PAJĄK wersja 2.9 PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PAJĄK wersja 2.9 PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA"

Transkrypt

1 PAJĄK wersja 2.9 PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA Program wspomagający projektowanie i obliczenia w sieciach niskiego napięcia z wykorzystaniem aparatury rozdzielczej firmy Eaton.

2 PAJĄK wersja 2.9, Podręcznik użytkownika Ing. Petr Slavata, Doc. Ing. Jiří Rez, CSc., Ing. Michal Kříž, Ing. František Štěpán, Prawa autorskie: Eaton Electric Sp. z o.o Gdańsk ul. Galaktyczna 30 Pomoc techniczna (PL): Eaton Electric Sp. z o.o Warszawa, ul. 17 Stycznia 45a tel. kom , tel Niniejsza dokumentacja jest integralną częścią programu obliczeniowego PAJĄK i może być rozprowadzana tylko wraz z programem. Autor dostarcza system wraz z dokumentacją, z zastrzeżeniem możliwości wystąpienia błędów. Autor nie jest odpowiedzialny za celowe bądź przypadkowe albo pośrednie szkody wynikłe z korzystania z tych materiałów. Podręcznik opisuje stan programu w chwili wydania obecnej wersji i nie uwzględnia zmian wprowadzonych w przyszłości. Programu PAJĄK można używać tylko w wersji zarejestrowanej do celów, do których jest on przeznaczony. Bez uprzedniej pisemnej zgody producenta, program ani jego części nie mogą być użyte jako element innych programów, lub podobnych produktów. Pliki: SPID_mTI.DOC, SPID_mOB.DOC, SPID_m**.DOC, where ** means SPID_tTI.DOC, SPID_t**.DOC, where ** means PAJĄK Podręcznik użytkownika 2

3 CZĘŚĆ I.: Obliczenia w sieciach niskiego napięcia wstęp teoretyczny Wstęp Dlaczego podczas doboru i zabezpieczania należy korzystać z komputera? Do czego służy program PAJĄK 2.9? Kolejność czynności podczas projektowania sieci niskiego napięcia Zachowanie się sieci w trakcie eksploatacji i w przeciążeniu Obliczeniowy prąd szczytowy obwodu- I B, znamionowy prąd elementu zabezpieczającego- I n Dobór linii ze względu na obciążalność prądową Cieplne oddziaływanie prądów roboczych i zwarciowych Dopuszczalna temperatura przewodu w warunkach normalnych i przy przeciążeniu Od czego zależy obciążalność długotrwała przewodów? Uwaga dotycząca wprowadzania wartości do programu PAJĄK Dobieranie i sprawdzanie urządzeń zabezpieczających Zachowanie się sieci podczas zwarcia Rodzaje zakłóceń zwarciowych Przebieg prądu zwarciowego Konfiguracja sieci Obliczanie prądów zwarciowych Kolejności obliczeń Dobór przekroju przewodów i kabli ze względu na wytrzymałość zwarciową Dobór urządzeń zabezpieczających z uwagi na zwarcie Spadki napięcia, rozpływ mocy, wybiórczość Dobór przekroju ze względu na dopuszczalny spadek napięcia Uwagi do obliczeń spadków napięcia Obliczanie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci Wybiórczość Układ kaskadowy elementów zabezpieczających (dobezpieczenie) Kompensacja mocy biernej Właściwości urządzeń zabezpieczających Bezpieczniki Wyłączniki Selektywność wyłączników i bezpieczników Literatura CZĘŚĆ II.: Obsługa programu PAJĄK Wstęp Instalacja Instalacja z dysku CD Ręczne wykonanie instalacji klienta w przypadku awarii programu SETUP Kopia bezpieczeństwa instalacji Aktualizacja ze strony internetowej Aktualizacja programu z katalogu Uruchomienie programu PAJĄK Pierwsze uruchomienie Drugie i kolejne uruchomienia Wprowadzenie do systemu PAJĄK Ekran podstawowy oraz sterowanie programem Uruchomienie funkcji programu Krok do tyłu Cofnij, powrót Powtórz Praca z programem Schemat połączenia sieci (topologia) Układ sieci oraz system napięciowy PAJĄK Podręcznik użytkownika 3

4 11.2 Sieć zasilająca Generator Transformator Szyny zbiorcze w rozdzielnicy Przewód szynowy Przewód - kabel Rozłącznik Wyłącznik Bezpiecznik Silnik Odbiornik ogólny Kondensator kompensacyjny Grupa Elementy własne Odcinek Prostokąt Okrąg Tekst Pomoce dla kreślenia Edycja schematów sieci Edycja właściwości (atrybutów) Edycja parametrów elementów sieci Edycja atrybutów elementów własnych Zbiorcza edycja atrybutów dopuszczalne spadki napięć oraz czas wyłączenia Zbiorcza edycja atrybutów oznaczenia projektowe Zmiana położenia elementów Kopiowanie elementów Zmiana geometrii elementu - rozciąganie Usuwanie elementów Edycja elementów z użyciem schowka Wycinanie elementów z użyciem schowka Kopiowanie elementów z użyciem schowka Wklejanie elementów z użyciem schowka Wyszukiwanie elementów schematu wg oznaczenia projektowego Sterowanie widokami (Zoom) Regeneracja (odświeżenie) prezentacji Przesunięcie widoku Powiększenie/pomniejszenie (szybki Zoom) Powiększenie części widoku (Zoom Okno) Powrót do poprzedniego widoku (Zoom Poprzedni) Wizualizacja widoku na powierzchni kreślenia (Zoom wszystko) Ukrywanie wyników obliczenia Obliczenia parametrów sieci Dobór kabli i zabezpieczeń Kontrola logiki połączenia sieci Spadki napięcia oraz rozpływ mocy Prądy zwarciowe Kaskada Selektywność Impedancja w węzłach sieci Edycja wartości dopuszczalnych spadków napięć, czasów wyłączenia oraz układu faz Zestawienie symboli związanych z obliczeniami PAJĄK Podręcznik użytkownika 4

5 15. Charakterystyki czasowo-prądowe Edycja charakterystyki wyłącznika z bazy danych Edycja charakterystyki bezpiecznika z bazy danych Edycja charakterystyk kabli z bazy danych Edycja charakterystyk wyłącznika/bezpiecznika/kabla przejętego z projektu sieci Edycja atrybutów wykreślonej już charakterystyki Usunięcie charakterystyki z wykresu Wydruk wykazu charakterystyk Praca z plikami Zapisanie zestawu charakterystyk do pliku Wczytanie pliku z zestawem charakterystyk Tworzenie nowego zestawu charakterystyk Eksport zestawu charakterystyk do formatu BMP Eksport zestawu charakterystyk do formatu DXF Zakończenie pracy z modułem charakterystyk Baza danych elementów Obsługa bazy danych wybór elementu Zmiany bazy danych przez użytkownika Struktura tabel danych dla poszczególnych typów elementów Informacje o projekcie, pole opisu Wydruk wyników na drukarce Podgląd wydruku Wydruk zestawień na drukarce Druk schematu połączeń Ustawienie wyglądu strony Eksport danych Eksport zestawień elementów Eksport schematu połączenia sieci do formatu BMP Eksport schematu połączenia sieci do formatu DXF Praca z plikami Zapisanie projektu w pliku na dysku Otwarcie pliku z projektem Otwrcie pliku z przykładem DEMO Rozpoczęcie edycji nowego projektu Zakończenie edycji projektu Zakończenie pracy z programem Opcje Środowisko graficzne Schemat połączeń Symbole własne Obliczenia Automatyczny dobór parametrów Zmiana danych licencyjnych Pomoc Podpowiedź dnia O aplikacji PAJĄK Historia wersji Wersja 1.0, Listopad Wersja 2.0, Kwiecień Wersja 2.1, Czerwiec Wersja 2.2, Czerwiec Wersja 2.3, Czerwiec PAJĄK Podręcznik użytkownika 5

6 24.6 Wersja 2.4, Czerwiec Wersja 2.5, Wrzesień Wersja 2.6, Wrzesień Wersja 2.7, Wrzesień Wersja , Październik Wersja , Wrzesień Wersja , Wrzesień CZĘŚĆ III.: Program PAJĄK przykłady PAJĄK przykłady Schemat połączeń utworzenie, edycja Opracowanie schematu połączeń i podstawowe obliczenia sieć promieniowa Przegląd demonstracyjnych przykładów dostarczanych razem z programem DEMO-sieć promieniowa DEMO-węzeł DEMO-współczynnik jednoczesności i zapotrzebowania DEMO-przewód szynowy DEMO-magistrala DEMO-kaskada DEMO-Sieć DEMO-Sieć-1F DEMO-Sieć-TN DEMO-Sieć-IT Kable równoległe PAJĄK Podręcznik użytkownika 6

7 CZĘŚĆ I.: Obliczenia w sieciach niskiego napięcia wstęp teoretyczny PAJĄK Podręcznik użytkownika 7

8 1. Wstęp Prawidłowe i jednocześnie optymalne zabezpieczanie urządzeń elektrycznych nie jest łatwe. Zawsze, bowiem należy skoordynować cały szereg wymagań, przy czym miejsce pierwsze zajmuje konieczność zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa eksploatowanego urządzenia w połączeniu z możliwie dużą ekonomicznością jego wykonania. Obie te cechy są z zasady przeciwstawne. Zawsze chodzi o to, by nawet w warunkach skrajnie niekorzystnych i powodujących zakłócenia, urządzenie oraz przewody zasilające nie zagrażały otoczeniu. Z drugiej zaś strony, możliwości finansowe zmuszają nas do unikania przewymiarowania całego urządzenia, do optymalizacji jego kosztów i minimalizowania zajmowanej przez niego przestrzeni. Bezpieczeństwo urządzeń elektrycznych regulują przepisy elektrotechniczne określając, że urządzenie w trakcie przeciążenia nie może ulec nadmiernemu nagrzaniu, spadki napięcia na przewodzie zasilającym nie mogą w jakichkolwiek warunkach eksploatacyjnych przekroczyć dopuszczalnej granicy, zabezpieczenie samoczynnie odłączające źródło musi w razie zakłócenia zadziałać w odpowiednio krótkim czasie itd. W związku z powyższym wydaje się, że przez właściwy dobór urządzenia i zasilania spełnione zostaną wszelkie wymogi bezpieczeństwa. Nie wolno zapomnieć także o fakcie, że w trakcie awarii mogą powstać prądy zwarciowe o wartościach przekraczających wartości dopuszczalne i właśnie tym prądom zwarciowym muszą sprostać wszystkie elementy urządzenia. Błędny dobór dowolnego elementu instalacji może poważnie zagrozić bezpieczeństwu urządzenia oraz otoczeniu. Obok niezbędnych zasad bezpieczeństwa należy także uwzględnić niezawodność eksploatacji. Awaria spowodowana przez jeden element urządzenia nie może stać się przyczyną wyłączenia całego obiektu z eksploatacji, oczywiste jest, że powinno zadziałać odpowiednie zabezpieczenie odłączające tylko element, w którym wystąpiło zakłócenie. Chociaż powyższy problem odłączania selekcyjnego poruszany jest w kilku normach, w praktyce nie zwraca się na niego należytej uwagi. Różnorodnym, wymienionym wyżej wymogom można sprostać dokonując właściwego doboru urządzeń, przewodów i elementów zabezpieczających. Obecnie mamy do dyspozycji szeroki asortyment tych elementów, lecz przy ich doborze należy uwzględnić odmienną charakterystykę każdego z nich, co oznacza, że każdy typ przeznaczony jest do innego celu. 1.1 Dlaczego podczas doboru i zabezpieczania należy korzystać z komputera? Przede wszystkim nie, dlatego, by pracę projektanta urządzeń elektrycznych, sieci rozdzielczych i instalacji całkowicie zmechanizować i zautomatyzować. Projektowanie nie powinno i nie może zostać przekształcone w mechaniczne składanie typowych elementów i seryjnej produkcji obiektów. Przed przystąpieniem do opracowywania każdego projektu projektant musi zapoznać się z całym szeregiem danych, wartości i parametrów. Musi wiedzieć, co i czym należy zasilać, w jakich warunkach, na co w trakcie eksploatacji może być narażone urządzenie elektryczne itp. Z drugiej zaś strony cały szereg czynności w trakcie projektowania stanowią czynności rutynowe, często męczące. Do nich należy prawidłowy dobór przewodów, a także prawidłowy dobór zabezpieczeń, przy jednoczesnym sprawdzaniu przewodów i elementów zabezpieczających pod kątem różnych wymagań. W niektórych przypadkach projektant powinien cały szereg czynności powtórzyć nawet kilkakrotnie. Jeżeli np. obliczony przekrój nie jest odpowiedni z powodu spadku napięcia, które to obliczenie powinno być zrealizowane dopiero pod koniec projektowania, powinien on dokonać ponownej weryfikacji projektu uwzględniając wszystkie wykonane wcześniej wyliczenia. PAJĄK Podręcznik użytkownika 8

9 Powszechnie wiadomo, że powtarzanie wszystkich czynności jest w niektórych przypadkach zbędne. Decyzję o konieczności takiej weryfikacji podejmuje projektant po skrupulatnym rozważeniu. Gdy jednak korzysta on z komputera, wiele trudności i rozważań zostaje wyeliminowanych, gdyż komputer sam wykonuje właściwe czynności. Korzystanie z komputera jest pożądane również, dlatego, by niczego nie pozostawić przypadkowi, by nie pominąć niektórych pracochłonnych kroków, jak również, by dokonać obliczeń w sposób szybki i precyzyjny. Projektant jednak musi wiedzieć, co właściwie komputer wykonuje i dlaczego. Musi być świadomy tego, że komputer stanowi użyteczną pomoc, lecz wszystkie poważne decyzje musi podjąć sam projektant. 1.2 Do czego służy program PAJĄK 2.9? Program PAJĄK w wersji 2.9 przeznaczony jest do projektowania instalacji niskiego napięcia i do ich zabezpieczenia w sieciach TN, TT i IT, których napięcie nominalne (napięcie znamionowe) można wybrać w polu wyboru ze zwykle stosowanych napięć, ewentualnie wprowadzić można napięcie inne, nawet do 1000 V. Praca w sieciach TT i IT poszerza możliwość zastosowania programu praktycznie do wszystkich, wymaganych przez projektantów przypadków. Właściwy układ sieci uzależniony jest od miejsca zainstalowania źródła oraz rozmieszczenia urządzeń odbiorczych. W zależności od tego projektant decyduje o wyglądzie sieci, czy zastosować jeden przewód magistralny z wyprowadzeniami do poszczególnych odbiorników, czy też zaprojektować sieć promieniową z rozgałęzieniem bezpośrednio przy transformatorze, ewentualnie kombinację obu poprzednich rozwiązań. Kolejną zaletę programu PAJĄK stanowi możliwość rozwiązania sieci okrężnych i przestrzennych. Program umożliwia szybką weryfikację zaprojektowanego układu sieci i optymalizację różnych jej konfiguracji. Przy wspieranym komputerowo doborze urządzeń pracujących w sieci niskiego, stosujemy ogólnie dwa typy elementów: Elementy stałe, tj. elementy, których parametry zostały uprzednio wprowadzone, bez możliwości ich zmiany w ramach programu (źródła, transformatory, odbiorniki, silniki, kondensatory kompensacyjne), Elementy zmienne, czyli elementy, których parametry stanowią przedmiot prób i optymalizacji (przewody kable, systemy szyn zbiorczych, elementy zabezpieczające wyłączniki ochronne, bezpieczniki). Poniżej opisana zostanie problematyka związana z wymiarowaniem poszczególnych elementów zmiennych. Program PAJĄK umożliwia pracę w następujących trybach pracy: W trybie automatycznym, w którym wymagane przez użytkownika parametry elementów zmiennych wyznaczone zostaną automatycznie oraz nastawione tak, by spełniały wymogi bezpieczeństwa; w ten sposób zaprojektowane rozwiązanie nie musi być jednak zawsze rozwiązaniem optymalnym; W trybie ręcznym, w którym parametry wszystkich elementów (zmiennych i stałych) wprowadzone są przez użytkownika na podstawie jego doświadczenia; po dokonaniu obliczeń następuje sprawdzenie warunków bezpiecznej eksploatacji sieci. Użytkownik dokonuje oceny wyników, a następnie może przeprowadzić optymalizację projektu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 9

10 1.3 Kolejność czynności podczas projektowania sieci niskiego napięcia Kolejność opisanych poniżej kroków, realizowanych podczas projektowania sieci niskiego napięcia, jest wyłącznie kolejnością zalecaną. Projektant może ją dostosować do swoich potrzeb. Zwykle projektuje on sieć jako całość, lecz dodatkowo często stwierdza się, że koniecznym jest jej uzupełnienie. Przy tym nie ma już możliwości dokonania zmiany tego, co zostało już zgodnie z projektem zrealizowane lub zainstalowane. Zgodnie z przepisami elektrotechnicznymi, w czasie pracy obiektu należy liczyć się z koniecznością uzupełniania urządzeń elektrycznych, co w praktyce jest rzeczą normalną. Zasada analogiczna dotyczy zmiany zasilania pewnej części urządzeń. W przypadku awarii część urządzeń zostaje odłączona i reszta instalacji zasilana jest ze źródła awaryjnego. W takiej sytuacji projektant pracuje z już wyznaczonymi parametrami sieci, przeprowadzając tylko odpowiednią weryfikację i ewentualne przystosowanie. W przypadku optymalnym całe rozprowadzenie prądu projektowane jest jednocześnie i właśnie taki przypadek opisany jest w tekście instrukcji dla użytkownika. PAJĄK Podręcznik użytkownika 10

11 2. Zachowanie się sieci w trakcie eksploatacji i w przeciążeniu 2.1 Obliczeniowy prąd szczytowy obwodu- I B, znamionowy prąd elementu zabezpieczającego- I n W pierwszej kolejności, w oparciu o znane wyposażenie określonego punktu odbioru (obiektu, warsztatu, hali produkcyjnej etc.) projektant wyznacza maksymalny prąd, który należy za pośrednictwem linii do tego miejsca doprowadzić, by zagwarantować prawidłową, planowaną eksploatację urządzeń elektrycznych. Nie jest on jednak prostą sumą prądów znamionowych wszystkich urządzeń, lecz obliczeniowym prądem szczytowym koniecznym do zasilania wszystkich urządzeń, które w założeniu mogą być eksploatowane jednocześnie, ale nie z mocą maksymalną, lecz zapotrzebowaną. Przy zasilaniu urządzeń o jednakowym charakterze należy sumę prądów znamionowych pomnożyć przez współczynnik jednoczesności i współczynnik zapotrzebowania (współczynnik jednoczesności stanowi stosunek mocy zapotrzebowanej dla odbiorników do sumy mocy wszystkich odbiorników jakie mogą być zainstalowane w rozpatrywanej części instalacji elektrycznej; współczynnik zapotrzebowania grupy odbiorników określa procentowy stopień wykorzystania urządzeń). Program PAJĄK umożliwia zadawanie obu współczynników, współczynnik zapotrzebowania jest uwzględniany dla każdej konfiguracji sieci, natomiast wsp. jednoczesności jedynie w sieciach promieniowych. Ponadto program pozwala na odłączanie poszczególnych odbiorów. W ten sposób umożliwia modelowanie stanów rzeczywistych występujących w trakcie eksploatacji urządzenia elektrycznego oraz uwzględnianie w szczególności najbardziej znaczących obciążeń. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na pewne trudności. Bowiem w trakcie oceny mocy zapotrzebowanej i mocy zainstalowanej należy postępować bardzo ostrożnie. Np. jeżeli użytkownik wprowadzi prądy wszystkich zasilanych odbiorników, w obliczeniach uwzględniona będzie suma tych prądów. Takie postępowanie jest oczywiście błędne. Gdyby przez kogoś wprowadzone jedno wyjście gniazdkowe stanowiło jeden odbiornik, dla jednego obwodu gniazdkowego z dziesięcioma gniazdami wtykowymi otrzymujemy prąd obliczeniowy równy I B = 10x16 = 160A, co jest oczywiście błędem. W takim przypadku użytkownik musi, więc uwzględnić już w swoim założeniu moce zapotrzebowane i współczynniki jednoczesności. Z informacji o urządzeniach odbiorczych projektant otrzymuje wartość maksymalnego prądu linii, nazwaną prądem obliczeniowym I B. Dla tego prądu projektant dobiera prąd znamionowy elementu zabezpieczającego I n. Jego wartość musi zawsze przekraczać wartość prądu obliczeniowego I B, czyli musi obowiązywać: I B I n gdzie: I B I n prąd obliczeniowy [A] prąd znamionowy elementu zabezpieczającego [A] Wynika to z wymagania, by element zabezpieczający nie zadziałał w trakcie normalnej pracy urządzenia. W tym momencie projektant nie będzie zastanawiał się nad kolejnymi właściwościami elementu zabezpieczającego. Określi tylko jego wielkość znamionową. Wielkość ta jest dzisiaj dla wyłączników ochronnych i bezpieczników jednakowa i można ją dobrać z typoszeregu 2; 4; 6; 10; PAJĄK Podręcznik użytkownika 11

12 16; 20; 25; 32; 40; 50; 63; 80; 100; 125; 160; 200; 225; 250; 315; 400; 630 A itd. (różnica dotyczy tylko wartości znamionowych 12 A, ewentualnie jeszcze 35 A dla bezpieczników i 13 A dla wyłączników ochronnych). 2.2 Dobór linii ze względu na obciążalność prądową Z wartości prądu obliczeniowego I B, a następnie z wartości prądu znamionowego urządzenia zabezpieczającego I n wynika wartość obciążalności prądowej długotrwałej przewodów I z. Musi być spełniony następujący warunek: I n I z gdzie: I n I z prąd znamionowy elementu zabezpieczającego [A] obciążalność prądowa długotrwała linii [A] Podstawę wymienionego wyżej warunku stanowi wymóg, by nawet w trakcie wyjątkowo trudnej eksploatacji urządzenia lub w trakcie jego przeciążenia nie wystąpiło przeciążenie linii. W przeciwnym razie linia musi być odłączona od zasilania. Dlatego dopuszczalna obciążalność długotrwała linii musi przekraczać wartość prądu znamionowego zabezpieczenia. Jednocześnie wymagane jest, by urządzenie ochronne nie wyłączało przeciążeń, krótkookresowo pojawiających się w trakcie eksploatacji. Wynika z tego również ujęte na poniższym rysunku, odpowiednie przyporządkowanie charakterystyk linii (maksymalnego obciążenia dopuszczalnego), elementów ochronnych i urządzeń (obciążenie konieczne do funkcjonowania urządzenia). Analogicznie jak w przypadku prądu obliczeniowego, któremu przyporządkowuje się wartość prądu znamionowego zabezpieczenia można przypisać taką samą lub większą wartość prądu nominalnego przewodów lub kabli. Norma PN-IEC :2001 rzeczywiście podaje terminy obciążalność prądowa długotrwała. Dlaczego więc po prostu nie zastosować najkorzystniejszego cenowo przewodu lub kabla, którego (prąd znamionowy) dopuszczalne obciążenie prądowe długotrwałe I z minimalnie przekracza wartość prądu znamionowego zabezpieczenia I n? Przecież producenci podają obciążalności prądowe kabli, a wzór do wyznaczania całego ich szeregu podaje załącznik do normy PN-IEC :2001. Kolejny rozdział wyjaśnia, dlaczego to jednak nie jest takie proste Cieplne oddziaływanie prądów roboczych i zwarciowych Przy przepływie prądu elektrycznego przez przewód powstaje ciepło. Jeżeli tak powstające ciepło nie zostałoby odprowadzane do otoczenia, przewód nagrzewałby się do momentu stopienia. Dopiero wówczas nastąpiłaby przerwa w przepływie prądu. Przy przepływie dowolnego prądu o PAJĄK Podręcznik użytkownika 12

