło się 7 września 2009 r. Wyniki badań nadesłało 2 szkół. Analizie poddano wyniki 992 uczniów z 4 klas

Bardziej szczegółowo

CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM. Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie

CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM. Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie nauczania zintegrowanego. Jego głównym celem jest rozwijanie aktywności czytelniczej naszych

Bardziej szczegółowo

Jak zrealizować projekt medialny - kampanię społeczną?

Jak zrealizować projekt medialny - kampanię społeczną? Jak zrealizować projekt medialny - kampanię społeczną? materiały pomocnicze dla nauczycieli Materiał powstał w ramach programu Włącz się. Młodzi i media. Kampania społeczna to zestaw różnych działań zaplanowanych

Bardziej szczegółowo

Warsztaty. podjęcie pracy/ własnej działalności jako Webmaster CMS. Oferta

Warsztaty. podjęcie pracy/ własnej działalności jako Webmaster CMS. Oferta Warsztaty podjęcie pracy/ własnej działalności jako Webmaster CMS Oferta e-mail: biuro@garg.pl, www.garg.pl 1. Wstęp Internet, to miejsce, w którym powinien znaleźć się kaŝdy przedsiębiorca. Jeśli kogoś

Bardziej szczegółowo

Władza i Wpływ a skuteczność działania cz.1. W tej części omawiam cztery pola na których możemy stosować Władzę i Wpływ.

Władza i Wpływ a skuteczność działania cz.1. W tej części omawiam cztery pola na których możemy stosować Władzę i Wpływ. 1 Władza i Wpływ a skuteczność działania cz.1. W tej części omawiam cztery pola na których możemy stosować Władzę i Wpływ. Problem nie polega na tym, że nieodpowiedni ludzie mają za dużo władzy i wpływu.

Bardziej szczegółowo

Dorota Sosulska pedagog szkolny

Dorota Sosulska pedagog szkolny Czasem zapominamy o prostych potrzebach, które dzieci komunikują nam na co dzień. Zapraszam więc wszystkich dorosłych do zatrzymania się w biegu, pochylenia się nad swoimi pociechami i usłyszenia, co mają

Bardziej szczegółowo

1 Black, Sam; Public Relations, Kraków 2003; str.201 PROJEKT

1 Black, Sam; Public Relations, Kraków 2003; str.201 PROJEKT KRÓTKO I WYBIÓRCZO O PUBLIC RELATIONS, czyli nieco wyjęty z kontekstu fragment wstępu do opracowania pewnej strategii I. Public Relations ujęcie teoretyczne Teoria Public Relations to dziedzina stosunkowo

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY KLUB KARIERY PRZY GIMNAZJUM Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI NR 1 IM. A. MICKIEWICZA W KŁODZKU

SZKOLNY KLUB KARIERY PRZY GIMNAZJUM Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI NR 1 IM. A. MICKIEWICZA W KŁODZKU SZKOLNY KLUB KARIERY PRZY GIMNAZJUM Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI NR 1 IM. A. MICKIEWICZA W KŁODZKU PROWADZĄCY: AGNIESZKA KOMOROWSKA DORADCA ZAWODOWY, DOROTA WITOWSKA- NAUCZYCIEL BIBLIOTEKARZ, JOANNA KOŁACZYK

Bardziej szczegółowo

Media a problemy społeczne. Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl

Media a problemy społeczne. Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl Media a problemy społeczne Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl Problemy społeczne różne ujęcia Socjologowie przyjmujący założenie, że problemy społeczne to szczególne warunki

Bardziej szczegółowo

Zostały przeprowadzone 2 debaty. W debatach uczestniczyło około 300 dzieci. Liczba klas 15 Przesłano do jury 3 x15 testów.

Zostały przeprowadzone 2 debaty. W debatach uczestniczyło około 300 dzieci. Liczba klas 15 Przesłano do jury 3 x15 testów. Zadanie numer 1 Przeprowadzenie, we wszystkich klasach szkoły, debaty uczniowskiej nt. Państwo, prawo, społeczeństwo, obywatel z testem sprawdzającym dla uczniów wg układu opracowanego przez szkołę. Zostały

Bardziej szczegółowo