13 wartości mniejszej od wartości prądu powodującego stopienie przewodu, temperatura w końcu stabilizuje się na pewnym poziomie. Jednak im wyższa temperatura przewodu, tym więcej ciepła przechodzi z przewodu do otoczenia (patrz kolejny rysunek). Ciepło powstające w trakcie przepływu prądu przez przewód jest proporcjonalne do oporności przewodu i wzrasta z drugą potęgą wielkości prądu. Należy również pamiętać o tym, że ze wzrostem temperatury wrasta opór przewodów, co w konsekwencji powoduje zwiększenie mocy cieplnej powyżej wartości drugiej potęgi (dokładnie 2,495) Dopuszczalna temperatura przewodu w warunkach normalnych i przy przeciążeniu Z momentem ustabilizowania się temperatury następuje równowaga pomiędzy ciepłem powstającym w żyle przewodu (kabla) w trakcie przepływu prądu, a ciepłem, które przewód ten przekazuje do otoczenia. Im bardziej ograniczona jest możliwość przepływu ciepła z przewodu do otoczenia (izolacja, usytuowanie przewodu), tym mniejszy prąd potrzebny jest do nagrzania przewodu do temperatury ustabilizowanej. Maksymalna dopuszczalna temperatura żyły uzależniona jest więc od izolacji otaczającej przewód. Niewiele wyższa temperatura żyły przewodu dopuszczalna jest przy przeciążeniu i zwarciu, gdyż dla takich przypadków zakłada się, że będą one w odpowiednio krótkim czasie przerwane przez zabezpieczenie. Określone przez normę dopuszczalne temperatury dla eksploatacji normalnej i przeciążenia uzależnione są od rodzaju izolacji. Różne materiały izolacyjne odporne są na temperatury o różnych wartościach. Przyjęto, że graniczna dopuszczalna temperatura żył przewodu (kabla) w warunkach obciążenia długotrwałego wynosi 70 o C dla przewodów o izolacji z polichlorku winylu (PVC) i 90 o C dla przewodów o izolacji z polietylenu usieciowanego (XLPE) lub gumy etylenowo-prpopylenowej (EPR). W przypadku przeciążenia przewodu zabezpieczonego tak, aby prąd został wyłączony w odpowiednio krótkim czasie temperatura przewodu (kabla) wynosi 120 o C dla przewodów w izolacji PVC i 160 o C dla przewodów w izolacji XLPE. Temperatura dopuszczalna krótkotrwale przy zwarciu wynosi odpowiednio 160 o C i 250 o C Od czego zależy obciążalność długotrwała przewodów? Obciążalnością prądową długotrwałą (Iz) nazywamy skuteczna wartość prądu o niezmiennym natężeniu, który przepływając w czasie nieskończenie długim spowoduje podwyższenie się temperatury przewodu pozostającego w ustalonych warunkach chłodzenia, do wartości granicznej dopuszczalnej długotrwale. PAJĄK Podręcznik użytkownika 13

14 Obciążalność długotrwała urządzeń elektroenergetycznych jest zależna od dopuszczalnych przyrostów temperatury, będących różnicą granicznej temperatury dopuszczalnej i temperatury otoczenia. Temperatura otoczenia nie ma wartości stałej i ulega ciągłym zmianom. Z tego powodu przewody pracujące w otoczeniu o temperaturze niższej mogą być obciążane bardziej niż przewody w otoczeniu o temperaturze normalnej i na odwrót mniej obciążane mogą być przewody pracujące w otoczeniu o temperaturze wyższej. Każdorazowe ustalenie dopuszczalnego obciążenia od chwilowej temperatury otoczenia jest praktycznie niemożliwe. Dlatego normy i przepisy określają obliczeniową temperaturę otoczenia υ o stałą dla danych warunków eksploatacji, równą najwyższej powtarzającej się okresowo temperaturze otoczenia. Kolejna ważna właściwość, wpływająca na dopuszczalne obciążenie prądowe przewodu, omówiona zostanie na poniższym przykładzie. Obciążalność prądowa długotrwała przewodu jednożyłowego CY o przekroju 0,35 mm 2 wynosi 10,5 A. Można oczekiwać, że prąd znamionowy tego samego przewodu CY o przekroju 35 mm 2, czyli 100-krotnie większym, będzie 100-krotnie wyższy, czyli będzie wynosił w przybliżeniu 1000 A. Jednak tak nie jest. Prąd znamionowy przewodu CY o przekroju 35 mm 2 wynosi tylko 181 A. Dlaczego tylko tyle? Obciążenie może bowiem wzrosnąć tylko o tyle, o ile wzrośnie odprowadzenie ciepła z przewodu do otoczenia. Odprowadzenie ciepła do otoczenia jednak nie wzrosło proporcjonalnie do przekroju, lecz proporcjonalnie do powierzchni przewodu. Powierzchnia nie wzrosła 100-krotnie tak jak przekrój, lecz tylko 21,5-krotnie. Stąd prąd dopuszczalny powinien wynosić 226 A. Jeszcze mniejsza wartość prądu nominalnego wynika stąd, że przewód o przekroju 35 mm 2 posiada izolację grubszą od przewodu 0,35 mm 2. Izolacja ta utrudnia odprowadzenie ciepła do otoczenia przewodu. Przykład ten potwierdza, że wraz ze wzrostem odprowadzania ciepła z przewodu do otoczenia wzrasta możliwość obciążania przewodu. Dlatego ogólnie można stwierdzić, że przewody o małych przekrojach mogą być na jednostkę przekroju obciążane bardziej od przewodów o przekrojach dużych. Podobnie obniża się również obciążalność przewodów układanych w wiązkach. Podczas projektowania należy mieć na uwadze to, że obciążenie prądowe linii nie można w sposób ogólny porównać z obciążalność prądową długotrwałą, dlatego, że nominalna obciążalność prądowa przewodu lub kabla określana jest przez producenta dla warunków znamionowych, a mianowicie: Dla przewodów w powietrzu, niezależnie od sposobu ułożenia obliczeniowa temperatura otoczenia wynosi +30 o C, Dla kabli ułożonych bezpośrednio w gruncie lub w osłonach kablowych obliczeniowa temperatura otoczenia wynosi +20 o C. Warunki nominalne jednak osiągane są w praktyce tylko wyjątkowo. Warunki rzeczywiste różnią się zwykle od warunków znamionowych. Przewody i kable, oprócz ułożenia podstawowego, mogą być (i przeważnie są) układane w sposób inny, należy, więc dokonać przeliczenia uwzględniając stan rzeczywisty. PAJĄK Podręcznik użytkownika 14

15 Zgodnie z normą PN-IEC :2001 rozróżnia się następujące, podstawowe sposoby ułożenia: A Przewody jedno i wielożyłowe w rurach instalacyjnych izolowanej cieplnie ścianie. B Przewody jedno i wielożyłowe w rurach instalacyjnych na ścianie C D E F Przewody jedno i wielożyłowe bezpośrednio na ścianie Kabel ułożony bezpośrednio w gruncie lub kabel ułożony w osłonie bezpośrednio w gruncie Przewody wielożyłowe w powietrzu Przewody jednożyłowe w powietrzu stykające się G Przewody jednożyłowe w powietrzu oddalone od siebie Norma rozróżnia modyfikacje przedstawionych sposobów ułożenia przewodów. Ułożenie A1 od A2 i B1 od B2 różnią się tym, że w przypadku A1 i B1 jest mowa o przewodach izolowanych jednożyłowych w rurze izolacyjnej, a w przypadku A2 i B2 wielożyłowych w rurze izolacyjnej. Dawniej używane symbole sposobów ułożenia H, J, K, L itp., różniące się od ułożenia E i F lub G tym, że chodzi o kable, kable ułożone na perforowanych i nie perforowanych korytkach kablowych, na drabinkach kablowych, hakach lub o kable zawieszone. Takie sposoby ułożenia nie różnią się znacząco od ułożenia E i F i z tego powodu w większości wyprowadzane są z obciążalności E i F za pomocą współczynników przeliczeniowych obowiązujących dla przewodów zgrupowanych. Oprócz tego, temperatura otoczenia nie zawsze musi odpowiadać wartościom obliczeniowym ujętym w normie. Temperatury wynoszące 30 o C (temperatura powietrza) oraz 20 o C (temperatura gruntu wokół przewodu) są dla większości przypadków temperaturami wystarczającymi. Z reguły temperatura otoczenia jest niższa od powyższych wartości. Jeżeli np. temperatura powietrza wokół przewodu nie przekracza 25 o C i w obliczeniach przyjęto temperaturę 30 o C, dla obciążenia przewodów uzyskuje się pewną rezerwę. Nie zakłada się przy tym, by ktoś obciążał przewody ze względu na zmiany temperatury otoczenia (np. dzień noc lub lato-zima). W obliczeniach uwzględnia się temperaturę maksymalną otoczenia. Dla takiej temperatury oblicza się obciążenie linii. Krótkookresowych, niewielkich wahań temperatury nie uwzględnia się. Występujące długookresowe, różniące się od wartości podanych skoki temperatury maksymalnej w górę lub w dół należy wprowadzić do programu. Obciążenie linii uzależnione jest także od zgrupowania przewodów i kabli. Większa ilość przewodów w wiązce obniża obciążenie dopuszczalne. Kable można zgrupować w różny sposób. W wyniku tego, w związku z różnymi możliwościami ułożenia, powstaje cały szereg wariantów, z których - za pomocą programu ze względów praktycznych rozwiązać można typowe sposoby opisane w normie. Pomimo ograniczeń program stanowi użyteczną pomoc nawet dla przypadków, PAJĄK Podręcznik użytkownika 15

16 które nie są w nim bezpośrednio ujęte. Zawsze można wybrać wariant najbardziej zbliżony i na tej podstawie oszacować wyniki ( patrz też rozdz ). Program zgodnie z normą PN-IEC :2001 oblicza obciążalność prądową i nie uwzględnia w obwodach trójfazowych obciążenia przewodu neutralnego lub ochronno-neutralnego. Jeżeli przez przewody te może przepływać prąd o znacznej wartości, to fakt ten należy uwzględnić przy wyznaczaniu obciążalności przewodu 4 lub 5 żyłowego. Załącznik C do ww. normy podaje sposób doboru przewodów przy uwzględnieniu efektów cieplnych spowodowanych udziałem wyższych harmonicznych w przewodach żył fazowych obwodu. Uwzględnienia udziału wyższych harmonicznych prądów w przewodach 4- i 5-żyłowych należy dokonywać poprzez uwzględnienie współczynników zmniejszających podanych w tabel C.52-1 wymienionej normy. Udział trzeciej harmonicznej w prądzie fazowym % >45 Dobór przekroju żył przewodu na podstawie wartości prądu fazowego 1,0 0, Współczynnik zmniejszający Dobór przekroju żył przewodu na podstawie wartości prądu przewodu neutralnego - - 0,86 1,0 Współczynnik ten można uwzględnić samodzielnie przy określaniu współczynnika korygującego k przeznaczonego do samodzielnego ustalenia przez użytkownika programu Uwaga dotycząca wprowadzania wartości do programu PAJĄK Program nie rozwiązuje przypadków nie występujących w praktyce lub występujących w niej tylko wyjątkowo. Np. nie uwzględnia on układania w pustych ściankach izolacyjnych lub rurkach i listwach przewodów o przekrojach większych od 120 mm 2. Program nie uwzględnia także przekrojów powyżej 300 mm 2. W większości przypadków, dla tak dużych prądów bardziej opłaca się kłaść równolegle dwa lub większą ilość kabli, niż układać jeden kabel o przekroju wykraczającym poza normę. Rozwiązanie takie umożliwia program PAJĄK uwzględniając sposoby ułożenia i wszystkie współczynniki poprawkowe wg PN-IEC. Wszystkie inne nieopisane przypadki można rozwiązywać wykorzystując współczynnik korygujący, którym można dowolnie obniżyć lub podwyższyć obciążalność prądową kabli. Za prawidłowy dobór współczynnika korygującego odpowiada projektant. Jeżeli użytkownik korzysta z programu w wersji 2.9, to wprowadza długość kabla, sposób ułożenia, temperaturę i z bazy danych dobiera kabel o odpowiednim przekroju. Następnie uruchamia moduł Oblicz i program dokonuje sprawdzenia prawidłowości projektu pod względem założonych warunków roboczych, ochrony i zabezpieczenia przed przeciążeniem. Wynik wyświetlany jest w formie: Odpowiada / nie odpowiada. Jeżeli użytkownik korzysta z programu w trybie automatycznym, wprowadza długość kabla, ułożenie, temperaturę i włącza polecenie Dobrać automatycznie. Wówczas włącza się funkcja AutoParametryzowanie i program sam dobiera kabel tak, by odpowiadał on wszystkim założonym warunkom. PAJĄK Podręcznik użytkownika 16

17 2.3 Dobieranie i sprawdzanie urządzeń zabezpieczających Do ochrony linii elektrycznych można stosować wyłączniki lub bezpieczniki. Obecnie do ochrony przewodów o małych przekrojach (do 10 mm 2 ), ze względu na możliwość ponownego zadziałania stosuje się nadprądowe wyłączniki instalacyjne, a mianowicie wyłączniki o charakterystykach czasowo-prądowych B, C, ewentualnie D 1 (patrz rozdział 5). Na wejściu linii elektrycznych do obiektu stosowane są z reguły bezpieczniki. Dla przekrojów 16 mm 2 i 25 mm 2 stosuje się wyłączniki lub bezpieczniki, dla przewodów o przekrojach większych stosuje się przeważnie bezpieczniki o charakterystykach gg. Dla dużych wartości prądów można stosować wyłączniki z możliwością nastawienia prądów znamionowych, prądów wyzwalaczy oraz czasów wyłączania w poszczególnych częściach charakterystyki. Wyłączniki ochronne można nastawić tak, by ich charakterystyka w sposób optymalny odpowiadała charakterystyce zabezpieczanej linii t [s] I nt = 1.13 I n I t = 1.45 I n o = 30 C B C D xin Charakterystyki wyzwalania dla wyłączników FAZ, typ B, C, D) I nt ustalony prąd braku wyzwolenia przy t>1h I t ustalony prąd wyzwolenia przy t<1h Charakterystyki wyłączania wyłączników gg z wyznaczeniem pól tolerancji. 1 Takie wyłączniki instalacyjne, zwane również miniaturowymi (MCB) według normy PN-IEC 60898:2000, patrz rozdz. 5.2) lub ochronne wyłączniki instalacyjne posiadają identyczny wyzwalacz termiczny powodujący wyłączenie małych prądów przeciążeniowych. Różnica polega na nastawianiu wyzwalacza chwilowego (zwarciowego lub elektromagnetycznego), zapewniającego wyłączanie dużych prądów występujących przy zwarciu. Wyzwalacz ten zadziała dopiero przy powstaniu prądów o określonej wartości. W wyłącznikach ochronnych o charakterystyce: B przy prądach przekraczających 3 do 5-krotną wartość prądu znamionowego, C przy prądach przekraczających 5 do 10-krotną wartość prądu nominalnego, D przy prądach przekraczających 10 do 20-krotną wartość prądu nominalnego PAJĄK Podręcznik użytkownika 17

18 Charakterystyki czasowo-prądowe wyłączników mocy, umożliwiające nastawienie wyzwalaczy (patrz katalog Eaton Moeller Wyłączniki mocy charakterystyki wyzwalania) 1) I r wyzwalacz przeciążeniowy; 2) tr czas bezwładności wyzwalacza zwarciowego; 3) wyzwalacz zwarciowy zwłoczny; 4) czas opóźnienia wyzwalacza zwarciowego zwłocznego; 5) Irm wyzwalacz zwarciowy bezzwłoczny W tym miejscu należy przypomnieć zasadę prawidłowego przyporządkowania elementu zabezpieczającego do linii. Jak już wspomniano powyżej, linia powinna być obciążana prądem obliczeniowym I B. Prąd znamionowy elementu zabezpieczającego musi być większy lub co najmniej równy prądowi obliczeniowemu I B, tj. I B I n. Spełnienie powyższej nierówności nie daje jednak gwarancji prawidłowego doboru zabezpieczenia przewodu. Gwarancji tej nie daje nawet spełnienie warunku I n I z. Bowiem bez znajomości charakterystyki wyłączania, sam prąd znamionowy elementu zabezpieczającego mówi nam niewiele o zdolności tego elementu do prawidłowej ochrony linii. Prąd powodujący wyłączanie elementu zabezpieczającego może być o 20% większy od jego prądu znamionowego, lecz może być także większy nawet o 80%. W przypadku pierwszym prawie na pewno nie wystąpi w trakcie przeciążenia nagrzanie się linii powyżej temperatury dopuszczalnej, zaś w przypadku drugim do takiego niedopuszczalnego nagrzania linii kiedyś na pewno dojdzie (kable z izolacją z PCV mogą nagrzać się nawet do temperatury 200 o C). Uszkodzenie izolacji jest wówczas tak duże, że nawet, gdy nie wystąpi inne, przykre następstwo (pożar), linia wraz z innymi elementami instalacji (puszkami, zaciskami itp.) musi być wymieniona. Oprócz stwierdzenia, że element zabezpieczający naprawdę działa, należy wiedzieć także cokolwiek o tym, kiedy właściwie następuje wyłączenie. Dla przewodu obowiązuje maksymalna dopuszczalna temperatura długotrwała oraz maksymalna dopuszczalna temperatura krótkotrwała. Jednak w celu ograniczenia wzrostu temperatury w przewodzie zadziałać musi urządzenie zabezpieczające, wyłączające prądy przekraczające wartości dopuszczalne. Można to sprawdzić za pomocą programu PAJĄK. Wynika to także z poniższych rysunków. Na rysunku pierwszym pokazano charakterystyki wzrostu temperatury linii (tj. zależność temperatury od czasu) przy prądach przeciążeniowych odpowiadających 1,4; 1,5; 1,6; 1,7; 1,8- krotności prądu znamionowego. Z charakterystyk powyższych odczytywane są czasy, w których w razie wystąpienia w/w prądów nastąpić powinno wyłączenie przy nie przekroczeniu w razie przeciążenia temperatury 100 o C. Poniżej, (na rysunku kolejnym) ujęto zależność między powyższymi czasami a prądem w przewodzie (podanym w krotności jego prądu dopuszczalnego). PAJĄK Podręcznik użytkownika 18

19 Zadziałanie elementu zabezpieczającego przy podanych prądach nie powinno nastąpić później niż w wyznaczonych na wykresie czasach. Wykres idealnej charakterystyki linii (z zastosowaniem wartości względnych) Poniżej zamieszczono przykłady charakterystyk dostępnych w programie PAJĄK (moduł Charakterystyki czasowo-prądowe). Na charakterystyce zaznaczono cienką linią granicę, na której podczas przeciążenia nastąpi nagrzanie się żyły przewodu lub kabla do temperatury dopuszczalnej. Na pierwszym rysunku wyznaczono punkt o współrzędnych 40 A i 715 s. Co on oznacza? Po prostu tylko to, że gdy poprzez przewód lub kabel płynie prąd 40 A przez czas 715 s, jego rdzeń zostaje nagrzany do temperatury dopuszczalnej dla przeciążenia. Drugi rysunek odzwierciedla to samo dla prądu 60 A. Prąd ten może płynąć określonym kablem przez czas 715 s, nim żyła przewodu nagrzeje się do temperatury eksploatacyjnej. W ten sposób każdy punkt krzywej zakreślonej cienką linią wyznacza prąd przeciążeniowy oraz czas, po upływie, którego osiągnięta zostanie maksymalna temperatura dopuszczalna dla przeciążenia. Jak można sprawdzić, czy ochrona przewodu lub kabla dobrana została właściwie? Po prostu bazując na warunku, że przy jakimkolwiek prądzie przetężeniowy element zabezpieczający musi zadziałać przed momentem osiągnięcia temperatury granicznej przy przeciążeniu. Oznacza to, że PAJĄK Podręcznik użytkownika 19

20 każdy punkt charakterystyki wyłącznika ochronnego zaznaczonej na rysunku linią grubą musi znajdować się poniżej linii cienkiej. Zostaje to spełnione w przypadku ujętym na rysunku drugim. Np. przy przetężeniu 60 A wyłączenie nastąpi w przybliżeniu po upływie 150 s, chociaż rdzeń przewodu osiągnie maksymalną temperaturę dopuszczalną dopiero po 715 s. Wynika z tego, że warunek w tym przypadku został całkowicie spełniony. Inna sytuacja jednak wystąpi w przypadku ujętym na rysunku poprzednim, na którym obie krzywe przecinają się. Z rysunku wynika, że przy prądzie 40 A dopuszczalna temperatura maksymalna przy przeciążeniu osiągnięta zostanie po upływie 715 s. Z charakterystyki wyłącznika ochronnego jednak wynika, że wyłączenie nastąpi (o ile nastąpi) dopiero po upływie s, gdyż rzędna (linia prostopadła do osi prądowej) dla 40 A w punkcie tym dotyka tylko charakterystyki wyłącznika ochronnego. Ochrona kabla przed przeciążeniem nie jest dla tych prądów zapewniona (do przegrzania kabla dojdzie przed zadziałaniem wyłącznika ochronnego) Charakterystyka czasowo-prądowa kabla Charakterystyka wyzwalania wyłącznika PAJĄK Podręcznik użytkownika 20

21 Ochrona kabla przed przeciążeniem JEST dla wszystkich prądów zapewniona (wyłącznik zadziała przed przegrzaniem się kabla) Charakterystyka czasowo-prądowa kabla Charakterystyka wyzwalania wyłącznika Przedstawiony sposób wydaje się bardziej złożony niż ten, który jest zawarty w normie PN-IEC :1999. Norma ta mówi, że dopuszczalna obciążalność długotrwała zabezpieczonego przewodu powinna być 1,45 razy większa niż prąd zadziałania urządzenia zabezpieczającego w określonym czasie. Jak rozumieć określony czas norma tego nie precyzuje. My możemy przyjąć, że dla małych wyłączników instalacyjnych (do 63A) umowny czas próby wynosi 1 godzinę lub 2 godziny dla większych prądów znamionowych wyłączników. W tym czasie (tj. w ciągu 1 lub 2 godzin) człon przeciążeniowy musi spowodować niezawodne zadziałanie wyłącznika przy wartości 1,45 prądu znamionowego. Wyłączniki instalacyjne o nienastawialnych charakterystykach maja prąd zadziałania równy 1,45 prądu znamionowego. Oznacza to optymalne wykorzystanie obciążalności przewodów oraz zazwyczaj bardziej skuteczną ich ochronę przed przeciążeniem, a obciążalność długotrwała przewodu musi być większa lub w granicznym przypadku równa prądowi znamionowemu. Zabezpieczenie przeciążeniowe przewodów bezpiecznikami jest znacznie mniej doskonałe. W przybliżeniu wartość prądu niezawodnie powodującego zadziałanie bezpiecznika w umownym czasie (zwykle 1 godzina, ale i 2, 3 a nawet 4 godziny) wynosi 1,6 prądu znamionowego. Zabezpieczenie przewodu prąd znamionowy bezpiecznika powinien być tak dobrany, aby obciążalność długotrwała kabla wynosiła ok.110% znamionowego prądu wkładki bezpiecznikowej (1,6/1,45 = 1,103). Matematycznie można to przedstawić następująco: I 2 1,45I z gdzie: I 2 prąd zadziałania wyłącznika w określonym czasie[a]. Prąd I 2 zapewniający właściwe działanie urządzeń zabezpieczających jest określony w normie wyrobu lub może być określony przez producenta. I z.obciążalność prądowa długotrwała przewodu [A]. PAJĄK Podręcznik użytkownika 21

22 dla wyłączników instalacyjnych wynosi: I 2 1,45I n gdzie: I n prąd znamionowy wyłącznika [A], dodatkowo: 1,45 I n 1,45 I z wynika z tego, że I n I z czyli obciążalność prądowa długotrwała przewodu musi być większa niż znamionowy prąd wyłącznika. dla bezpieczników wynosi: I 2 1,6I n gdzie: I n prąd znamionowy bezpiecznika [A],dodatkowo: 1,6 I n 1,45 I z wynika z tego, że 1,1 I n I z czyli obciążalność prądowa długotrwała przewodu musi być większa niż 110% znamionowego prądu bezpiecznika. Dlaczego przedstawiony sposób doboru został nieznacznie zmodyfikowany w programie PAJĄK? Ponieważ obliczenia przeprowadzone wg PN-IEC :1999 są w pewnym stopniu uproszczone. Uwzględnia się jedynie typowe rozwiązania narzucające się jako pierwsze. Norma zakłada jako stałe niektóre wartości. Pierwszą z nich jest założona temperatura otoczenia, przy której przewód może być obciążony swoim maksymalnym prądem roboczym, druga jest maksymalna dozwolona temperatura izolacji przy przeciążeniu i trzecią jest założony przebieg nagrzewania przewodu, który miałby być przybliżony do wykresu charakterystyki elementu zabezpieczającego (patrz rysunki powyżej). Podstawowa norma zakłada, że ochrona przeciw przeciążeniowa jest zapewniona we wszystkich przypadkach, ale nie musi być zawsze najekonomiczniejsza. Chociaż dobór przewodów i zabezpieczeń według programu PAJĄK nie daje absolutnie dokładnych wyników pozwala jednak dobrać przewód przy uwzględnieniu czynników odmiennych od typowych (jak temperatura otoczenia, maksymalna dopuszczalna temperatura izolacji itp.) założonych w normie. PAJĄK Podręcznik użytkownika 22

23 3. Zachowanie się sieci podczas zwarcia 3.1 Rodzaje zakłóceń zwarciowych Połączenie dwóch lub więcej punktów systemu elektroenergetycznego o różnych napięciach nieprzewidziane w normalnym stanie pracy nazywamy zwarciem. Połączenie to może nastąpić poprzez łuk elektryczny lub przewodnik o bardzo małej impedancji. Pod pojęciem zwarcia w sieci rozumie się, więc elektromagnetyczny, przejściowy proces, powstający w wyniku nagłego zmniejszenia impedancji między przewodami fazowymi, ew. między fazą a przewodem zerowym lub ochronnym. Zwarcie powstaje w wyniku uszkodzenia lub zniszczenia izolacji oddzielającej różne punkty układu elektroenergetycznego między sobą oraz ziemią. Powodem tego rodzaju zakłóceń mogą być pomyłki łączeniowe, długotrwałe przeciążenia, przepięcia atmosferyczne i łączeniowe oraz, uszkodzenie mechaniczne izolacji, uszkodzenie kabla w trakcie robót ziemnych, naturalne uszkodzenie izolacji przez wilgoć etc. W wyniku zwarcia powodującego zmniejszenie impedancji następuje chwilowy wzrost wartości prądu. Prąd zwarciowy osiąga wartości w zakresie od tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy amperów i jego skutki dynamiczne i termiczne zagrażają wszystkim elementom instalacji oraz układu zasilającego, przez które prąd ten płynie. Zwarcia można klasyfikować wg różnych kryteriów, np. liczby zwartych punktów, liczby zwartych faz systemu, położenia zwarcia względem konkretnego elementu systemu, istnienia w trakcie zwarcia połączenia z ziemią itp. W zależności od sposobu obciążania w trakcie zwarcia poszczególnych przewodów układu trójfazowego (ew. jego źródła) rozróżnia się: zwarcia symetryczne (trójfazowe, ew. trójfazowe z ziemią) oraz zwarcia niesymetryczne (dwufazowe, dwufazowe z ziemią, jednofazowe). Obrazują to rysunki. trójfazowe zwarcie dwufazowe zwarcie dwufazowe zwarcie jednofazowe zwarcie symetryczne niesymetryczne z ziemią z ziemią Duże znaczenie z punktu widzenia obliczeń sieci elektrycznych ma trójfazowe zwarcie symetryczne, w trakcie, którego powstaje największy prąd zwarciowy oraz jednofazowe zwarcie doziemne z dużą impedancją pętli zwarciowej, gdzie dzięki niskiemu prądowi zwarciowemu czas do momentu odłączenia zakłócenia może być bardzo długi i przez ten okres na elementach nie będących pod napięciem obecne jest napięcie niebezpieczne. Zwarcia trójfazowe stanowią jedynie ok. 5% wszystkich zwarć. Ponieważ prądy zwarciowe przy takich zwarciach są na ogół największe, dlatego przekroje przewodów i parametry aparatów elektrycznych dobiera się i sprawdza na warunki zwarciowe występujące przy zwarciach trójfazowych. 3.2 Przebieg prądu zwarciowego Zwarcie jest związane z nagłą zmianą parametrów obwodu elektrycznego, a przede wszystkim, z wielokrotnym zmniejszeniem się impedancji obwodu zewnętrznego względem źródeł energii. Konsekwencją nagłego skoku impedancji przy zwarciu jest proces przejściowy. W wyniku PAJĄK Podręcznik użytkownika 23

24 wysokiego prądu zwarciowego w układzie przewodzącym prąd elektryczny następuje naruszenie równowagi między polem magnetycznym a elektrycznym i w kolejny stan równowagi układ wchodzi poprzez przejściowe składowe prądu i napięcia. Przebieg czasowy prądu zwarciowego uzależniony jest od momentu powstania zakłócenia powodującego zwarcie. Przebieg ten może wykazywać niesymetryczność wobec osi czasu, w obecności składowej stałej. Prąd zwarciowy obrazuje poniższy rysunek. Przebieg prądu zwarciowego: I km wartość udarowa prądu zwarciowego i k wartość chwilowa prądu zwarciowego iss (i a ) składowa nieokresowa prądu zwarciowego I km udarowy prąd zwarciowy. (i a ) 1. W celu doboru parametrów urządzeń elektrycznych i zapewnienia wymagań ochrony, dla prądu zwarciowego zdefiniowane są następujące wartości charakterystyczne, oznaczone symbolami. I k I km (i p ) I tr I ke I k Początkowy prąd zwarciowy: tj. wartość skuteczna składowej okresowej prądu zwarciowego, w momencie powstania zwarcia. Udarowy prąd zwarciowy: tj. pierwsza amplituda (wartość szczytowa) niesymetrycznego prądu zwarciowego ze składową nieokresową. Stanowi on kryterium decydujące podczas kontroli obciążenia dynamicznego urządzeń w sieci. Uwaga: w przepisach najnowszych dla I km stosowany jest symbol i p (wg IEC). Prąd wyłączeniowy symetryczny i jego składowa nieokresowa i atr (i dc ). Stanowi on kryterium kontroli wymiarowania włączników i wyłączników ochronnych. Prąd zwarciowy cieplny: tj. prąd zastępczy o stałej wartości skutecznej, który w czasie trwania zwarcia t k wydzieli w torze prądowym taką samą ilość ciepła jak prąd zwarciowy o rzeczywistym przebiegu. Uwaga: w przepisach najnowszych dla I ke stosowany jest symbol I th (wg IEC). Ustalony prąd zwarciowy: tj. wartość skuteczna prądu zwarciowego (symetrycznego) po wygaśnięciu wszystkich składowych przejściowych. W zwarciach pod względem elektrycznym odległych (większość spotykanych w praktyce przypadków) odpowiada on początkowemu prądowi zwarciowemu I k. W zwarciach pod względem elektrycznym bliskich, tj. w pobliżu źródeł z dużymi generatorami synchronicznymi, I k < I k ze względu na wpływ rosnącej reaktancji wewnętrznej urządzenia synchronicznego w trakcie okresu zwarcia. 3.3 Konfiguracja sieci W praktyce spotykamy różne konfiguracje sieci, o różnych wymogach w stosunku do kolejności obliczeń. Ogólnie rozróżnia się następujące typy sieci: PAJĄK Podręcznik użytkownika 24

25 linia magistralna z zasilaniem jednostronnym sieć promieniowa sieć pierścieniowa sieć mieszana, z dużą ilością węzłów (z wieloma węzłami) W przypadku sieci zasilanej jednostronnie lub sieci promieniowej, do obliczenia prądów zwarciowych wystarczającymi są proste metody obliczeniowe oraz proste środki obliczeniowe. Do efektywnego rozwiązania sieci przestrzennej należy stosować komputer. Zaletą programu PAJĄK jest możliwość dokonania obliczeń sieci przestrzennych przy praktycznie dowolnym wprowadzaniem źródeł, linii i obciążeń. 3.4 Obliczanie prądów zwarciowych Analiza ilościowa zjawisk towarzyszących zwarciom jest złożona i wymaga tworzenia opisu matematycznego elektromagnetycznych stanów nieustalonych zachodzących w maszynach elektrycznych. Opracowanie uproszczonych metod prowadzenia obliczeń zwarciowych było spowodowane koniecznością uwzględniania wartości prądów zwarciowych i innych związanych z nimi wielkości przy podejmowaniu codziennej praktyce eksploatacyjnej i projektowej. Obliczania wykonywane przez system PAJĄK oparte są na normie PN-EN :2002. W obliczeniach można wykorzystać wartości względne (procentowe) impedancji lub wartości rzeczywiste. Kolejność obliczeń z wykorzystaniem wartości rzeczywistych jest następująca: 1. Sieć, dla której należy określić warunki zwarcia, należy ująć w formie schematu wyjściowego, w którym ujęte zostaną wszystkie stany eksploatacyjne. 2. Należy oznaczyć miejsca dokonywania obliczeń warunków zwarcia. 3. Określić (obliczyć) impedancje poszczególnych elementów układu. Impedancje poszczególnych elementów układu należy następnie przeliczyć na napięcie odniesienia, zwykle odpowiadające napięciu znamionowemu w miejscu zwarcia. Napięcie odniesienia jest dla całego układu jednolite. 4. Celem dokonania obliczeń zwarć symetrycznych (trójfazowych) koniecznym jest wyznaczenie składowych zgodnych impedancji, zaś celem obliczenia zwarć niesymetrycznych (dwufazowych, jednofazowych) należy znać także składowe przeciwne oraz składowe zerowe impedancji elementów układu elektrycznego. 5. Opracować schemat zastępczy dla układu składowych zgodnych, przeciwnych i zerowych. 6. Za pomocą metod obliczeniowych w przypadku sieci o prostej konfiguracji przez stopniowe upraszczanie, w przypadku sieci skomplikowanej z kilkoma węzłami z zastosowaniem komputera wyznaczyć w określonym miejscu zwarcia końcową impedancję zwarciową. PAJĄK Podręcznik użytkownika 25

26 7. Obliczyć prąd zwarciowy jako prąd równoważnego źródła napięcia i impedancji zwarciowej. Miejsce zwarcia F (ang. Fault= zakłócenie I k Dla użytkowników interesujących się szczegółowo obliczeniami stosowanymi w algorytmach programu PAJĄK podajemy następujące stosunki: Impedancję obliczeniową dla: Części zasilającej (prostokąt zakreskowany): Transformatora: Linii kablowej: Z Z Z Qt T L R R T R L Qt jx jx jx T L Qt oblicza się z mocy zwarciowej w węźle zasilającym oblicza się z napięcia zwarcia i ze strat zwarciowych transformatora oblicza się z wartości katalogowych oporności i indukcyjności kabla Impedancja zwarciowa: Z k R jx gdzie: Rk RQt RT RL k Impedancje obliczeniowe posiadają charakter kompleksowy (zawierają składową rzeczywistą i urojoną) i w trakcie obliczeń postępujemy z nimi według zasad dotyczących liczb zespolonych. Wartość bezwzględna impedancji zwarciowej: Początkowy prąd zwarciowy podczas zwarcia trójfazowego: cu. n przy czym jest napięciem źródła zastępczego; c jest współczynnikiem 3 dobieranym w zależności od napięcia znamionowego sieci, w której rozważa się zwarcie oraz od tego czy rozpatrywane jest maksymalny czy minimalny prąd zwarcia. ( wg PN-EN :2002). W przypadku zwarć jednofazowych i dwufazowych sytuacja nieco komplikuje się, gdyż w obliczeniach należy ująć składową impedancji zgodną Z (1), przeciwną Z (2) i zerową Z (0). Z k k R 2 k X X 2 k I '' k k X Qt cu. n 3Z X k T X L Definicja składowej zgodnej impedancji zwarciowej: Z (1) =U (1) /I (1) Definicja składowej Przeciwnej impedancji zwarciowej: Z (2) U (2) I (2) Definicja składowej zerowej impedancji zwarciowej: Z (0) = U (0) / I (0) PAJĄK Podręcznik użytkownika 26

27 W praktyce obowiązuje: Z (1), = Z (2), czyli początkowy prąd przy zwarciu jednofazowym (mający wpływ dla obliczenia czasu odłączenia zwarcia) określony jest następująco: I '' k c 2 Z 3 U (1) n Z (0) Impedancję pętli zwarciowej (dla potrzeb PN-HD : 2009) można obliczyć ze wzoru: Z s = (2 Z (1) + Z (0) ) / 3 Ze względu na to, że program PAJĄK dokonuje bezpośredniego obliczenia czasu wyłączenia użytkownik nie musi dokonywać obliczenia impedancji. Obliczone impedancje Z (0), Z (1) i Z s można ująć w formie wartości bezwzględnych lub liczb zespolonych. Uwaga: Pracownicy często domagają się zobrazowania impedancji Z s w formie jednej liczby. Wbrew pewnym różnicom w interpretowaniu wartości stwierdzonych na drodze pomiarów (zwykle, bowiem nie mierzy się impedancji, lecz opór czynny pętli - patrz R s, co jest pod względem błędu pomiarowego uproszczeniem możliwym do przyjęcia), wyniki porównać można z wartościami Z s obliczonymi przez program Pająk. 3.5 Kolejności obliczeń Program PAJĄK opracowano w celu dokonywania obliczeń sieci, z siecią energetyczną o skomplikowanej konfiguracji i dużą ilością węzłów włącznie. Sieć można poddać analizie w normalnych stanach eksploatacji, a także podczas zakłóceń spowodowanych zwarciem. Obliczenie realizowane jest za pomocą metod macierzowych, czyli przez opracowanie macierzy admitancyjnej dla wykreślonej konfiguracji sieci i przez jej inwersję do macierzy impedancyjnej. Z uzyskanych impedancji, za pomocą odpowiednich obliczeń wyszczególnionych w normie PN-EN :2002, wyznacza się wartości charakterystyczne prądów zwarciowych, czyli początkowy prąd I k, udarowy prąd zwarciowy I km (i p ), prąd wyłączeniowy I tr oraz cieplny prąd zastępczy I ke (I th ). Wyświetlany jest przebieg prądu zwarciowego obliczony na drodze rozwiązania równań różniczkowych. W trakcie obliczeń ciągle pracuje się z całkowicie opracowanym schematem sieci energetycznej, na którym można w formie graficznej, w każdym momencie obliczania kształtować różne układy konfiguracyjne sieci, np. zmiany źródeł i obciążeń przez przyłączanie lub odłączanie odbiorów itp. 3.6 Dobór przekroju przewodów i kabli ze względu na wytrzymałość zwarciową Przewody elektryczne powinny być tak zwymiarowane, aby wytrzymać prąd zwarciowy, który może wystąpić w linii. Jest to prąd powstający w wyniku zwarcia na początku linii, czyli uwzględniana jest jej minimalna oporność elektryczna. Na te maksymalne prądy zwarciowe, różniące się w zależności od tego, w jakim punkcie sieci są one obliczane, sprawdzane są linie oraz urządzenia. Oprócz tego należy sprawdzić, czy urządzenia zabezpieczające zdolne są do zadziałania nawet przy minimalnych, powstających w obwodzie prądach zwarciowych. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na to: że funkcjonowanie urządzeń zabezpieczających zależne jest od powstałego prądu zwarciowego. Zbyt mały prąd zwarciowy nie spowoduje zadziałania urządzenia zabezpieczającego; PAJĄK Podręcznik użytkownika 27

28 że nawet te małe, jednak występujące przez dłuższy czas prądy zwarciowe mogą uszkodzić urządzenia, przewody, kable oraz odbiory elektryczne podłączone do obwodu, w którym wystąpiło zwarcie. W bazie danych programu PAJĄK dla każdego kabla podana jest wartość prądu znamionowego 0,1-sekundowego, czyli I cw(0,1 s). Jest to wielkość prądu zwarciowego, który może płynąć kablem przez 0,1 s bez jego nagrzania do temperatury przekraczającej temperaturę dopuszczalną krótkotrwale przy zwarciu. Dlaczego wartość ta określana jest dla czasu zwarcia wynoszącego 0,1 s? Jest to, bowiem czas maksymalny, ujęty w normach produkcyjnych dla wyłączników (np. PN EN ), w którym wyłączniki muszą dokonać odłączenia miejsca zwarcia, czyli jest to także najdłuższy czas przepływu zakładanego prądu zwarciowego kablem. Zwykle jednak okresy trwania zwarcia są krótsze. Normalnie stosowane wyłączniki wyłączają zwarcie znacznie wcześniej niż po 0,1 s (małe wyłączniki instalacyjne w ciągu kilku milisekund, wyłączniki mocy w ciągu kilkudziesięciu milisekund). Podana wielkość wynika z założenia, że całe ciepło powstające przy przepływie prądu zwarciowego absorbowane jest przez przewód, który się w ten sposób nagrzewa. Założenie to jest właściwe, dlatego, że w krótkim okresie przepływu prądu zwarciowego nie dojdzie do odprowadzenia ciepła do otoczenia. W każdym jednak przypadku błąd powstały w wyniku zaniedbania odprowadzenia ciepła do otoczenia jest związany z bezpieczeństwem. W warunkach rzeczywistych skuteczna wartość prądu byłaby niewiele wyższa od prądu obliczonego. W programie początkowy prąd zwarcia I k przelicza się na równoważny prąd nagrzewania przewodu dla 0,1 s I ke(0.1s). Jest to prąd, który przepływałby przewodem przez czas 0,1 s i którego efekty byłyby takie jak efekty rzeczywistego prądu zwarciowego, przepływającego przez przewód w czasie t v (od początku zwarcia do momentu wyłączenia). Prąd ten porównywany jest do I cw(0,1s) i jego wartość musi być mniejsza od I cw(0,1s)., czyli I ke(0.1s) I cw(0,1s). Wartość I cw dla czasu 0,1s można łatwo obliczyć znając rodzaj materiału i przekroju przewodu. Uwaga: Z ust PN-IEC wynika stosunek: I 2 t = k 2 S 2, gdzie I jest skuteczną wartością prądu zwarciowego (tj. I k ), S jest przekrojem rdzenia kabla w [mm 2 ] i k jest stałą zależną od materiału przewodu oraz od jego izolacji. Z powyższego stosunku wyprowadzić można I cw(0,1 s), podstawiając na miejsce czasu t wartość 0,1 s. Wynika stąd nierówność: I k 2 T tr I cw 2 0, Dobór urządzeń zabezpieczających z uwagi na zwarcie W przypadku zwarcia należy sprawdzić czy urządzenia zabezpieczające wytrzymają maksymalne prądy zwarciowe, jak również sprawdzić ich zachowanie przy minimalnych prądach zwarciowych, (czy takie zwarcie spowoduje zadziałanie urządzeń). Szczegółowe informacje dotyczące zabezpieczeń zawiera rozdział Właściwości urządzeń zabezpieczających (część I, rozdz. 5). Sprawdzenie ze względu na maksymalne prądy zwarciowe. Urządzenia przyłączone do obwodu, w którym wystąpiło zwarcie, muszą zwarcie to wytrzymać. W przypadku wyłączników ważnym jest to, by na prąd ten odpowiednio zareagowały. Z drugiej zaś strony ważnym jest, by zdolne były do wyłączenia zwarcia. Z tego powodu urządzenia sprawdzane są na przepływ prądu zwarciowego. W przypadku małych wyłączników instalacyjnych (MCB) wprowadzany jest jeden parametr znamionowa zdolność wyłączania I cn, dla wyłączników mocy wprowadzane są dwie zdolności wyłączania, a mianowicie znamionowa graniczna zdolność wyłączania I cu oraz znamionowa \ eksploatacyjna zdolność wyłączania I cs. W pierwszym wypadku, gwarantowane jest wytrzymanie przez wyłącznik przepływu prądu zwarciowego I cu oraz jego wyłączenie. Nie jest jednak zagwarantowane, że wyłącznik prąd taki wyłączy po raz drugi. Odnośnie prądu I cs, zagwarantowane jest to, że wyłącznik nie tylko wyłączony, lecz także po takim PAJĄK Podręcznik użytkownika 28

29 wyłączeniu może ponownie zadziałać, spełniając jednocześnie wszystkie wymagane parametry. Zatem nie zachodzi konieczność jego wymiany. Wyłączający prąd zwarciowy I tr, czyli prąd zwarciowy w momencie wyłączenia, składający się ze składowej okresowej I k oraz składowej nieokresowej I a (I ss ), porównywany jest do wartości I cu i I cs wyłącznika ochronnego lub do wartości I cn bezpiecznika (do jego znamionowej zdolności wyłączania). Prąd zwarciowy I tr musi być niższy od I cu. Jeżeli jednak zachodzi konieczność, by wyłącznik po zwarciu dalej pełnił swoją funkcję, prąd zwarciowy I tr nie może przekroczyć I cs. Jeżeli obwód chroniony jest przez bezpiecznik, brany jest pod uwagę I tr o wartości równej udarowemu prądowi zwarciowemu I km (i p ), gdyż do przerwania prądu zwarciowego dochodzi już w połowie pierwszej fali jego przebiegu. Czyli przy ochronie za pomocą bezpiecznika musi być spełniony warunek, że I km (i p ) w obwodzie nie może przekroczyć I cn bezpiecznika. Sprawdzenie ze względu na minimalne prądy zwarciowe - ochrona przy uszkodzeniu (ochrona przed dotykiem pośrednim) Do najszerzej stosowanych sposobów ochrony przy uszkodzeniu należy ochrona przez samoczynne odłączenie źródła. W przypadku zwarcia (przebicie izolacji między elementem pod napięciem, a obudową) urządzenie zabezpieczające odłącza obwód. Wersja 2.9 programu PAJĄK pozwala na stosowanie ochrony przez samoczynne wyłączenie zasilania we wszystkich, zwykle stosowanych sieciach niskiego napięcia, czyli w sieciach TN, TT i IT. Warunki dla ochrony w sieciach TT, TN i IT podaje norma PN-HD : Ochrona dla zapewniania bezpieczeństwa - ochrona przeciwporażeniowa. Ze względu na to, że chodzi o powszechnie znane informacje, podajemy tylko najważniejsze fakty; Sieci TN są najbardziej rozpowszechnione, z tego powodu ich właściwości opisane są bardziej szczegółowo. Układ sieci TN ma jeden punkt bezpośrednio uziemiony, a części przewodzące dostępne instalacji są przyłączone do tego punktu za pomocą przewodów ochronnych. W zależności od związku przewodu neutralnego z przewodem ochronnym, wyróżnia się następujące układy sieci: Układ TN-S: w całym układzie sieci jest stosowany oddzielny przewód ochronny; Układ TN-C-S: w części układu sieci funkcję przewodu neutralnego i przewodu ochronnego pełni jeden wspólny przewód; Układ TN-C: w całym układzie sieci funkcję przewodu neutralnego i przewodu ochronnego pełni jeden wspólny przewód; Podstawowe kryteria skutecznego samoczynnego wyłączenia zasilana to w przypadku zwarcia pomiędzy przewodem fazowym, a przewodem ochronnym lub częścią przewodząca dostępną, impedancja powstałej pętli zwarciowej, która powinna umożliwić przepływ prądu zwarciowego I k o wartości większej od wartości prądu I a powodującego samoczynne zadziałanie urządzenia wyłączającego. Dla zapewnienia funkcjonowania tego typu ochrony, wszystkie części przewodzące dostępne instalacji powinny być przyłączone do uziemionego punktu sieci zasilającej za pomocą uziemionych przewodów ochronnych PE (patrz rysunek). Dla zapewnienia niezawodnej funkcji ochrony i wyłączenia w odpowiednio krótkim okresie czasu, wartość prądu zakłóceniowego musi PAJĄK Podręcznik użytkownika 29

30 przekraczać minimalny prąd konieczny do zadziałania urządzenia zabezpieczającego. Termin w odpowiednio krótkim okresie czasu oznacza, że jest to minimalny okres czasu dla bezpiecznego kontaktu człowieka z częścią przewodzącą, na której wystąpiło napięcie w skutek awarii. Stwierdzono, że w trakcie zakłócenia w prawidłowo uziemionych sieciach TN o napięciu fazowym 230 V na częściach bez napięcia obecne jest napięcie maksymalne o wartości 90 V, które nie zagraża zdrowiu człowieka przez okres 0,45 s. Dlatego (zgodnie z PN-HD : 2009) dla konwencjonalnych obwodów odbiorczych do 32A, gdzie Uo = 230V obowiązuje maksymalny czas wyłączenia wynoszący 0,4 s. Dla rozdzielczych i odbiorczych powyżej 32A, maksymalny czas wyłączenia wynosi nawet 5s. Dopuszczalne napięcie dotykowe rażeniowe U L przy czasach wyłączania do 0,4 s i 5 s wynosi 50 V. W pomieszczeniach szczególnie zagrożonych oraz w przypadkach wyjątkowych (np. służba zdrowia) wartość maksymalna U L wynosi 25 V. W takich przypadkach jako urządzenie wyłączające (element uzupełniający) stosuje się wyłączniki różnicowoprądowe wysokoczułe o I n 30mA. Ponadto (zgodnie z PN-HD :2009) w obwodach odbiorczych z gniazdami wtyczkowych o prądzie znamionowym nie przekraczającym 20A a.c przeznaczonych do powszechnego użytku, oraz obwodach odbiorczych przeznaczonych do zasilania urządzeń ruchomych o prądzie znamionowym nie przekraczającym 32A, użytkowanych na zewnątrz należy zastosować ochronę uzupełniającą w postaci wysokoczułych wyłączników różnicowoprądowych. W przypadku zwarcia między przewodem fazowym i przewodem ochronnym lub częścią przewodzącą dostępną w jakimkolwiek miejscu instalacji prąd zwarciowy w obwodzie, w skład, którego wchodzi źródło, przewód fazowy do miejsca usterki oraz przewód ochronny z miejsca usterki do źródła (w tzw. pętli zwarciowej) musi przekraczać wartość minimalnego prądu zwarciowego (w PN-HD :2009 oznaczonego symbolem I a ), zapewniającego samoczynne wyłączenie zasilania w określonym czasie. Stąd wynika znany warunek dla impedancji pętli zwarcia Z s : Z s U o /I a gdzie: Z s U o I a impedancja pętli zwarcia obejmująca źródło zasilania, przewód czynny aż do punktu zwarcia i przewód ochronny między punktem zwarcia i źródłem [] wartość skuteczna napięcia znamionowego prądu przemiennego względem ziemi (napięcie fazowe) [V] prąd powodujący samoczynne zadziałanie urządzenia wyłączającego w czasie zależnym od napięcia znamionowego U 0 [A] Maksymalne czasy wyłączania w sieci TN są dużo dłuższe niż te w sieci TT gdzie jako urządzenie zabezpieczające stosuje się wyłączniki samoczynne lub bezpieczniki. Z warunków dla samoczynnego zadziałania urządzenia wyłączającego oraz prądu zwarciowego w instalacjach rzeczywistych wynika, że brana jest pod uwagę impedancja w temperaturze eksploatacyjnej, (czyli wyższa od impedancji w stanie bezprądowym) oraz, że napięcie fazowe pod wpływem prądu zwarciowego obniża się. Warunki te (wyszczególnione w PN-HD :2009 i PN-HD :2008) włącznie ze wzorem obliczającym impedancje pętli zwarcia w temperaturze 20 0 C, uwzględniają możliwy wzrost temperatury przewodu/kabla w związku z zaistniałym uszkodzeniem: 2U 0 Z s 3 I a Po podstawieniu odpowiednich danych otrzymujemy informację, czy obwód jest odpowiedni nawet w najbardziej niekorzystnych warunkach awaryjnych. Program oblicza bezpośrednio czas PAJĄK Podręcznik użytkownika 30

31 wyłączania, czyli nie ma konieczności zajmowania się obliczaniem impedancji (szczegóły patrz także część I, rozdz. 14.5). Na rysunkach pokazano, że punkt wyznaczony przez współrzędne obliczonego prądu zwarciowego i nastawionego czasu wyłączenia musi znajdować się po prawej stronie względem charakterystyki bezpiecznika lub wyłącznika ochronnego od prawej linii granicznej charakterystyki wyłączania (ew. musi znajdować się powyżej tej charakterystyki). czas bezpiecznik czas wyłącznik t 0 t 1 A B strefa niezawodnego wyłączania t 0 A strefa niezawodnego wyłączania prąd t 1 B prąd I p Ochrona za pomocą bezpieczników I m I p Ochrona za pomocą wyłączników ochronnych Sieć TT układ sieci TT ma jeden punkt bezpośrednio uziemiony, a części przewodzące dostępne instalacji są połączone do uziomu niezależnego elektrycznie od uziomu układu sieci. W razie powstania zwarcia doziemnego (zwarcie pomiędzy fazą a obudową odbiornika), prąd zakłóceniowy I F przepływa przez ziemię do źródła i jego wielkość zależna jest od rezystancji uziemienia odbiornika (R A ) oraz uziemienia źródła (R B ). Do momentu odłączenia przez czas zakłócenia, na częściach przewodzących dostępnych pojawia się napięcie, do którego wartość nie może przekroczyć wartości napięcia dotykowego rażeniowego dopuszczalnego długotrwale U L (50 lub 25 V). Te wymagania powodują, że praktycznie jedynym urządzeniem mogącym zapewnić ochronę w przypadku uszkodzenia izolacji i zwarcia do części przewodzącej dostępnej w sieci TT jest wyłącznik różnicowo-prądowy. PAJĄK Podręcznik użytkownika 31

32 Dla wyłącznika różnicowoprądowego należy spełnić warunek: R A U L / I n gdzie: R A U L I n suma rezystancji uziemienia uziomu i przewodu ochronnego części przewodzących dostępnych [], napięcie graniczne dopuszczalne [V], znamionowy prąd wyzwalający wyłącznika różnicowoprądowego [A]. W przypadku gdy R A nie jest znane może zostać zastąpione przez Z S (impedancje pętli zwarcia). Aby odłączenie zasilania nastąpiło w odpowiednio krótkim okresie czasu, prąd powodujący zadziałanie urządzenia zabezpieczającego musi mieć wielokrotnie większą wartość niż IΔn (prąd różnicowy urządzenia). Wartość 5IΔn jest wartością typową, która powoduje bezproblemowe spełnienie warunku dla rezystancji obciążenia RA UL / (5IΔn). W sytuacjach gdy konwencjonalne urządzenie odbiorcze jest małej mocy, możliwe jest stosowanie bezpieczników czy wyłączników nadprądowych. Zabezpieczenia te podlegają innym warunkom niż wyłączniki różnicowoprądowe. Podobnie jak przy automatycznym wyłączaniu w sieci TN, warunek ten oparty jest na koncepcji pętli prądowej, która jest zamykana przez prąd zwarciowy w momencie wystąpienia uszkodzenia (zwarcie pomiędzy fazą i częścią przewodzącą dostępną). Prąd ten musi zostać wyłączony na tyle szybko, aby napięcie na części przewodzącej dostępnej, które w sieci TT może osiągnąć nawet napięcie fazowe, zostało wyłączone w odpowiednim czasie. Warunek ten można sformułować podobnie do warunku automatycznego wyłączania w sieci TN: Zs Uo/Ia gdzie: Zs Uo Ia impedancja pętli zwarcia[ω] napięcie fazowe[v] prąd zadziałania (w wymaganym czasie) urządzenia zabezpieczającego [A] Oprócz źródła zasilania, przewodu czynnego, przewodu ochronnego, pętla zwarciowa zawiera również rezystancje uziemienia części przewodzących dostępnych oraz rezystancję uziemienia punktu neutralnego sieci. Przy uproszczonych obliczeniach powinno się wziąć pod uwagę rezystancję tych połączeń z odpowiednią rezerwą. Jednakże, prąd zadziałania urządzenia zabezpieczającego w sieci TT nie jest taki sam jak w sieci TN. Biorąc pod uwagę fakt, że uszkodzenie w sieci TT objawia się o wiele większym napięciem na części przewodzącej dostępnej niż w sieci TN, wymagane czasy wyłączania zasilania dla sieci TT są dużo krótsze niż w sieci TN. Dla Uo = 230V jest to 0.2s w przypadku konwencjonalnych obwodów odbiorczych do 32A włącznie, oraz 1s w przypadku obwodów rozdzielczych i odbiorczych powyżej 32A. W przeciwieństwie do sieci TN zwiększenie impedancji pętli zwarcia, na skutek termicznego działania prądu zwarciowego, nie jest brane pod uwagę ponieważ rezystancja przewodów występuje w sieci TT tylko w pomijalnej części impedancji pętli zwarcia. Uwaga: Im wyłącznik jest bardziej czuły, tzn. reagujący na mniejszy prąd doziemny, tym rezystancja uziemienia może być większa. Koszt wykonania uziemienia może być wtedy również niższy. PAJĄK Podręcznik użytkownika 32

33 Sieci IT Układ sieci IT ma wszystkie części czynne odizolowane od ziemi (lub gdy punkt neutralny albo inna część czynna jest uziemiona poprzez dużą impedancję), a części przewodzące dostępne instalacji elektrycznej są uziemione niezależnie od siebie albo wspólnie. W układach sieci IT prąd pojedynczego doziemienia jest bardzo mały, dlatego układ ten jest stosowany wtedy, gdy ze względu na odbiorniki w całej instalacji lub niektórych jej obwodach konieczne jest utrzymanie zasilania przez określony czas także w razie awarii, która w sieciach TN i TT spowodowałaby zadziałanie urządzenia zabezpieczającego. Ochronę elementów bez napięcia, podobnie jak w sieci TT, zapewnia podłączenie nie będących pod napięciem części odbiornika do uziemienia. Sieć IT ma tę właściwość, że przy powstaniu pojedynczego doziemienia nie zadziałają urządzenia zabezpieczające, gdyż prąd uszkodzenia ogranicza się tylko do prądów upływowych i pojemnościowych instalacji. W takiej sytuacji można sieć, w której wystąpiło pojedyncze zwarcie traktować jak sieć TN lub TT (zależnie od zakresu i wykonania uziomu odbiorników). Możliwe jest zastosowanie samoczynnego wyłączenia zasilania nawet przy pojedynczych doziemieniach. Można to zrealizować przez zastosowanie urządzeń do kontroli stanu izolacji lub wyłączników różnicowoprądowych. Pojawienie się w układzie sieciowym IT doziemienia podwójnego zwiększa zagrożenie porażeniowe, gdyż prąd podwójnego uszkodzenia jest znacznie większy od prądu pojedynczego uszkodzenia doziemnego. Wielkość prądu uszkodzeniowego w trakcie podwójnego doziemienia jest określona przez wielkość impedancji pętli zwarcia. Wymieniony stan można traktować jak pewną analogię sieci TN, oczywiście z tą różnicą, że usterka pierwsza i druga w przypadku najbardziej niekorzystnym wystąpić może w najodleglejszych miejscach instalacji i z tego powodu należy przyjąć podwójną długość instalacji (patrz 2 w mianowniku). Dla sieci IT gdy nie jest stosowany przewód neutralny obowiązuje: U Z s 2 I a Dla sieci IT gdy jest stosowany przewód neutralny obowiązuje: Z s U 0 / 2x I a gdzie: Z s Z s U 0 U I a impedancja pętli zwarciowej obejmująca przewód fazowy i ochronny obwodu, impedancja pętli zwarcia obejmująca przewód neutralny i przewód ochronny obwodu, napięcie znamionowe między fazą i punktem neutralnym, napięcie nominalne międzyfazowe, prąd powodujący samoczynne zadziałanie urządzenia ochronnego, w określonym czasie (dla 230/400 V, czas wyłączania w sieci bez przewodu neutralnego wynosi 0,4 s, zaś w sieci z przewodem neutralnym czas ten wynosi 0,8 s). W miejscach szczególnie niebezpiecznych stosowane są krótsze czasy wyłączania. PAJĄK Podręcznik użytkownika 33

34 Jeżeli części przewodzące dostępne w sieci IT są uziemione indywidualnie lub grupowo, to dla wyłączników różnicowoprądowych oraz wyłączników nadprądowych obowiązuje poniższy warunek dla samoczynnego wyłączenia zasilania: RA UL / Ia gdzie: RA UL Ia rezystancja uziemienia części przewodzących dostępnych[ω], napięcie graniczne dopuszczalne [V], prąd zapewniający samoczynne zadziałanie urządzenia ochronnego[a]. Sieci IT, ze względu na właściwości instalowane są w szczególnie trudnych warunkach, w zakładach o eksploatacji ciągłej (kopalniach, hutach itp.), w których jednocześnie pracuje się z napięciem 500 V. Szczególnym rodzajem sieci IT, instalowanym w placówkach służby zdrowia jest izolowany system zasilania (ZIS), który spotyka się w szczególności na salach operacyjnych (napięcie 230 V). Wymagania dotyczące ZIS ujęte są w oddzielnych normach. Cechą specjalną ZIS jest to, że do kształtowania układu izolowanego stosowane są specjalne, ochronne transformatory separacyjne, które muszą spełniać wymogi normy VDE 0107 (w bazie danych oferta firmy Eaton Moeller) i których uzwojenie pierwotne podłączone jest do sieci TN. Składowe wejściowe impedancji dla transformatora separacyjnego (przekładnia zwykle 230 V / 230 V) można w sposób prosty uzyskać bezpośrednio z sieci TN, w określonym punkcie podłączenia. PAJĄK Podręcznik użytkownika 34

35 Rodzaj instalacji elektroenergetycznej przy zasilaniu bezpośrednio z sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym 1kV i niższym wyprowadzonych bezpośrednio z głównej rozdzielnicy stacji transformatorowej użytkowanej w obiekcie budowlanym przy zasilaniu z wewnętrznych linii zasilających przy zasilaniu bezpośrednio z sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym 1kV i niższym przy zasilaniu bezpośrednio z głównych rozdzielnic transformatorowych lub innych źródeł energii 4. Spadki napięcia, rozpływ mocy, wybiórczość 4.1 Dobór przekroju ze względu na dopuszczalny spadek napięcia Przez każdy obwód odbiorczy, do którego przyłączone są odbiorniki energii elektrycznej lub gniazdka płynie prąd elektryczny. Jego przepływ powoduje spadki napięcia w liniach, czyli napięcie doprowadzone do odbiornika nie jest równe napięciu na zaciskach źródła, jest ono niższe. Dla poszczególnych części sieci rozprowadzającej prąd elektryczny wyznaczone są różne spadki napięcia. Ustalając spadek napięcia na odcinku od źródła do miejsca odbioru można bazować na przepisach pozwalających na odchyłki napięcia w granicach 10%. W instalacjach elektrycznych w wielu przypadkach ostrzejsze warunki przy doborze przekroju przewodów stawia kryterium nieprzekroczenia dopuszczalnego spadku napięcia. Wartości dopuszczalnych spadków napięcia określały odpowiednie przepisy lub wytyczne projektowe. I tak w odniesieniu do instalacji nieprzemysłowych wymagania odnośnie do dopuszczalnych spadków napięcia w poszczególnych elementach instalacji elektrycznej (tzn. w wewnętrznych liniach zasilających i w instalacji odbiorczej) w warunkach normalnych określało zamieszczone w PBUE rozporządzenie MEiEA oraz MAGTiOŚ z 1977 r w sprawie warunków technicznych, jakim powinny podlegać instalacje elektroenergetyczne i urządzenia oświetlenia elektrycznego. Wymagania te przedstawiono w tabeli poniżej. Dopuszczalne spadki napięć w % dla wewnętrznych linii zasilających dla instalacji odbiorczych Lp Instalacje o napięciu znamionowym wyższym od 42V, wspólne dla 1 odbiorników oświetleniowych, grzejnych oraz siłowych Instalacje o napięciu znamionowym wyższym od 42V, wspólne lub 2 oddzielne dla odbiorników grzejnych oraz siłowych Instalacje o napięciu znamionowym 3 42V niższym 4 Instalacje oddzielne dla odbiorników oświetleniowych zgodnie z przepisami dotyczącymi oświetlenia elektrycznego PAJĄK Podręcznik użytkownika 35

36 Spadki napięć w instalacjach odbiorczych mogą być większe od wartości podanych w kol. 5, jeżeli nie są wykorzystane dopuszczalne spadki napięć w wewnętrznych liniach zasilających, podanych kol. 3 lub 4, z tym zastrzeżeniem, że suma spadków napięć w instalacjach odbiorczych i wewnętrznych liniach zasilających nie może przekroczyć sumy dopuszczalnych spadków podanych w tabeli. Dopuszczalne spadki napięć w instalacjach dla odbiorników oświetleniowych, według wyżej wymienionych Wytycznych przedstawiały się następująco: Rodzaj sieci Opis Dopuszczalne spadki napięć w % Sieci oświetlenia wnętrzowego Sieci oświetlenia zewnętrznego 1)W razie zasilania sieci oświetleniowej bezpośrednio z transformatora największy spadek napięcia od szyn dolnego napięcia transformatora do oprawy oświetleniowej nie powinien być większy niż... 2)W sieciach oświetleniowych budynków zasilanych napięciem do 1 kv bezpośrednio ze wspólnej sieci elektrycznej lub z sieci ogólnej w zakładzie przemysłowym największy spadek napięcia od złącza lub głównej rozdzielnicy w budynku do oprawy oświetleniowej nie powinien być większy niż... 3) W sieciach oświetleniowych o napięciu do 42V spadek napięcia nie powinien być większy niż... 4) W warunkach pracy zakłóceniowej odchylenie napięcia w miejscu przyłączenia oprawy oświetleniowej do obwodu nie powinno przekraczać wartości dopuszczalnych dla zastosowanych źródeł światła i nie powinno być większe od... 1) Dopuszczalne spadki napięcia należy przyjmować jak dla sieci oświetlenia wnętrzowego. 2) Zezwala się na czasowe stosowanie spadku napięcia % w sieciach oświetlenia zewnętrznego zasilanych bezpośrednio z transformatora do... pod warunkiem, że: a) odchylenie napięcia w miejscu przyłączenia oprawy oświetleniowej do obwodu nie będzie przekraczać wartości dopuszczalnych dla zastosowanych źródeł światła oraz b) w ciągu najbliższych 5 lat od rozpoczęcia inwestycji przewidziana jest budowa nowych stacji transformatorowych umożliwiających doprowadzenie sieci do stanu zapewniającego dopuszczalny spadek napięcia do... 5% 4%. 10% 12% 8% 5% PAJĄK Podręcznik użytkownika 36

37 W odniesieniu do sieci zakładów przemysłowych zasilanych z własnych stacji transformatorowych wartości dopuszczalnych spadków napięć dla odbiorników siłowych i oświetleniowych określały wskazówki projektowania, których zalecenia podano na rys. Zaznacza się, że w tym przypadku nie chodzi o spadek napięcia w poszczególnych odcinkach linii zasilającej, lecz o to, o ile może się napięcie obniżyć w stosunku do napięcia znamionowego. Na zaciskach transformatora może być obecne np. napięcie równe 110% napięcia znamionowego, zaś spadki napięcia na wyprowadzeniach zacisków mogą wynosić 15%, ewentualnie 13%. Czyli w tym przypadku projektant ma pewną swobodę w rozłożeniu spadków napięcia na odcinku od źródła do odbiornika. Podane na rysunku wartości dopuszczalnych spadków napięcia nie powinny być przekraczane przy przepływie prądów o wartości obliczeniowej w liniach zasilających odbiorniki w ruchu ciągłym. W czasie rozruchu silników dopuszcza się znacznie większe wartości spadków napięć, zależne od rodzaju rozruchu, wynoszące: 1) dla rozruchu lekkiego - 35%, 2) dla rozruchu ciężkiego i rzadkiego - 15%, 3) dla rozruchu ciężkiego i częstego - 10%. W instalacji zasilającej silniki wyznacza się spadek napięcia dla silników o największym prądzie rozruchowym w całym układzie zasilania, tj. od zacisków rozpatrywanego silnika do zacisków transformatora w stacji zasilającej. Z powyższego wynika, że po zsumowaniu wszystkich dopuszczalnych spadków napięcia (w sieci rozdzielczej oraz w instalacji odbiorczej można osiągnąć wartość graniczną niezbędna do prawidłowej pracy niektórych przyrządów i urządzeń (np. dla przekaźników i styczników wymagane jest napięcie o wartościach przekraczający 85% napięcia znamionowego a dla silników elektrycznych powyżej 90% napięcia znamionowego). Prawo Budowlane wprowadzone w 1995 r. spowodowało utratę ważności Rozporządzenia z 1977 r. Do czasu ustanowienia normy PN-IEC :2002 nie było regulacji prawnych odnośnie dopuszczalnych spadków napięcia w instalacjach. Wprowadzona w 2002 roku norma PN-IEC :2002 podała wstępną propozycję rozwiązania tego zagadnienia, polegającą na tym, że dla instalacji odbiorczych łączny spadek napięcia między złączem instalacji a urządzeniami odbiorczymi nie może przekroczyć 4% napięcia nominalnego (napięcia znamionowego) instalacji. Złączem instalacji elektrycznej w myśl definicji PAJĄK Podręcznik użytkownika 37

38 przedstawionej przez normę nazywany jest punkt połączenia instalacji odbiorczej z siecią rozdzielczą. Zalecenie to jest sprzeczne z wymogami cytowanego powyżej rozporządzenia. Norma PN-IEC :2002 nie określiła natomiast wymagań w odniesieniu do poszczególnych elementów instalacji, np. dla wewnętrznych linii zasilających, co nie jest bez znaczenia m.in. dla zapewnienia odpowiedniej jakości dostarczanej energii elektrycznej. Zagadnienie to znalazło rozwiązanie w opracowanych w 2002 r. Wytycznych dotyczących wymiarowania i wyposażania instalacji COSiW SEP 2002, zgodnie, z którymi dopuszczalny spadek napięcia w instalacji WLZ, tj. od złącza do dowolnego licznika energii elektrycznej powinien być zgodny z wartościami podanymi w tabeli poniżej. Wartości te są zgodne z zaleceniami przepisów niemieckich. Graniczne dopuszczalne spadki napięcia w wewnętrznych liniach zasilających w budynkach mieszkalnych wg ww. Wytycznych: Lp. Moc przesyłana linią WLZ [kva] ΔU wlz [%] do 100 od 100 do 250 od 250 do 400 powyżej 400 0,50 1,00 1,25 1,50 Użyteczną, nową funkcją programu PAJĄK 2.9 jest możliwość lokalnego nastawienia spadków granicznych dla poszczególnych węzłów i odgałęzień sieci (wersja 1.0 umożliwiała tylko globalne wprowadzenie spadków granicznych dla całej sieci), 4.2 Uwagi do obliczeń spadków napięcia Należy opisać sposób obliczania spadków napięcia oraz ich sumowania. Dla odbiorników rezystancyjnych, np. odbiorników z grzaniem elektrycznym oraz dla przewodów o małych przekrojach sytuacja jest prosta. Spadki napięcia są iloczynem prądów i rezystancji linii, które można zsumować w sposób prosty. Gdy natomiast chodzi o odbiorniki, np. silniki o czynnym i indukcyjnym charakterze odbioru oraz o impedancje ogólne linii Z, składające się ze składowej rzeczywistej (rezystancji) R i składowej biernej (indukcji) X, powyższe wielkości zespolone należy wzajemnie pomnożyć. Iloczynem jest ponownie wielkość zespolona, czyli zespolony spadek napięcia. Opisuje ona spadki napięcia na rzeczywistej i urojonej osi współrzędnych. Wartości bezwzględnych tych spadków w poszczególnych częściach linii od źródła do odbiornika nie wolno sumować w sposób zwykły, lecz znów tylko jak wielkości zespolone, (czyli oddzielnie składowe rzeczywiste i oddzielnie składowe urojone). Dlatego użytkownika programu nie może zaskoczyć to, że sumy wartości bezwzględnych spadków napięcia często nie odpowiadają dokładnej sumie ich wartości bezwzględnych na poszczególnych, powiązanych ze sobą liniach. Analogicznie dzieje się przy sumowaniu impedancji i prądów. Według prawa Kirchhoffa, suma prądów w węzłach musi być równa zeru, lecz suma wartości bezwzględnych jest inna. 4.3 Obliczanie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci Program PAJĄK 2.9 umożliwia również obliczenie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci (przewodów i kabli) przy różnym rozpływie mocy sieci. W tym przypadku w obliczeniach ponownie pracuje on z wartościami zespolonymi prądów i impedancji. Tak jak w przypadku poprzednim, nie istnieje, więc możliwość prostego zsumowania obciążenia prądowego poszczególnych odgałęzień z wyznaczeniem średniej arytmetycznej wartości bezwzględnych PAJĄK Podręcznik użytkownika 38

39 prądów, lecz koniecznym jest oddzielne sumowanie wartości rzeczywistej i urojonej. Uwzględniając powyższe zasady można wyznaczyć obciążenie sieci o dowolnej konfiguracji. Analogiczne zasady obowiązują także podczas obliczania prądów zwarciowych. Również w przypadku zwarcia do obliczeń wprowadza się impedancję sieci ujętą w formie zespolonej. 4.4 Wybiórczość Wybiórczość zabezpieczeń (ang. discrimination, selectivity) polega na tym, że reagują one tylko na określone bodźce z pominięciem innych i że -w razie pobudzenia - wywołują przewidziane działanie, zwłaszcza przerwanie obwodu przez urządzenie wyłączające: 1. w miejscu najwłaściwszym - wyłączając tylko obwód dotknięty uszkodzeniem, nie pozbawiając niepotrzebnie zasilania inne obwody, 2. w sposób najwłaściwszy - pobudzając urządzenie wyłączające, które ma potrzebną zdolność wyłączania i czynności wyłączania dokona poprawnie. Prądy probiercze i wartości graniczne I 2 t wkładek bezpiecznikowych gg i gm w próbie wybiórczości (PN-IEC ) Prąd Minimalne I 2 t przedłukowe Minimalne I 2 t wyłączania znamionowy prąd I A prąd t I 2 t spodziewany A 2 spodziewany s A 2 s ka ka 2 0,013 0,67 0,064 16,4 4 0,035 4,9 0,13 67,6 6 0, ,40 0,22 193,6 8 0,1 40 0, ,13 67,6 0, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Stosunek wybiórczości nie jest określony 1:1,6 PAJĄK Podręcznik użytkownika 39

40 W przypadku kaskadowych układów wyłączników uważa się, że wybiórczość jest zachowana, jeżeli po wyłączeniu zwarcia przez dwa lub trzy szeregowo (kaskadowo) połączone wyłączniki, pozostaje otwarty wyłącznik strefy dotkniętej zwarciem, a samoczynnie ponownie zamykają się wyłączniki usytuowane bliżej zasilania. Za wybiórczość się płaci, może ona wymagać zmiany układu instalacji dla zmniejszenia liczby stopni zabezpieczeń, a także kosztowniejszych zabezpieczeń oraz przewodów i urządzeń o większej obciążalności zwarciowej, jeśli wprowadza się zwłokę działania zabezpieczeń. Trzeba rozważyć, czy dodatkowe koszty i utrudnienia poniesione z myślą o wybiórczości równoważą korzyści oczekiwane dzięki uniknięciu niektórych przerw w zasilaniu wywołanych niewybiórczym zadziałaniem zabezpieczeń. Normy IEC wymagają, aby działały wybiórczo kolejne wkładki o prądzie znamionowym rosnącym w kierunku zasilania w stosunku 1,6 (różniącym się o dwa stopnie ciągu R10). Dotyczy to jednak tylko wybiórczości zwarciowej i tylko wkładek gg o prądzie znamionowym większym niż 16 A i napięciu znamionowym nie przekraczającym 690 V. Warunek wybiórczości zwarciowej jest wtedy spełniony bez nadmiaru, bo największa całka Joule'a wyłączania wkładki wyłączającej B jest równa najmniejszej całce Joule'a przedłukowej wkładki przetrzymującej A. Dla wyłączników obowiązują, podobne jak dla bezpieczników, zasady wybiórczości przeciążeniowej: pasmowe charakterystyki I-t nie powinny przecinać się, a pozioma odległość między nimi powinna być większa niż różnica prądów płynących w rozpatrywanym czasie przez oba wyłączniki (patrz rysunek). Odległość tę należy sprawdzać dla różnych czasów, zwłaszcza w miejscach największego zbliżenia charakterystyk. Pamiętać przy tym trzeba, że charakterystyki I-t są wykreślone w układzie współrzędnych z podziałką logarytmiczną na obu osiach i odcinek o tej samej długości (wyrażonej w milimetrach) przesuwany w poziomie nie oznacza tej samej wartości prądu, lecz oznacza ten sam stosunek skrajnych wartości prądu wyznaczonych przez końce tego odcinka. Znak zapytania na rysunku oznacza prądy w zakresie których nie można określić czy spełniony jest warunek wybiórczości czy nie. W zakresie prądów zwarciowych, kiedy w obu wyłącznikach są pobudzane wyzwalacze zwarciowe, nie można liczyć na wybiórczość zwykłych wyłączników o bezzwłocznych wyzwalaczach. Wybiórczość jest zapewniona tylko do prądu równego prądowi niezadziałania (w tabeli poniżej) wyzwalacza zwarciowego wyłącznika usytuowanego od strony zasilania. Aby uzyskać wybiórczość całkowitą, należałoby tak dobrać prąd niezadziałania tego wyzwalacza, aby był on nie mniejszy niż spodziewany prąd zwarciowy. PAJĄK Podręcznik użytkownika 40

41 Prąd Typ Prąd niezadziałania charakterystyki zadziałania I 4 I 3 Prąd nastawczy I3 I 4 (A) 2 x I n 3 x I n 2,45 x I n B 3 x I n 5 x I n 3,9 x I n C 5 x I n 10 x I n 7,1 x I n 1) 10 x I n 20 x I n 14 x I n 10 x I n 50 x I n - 1) 1) Norma określa wymagania, co do prądu niezadziałania 10In i prądu zadziałania 50 I n, a wytwórcy wyłączników wykorzystują najczęściej część tego zakresu, zwykle (10-20)I n Celem wybiórczości jest to, by dane zakłócenie lub przeciążenie wyłączone zostało tylko przez jeden element zabezpieczający, zainstalowany najbliżej miejsca, w którym zakłócenie to lub przeciążenie wystąpiło. Dlatego dla zachowania selektywności pomiędzy dwoma, połączonymi szeregowo elementami zabezpieczającymi, ich charakterystyki nie mogą przecinać się w żadnym punkcie, zaś jeżeli w miejsce jednoznacznie określonej charakterystyki za pomocą jednej linii wprowadzone są pasma charakterystyk, również one nie mogą się przecinać. Przecinanie charakterystyk lub pokrywanie się ich pasm nie może występować ani dla prądów odpowiadających przeciążeniu, ani też dla prądów zwarciowych. Ma rysunkach przedstawiono różne przypadki zapewnienia selektywności: dla wszystkich prądów rys. a) i b) lub tylko w pewnym paśmie rys. c). a) Ochrona za pomocą dwóch bezpieczników: b) Ochrona za pomocą dwóch wyłączników selektywność zapewniona dla wszystkich prądów. ochronnych: selektywność zapewniona dla wszystkich prądów. c) Ochrona za pomocą dwóch wyłączników i bezpiecznika: selektywność w pełni zapewniona dla zakresu prądów poniżej I 1 ; dla zakresu prądów pomiędzy I 1 i I 2 nie można zapewnić selektywności między wyłącznikami; w przypadku prądów powyżej I 2 zadziała bezpiecznik. PAJĄK Podręcznik użytkownika 41

42 Rysunek poniżej przedstawia przykład zapewnienia selektywności pomiędzy wyłącznikami ochronnymi FA1 i FA8. Wyłącznik FA1 znajduje się najbliżej elementu lub obwodu chronionego przed przetężeniem, wyłącznik FA8 jest od tego elementu lub obwodu bardziej oddalony. Czyli wyłącznik FA8 stanowi element dodatkowy dla wyłącznika FA1. Typowym przykładem takiego układu jest sytuacja, gdy wyłącznik ochronny FA1 chroni np. odbiór 63 A, zaś wyłącznik ochronny FA8 zabezpiecza cztery takie odbiory, dla których zakłada się, że ich prąd obliczeniowy przy uwzględnieniu współczynnika jednoczesności wyniesie 125 A. Najkorzystniej byłoby, gdyby w momencie przetężenia jednego z odbiorów zadziałał tylko wyłącznik FA1. Oznaczałoby to, że zasilanie pozostałych odbywałoby się bez zakłóceń. Jak wynika z rysunku, wyłącznik ochronny FA1 przy jakimkolwiek przetężeniu (w przeciążeniu, lub w zwarciu) zadziała wcześniej od wyłącznika FA8. Na przykład: odczytujemy czas odłączenia dla 197 A. W pierwszej kolejności, po czasie ok. 17s, zadziała wyłącznik FA1, a dopiero o wiele później, po upływie ok. 141 s, zadziała wyłącznik FA8. Podobnie można stwierdzić, że wyłącznik ochronny FA8 zadziałałby później od wyłącznika FA1 w przypadku każdego większego od znamionowego prądu w rozpatrywanym obwodzie. Wyłącznik ochronny FA8 w takim przypadku stanowi dla wyłącznika ochronnego FA1 wyłącznik awaryjny Zadziała on także wówczas, gdy suma prądów we wszystkich obwodach zasilanych za pośrednictwem linii zabezpieczanej przez wyłącznik ochronny FA8 przekroczy prąd wyłączeniowy. Wystąpić to może wówczas, gry przekroczona zostanie założona jednoczesność lub podczas korzystania z wymienionych obwodów, w trakcie, którego wszystkie cztery obwody zabezpieczane przez wyłącznik ochronny FA1 pobierać będą jednocześnie swój całkowity prąd obliczeniowy. Informacje szczegółowe dotyczące urządzeń zabezpieczających zawiera rozdział Właściwości urządzeń zabezpieczających (patrz część I rozdz. 5). W programie Pająk zaimplementowano funkcję, która pozwala na określenie selektywności pomiędzy dwoma wyłącznikami w oparciu o tabele opublikowane w katalogu wyłączników. Dane PAJĄK Podręcznik użytkownika 42

43 zostały zebrane jako wyniki prób zwarciowych, w standardowych warunkach oferują one dokładne i precyzyjne wyniki. Wynikiem badania może być jedna z sytuacji: Pełna selektywność (T): wyłącznik wychodzący z węzła (2) zadziała, podczas gdy wyłącznik wchodzący (1) pozostanie załączony. Częściowa selektywność: selektywność między aparatami jest zapewniona jedynie do określonej wartości prądu zwarciowego I k. W tym wypadku wyłącznik wychodzący z węzła (2) zadziała, podczas gdy wyłącznik wchodzący (1) pozostanie załączony. Brak selektywności: zadziałają oba aparaty. Nie można określić selektywności; badanie należy wykonać w oparciu o charakterystyki czasowo-prądowe, wg opisu powyżej. 4.5 Układ kaskadowy elementów zabezpieczających (dobezpieczenie) W układzie kaskadowym elementy zabezpieczające włączają się w określonej kolejności, pod wpływem efektów wywołanych prądami zwarciowymi Dla wszystkich chyba wystarczająco zrozumiałą jest zasada prawidłowego włączania się elementów zabezpieczających tak, by prąd zwarcia został przerwany przed uszkodzeniem dowolnego elementu ochrony. Jednak dla pewności podajemy kilka wyjaśnień. Wczesniej wyjaśniono, że element zabezpieczający winien przerwać przepływ takiego prądu, który zagrażałby chronionej linii zasilającej. Po streszczeniu i uproszczeniu obowiązuje, że im większy prąd, tym wcześniej powinno nastąpić jego przerwanie przez element zabezpieczający. Czy element zabezpieczający przerwie jednak przepływ każdego prądu przetężeniowego? Taka sytuacja byłaby, oczywiście, sytuacją idealną. Jednak w rzeczywistości tak nie jest. Nie rozpatrywaliśmy sytuacji, co nastąpi, gdy prąd przetężeniowy będzie zbyt duży. W takim przypadku element zabezpieczający może nie przerwać takiego prądu i ulegnie zniszczeniu, co nie jest efektem pożądanym. Celem uniknięcia takiej sytuacji należy przeprowadzać odpowiednie obliczenia i próby. Z jednej strony elementy zabezpieczające sprawdzane są na ich wytrzymałość na prąd zwarciowy. Z drugiej zaś strony projektant oblicza wielkość maksymalnego zwarcia w miejscu instalacji elementu zabezpieczającego. W przypadku pierwszym w grę wchodzi kwestia konstrukcji elementów zabezpieczających, w przypadku drugim wykonanie i rozmieszczenie obwodów, w których elementy te zainstalowano. W konfiguracji bezpiecznik przed wyłącznikiem kryteria wybiórczości są jednoznaczne i łatwe do sprawdzenia: a) w zakresie prądów przeciążeniowych pasmowe charakterystyki t-i nie powinny przecinać się, a pozioma odległość między nimi powinna być większa niż różnica prądów płynących w rozpatrywanym czasie przez oba aparaty, b) w zakresie spodziewanych prądów zwarciowych pasmowe charakterystyki I 2 t-i obu aparatów nie powinny przecinać się. PAJĄK Podręcznik użytkownika 43

44 Porównanie charakterystyk I 2 t w (wyłączania) wyłącznika instalacyjnego B16 oraz charakterystyk I 2 t p (przedłukowe) wkładek bezpiecznikowych gg 35, 50 l 63 A Istnieje oczywiście jeszcze inna możliwość- dobezpieczenie. Dobezpieczanie (ang. back-up protection) polega na tym, że świadomie instaluje się zabezpieczenie i/lub urządzenie wyłączające, które nie jest w stanie wytrzymać skutków przepływu i/lub wyłączyć prądów o określonym zakresie wartości (np. największych prądów zwarciowych) i obarcza się tym obowiązkiem inne urządzenie, spełniające rolę zabezpieczenia wspomagającego. Element zabezpieczający, zainstalowany w większej odległości, co prawda nie wytrzyma założonego prądu zwarciowego, lecz przed nim zamontowany jest element zabezpieczający, który ten prąd ograniczy. Ograniczenie polega na tym, że do przerwania prądu zwarciowego dojdzie wcześniej, niż pierwsza połowa fali zakładanego prądu zwarciowego (tj. prądu, który płynąłby przez obwód bez elementu zabezpieczającego) osiągnie swoje maksimum. Wynika to z rysunku obrazującego przebieg założonego prądu zwarciowego i k w czasie oraz przebieg prądu ograniczonego i o w czasie. Wartości maksymalne takiego ograniczonego prądu zwarciowego I o zależne są od wielkości zakładanego prądu zwarciowego i k. Chociaż prąd zwarciowy ograniczony jest przez element zabezpieczający w pierwszej połowie fali, wielkość tak ograniczonego prądu wzrasta wraz ze wzrostem szybkości narastania prądu zwarciowego. Dlatego też wielkość ograniczonego prądu zwarciowego I o wzrasta ze wzrostem wielkości założonego prądu zwarciowego (czas trwania pierwszej połowy fali wynosi zawsze 10 ms). Zakładanego prądu zwarciowego nie opisuje jednak przebieg jego wartości chwilowej, lecz jego wartość skuteczna, i to w stanie ustabilizowanym. Wartość ta oznaczana jest symbolem I k. Wartość maksymalna prądu zwarciowego (na wierzchołku sinusoidy) wynosi I km = I k 2. Symbolem I k oznacza się prąd zwarciowy, ew. jego wartość skuteczną w stanie ustabilizowanym Na wykresach obrazujących zależność wartości maksymalnej prądu ograniczonego I o od założonego prądu zwarciowego I k tego typu prąd zwarciowy oznacza się zwykle symbolem I p. Przykład takiej zależności w przypadku, gdy elementem ograniczającym jest bezpiecznik o prądzie znamionowym 63 A, ew. 100A obrazuje kolejny rysunek. Wynika z niego, że prąd zwarciowy o wartości skutecznej 10 ka, (co oznacza, że jego wartość maksymalna wynosi ok. 14 ka) ograniczony jest przez bezpiecznik 63 A do wartości 4 ka, zaś przez bezpiecznik 100 A do wartości 7 ka. Te tzw. charakterystyki ograniczające dostarczane są przez producenta przyrządów i w programie PAJĄK ujęte są w formie cyfrowej. PAJĄK Podręcznik użytkownika 44

45 Dla osiągnięcia tego, by element znajdujący się za elementem ograniczającym prąd zwarciowy był elementem dla tego ograniczonego prądu zwarciowego odpowiednim, wartość maksymalna prądu zwarciowego, która jest dla tego elementu wartością dopuszczalną, musi przekraczać wartość maksymalną ograniczonego prądu zwarciowego I o. Drugim elementem ograniczającym jest zwykle wyłącznik ochronny. Dla wyłącznika ochronnego podaje się wartość wyłączanego przez niego prądu zwarciowego. Jest to tzw. Przebieg ograniczenia zakładanego prądu zwarciowego i k zdolność wyłącznika ochronnego do wyłączenia zwarcia (a mianowicie graniczna I cu lub eksploatacyjna I cs patrz poniżej). Właśnie te wartości należy porównać do wartości ograniczonego prądu zwarciowego I o, pamiętając jednak o jednym szczególe. Zdolność wyłączników ochronnych do wyłączenia podawana jest w wartościach skutecznych, zaś wartość ograniczonego prądu zwarciowego I o stanowi rzeczywistą wartość maksymalną prądu ograniczonego. Dla porównania obu liczb należy wartość skuteczną zdolności do wyłączenia zwarcia I c przeliczyć na wartość maksymalną I cmax. Jest ona równa I cmax = Ic 2. Musi obowiązywać, że: Charakterystyki I c 2 I o. Przy ograniczające tym w miejsce bezpieczników I c należy podstawić zdolność wyłącznika do wyłączenia zwarcia: eksploatacyjną I cs lub graniczna I cu. Wybór zależy od tego, czy koniecznym jest, by wyłącznik ochronny w dalszym ciągu działał wówczas podstawia się I cs, czy też wystarczającym jest bezpieczne przetrzymanie przez wyłącznik ochronny prądu zwarciowego podstawia się I cu. Do tradycyjnych elementów ograniczających duże prądy zwarciowe należą bezpieczniki. Dla wyłączników ochronnych zdolności do ograniczania prądu wcześniej nie zakładano. Liczono się z tym, że nawet przy prądzie zwarciowym najpierw przepłynie kilka cykli prądu zwarciowego, a dopiero wówczas zadziała wyłącznik ochronny. Obecnie instalowane wyłączniki ochronne, (MCB) posiadają zdolność do ograniczenia prądu i prąd zwarciowy wyłączają przed osiągnięciem przez jego pierwszą połowę fali wartości szczytowej. Na podstawie powyższych informacji można zalecić kolejność kontroli elementów zabezpieczających ze względu na wytrzymałość na prądy zwarcia. 1. Obliczyć wartość maksymalnego prądu zwarciowego I k, mogącego płynąć przez element zabezpieczający. Jest to zwykle prąd powstający przy zwarciu trójfazowym przy elemencie zabezpieczającym. 2. Sprawdzić, czy element zabezpieczający obliczony prąd zwarciowy wytrzyma. Zdolność zwarciowa elementu zabezpieczającego musi przekraczać wartość prądu zwarciowego. Dla pewności przyjmuje się udarowy prąd zwarciowy I km, którego wartość Ik m = K I k, gdzie K zwykle nie przekroczy wartości 1,6. Czyli zdolność do wyłączania (tj. dla wyłączników PAJĄK Podręcznik użytkownika 45

46 mocy albo I cs, albo I cu ) musi przekraczać 1,6 I k. Jeżeli wybrany element zabezpieczający tego warunku nie spełni, można dobrać element o wyższej wytrzymałości zwarciowej. 3. Sprawdzić, czy element dobezpieczający ograniczy prąd zwarciowy do tego stopnia, by wartość ograniczonego prądu zwarciowego I o (tj. jego wartość maksymalna) była niższa od wartości maksymalnej prądu, odpowiadającej zdolności do wyłączania dla określonego elementu zabezpieczającego, tj. niższa od I c 2 I o (po podstawieniu w miejsce I c zdolności zwarciowej elementu zabezpieczającego. W razie niespełnienia powyższego warunku można dobrać albo element zabezpieczający o wyższej zdolności do wyłączania, albo zainstalować element zabezpieczający ograniczający prąd zwarciowy (z reguły zawsze można zastosować bezpiecznik). 4.6 Kompensacja mocy biernej Urządzenia elektryczne, np. silniki elektryczne, transformatory, dławiki świetlówek i inne nie pobierają z sieci wyłącznie energii czynnej, lecz także energię bierną, konieczną dla ich prawidłowej pracy. Problem stanowi to, że sieć przesyłowa obciążana jest przez sumę obu tych energii. Celem zredukowania energii biernej w układzie, do odbiornika lub punktu z nim sąsiadującego podłącza się kondensator kompensacyjny, przekazujący energię bierną o charakterze pojemnościowym bezpośrednio do odbiornika. W ten sposób obniża się wielkość energii biernej przenoszonej przez sieć. Jakość kompensacji energii biernej określana jest przez współczynnik mocy cos, stanowiący stosunek pomiędzy mocą czynną P a mocą pozorną S. Po pewnym uproszczeniu obowiązuje stosunek: cos = P / S Moc pozorna S składa się ze składowej mocy czynnej i biernej: S P Q 2 2 gdzie: cos P S Q współczynnik mocy (kosinus kąta przesunięcia fazowego między napięciem a prądem dla 50 Hz) moc czynna [W] moc pozorna [VA] moc bierna [var] PAJĄK Podręcznik użytkownika 46

47 Idealnym jest osiągnięcie współczynnika mocy maksymalnie zbliżonego do jedności. Jeżeli współczynnik mocy jest zbyt niski, odbiorca ponosi koszty odbioru energii biernej. W zależności od zakresu i stabilności odbioru stosuje się różne rodzaje kompensacji: indywidualną, grupową i centralną. W kompensacji indywidualnej kondensator włączany jest wraz z odbiornikiem, kompensację grupową i centralną stosuje się dla dużych systemów elektroenergetycznych o obciążeniu zmiennym. W tego rodzaju układach włączaniem kondensatorów steruje regulator automatyczny, zapewniający osiągnięcie odpowiedniego współczynnika mocy. We wszystkich wymienionych wyżej przypadkach jednak obowiązuje to, że kompensacja w dowolnym punkcie sieci wpływa na cały układ. Rysunek po stronie prawej przedstawia uproszczony schemat podłączenia równoległego kondensatora kompensacyjnego. Przy tym wielkość I zmienia się do I K. Prąd całkowity w przewodach zmienia się po kompensacji do I K = I +I C. Stosując kondensator C osiągniemy następującą moc kompensacyjną: Q C 2 I C gdzie: Q C I C moc kondensatora [var] wartość skuteczna prądu [A] pulsacja ( = 2 f dla 50 Hz jest to 314) pojemność kondensatora [F] W sieciach trójfazowych dla kondensatorów stosuje się prawie wyłącznie połączenie w trójkąt (C D ). Program PAJĄK 2.9 umożliwia połączenie kondensatorów także w gwiazdę, co jest wykorzystywane oczywiście tylko dla odbiorników jednofazowych. Po podłączeniu kondensatora można wyznaczyć prąd przez niego płynący i w zależności od niego dobrać styczniki kondensatorowe (firma Eaton Moeller oferuje cały szereg tego typu styczników). Wymagany współczynnik mocy osiągnie się przez dobór odpowiedniego kondensatora, jednak należy zwrócić uwagę na fakt, że program nie realizuje automatycznego obliczenia wynikowego (końcowego) współczynnika mocy w oparciu o współczynnik mocy pierwotny, lecz uwzględnia stan dla konkretnego kondensatora. W trakcie takiej kontroli można np. sprawdzić moc maksymalną baterii kompensacyjnych, tak, aby nie przekompensować sieci, Obniżanie mocy podłączanych kondensatorów jest wówczas zadaniem układu automatycznego, stanowiącego część automatycznych baterii kondensatorów. Program PAJĄK wersja. 2.9 umożliwia także porównanie spadku napięcia przed kompensacją do spadku napięcia po kompensacji, gdyż wraz z obniżeniem mocy pozornej obniża się także prąd. Wiadomym jest, że obniżanie strat w trakcie przesyłu energii elektrycznej jest bardzo korzystne, gdyż sposoby pozostałe, np. zwiększenie przekrojów przewodów, wartości napięcia znamionowego i in. są nieekonomiczne i ich zrealizowanie często jest bardzo trudne. Na drodze obliczeń często można sprawdzić, że w niektórych przypadkach istnieje nawet możliwość obniżenia przekrojów zastosowanych przewodów. PAJĄK Podręcznik użytkownika 47

48 Uwaga (cyt. z publikacji: Kompensacja mocy biernej w praktyce ): Problemowi roli mocy biernej poświęcono w ostatnim wieku ogromną ilość artykułów i rozpraw doktorskich. Problem mocy biernej omawiano także na wielu konferencjach naukowych. Jednak, jak dotychczas, wyniki badań nad istotą fizyczną mocy biernej nie przyniosły żadnych efektów. Jedyna teza, zaakceptowana przez specjalistów z całego świata zawiera tylko stwierdzenie, że moc bierna jest odmienna od mocy czynnej i z tego powodu musi być ujęta w kosztach w sposób oddzielny.. PAJĄK Podręcznik użytkownika 48

49 5. Właściwości urządzeń zabezpieczających Dla prawidłowego wykorzystania urządzenia zabezpieczającego w obwodach elektrycznych konieczna jest znajomość parametrów podstawowych obwodu (wielkości zwarciowych, rodzaju obciążenia itp.), a także właściwości urządzenia zabezpieczającego (typu charakterystyki wyłączania, zdolności wyłączeniowe itp.). Przydatność urządzenia zabezpieczającego do ochrony określonego obwodu określają parametry zagwarantowane przez producenta w dokumentacji katalogowej. Należy wiedzieć, który parametr urządzenia zabezpieczającego (np. I cn, I cu, I cs, I cw ) można przyporządkować określonemu parametrowi prądu zwarciowego (np. I k, I km ) obwodu. Uwaga: wszystkie prądy o wartości większej od wartości prądu znamionowego obwodu noszą nazwę prądów przetężeniowych. Pojęcie przetężenie obejmuje prądy przeciążeniowe (prądy, kilkukrotności I n ) oraz prądy zwarciowe. 5.1 Bezpieczniki Bezpieczniki topikowe są najstarszymi zabezpieczeniami stosowanymi w urządzeniach elektrycznych. Głównie zabezpieczają przed przetężeniami; przede wszystkim przed skutkami zwarć, bo ich przydatność jako zabezpieczeń przeciążeniowych jest ograniczona. Wymagania dotyczące bezpieczników zostały opisane w normie IEC/EN Bezpieczniki mogą być klasyfikowane ze względu m.in. na: Napięcie znamionowe bezpiecznika U n które nie powinno być mniejsze niż napięcie znamionowe instalacji U N. Klasa bezpiecznika - typ charakterystyki czasowo-prądowej wkładki bezpiecznikowej. Zawiera ona dwie lub trzy litery, z których pierwsza oznacza zakres zdolności wyłączania: 1. g - wkładka dla ogólnego zastosowania. Niskonapięciowa wkładka g jest wkładką o pełnozakresowej zdolności wyłączania zdolną wyłączyć każdy prąd przetapiający topik. 2. a - wkładka o niepełnozakresowej zdolności wyłączania. Drugi człon symbolu oznacza kategorię użytkowania: 1. G - wkładka ogólnego przeznaczenia, 2. F - wkładka o charakterystyce szybkiej. 3. M - wkładka do zabezpieczania silników i urządzeń rozdzielczych. 4. R - wkładka do zabezpieczania urządzeń półprzewodnikowych. 5. Tr - wkładka do zabezpieczania transformatorów. 6. B - wkładka do zabezpieczania urządzeń w podziemiach kopalń Rodzaj budowy bezpiecznika wkrętkowe, rozłączniki bezpiecznikowe z wkładkami instalacyjnymi etc. Prąd znamionowy ciągły wkładki bezpiecznikowej I n Dokładne rozróżnienie i typy stosowanych aparatów różnią się także w zależności od praktyki stosowanej w danym kraju. Przeciążenie: Przy przeciążeniu, czyli przy prądach przetężeniowych powstałych w nieuszkodzonym obwodzie elektrycznym, w przypadku bezpieczników należy liczyć się z dłuższymi czasami wyłączania niż w przypadku wyłączników. Np. z definicji charakterystyki PAJĄK Podręcznik użytkownika 49

50 wyłączającej bezpiecznika wynika, że przy przepływie prądu o wartości 1,6 I n bezpiecznik może zadziałać dopiero po upływie 1 godziny, natomiast dla wyłączników ochronnych ustalone prądy wyłączalne są niższe. W zakresie najkrótszych czasów, dla których nie podaje się charakterystyk t-i, miarodajną informacją jest przedłukowa całka Joule'a (I 2 t)p wkładki bezpiecznikowej. Kolejną możliwość opisania właściwości bezpieczników stanowi liczbowe ujęcie energii wchodzącej w obwód (czyli energii powodującej nagrzewanie się przewodów) określonej przez parametr I 2 t (całka Joule a). Wyznaczany jest on z charakterystyk ograniczających zamieszczonych w dokumentacji katalogowej. Ograniczenie prądu zwarciowego wpływa dodatnio na nagrzewanie się linii oraz obniżenie obciążenia dynamicznego przewodów i tablic rozdzielczych.. Prąd znamionowy wyłączalny wkładki bezpiecznikowej I cn oznacza zwarciową zdolność wyłączania w obwodzie o określonym napięciu. Prądy zwarciowe: Najważniejszą właściwość bezpieczników stanowi wysoka zdolność wyłączania w zwarciu, która, przy jednocześnie niewielkich wymiarach bezpiecznika, priorytetowo przeznacza go do głównej lub awaryjnej ochrony przeciwzwarciowej obwodów i przyrządów. Znamionowa zdolność wyłączania bezpieczników podawana jest w formie jednej wartości I cn mieszczącej się zwykle w zakresie od 50 ka do 120 ka (zależnie od rodzaju bezpiecznika, współczynnika mocy, napięcia itd.). Kryterium doboru bezpiecznika w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych: I cn I k gdzie: I cn I k znamionowa zdolność bezpiecznika do wyłączenia zwarcia początkowy, udarowy prąd zwarciowy W przypadku prądów od ok. 20 I n można liczyć na właściwości ograniczające bezpieczników wtedy, gdy prąd zwarciowy ograniczony jest przed osiągnięciem przez niego wartości maksymalnej (przy częstotliwości 50 Hz wyłączenie musi nastąpić najpóźniej do 5 ms). Prąd ograniczony (oznaczany zwykle symbolem I o ), ujęty jest w wartości maksymalnej. Typowy przebieg charakterystyk ograniczających ilustruje rysunek w rozdziale 4.5. Zawiera on dwie linie równoległe: - linia dolna wyznacza wartość szczytową (ograniczoną) symetrycznego prądu zwarciowego (zakładanego), - linia górna wyznacza wartość szczytową (ograniczoną) niesymetrycznego prądu zwarciowego, czyli wartość najmniej korzystną. Wybór linii zależy od stanu obwodu, którego zwarcie jest rozpatrywane. 5.2 Wyłączniki W zależności od celu zastosowanie, należy rozpatrywać dwie obowiązujące normy dla wyłączników: PN-IEC 60898:2000 Sprzęt elektroinstalacyjny - Wyłączniki do zabezpieczeń przetężeniowych instalacji domowych i podobnych PN-EN 60947:2001/2002 Aparatura rozdzielcza i sterownicza niskonapięciowa- zbiór norm PAJĄK Podręcznik użytkownika 50

51 Wyłączniki - stosowane są do samoczynnego wyłączania prądów zwarciowych. W odróżnieniu od bezpiecznika wyłącznik służy nie tylko do samoczynnego wyłączania obwodu, lecz również do innych czynności łączeniowych: do zamierzonego wyłączania i załączania obwodu. Przeciążenie w obwodzie: charakterystyka wyzwalania zgodnie z PN-EN określana jest tylko przez dwie wartości obligatoryjne; przez wyznaczoną wartość prądu niewłączania 1,05 I n oraz przez wyznaczoną wartość prądu wyłączania 1,3 I n. Wyznaczony czas zadziałania wynosi 1 godz. dla I n 63 A, a następnie 2 godz. dla I n > 63 A. Temperatura odniesienia dla otoczenia wynosi priorytetowo 30 C, jeżeli nie postanowiono inaczej. Prądy probiercze l-godzinne wyzwalacza przeciążeniowego zgodnie z PN-EN są jednakowe dla wszystkich nowszych charakterystyk: dolny I 1 = 1,13In i górny I 2 = 1,45In. W katalogach Eaton Moeller zamieszczone są charakterystyki czasowo-prądowe dla obu przypadków. Zwarcie w obwodzie: norma EN opisuje podział na 3 typy charakterystyk wyzwalania: od 3 do 5 krotności prądu In typ B, od 5 do 10 In dla C i od 10 do 20 dla D. Charakterystyka wyzwalania ma znaczenie szczególnie podczas wypełniania założeń związanych z wymaganym czasem zadziałania aparatu. Jest również powiązane z wymaganiem co do wartości impedancji pętli w układzie sieci TN. Dla tego układu problem rozwiązuje się m.in. poprzez zapewnienie takiego poziomu impedancji, przy którym najmniejszy spodziewany prąd zwarciowy zapewni odpowiedź zabezpieczenia w określonym czasie. Każdy większy prąd będzie powodował szybsze wyzwolenie. Norma PN-EN nie określa specjalnych parametrów dla charakterystyk wyzwalania. Jednak część wytwórców samodzielnie dodaje nowe zakresy dla ich wyłączników (np. ch-ki R, S etc.). Jedną z najważniejszych cech opisywanych aparatów jest zdolność do powtarzalnego wyłączania prądów zwarciowych. Wyłączniki rozważane zgodnie z normą najczęściej określane są jako wyłączniki mocy i są parametryzowane za pomocą opisywanych niżej wielkości. Dobór wyłącznika i jego wyposażenia powinien uwzględniać m.in. następujące parametry i charakterystyki: 1. Napięcie znamionowe wyłącznika U n dotyczące torów głównych wyłącznika, które musi być nie mniejsze niż napięcie znamionowe instalacji. 2. Napięcie znamionowe sterownicze U s, dotyczące obwodów pomocniczych wyłącznika. 3. Prąd znamionowy ciągły wyłącznika I n, który nie powinien być mniejszy niż obliczeniowy prąd szczytowego obciążenia obwodu I b (I n I b ). 4. Prąd znamionowy wyłączalny wyłącznika I c określający zwarciową zdolność wyłączania w obwodzie o podanym napięciu łączeniowym. a) znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny I cs, jaki wyłącznik potrafi wyłączyć w cyklu wył-t-zał-wył-t-zał-wył (t - czas przerwy między kolejnymi łączeniami) będąc zdolnym do ciągłego przewodzenia prądu znamionowego. Dobór ze względu na znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny I cs charakteryzuje wyłączniki, którym stawia się wysokie wymagania co do niezawodności działania. Wartość prądu zwarciowego, podana na wyłączniku przy odpowiednim napięciu znamionowym. Określana jest przez wartość zakładanego prądu wyłączania (w ka) odpowiadającą jednej z wartości wyznaczonych w normie, ujętą z reguły w procentach (25, 50, 75 i 100% I cu ) w odniesieniu do wartości I cu. Np. dla wyłącznika ochronnego z I cs = 75% I cu i I cu = 100 ka, I cs = 75 ka. Wyłączniki muszą przy wartości I cs wyłączanie powtarzać i tylko od projektanta zależy, jaką miarę długookresowej niezawodności eksploatacji chce on zastosować czy zaprojektuje on wyłączniki ochronne pod względem wartości I cs, czy też pod względem I cu. Rzutuje to również na cenę wyłączników ochronnych. b) znamionowy prąd wyłączalny graniczny I cu, jaki wyłącznik potrafi wyłączyć w cyklu wył-t-zal-wył, po tym może być już jednak niezdolny do dalszej pracy. Podane PAJĄK Podręcznik użytkownika 51

52 przez wytwórcę wartości obu prądów wyłączalnych powinny pozostawać we wzajemnym stosunku określonym przez normę. Wartość prądu zwarciowego powodująca bezpieczne zadziałanie wyłącznika ochronnego i podana na wyłączniku przy odpowiednim napięciu znamionowym. Po takim wyłączeniu może jednak nastąpić zmiana jego charakterystyk, czyli wyłączenie prądu zwarciowego o wartości I = I cu zagwarantowane jest tylko raz. Chociaż na pierwszy rzut oka dobór wyłączników ochronnych na wartość I cu wydaje się nieuzasadniony technicznie (wyłącznik do jednego zastosowania?), to jednak praktyka potwierdziła, że zakłócenia nie powstają bezpośrednio na zaciskach wyjściowych wyłączników oraz że względnie niewielka impedancja linii za wyłącznikiem ochronnym w pełni wystarcza do efektywnego obniżenia prądu zwarciowego poniżej wartości I cu.. 5. Prąd znamionowy załączalny wyłącznika I cm. Ma być nie mniejszy niż spodziewany w obwodzie prąd zwarciowy udarowy, aby zapobiec uszkodzeniu wyłącznika w sytuacji przypadkowego załączenia na zwarcie. Prąd znamionowy załączalny wyłącznika jest równy jego prądowi znamionowemu szczytowemu, tzn. największej chwilowej wartości prądu, której przepływ wytrzymuje zamknięty wyłącznik. Wartość prądu zwarciowego podana na wyłączniku ochronnym przy odpowiednim napięciu znamionowym, częstotliwości nominalnej i wyznaczonym współczynniku mocy. Wyznaczana jest przez maksymalny, zakładany prąd dynamiczny (wartość maksymalna pierwszej połowy fali z uwzględnieniem składowej stałej prądu zwarciowego). Wartość nominalnej, zwarciowej zdolności do włączania (I cm ) jest zawsze większa od wartości nominalnej, zwarciowej zdolności do wyłączania (I cu, ew. I cs ) i stosunek minimalny pomiędzy powyższymi wartościami wyznaczony jest przez normę w zakresie od 1,5 do 2,2. 6. Prąd znamionowy krótkotrwały wyłącznika I cw lub prąd znamionowy n-sekundowy. Jest to maksymalny prąd zwarciowy zastępczy cieplny, jaki zamknięty wyłącznik potrafi przewodzić w określonym czasie (n = 0,5 3 s). 7. Prąd nastawczy wyzwalacza lub przekaźnika przeciążeniowego I r, to prąd, którego przepływ wyłącznik znosi dowolnie długo. 8. prąd nastawczy wyzwalacza lub przekaźnika zwarciowego I i, prąd którego osiągnięcie (z określoną tolerancją rzędu ± 25%), powoduje otwarcie wyłącznika bezzwłoczne bądź z określoną niewielką zwłoką członu zwarciowego. 9. charakterystyka prądów ograniczonych io-i, identycznie jak w przypadku bezpieczników, dotyczy tylko wyłączników ograniczających, 10. charakterystyka I 2 t-i ilustruje zależność całki Joule'a od wartości skutecznej składowej okresowej prądu spodziewanego. Uwaga: Problem prądów zwarciowych interesuje projektanta szczególnie w pobliżu źródła, gdzie obok składowej zmiennej prądu I k występuje także składowa stała prądu zwarciowego I a. W tym miejscu nie można pominąć efektów dynamicznych zwarć I dyn, bowiem jest to ważne szczególnie przy ocenie odporności przeciwzwarciowej tablic rozdzielczych (do oceny I dyn stosuje się parametr I km ). Kryteria doboru wyłącznika mocy w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych: a) według znamionowej zwarciowej zdolności wyłącznika ochronnego do wyłączania I c I k gdzie: I c I k znamionowy prąd wyłączalny wyłącznika początkowy, udarowy prąd zwarciowy PAJĄK Podręcznik użytkownika 52

53 *) Dla szczególnych wymagań eksploatacyjnych, kiedy zachodzi konieczność pracy z odpowiednią rezerwą parametrów, wyłączniki ochronne można wymiarować na parametr I cs,. Tego typu działanie wspomagane jest przez program PAJĄK. b) według znamionowej zwarciowej zdolności wyłącznika do włączania: I cm km gdzie I cm znamionowy prąd załączalny wyłącznika I km udarowy prąd zwarciowy (oznaczany także symbolem i p ) Kryterium doboru wyłącznika ochronnego dla instalacji (MCB) w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych: I cn I k gdzie: I cn znamionowy prąd wyłączalny wyłącznika ochronnego zdolność do wyłączenia zwarcia I k początkowy udarowy prąd zwarciowy Uwaga: Dla uproszczenia, w bazie danych programu PAJĄK dla małych wyłączników ochronnych stosowano wartość I cn w kolumnie I cs. (wyłączniki CLS6, FAZ, PLHT, wyłączniki nadprądowe z modułem różnicowoprądowym PKNM). 5.3 Selektywność wyłączników i bezpieczników Selektywność bezpieczników: Jeżeli producent nie postanawia inaczej, selektywność dwóch, szeregowo podłączonych bezpieczników zwykle zagwarantowana jest przy stosunku prądów znamionowych 1: 1.6. Warunkiem są, oczywiście, identyczne typy charakterystyk wyłączających (patrz rozdz. 4.4, rys. a). Selektywność wyłączników ochronnych dla instalacji: Norma PN-IEC 60898:2000 wyznacza dla wyłączników ochronnych do 32 A trzy klasy ograniczenia energii w czasie zwarcia. Większość wyłączników ochronnych należy do klasy trzeciej (klasa ograniczenia 3, także klasa selektywności 3) i właściwie należą do niej także wyłączniki ochronne dla prądów wyższych (np. również wyłączniki ochronne LH i AZ do 125 A). Zaletą takich wyłączników ograniczających jest duże ograniczanie przepływającej energii, porównywalne do bezpieczników oraz spowodowane tym nieznaczne nagrzewanie się przewodów w trakcie zwarcia (tylko w jednostkach, wyjątkowo w dziesiątkach o C). Wadą jest brak możliwości selekcyjnego stopniowania dwóch szeregowo podłączonych wyłączników ochronnych należących do identycznej, czyli trzeciej klasy selektywności. Takie wyłączniki ograniczające, podłączone szeregowo zadziałają właściwie w identycznym czasie. Selektywność w pełnym zakresie prądów roboczych byłaby teoretycznie możliwa dopiero przy dużym odstępie od prądów znamionowych (w przybliżeniu od dziesięciokrotności I n ), czego w praktyce zastosować nie można. Dlatego należy uważać na powszechny błąd określający, że problem selektywności dwóch wyłączników ochrony instalacji można rozwiązać przez proste stopniowanie charakterystyk typu B, C i D! Oba wyłączniki ograniczające (np. wyłącznik 32 A o charakterystyce C oraz wyłącznik 10 A o charakterystyce B) zadziałają w zwarciu w przybliżeniu w jednakowym czasie i ich energia przepływu jest porównywalna. Problem selektywności można rozwiązać dopiero przez zastosowanie dwóch wyłączników ochronnych o bardzo różnych wartościach energii przepływu, czyli o różnych prędkościach zadziałania w czasie zwarcia, np. przez zastosowanie wyłącznika mocy dla prądu wyższego (wg PN-EN 60947) na miejscu pierwszym i przez podłączenie wtórnego, wyłącznika PAJĄK Podręcznik użytkownika 53

54 zabezpieczającego instalację o charakterystyce B, C lub D (wg PN-IEC 60898). Graficznie przedstawiono przykład takiej sytuacji na rys. b) w rozdziale 4.4. Uwaga: do ochrony przeciwprzetężeniowej za pomocą kombinacji prądowych wyłączników bezpieczeństwa z wyłącznikami ochronnymi stosowane są prądowe wyłączniki bezpieczeństwa z wbudowaną ochroną przeciążeniową, które można zastosować w warunkach obowiązujących dla ochronnych wyłączników instalacyjnych, określonych w normie PN-IEC Dla wyłącznika ochronnego o prądzie znamionowym do 40 A mamy do dyspozycji typoszereg PKNM, ew. CKN6. Selektywność wyłączników mocy: Kwestia selektywności dwu lub kilku szeregowo połączonych wyłączników mocy rozwiązana została w ten sposób, że norma PN-IEC wyznacza dwie grupy wyłączników ochronnych, a mianowicie: kategorię użytkową A (zwykle wyłączniki ochronne nieselektywne), a następnie kategorię B obejmującą selekcyjne wyłączniki ochronne ze zwłoką nastawialną (min. 50 ms; wartościami priorytetowymi są: 0,05 0,1 0,25 0,5 1s). Dla wyłączników ochronnych kategorii B, czyli w wersji selekcyjnej, wprowadzono analogiczny parametr jak w przypadku kabli, a mianowicie nominalną, krótkookresową odporność przeciwprądową I cw, odzwierciedlającą zdolność wyłącznika ochronnego do przenoszenia, przez cały okres wymuszonej zwłoki, prądu zwarciowego o wartości nawet do I cw. Producenci wyłączników mocy podają najczęściej spotykane zwłoki krótkookresowe wynoszące 0,1 s; 0,3 s; 1 s lub 3 s. Wyłącznik ochronny, usytuowany najbliżej miejsca zakłócenia nie jest z reguły wyłącznikiem selekcyjnym (kategoria użytkowa A) i zakłócenie odłączone zostaje w krótkim czasie maksymalnie po kilkudziesięciu milisekundach. W takim przypadku parametr I cw selektywnego wyłącznika ochronnego nie musi być w pełni wykorzystany. PAJĄK Podręcznik użytkownika 54

55 6. Literatura Rudolph W.: Safety of Electrical Installations up to 1000 Volts VDE Verlag gmbh - Berlin - Offenbach 1990 Kacejko P.; Machowski J.: Zwarcia w systemach elektroenergetycznych. WNT, Warszawa, Markiewicz H.: Urządzenia elektroenergetyczne. WNT, Warszawa Praca zbiorowa: Poradnik inżyniera elektryka. WNT, Warszawa 1996 Klajn A.,Markiewicz H.: Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych. Podstawy planowania. Wytyczne dotyczące wymiarowania i wyposażania instalacji. COSiW SEP, Warszawa 2002 Praca zbiorowa pod redakcją dr. inż. J. Strzałki Instalacje elektryczne i teletechniczne Poradnik montera i inżyniera elektryka, Verlag Dashöfer, Warszawa 2008 Prof. Dr. Roland Zeise: The Computer-Aided Dimensioning of Low-Voltage Networks Moeller GmbH, Bonn PN-HD :2009 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona przed porażeniem elektrycznym. PN-IEC :1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych - Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa - Ochrona przed prądem przetężeniowym. PN-IEC :2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Obciążalności prądowe długotrwałe przewodów. PN-IEC :2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Aparatura łączeniowa i sterownicza PN-EN :2002 Aparatura rozdzielcza i sterownicza niskonapięciowa Zbiór norm PN-IEC 60898:2000 Sprzęt elektroinstalacyjny - Wyłączniki do zabezpieczeń przetężeniowych instalacji domowych i podobnych PN-EN :2002 (U) Obliczanie skutków prądów zwarciowych - Część 1: Definicje i metody obliczania PN-EN :2002 (U) Prądy zwarciowe w sieciach trójfazowych prądu przemiennego - Część 0: Obliczanie prądów PN-EN :2002 (U) Prądy zwarciowe w obwodach pomocniczych prądu stałego w elektrowniach i stacjach elektroenergetycznych - Część 1: Obliczanie prądów zwarciowych PN-EN :2002 (U) Prądy zwarciowe w obwodach pomocniczych prądu stałego w elektrowniach i stacjach elektroenergetycznych - Część 2: Obliczanie skutków Rozporządzenie MEiEA oraz MAGTiOŚ z w sprawie warunków technicznych, jakim powinny podlegać instalacje elektryczne i urządzenia oświetlenia elektrycznego. PAJĄK Podręcznik użytkownika 55

56 NOTATKI: PAJĄK Podręcznik użytkownika 56

57 NOTATKI: PAJĄK Podręcznik użytkownika 57

58 CZĘŚĆ II.: Obsługa programu PAJĄK PAJĄK Podręcznik użytkownika 58

59 7. Wstęp Program PAJĄK jest graficznym systemem projektowania i obliczeń sieci niskiego napięcia wyposażonym w urządzenia zabezpieczające firmy Eaton. Dla sieci promieniowych oraz wielowęzłowych program wykonuje obliczenia spadków napięć, rozpływu mocy i prądów zwarciowych; następnie program wykonuje kontrolę przydatności zastosowanych kabli oraz urządzeń zabezpieczających. Procedury obliczeniowe oparte są na normie PN-IEC. Jest to samodzielny program wymagający jedynie systemu operacyjnego Microsoft Windows. Program przeznaczony jest głównie dla projektantów oraz pracowników wykonujących obliczenia. Informacje ogólne: Projektowanie sieci TN/TT/IT o różnych systemach napięciowych do 1000 V (przykładowo 230/400V, 400/690V...). Projektowanie sieci promieniowych i wielowęzłowych. Projektowanie sieci zasilanych z jednego źródła lub wielu różnych źródeł (sieć nadrzędna, transformator, generator), projektowanie sieci zasilanych równolegle z różnych źródeł. Możliwość symulowania różnych stanów roboczych sieci poprzez odłączanie źródeł i obciążeń. Definiowanie współczynnika jednoczesności i współczynnika zapotrzebowania. Baza danych elementów z przejrzystą strukturą drzewa z możliwością uzupełnienia przez użytkownika. Wszystkie obliczenia (spadki napięć, rozpływ mocy, impedancja, zwarcia) oparte są na normie PN-IEC. Przyjazny interfejs użytkownika, umożliwiający łatwą i szybką pracę przy zachowaniu maksymalnej zmienności oraz otwartości. Sposób sterowania podobny do standardowych systemów CAD (AutoCAD). Program wykorzystuje możliwości systemu operacyjnego Windows95/98/NT/2000/ XP/Vista/7. Topologia sieci Zastosowanie interfejsu MDI możliwość równoległego przetwarzania wielu projektów. Schemat sieci (topologia) definiowany jest poprzez składanie poszczególnych elementów (źródła, transformatory, przewody, łączniki, urządzenia zabezpieczające, odbiorniki, kondensatory kompensacyjne). Możliwe jest również szybkie wstawianie całych grup urządzeń (zasilanie, rozdział, odbiory ). Do dyspozycji dostępne są standardowe funkcje dla edycji grafiki (KOPIUJ, PRZESUŃ, USUŃ, ROZCIĄGNIJ). Standardowe funkcje dla sterowania wizualizacją (ZOOM, PAN). Węzły sieci tworzone są automatycznie na bieżąco. Kontrola logiki połączeń. Możliwość przenoszenia obiektu między projektami z wykorzystaniem schowka. Możliwość uzupełnienia o elementy własne (odcinek, koło, prostokąt, tekst). Parametry elementów sieci, baza danych elementów Parametry elementów zdefiniowanych (tzn. tych elementów, których nie można w ramach programu parametryzować źródła, odbiorniki, transformatory) muszą być wprowadzone bezpośrednio po wstawieniu elementu do schematu sieci. Parametry pozostałych elementów (urządzenia zabezpieczające, łączniki, kable) mogą również być wstawiane albo mogą być automatycznie parametryzowane przez program. PAJĄK Podręcznik użytkownika 59

60 Do dyspozycji dostępna jest baza danych elementów standardowych Generatory, Transformatory, Przewody-Kable, Wyłączniki, Wyłączniki automatyczne, Bezpieczniki, Silniki, Kondensatory kompensacyjne. Baza danych zbudowana jest jako baza otwarta; oznacza to, że użytkownik może dowolnie uzupełniać bazę danych o elementy, które wykorzystuje w swoich projektach. Możliwe jest tworzenie drzewa bazy danych oraz tabel danych. Możliwość uzupełnienia bazy danych przez użytkownika jest istotna głównie w przypadku tych elementów, które nie są dostarczane przez firmę Eaton (Transformatory, Kable, Silniki, Kondensatory kompensacyjne). Parametry elementów przejętych z bazy danych można poddawać edycji lokalnie po wprowadzeniu do sieci. Obliczenia Obliczenia oparte są na normie PN-IEC. Pod uwagę brana jest alternatywnie sieć TN, IT lub TT - według wyboru użytkownika; wybierane są systemy napięciowe do 1000V a zwarcia są odległe. Spadki napięć węzłowych punktów sieci (kontrola, czy spadek nie przekracza maksymalnej wartości ustawionej przez użytkownika lokalnie dla każdego elementu sieci). W każdej sytuacji uwzględniany jest współczynnik zapotrzebowania, dla sieci promieniowych brany pod uwagę jest również współczynnik jednoczesności. Obciążenia w gałęziach sieci, kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających oraz przewodów według warunków normy PN-IEC :2001, kontrola zabezpieczenia przewodów w przypadku przeciążenia i zwarcia według normy PN-IEC :1999. Obliczenie współczynnika mocy. Trójfazowe zwarcie symetryczne, obliczenia według normy PN-EN :2002 oraz PN- EN :2002 obliczenie prądu zwarciowego w wybranym punkcie sieci, rozpływ prądów zwarciowych w sieci (kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających oraz przewodów). Uwzględniany jest również wpływ silników. Obliczanie obwodu kaskadowego kontrola obszaru selektywności wyłącznika nadrzędnego w stosunku do wyłączników w polach odbiorczych kaskady. Badanie selektywności na podstawie tabel opublikowanych w katalogach, w konfiguracji wyłącznik/wyłącznik. Dwufazowe zwarcie niesymetryczne, obliczenia według normy PN-EN :2002 oraz PN-EN :2002 obliczenie prądu zwarciowego pomiędzy fazami oraz prądu doziemnego w miejscu zwarcia oraz rozpływu prądów zwarciowych w sieci (kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających i przewodów). Jednofazowe zwarcie niesymetryczne w stosunku do ziemi, obliczenia według normy PN- EN :2002 oraz PN-EN : obliczenie prądu zwarciowego w wybranym punkcie sieci oraz strumienia prądów zwarciowych w sieci, obliczenie impedancji w miejscu zwarcia oraz napięcia dotykowego rażeniowego na częściach nie będących pod napięciem. Obliczenie czasu wyłączenia zwarcia oraz kontrola spełnienia wymagań normy PN-HD : Obliczenie składowej zgodnej oraz zerowej impedancji w węźle sieci (możliwość późniejszego wykorzystania np. dla zaprojektowania dołączanej sieci IT), jest możliwość obliczenia impedancji pętli zakłócenia Z sv według normy PN-HD :2009. Wyniki obliczeń można przedstawić albo jako wartości bezwzględne, albo jako liczby zespolone; obliczane impedancje nie są modyfikowane żadnymi współczynnikami. PAJĄK Podręcznik użytkownika 60

61 Przedstawienie (wizualizacja) wyników Bezpośrednio po wykonaniu obliczeń wyświetlany jest wykaz elementów nie spełniających potrzeb. Wykaz ten można wydrukować. Po wykonaniu obliczeń pokazywane są obliczone wartości dla poszczególnych elementów na schemacie sieci. Schemat z wynikami można wydrukować. Druk możliwy jest na dowolnym urządzeniu wyjściowym, dla którego dostępne są sterowniki w systemie Windows (drukarka, ploter). Możliwość drukowania tabel wykaz elementów sieci z podaniem wyników obliczeń. Możliwość drukowania tabel wykaz kabli (lista kablowa). Eksport grafiki do formatu DXF (format oprogramowania typu CAD). Eksport tabel danych do formatu TXT, TAB, XLS (Microsoft Excel). Praca z charakterystykami czasowo-prądowymi Wybór urządzeń zabezpieczających z bazy danych oraz narysowanie ich charakterystyki wyłączania. Wybór urządzeń ze schematu sieci oraz nakreślenie ich charakterystyki możliwość oceny selektywności. Możliwość wstawienia opisu symbolu przyporządkowanego do charakterystyki, ustawienie koloru krzywej. Możliwość odmierzania na wykresie. W przypadku, jeżeli element zabezpieczający posiada ustawiane wyzwalacze, istnieje możliwość modyfikowania wszystkich dostępnych parametrów. Zmiana któregokolwiek z parametrów wyzwalacza powoduje zmianę w opisie elementu zamieszczonego na schemacie. Wydruk wykresu na urządzeniu wyjściowym (wydruk czarno-biały lub kolorowy). Archiwizacja zestawu charakterystyk w pliku danych (dla jednego projektu można stworzyć dowolną ilość zestawień charakterystyk). Wymagania sprzętowe i programowe (minimalna konfiguracja): Komputer PC, procesor Pentium III, 64 MB RAM i więcej (zaleca się 64 MB), karta grafiki pracująca z rozdzielczością min. 1024x768, napęd CD, urządzenie wyjściowe dla druku (drukarka laserowa, ploter itp.). Min. 20 MB wolnego miejsca na dysku twardym, Zainstalowany system operacyjny Windows95 lub wyższy, WindowsNT 4.0 i wyższy, Windows 2000 Professional (zainstalowany ServicePack 1), WindowsXP, Windows Vista, Windows 7. Uwagi: Program PAJĄK nie jest programem sieciowym. Musi być zawsze instalowany na dysku lokalnym każdego użytkownika. Licencja na korzystanie z systemu oprogramowania udzielana jest na ograniczony okres czasu. Licencji udziela wyłączny posiadacz praw do programu firma Eaton Electric Sp. z o.o. z siedzibą w Gdańsku. PAJĄK Podręcznik użytkownika 61

62 8. Instalacja 8.1 Instalacja z dysku CD 1. Włóż dysk instalacyjny CD do stacji dysków (przykładowo napęd D:). 2. Wykonaj uruchomienie z programu CD \SPIDER_SETUP\SETUP.EXE. Kliknij na przycisk Start i wybierz Uruchom, bądź kliknięcie na ikonę programu SETUP.EXE. W otwartym teraz oknie dialogowym wpisz tekst: D:\SPIDER_SETUP\SETUP.EXE (litera D oznacza napęd CD). Kliknij na przycisk OK. 3. Wybierz język używany podczas instalacji wybór z rozwijanej listy proponowanych języków 4. Wyświetlane jest żądanie zamknięcia wszystkich uruchomionych aplikacji (programów). Zaleca się również odłączenie sterowników sieciowych oraz programów antywirusowych, pracujących w tle. Po naciśnięciu na przycisk Dalej należy kontynuować instalację. PAJĄK Podręcznik użytkownika 62

63 5. W następnym oknie dialogowym przeczytaj warunki umowy licencyjnej, a następnie akceptując wszystkie punkty zaznacz opcję Akceptuje warunki i naciśnij przycisk Dalej aby kontynuować instalacje Po zapoznaniu się ze wszystkimi punktami umowy licencyjnej wybierz pole akceptacji warunków, aby kontynuować instalacje. 6. Wybierz katalog, w którym program ma zostać zainstalowany. Program PAJĄK nie jest aplikacją działająca w sieci, musi być zainstalowany na dysku lokalnym każdego użytkownika. Jeśli domyślna lokalizacja nie jest odpowiednia, można ją zmienić klikając na pole Przeglądaj i wybrać miejsce instalacji wskazując katalog w otwartym oknie dialogowym. Klikając na przycisk Dalej instalacja jest kontynuowana. PAJĄK Podręcznik użytkownika 63

64 Domyślny adres, do którego program ma zostać zainstalowany. Zmianę lokalizacji można dokonać poprzez edycję ścieżki w oknie wyboru, bądź po kliknięciu klawisza Przeglądaj. Jeżeli podany katalog już istnieje, należy powtórzyć lokalizację. Program należy instalować bezpośrednio na dysku, nigdy w folderze systemu. Po wyborze lokalizacji należy kliknąć przycisk Dalej. 7. W przypadku, jeżeli w podanym katalogu docelowym istnieje już starsza instalacja programu PAJĄK, system pyta, czy ma przenieść zmodyfikowane przez użytkownika pliki z poprzedniej instalacji. Klikając na przycisk Dalej instalacja jest kontynuowana Jeśli istniała pierwotna instalacja zostanie zmodyfikowana poprzez dodanie nowej bazy elementów (generatory, silniki, transformatory ) po zaznaczeniu tej opcji. Pierwotna instalacja została usunięta, baza danych elementów użytkownika nie zostanie przeniesiona. Zwróć uwagę na następujący komunikat: PAJĄK Podręcznik użytkownika 64

65 8. Wprowadź nazwę grupy, do której zostanie dodana ikona startu programu (nazwa nowej pozycji w menu Start - Programy). Zaleca się pozostawienie wstępnie wybranej nazwy oraz zamknięcie panelu dialogowego poprzez kliknięcie na przycisk Dalej. Nazwa nowo utworzonej grupy programowej (pozycje w menu Start - Programy) w której zostanie umieszczona ikona startu programu. Wykaz istniejących grup programowych (pozycji w menu Start - Programy). 9. Jeżeli chcesz dokonać zmian we wcześniejszych ustawieniach instalacji możesz cofnąć się do dowolnego miejsca klikając przycisk Wstecz. Jeżeli wszystkie ustawienia są właściwe rozpocznij instalację klikając klawisz Instaluj. 10. Program wykonuje kopiowanie plików na twardy dysk komputera oraz rozpakowanie plików instalacyjnych 11. Instalacja programu dobiegła końca. Oznacza to, że została przeprowadzona prawidłowo a program został poprawnie zainstalowany. Zakończ instalacje zamykając okno dialogowe przyciskiem Zakończ. Plik instalacyjny automatycznie utworzył ikonę na pulpicie oraz trwale przypisał rozszerzenie projektu.spi do programu PAJĄK ( klikając podwójnie na plik z tym rozszerzeniem zostanie otwarty przez program). 12. Program można usunąć przy pomocy pliku deinstalacyjnego. Kliknij przycisk Start na pasku poleceń, następnie wybierz zakładkę Programy PAJĄK Deinstalacja. Zostanie uruchomiony, który całkowicie usunie program z Twojego komputera. 8.2 Ręczne wykonanie instalacji klienta w przypadku awarii programu SETUP Na niektórych komputerach może wystąpić problem przy instalowaniu programu z instalacyjnego dysku CD w oparciu o standardowy sposób postępowania oparty na programie SETUP.EXE (przykładowo Windows2000 Professional, w których nie został zainstalowany moduł ServicePack1, w niektórych wersjach WindowsNT 4.0 itp.). Alternatywnym rozwiązaniem jest możliwość wykonywania instalacji ręcznej bez wykorzystania programu instalacyjnego. Uwaga: wykonanie ręcznej instalacji wymaga określonej wiedzy i umiejętności w zakresie obsługi komputera. W przypadku, jeżeli niektóre kroki podanej poniżej procedury nie będą dla Ciebie całkowicie jasne albo zrozumiałe, proponujemy zlecenie zainstalowania programu Waszemu administratorowi systemu albo specjaliście w tej dziedzinie. 1. Utwórz na dysku twardym katalog C:\SPIDER (przy pomocy programów systemu operacyjnego, przykładowo Explorer Windows, Windows Commander itp.). 2. Skopiuj wszystkie pliki z katalogu \SPIDER_SETUP\CUSTOM na dysku instalacyjnym CD do tego nowo utworzonego katalogu. 3. Wykonaj uruchomienie programu UnPack.BAT w katalogu na dysku twardym następuje rozpakowanie instalacji klienta programu PAJĄK PAJĄK Podręcznik użytkownika 65

66 4. Utwórz ikonę startu programu PAJĄK na pulpicie oraz nową pozycję w Start-Programy. 5. Wykonaj uruchomienie programu poprzez wybranie ikony utworzonej w poprzednim kroku. Jeżeli programu nie daje się uruchomić, skopiuj pliki z katalogu \SPIDER_SETUP\WinSys na dysku instalacyjnym CD do katalogu systemowego Windows, zazwyczaj C:\Windows\System (uwaga: nie może dojść do przepisania nowszej wersji tych bibliotek, które mogą już występować w systemie Windows!!). 6. Wykonaj start programu i podaj licencję (patrz rozdz. 9.1). 8.3 Kopia bezpieczeństwa instalacji Przy stosowaniu programu niektóre pliki są na bieżąco modyfikowane. Chodzi o pliki z konfiguracją programu, z bazami danych użytkownika itp. Wskazane jest wykonanie kopii zapasowej tych plików: Plik Uwaga Od wersji SPIDER\SPIDER.INI Konfiguracja programu 1.0 SPIDER\DATA\... Baza danych elementów użytkownika (silniki, generatory, 1.0 transformatory, kable,...) Kopia rezerwowa całej instalacji: Warunkiem wykonania kopii bezpieczeństwa (rezerwowej) istniejącej instalacji jest obecność programu pakującego RAR.EXE w głównym katalogu programu. Program RAR nie stanowi części instalacji standardowej; chodzi o program typu shareware części pakietu WINRAR. 1. Skopiuj program RAR.EXE do głównego katalogu nadbudowy (zazwyczaj C:\SPIDER). 2. Wykonaj uruchomienie programu PACK.BAT z głównego katalogu programu (zazwyczaj C:\SPIDER). Kliknij na przycisk Start i wybierz pozycję Uruchom... W oknie dialogowym wpisz tekst: C:\SPIDER\PACK.BAT (gdzie C:\SPIDER jest ścieżką do katalogu głównego programu). Kliknij na przycisk OK. 3. Następuje spakowanie programu. W głównym katalogu, powstają pliki archiwalne SPIDER.RAR, SPIDER.R00,... Pliki te wraz z plikami UNRAR.EXE oraz UnPack.BAT skopiuj na dyskietki. 4. Ponowne rozpakowanie plików archiwalnych możliwe jest przy pomocy programu UnPack.BAT. 5. Podczas instalacji - program standardowo tworzy pierwszą kopie bezpieczeństwa. Uwaga: W przypadku napotkania problemów przy instalacji lub podczas korzystania z programu prosimy o kontakt z: Pomoc techniczna (PL): Eaton Electric Sp. z o.o. ul. Krakowska 19-23, Wrocław tel./faks: , Prosimy również o zgłaszanie na w.w. adres wszelkich uwag i propozycji usprawnień programu PAJĄK. PAJĄK Podręcznik użytkownika 66

67 8.4 Aktualizacja ze strony internetowej Program posiada moduł automatycznej aktualizacji, oprogramowanie łączy się z serwerem firmy Eaton Moeller w celu sprawdzenia dostępności nowej wersji. W opcjach programu można ustawić odstęp czasowy między kolejnymi łączeniami. W razie akceptacji, program sprawdzi czy istnieje nowa wersja, jeżeli tak, to zostanie ona pobrana i zainstalowana automatycznie. Do poprawnego działania wymagane jest połączenie z Internetem. Uwagi: Ilość dni między kolejnym sprawdzaniem dostępności nowych wersji może być definiowane w zakładce Narzędzia/Opcje/System (patrz rozdz. 21.1). Data ostatniego sprawdzania wyświetlana jest w zakładce Narzędzia/Opcje/Licencja (patrz rozdz. 21.6). Istnieje możliwość ręcznego sprawdzenia osiągalności poprzez wybranie opcji Aktualizacja ze strony internetowej z menu Pomoc. 8.5 Aktualizacja programu z katalogu Jeżeli na stanowisku brak połączenia z Internetem, wówczas możliwe jest zaktualizowanie oprogramowania za pomocą plików aktualizacyjnych (np. przesłanych tradycyjną pocztą na nośniku CD) 1. Pliki aktualizacyjne należy pobrać na stanowisku z Internetem lub skontaktować z dystrybutorem programu w celu przesłania nośnika CD (każda aktualizacja zawiera dwa pliki: kontrolny plik *.XML i plik z danymi.zip). 2. Załadować pliki do dowolnego katalogu na dysku, istotne jest, aby znalazły się tam wszystkie wersje plików aktualizujących dostępnych do danej wersji programu (nie tylko pliki dostępne w ostatniej aktualizacji). 3. Uruchomić Pająka. 4. Wybrać Pomoc/Aktualizacja z katalogu 5. W oknie dialogowym (podobnym do tego z funkcji Otwórz rozdz. 20.2) należy wybrać kontrolny plik aktualizacji *.XML i nadusić Otwórz. 6. Uruchomiony zostanie moduł automatycznej aktualizacji (PAJĄK zostanie zamknięty). PAJĄK Podręcznik użytkownika 67

68 9. Uruchomienie programu PAJĄK Po pomyślnym zainstalowaniu programu PAJĄK w Twoim komputerze zgodnie z procedurą podaną w rozdziale 8, możesz przystąpić do uruchamiania programu. 9.1 Pierwsze uruchomienie 1. Kliknij na przycisk Start; następnie kolejno wybierz pozycje Programy - PAJĄK - PAJĄK. W przypadku, jeżeli utworzyłeś ikonę na pulpicie, możliwe jest łatwe uruchomienie programu poprzez podwójne kliknięcie na tą ikonę. 2. Wyświetlane jest okno dialogowe z tekstem umowy licencyjnej: W przypadku, jeżeli akceptujesz powyższy tekst, kliknij na przycisk Akceptuję. W ten sposób zobowiązujesz się do przestrzegania wszystkich postanowień umowy licencyjnej. W przypadku, jeżeli nie zaakceptujesz tekstu umowy, uruchomienie programu będzie niemożliwe. Tekst umowy licencyjnej można później wyświetlić przy pomocy funkcji O aplikacji PAJĄK (patrz rozdz. 23). PAJĄK Podręcznik użytkownika 68

69 3. Następnie otwierane jest okno dialogowe z żądaniem podania nr licencji: Adres dostawcy zależny jest od krajowej wersji programu. Dane identyfikacyjne klienta. W każdej pozycji wymagany jest przynajmniej jeden znak. Data ważności licencji. Konieczne jest bardzo staranne wypełnienie tych pozycji zgodnie z informacjami podanymi przez dostawcę programu Numer licencji. Konieczne jest bardzo staranne wypełnienie tego pola w oparciu o informacje podane przez dostawcę programu. Wprowadź potrzebne dane; ewentualnie zwróć się do dostawcy programu z prośbą o przekazanie potrzebnych danych licencyjnych. Uprzejmie prosimy o poświęcenie maksymalnej uwagi w celu dokładnego wypełnienia wszystkich pozycji; głównie chodzi o prawidłowe wprowadzenie daty ważności licencji oraz numeru licencji. W przypadku wprowadzenia błędnych danych program nie zostanie uruchomiony. 4. Po prawidłowym wprowadzeniu informacji następuje uruchomienie programu. Program pamięta warunki licencji i przy drugim oraz kolejnym uruchomieniu nie wymaga już ich wprowadzenia. Dane licencyjne można dodatkowo zmienić przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia (patrz rozdz. 21.6). Wyświetlenie danych licencyjnych możliwe jest przy pomocy funkcji O aplikacji PAJĄK (patrz rozdz. 23). 5. Po uruchomieniu programu wyświetlane jest automatycznie okno Podpowiedź dnia, podające wskazówki do pracy z programem. Po kliknięciu na przycisk Zamknij program jest gotowy do pracy. 9.2 Drugie i kolejne uruchomienia 1. Kliknij na przycisk Start; następnie kolejno wybieraj pozycje Programy - PAJĄK - PAJĄK. W przypadku, jeżeli utworzyłeś ikonę programu na pulpicie, możesz w łatwy sposób uruchomić program poprzez podwójne kliknięcie na tej ikonie. 2. System kontroluje ważność licencji; jeżeli wszystko jest prawidłowe uruchamia program. 3. Po uruchomieniu programu następuje automatycznie wyświetlenie okna Podpowiedź dnia. Proponujemy przeczytanie wskazówek i zamknięcie okna dialogowego poprzez kliknięcie na przycisk Zamknij. Program jest gotowy do pracy. Uwagi: Jeżeli chcesz obecnie utworzyć nowy projekt, kliknij na ikonę Nowy projekt (patrz rozdz. 20.3). Jeżeli chcesz otworzyć jeden z demonstracyjnych przykładów kliknij na ikonę Otwórz przykład demonstracyjny (patrz rozdz ). Jeżeli chcesz kontynuować edycję utworzonego już wcześniej projektu, wykonaj otwarcie pliku poprzez kliknięcie na ikonę Otwórz istniejący projekt (patrz rozdz ). PAJĄK Podręcznik użytkownika 69

70 Możliwe jest zablokowanie wyświetlania okna Podpowiedź dnia po uruchomieniu programu. Możliwe jest również przeglądanie kolejno wszystkich podpowiedzi (więcej szczegółów patrz rozdz. 22.1). W przypadku, jeżeli przy uruchomieniu programu pojawi się komunikat: oznacza to, że okres użytkowania określonej wersji programu wygasł. W celu uzyskania nowej wersji oprogramowania należy skontaktować się z dostawcą (każdą nową wersję można uzyskać również poprzez serwis internetowy). W przypadku, jeżeli przy uruchomieniu programu pojawi się komunikat: Konkretny adres dostawcy zależny jest od krajowej wersji programu. oznacza to, że termin ważności Twojej licencji zakończył się. Skontaktuj się ze swoim dostawcą systemu PAJĄK w celu podania nowego numeru licencji (ewentualnie złóż wizytę na stronach internetowych dostawcy programu, gdzie można wykonać on-line przerejestrowanie, związane z dostarczeniem nowego numeru licencji, ewentualnie można ściągnąć aktualizację programu). Następnie kliknij na przycisk Tak i wprowadź nowe dane licencyjne w panelu dialogowym, tak jak przy pierwszym uruchomieniu (patrz rozdz. 9.1). W przypadku, jeżeli w chwili uruchomienia programu pojawi się komunikat: Konkretny adres dostawcy zależny jest od krajowej wersji programu. oznacza to, że doszło do naruszenia pliku SPIDER.INI, zawierającego dane licencyjne. Kliknąć na przycisk Tak i wprowadzić nowy numer licencyjny w panelu dialogowym, postępując w taki sam sposób jak przy pierwszym uruchomieniu (patrz rozdz. 9.1). W przypadku utrzymujących się kłopotów skontaktuj się ze swoim dostawcą programu PAJĄK PAJĄK Podręcznik użytkownika 70

71 10. Wprowadzenie do systemu PAJĄK 10.1 Ekran podstawowy oraz sterowanie programem Po uruchomieniu programu (patrz rozdz. 9.1, 9.2) uruchamia się ekran podstawowy. Program korzysta z interfejsu użytkownika MDI (Multiple Display Interface) umożliwiającego równoległe przetwarzanie kilku projektów sieci (podobnie jak przykładowo edytor tekstowy Word umożliwia równoległą edycję wielu dokumentów). Po uruchomieniu programu następuje automatyczne otwarcie (aktywacja) nowego projektu. Pracę można rozpocząć na jeden z kilku sposobów: Rozpoczęcie tworzenia schematu nowej sieci albo utworzenie kolejnego nowego projektu sieci poprzez kliknięcie na ikonę Nowy projekt (patrz rozdz. 20.3), Otwarcie jeden z demonstracyjnych przykładów kliknij na ikonę Otwórz przykład demonstracyjny (patrz rozdz ). Otwarcie istniejącego już projektu sieci i kontynuacja jego edycji po kliknięciu na ikonę Otwórz istniejący projekt (patrz rozdz. 20.2), Zastosowanie jednego z samodzielnych modułów dla pracy z charakterystykami czasowo-prądowymi (patrz rozdz. 15), albo dla zarządzania bazą danych użytkownika (patrz rozdz. 16). Podstawowy ekran programu nie jest otwarty żaden projekt: Otwarcie nowego projektu sieci. Otwarcie istniejącego projektu sieci dla dalszej edycji. Otwarcie przykładu demonstracyjnego Aktywacja modułu dla pracy z charakterystykami. Aktywacja modułu dla zarządzania bazą. Narzędzia dla manipulacji oknem głównym programu (minimalizacja, maksymalizacja, zamknięcie) Wiersz stanu z aktualnie prowadzonymi operacjami Obszar do projektowania Poprzez ciągnięcie za brzeg można zmieniać rozmiary głównego okna programu.. Aktualna data i godzina. Stan przycisku NumLock Stan przycisku CapsLock. PAJĄK Podręcznik użytkownika 71

72 Podstawowy ekran programu - okno z projektem sieci w postaci maksymalnej: Nazwa pliku z aktualnie edytowanym projektem Pasek narzędziowy, do pracy z projektem Narzędzia dla manipulacji oknem projektu (minimalizacja, maksymalizacja, zamknięcie). Wiersz stanu, informacja dotycząca aktualnie wykonywanych operacji Podstawowy ekran programu dwa równolegle otwarte projekty Narzędzia dla manipulacji oknem projektu (minimaliz., maksymalizja, zamknięcie). Projekt aktywny- górny pasek niebieski. Wszystkie funkcje dotyczą tego projektu. Poprzez ciągnięcie za górnybrzeg można zmieniać położenie okna z projektem Nazwa pliku z aktualnie edytowanym projektem. Nieaktywny projekt górny pasek szary. Poprzez ciągnięcie za brzeg można zmieniać rozmiary głównego okna programu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 72

73 Funkcje dla układu poszczególnych okien z projektami na ekranie podstawowym znajdują się w menu rozwijanym Okno (równocześnie można otworzyć maksymalnie 10 okien z różnymi projektami): Kaskadowy układ okien: Podział okna w poziomie: Podział okna w pionie: Ułożenie ikon zminimalizowanych okien w dolnej części ekranu podstawowego Zamknięcie okna z aktualnie opracowywanym projektem (podobnie jak po kliknięciu na krzyżyk w prawym górnym rogu okna). Zamknięcie wszystkich otwartych okien z projektami ustawienie stanu wyjściowego jak po uruchomieniu programu. Wykaz wszystkich otwartych okien z projektami sieci. Poprzez kliknięcie na pozycję okno staje się oknem aktualnym. Identyfikacja okna aktualnego Uruchomienie funkcji programu Poszczególne funkcje programu można uruchomić albo poprzez wybranie odpowiedniej pozycji z menu rozwijanego (zawiera wszystkie funkcje programu) albo poprzez kliknięcie na ikonę na pasku narzędzi (zawiera tylko najważniejsze funkcje). W podręczniku tym preferuje się uruchamianie funkcji przy pomocy ikon. Funkcję stosowaną ostatnio oraz często stosowane funkcje dla sterowania wyświetleniem Zoom można uruchomić z menu kontekstowego, które pojawia się po kliknięciu prawym przyciskiem na oknie z projektem. Menu kontekstowe uruchamiane prawym przyciskiem myszy. Nazwa ostatnio stosowanej funkcji (w tym przypadku umieszczanie elementu Transformator). Poprzez wybór tej pozycji wykorzystywana ostatnio funkcja jest ponownie aktywowana. Regeneracja wyświetlenia grafiki (patrz rozdz. 13.1). Funkcja sterowania wyświetlaniem (patrz rozdz. 13). Skróty klawiszowe F1 Pomoc (patrz rozdz. 22) Ctrl+N Nowy projekt (patrz rozdz. 20.3) F3 Grupa (patrz rozdz ) Ctrl+O Otwórz projekt (patrz rozdz. 20.2) F4 Obliczenia (patrz rozdz. 14) Ctrl+S Zapisz projekt (patrz rozdz. 20.1) F5 Charakterystyki czas-prąd. (patrz rozdz. 15) Ctrl+E Eksportuj (patrz rozdz. 19) F6 Baza Danych (patrz rozdz. 16) Ctrl+P Drukuj (patrz rozdz. 18) F7 Siatka (patrz rozdz ) Ctrl+Z Cofnij (Undo) (patrz rozdz. 10.3) F8 Orto (patrz rozdz ) Ctrl+Y Powtórz (Redo) (patrz rozdz. 10.3) F9 Krok (patrz rozdz ) Ctrl+F Znajdź (patrz rozdz. 12.7) Ctrl+X Wytnij do schowka (patrz rozdz ) Ctrl+C Kopiuj do schowka (patrz rozdz ) Ctrl+V Wklej ze schowka (patrz rozdz ) PAJĄK Podręcznik użytkownika 73

74 10.3 Krok do tyłu Cofnij, powrót Powtórz Skutek wszystkich funkcji programu (poza zmianami wyświetlenia funkcji Zoom), tak jak były stopniowo wywoływane, można odwrócić (anulować) poprzez kliknięcie na przycisk Cofnij (Ctrl+Z). Program zapamiętuje wszystkie wykonane kroki od początku edycji projektu sieci. Funkcję Cofnij należy stosować ostrożnie, ponieważ niektóre operacje nie pojawiają się bezpośrednio optycznie w schemacie połączeń (przykładowo zmiana parametrów przewodu). Działanie ostatnio wykonanej funkcji Cofnij można anulować poprzez kliknięcie na Powtórz (Ctrl+Y). Możliwe jest jednak tylko jednokrotne cofnięcie kroku funkcji Cofnij Praca z programem Pierwszym krokiem przy rozpoczęciu projektu sieci jest narysowanie schematu połączeń (topologia). Schemat połączeń sieci definiowany jest poprzez składanie poszczególnych elementów (źródła, transformatory, przewody, urządzenia zabezpieczające, odbiorniki). Rysunek można uzupełnić o elementy własne (odcinek, prostokąt, okrąg, tekst). Program przeznaczony jest do projektowania sieci, w układzie TN/IT/TT różnych systemów napięciowych. Pierwszym krokiem przed rozpoczęciem projektu nowej sieci jest, więc wybór rodzaju sieci oraz systemu napięciowego (patrz rozdz. 11.1). Dla sporządzania schematów połączeń, dostępne są ogólnie dwa typy elementów: Elementy stałe, tzn. elementy, których parametry zostały uprzednio wprowadzone, bez możliwości ich parametryzowania w ramach programu (źródła, transformatory, odbiorniki, silniki, kondensatory kompensacyjne), Elementy zmienne, tzn. te elementy, których parametry stanowią przedmiot badań i optymalizacji (przewody kable, systemy szyn zbiorczych, elementy zabezpieczające wyłączniki ochronne, bezpieczniki). Zadawanie parametrów do elementów parametryzowanych uzależnione jest od tego, w jakim trybie program jest używany. Program umożliwia pracę w dwóch następujących trybach podstawowych: Tryb automatyczny, w którym parametry elementów zmiennych, wymagane przez użytkownika, wyznaczone zostaną w sposób automatyczny oraz nastawione tak, by spełniały wymogi bezpieczeństwa; zaprojektowane w ten sposób rozwiązanie nie musi być jednak rozwiązaniem w pełni optymalnym; Tryb ręczny, w którym parametry wszystkich elementów (zmiennych i stałych) wyznaczone są przez użytkownika (na podstawie jego doświadczenia); po dokonaniu obliczeń następuje kontrola kryteriów bezpiecznej eksploatacji sieci. Użytkownik dokona oceny wyników, a następnie może przeprowadzić optymalizację projektu. Tryb pracy automatyczny (AutoParametryzowanie) 1. Rysowanie schematu sieci poprzez graficzne składanie poszczególnych elementów. Parametry elementów stałych muszą być zdefiniowane (zadane) dokładnie (możliwość wyboru elementów z bazy danych). Parametry elementów zmiennych nie muszą być zadane, ale przy każdym elemencie musi być zaznaczone pole przełącznika Dobrać automatycznie. Ponadto w menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 74

75 W ramach sieci mogą być również elementy zmienne, które są już określone (poprzez wybór z bazy danych) i nie ma potrzeby ich wymiarowania w przypadku tych elementów przełącznik Dobrać automatycznie musi być wyłączony. Bliższe szczegóły podane są w rozdz , Ustawienie parametrów automatycznego doboru przy pomocy funkcji Opcje/AutoParametryzowanie z menu Narzędzia: określenie typu przewodów materiału, izolacji; określenie typu elementów zabezpieczających preferowana kolejność w doborze produktów (bliższe szczegóły podane są w rozdz. 21.5). 3. Uruchomienie doboru automatycznego przy pomocy funkcji Oblicz. Po wykonaniu obliczeń wykonywana jest kompleksowa kontrola całej sieci i wyświetlane są wyniki (patrz rozdz. 14.1). 4. Korekta, ewentualnie optymalizacja projektu, wyeliminowanie kolizji oraz błędów (tryb automatyczny rozwiązuje jedynie typowe przypadki w taki sposób, aby były poprawne z punktu widzenia bezpieczeństwa; nie jest to jednak optymalizacja ani studia nad techniczną wykonalnością projektu), (bliższe szczegóły podane są w rozdz. 11., 12). 5. Druk wyników projektu - funkcja Drukuj (patrz rozdz. 18), lub Eksportuj (patrz rozdz. 19). Tryb pracy w Ręczny: 1. Wrysowanie schematu sieci poprzez graficzne połączenie poszczególnych elementów. Parametry elementów stałych muszą być dokładnie zadane. Parametry elementów zmiennych muszą być dokładnie zadane; przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony (nie zaznaczony), Bliższe szczegóły - patrz rozdz , Obliczenie zachowania się sieci w stanie roboczym oraz przy przeciążeniu: wykonanie obliczeń (Spadków napięć oraz Rozpływu mocy) przy pomocy funkcji Oblicz. W dalszej kolejności wykonywane jest sprawdzenie obliczonych parametrów czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.3). 3. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 2 do momentu, kiedy wszystkie elementy będą spełniały wymagania. Do oceny zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem wskazane jest użycie modułu Charakterystyki czasowo-prądowa (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 15). 4. Określenie zachowania się sieci przy maksymalnym zwarciu (odporność elementów na prądy zwarciowe): przeprowadzenie obliczenia Kontrola całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne przy pomocy funkcji Oblicz. Następnie wykonywane jest sprawdzenie obliczonych parametrów czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.4). 5. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 4 do momentu, kiedy wszystkie elementy będą spełniały wymagania. W przypadku projektowania jedynie części sieci można wykorzystać obliczenie Prądy zwarciowe: 3-fazowe zwarcie symetryczne zwarcie tylko w jednym wybranym węźle sieci (bliższe szczegóły -patrz rozdz. 14.4). 6. Określenie zachowania się sieci przy minimalnym zwarciu (kontrola czasu wyłączenia: wykonanie obliczenia Kontrola całej sieci: 1-fazowe zwarcie niesymetryczne przy pomocy funkcji Oblicz. Następnie wykonywane są kontrole obliczanych parametrów czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.4). 7. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 6 do momentu, kiedy wszystkie elementy są odpowiednie. Przy projektowaniu jedynie części sieci można wykorzystać obliczenie Prądy zwarciowe: 1-fazowe zwarcie niesymetryczne zwarcie tylko w jednym wybranym węźle sieci (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.4). 8. Ocena selektywności z wykorzystaniem modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 15) lub poprzez funkcję Selektywność (badanie selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel zamieszczonych w katalogach). PAJĄK Podręcznik użytkownika 75

76 9. Ocena zachowania się sieci w różnych stanach roboczych - możliwość odłączania poszczególnych gałęzi (konieczne w przypadku sieci wielowęzłowych zasilanych z wielu źródeł, przykładowo sieci w budynkach służby zdrowia). 10. Druk wyników obliczeń - funkcja Drukuj (patrz rozdz. 18), lub Eksportuj (patrz rozdz. 19). Uwaga: kolejność poszczególnych punktów w trybie ręcznym można dowolnie zmieniać; podany sposób postępowania ma jedynie charakter zalecenia. Szczegóły odnośnie teorii projektu oraz wymiarowania sieci niskiego napięcia (patrz rozdz. 1. 4). PAJĄK Podręcznik użytkownika 76

77 11. Schemat połączenia sieci (topologia) Pierwszym krokiem przy opracowywaniu projektu sieci jest narysowanie schematu połączeń (topologii). Schemat sieci definiowany jest poprzez graficzne składanie poszczególnych elementów. Wykres można uzupełnić o własne symbole. W ramach programu można stosować następujące elementy: Sieć zasilająca Generator Transformator Szyna zbiorcza w rozdzielnicy logiczne rozgałęzienie sieci (szyny zbiorcze, listwy zaciskowe itp.) element o pomijalnej impedancji Przewód kabel Rozłącznik (stan roboczy elementu przełącznikowego można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci) Wyłącznik mocy, wyłącznik instalacyjny (stan roboczy elementu można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci) Bezpiecznik (stan roboczy elementu zabezpieczającego można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci) Silnik Odbiornik ogólnie Kondensator kompensacyjny Grupa (wprowadzanie typowych grup elementów układ zasilania, wyprowadzenie silnikowe z wyłącznikiem samoczynnym, wyprowadzenie ogólne z wyłącznikiem samoczynnym i bezpiecznikiem,...) Elementy własne podstawowe obiekty geometryczne (odcinek, obwód koła, prostokąt, tekst) Element stały, patrz rozdz Element stały, patrz rozdz Element stały, patrz rozdz Element stały, patrz rozdz Element zmienny, patrz rozdz Element zmienny, patrz rozdz Element zmienny, patrz rozdz Element zmienny, patrz rozdz Element stały, patrz rozdz Element stały, patrz rozdz Element stały, patrz rozdz Grupa elementów zmiennych i stałych patrz rozdz Element stały, patrz rozdz PAJĄK Podręcznik użytkownika 77

78 11.1 Układ sieci oraz system napięciowy rzed przystąpieniem do kreślenia schematu połączeń konieczne jest podanie układu sieci (TN, IT, lub TT) oraz systemu napięciowego. Układ sieci ma wpływ na obliczenie zwarć niesymetrycznych. System napięciowy wpływa na prądy w sieci oraz na zdolności wyłączania urządzeń zabezpieczających. Przy wprowadzaniu elementu do schematu system sprawdza, czy element jest odpowiedni dla wybranego napięcia sieci. Układ sieci oraz system napięciowy można w dowolnej chwili dodatkowo zmienić; należy jednak pamiętać, że zmiana ta zazwyczaj pociąga za sobą konieczność zmiany szeregu elementów w schemacie połączeń. Wyjściowy układ sieci oraz system napięciowy dla nowego projektu można ustawić przy pomocy funkcji Opcje, zakładka Obliczenia (patrz rozdz ). 1. Z rozwijanego menu Narzędzia należy wybrać pozycję Sieć: układ, napięcie. 2. W otwartym następnie oknie dialogowym należy ustawić układ sieci oraz system napięciowy odpowiednio do potrzeb. Ustawienie układu sieci poprzez wybór z oferowanych możliwości. Ustawienie systemu napięciowego poprzez wybór standardowych systemów napięciowych zdefiniowanych przez normę. W przypadku wyboru Inne można wyspecyfikować dowolny inny system poprzez wprowadzenie napięcia międzyfazowego oraz fazowego. Należy zwrócić uwagę na te informacje. 3. Zamknąć okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Ustawione nowe wartości zostaną zapamiętane w projekcie sieci i mogą one być w każdej chwili zmienione przy pomocy tej samej funkcji. Aktualnie ustawione wartości pokazywane są nad polem opisu (tabelka w rogu) w projekcie sieci: Układ sieci Napięcie międzyfazowe/ fazowe. Wypełnianie poszczególnych pozycji pola opisu (patrz rozdz. 17). PAJĄK Podręcznik użytkownika 78

79 11.2 Sieć zasilająca Element ten reprezentuje nadrzędną sieć zasilającą, dostarczającą energię do projektowanego układu. Może chodzić o sieć SN (średniego napięcia) zasilającą transformator albo o sieć n.n. (niskiego napięcia). Każda sieć musi zawierać przynajmniej jedno źródło zasilania. Program umożliwia zaprojektowanie sieci zasilanej z jednego lub wielu źródeł równolegle. Poza siecią zasilającą możliwe jest jeszcze zasilanie z generatora (patrz rozdz ). 1. Kliknij na ikonę Sieć zasilająca. Kursor myszy zmienia swój kształt. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do góry nad wprowadzanym punktem). 2. Kliknij w miejscu wstawienia symbolu przestrzeni okna z rysunkiem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na powierzchni rysunku). 3. W otwartym następnie oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane): Zakładka Grafika - zmiana położenia symbolu w projekcie (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje element w projekcie; oznaczenie to musi być niepowtarzalne w ramach całego projektu; przy wprowadzaniu nowego elementu, numer w symbolu zwiększa się automatycznie. Napięcie sieci zasilającej musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz. 11.1) (automatycznie jest wstawiona wartość domyślna) oraz musi odpowiadać przyłączanym gałęziom(napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-faz., napięcie fazowe dla przyłącza 1-faz.). Zadanie ilości przyłączonych faz 3-fazowe, albo 1 konkretna faza. Moc zwarciowa oraz prąd zwarciowy są wartościami związanymi; wystarcza podanie jednej z nich a druga wartość zostanie obliczona automatycznie. Pod ikoną ze znakiem zapytania kryją się typowe, orientacyjne dane. Dokładne dane powinny być dostarczone przez właściwą spółkę dystrybucyjną. Zamiast mocy zwarciowej można bezpośrednio zadawać składowe impedancji zastępczej (wykorzystywane jest to np. w sieciach IT zasilanych z nadrzędnej sieci TN). Po przełączeniu przełącznika uzyskuje się dostęp do odpowiadających pozycji. Moc zwarciowa dla zwarcia 1-faz (nie jest wymagana). Jeżeli nie zostanie wprowadzona obliczenie zwarć niesymetrycznych będzie mniej dokładne. PAJĄK Podręcznik użytkownika 79

80 4. Zamknąć okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Sieć zasilająca może być podłączona bezpośrednio do transformatora lub do szyny zbiorczej w rozdzielnicy. Sieć zasilająca może być podłączona poprzez kabel (uwzględnienie warunków pomiędzy siecią zasilającą a pierwszą rozdzielnicą). W przypadku równoległego zasilania z wielu źródeł na jedną rozdzielnicę, wszystkie napięcia sieci zasilającej muszą być podłączone poprzez kabel. Podane wartości mocy zwarciowych maja charakter orientacyjny, zaleca się kontakt z właściwą spółką dystrybucyjną w celu uzyskania konkretnych danych. Moc zwarciowa 1-fazowa dla sieci 3-fazowych wysokich napięć nie musi być podana. Natomiast dla 3-faz. sieci nn. powinna być podana, w przeciwnym wypadku obliczenia zwarć asymetrycznych będą mniej dokładne. Istnieje możliwość bezpośredniego wpisania parametrów impedancji dla sieci zasilającej. Dane mogą być pozyskane za pomocą pomiarów lub obliczeń. Parametryzacja tego typu może mieć zastosowanie np. w przypadku projektowania sieci IT zasilanej z nadrzędnej sieci TN w tym wypadku dane początkowe można uzyskać za pomocą osobnej symulacji przeprowadzonej w programie Pająk. Zasilanie z sieci WN (SN) Można uwzględnić warunki na stronie SN tuż przed transformatorem (kable i łączniki wysokiego napięcia nie znajdują się w bazie programu). Połączenie dwóch równoległych sieci zasilających do jednej Zasilanie z sieci NN rozdzielnicy. Prawidłowo Błędnie PAJĄK Podręcznik użytkownika 80

81 11.3 Generator Element ten reprezentuje generator (typowe zasilanie awaryjne), dostarczający energię do projektowanego obwodu. Program umożliwia zaprojektowanie sieci zasilanej z jednego lub więcej źródeł równolegle. Poza generatorem możliwe jest jeszcze zasilanie z sieci nadrzędnych (patrz rozdz ). 1. Kliknij na ikonę Generator. Kursor myszy zmienia kształt. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktów wstawienia (symbol skierowany jest ku górze nad punktem wstawienia). 2. Kliknij pozycję symbolu na rysunku z projektem. Punkt wstawienia jest automatycznie dociągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Częścią programu jest baza danych generatorów standardowych z możliwością uzupełnienia przez użytkownika o własne typy. Baza danych uruchamiana jest poprzez kliknięcie na przycisk Baza Danych. Opis sterownika bazy danych podany jest w rozdz Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Przy wprowadzaniu nowego elementu, numer w oznaczeniu jest automatycznie podwyższany. Dokładne określenie układu fazowego Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazą danych - patrz rozdz Zadanie parametrów elementów ręcznie, ewentualnie poprzez lokalną edycję poszczególnych elementów przejętych z bazy danych Napięcie elementu musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz ), oraz gałęziom dołączonym (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-fazowego, napięcie fazowe dla przyłącza 1-fazowego). 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element stały jest do projektu sieci. Uwagi: Wskazane jest podłączanie generatora za pośrednictwem przewodu z wyłącznikiem. Program umożliwia zmianę stanu roboczego wyłącznika (załączony wyłączony); w ten sposób można analizować różne stany robocze sieci (przy zasilaniu z generatora, albo przy zasilaniu z sieci nadrzędnej). Program umożliwia jedynie obliczenie zwarć elektrycznie odległych (brak jest możliwości obliczenia zwarcia bezpośrednio na zaciskach generatora). PAJĄK Podręcznik użytkownika 81

82 Generator odłączony: Zasilanie z generatora: Błędne połączenie generatora oraz sieci bezpośrednio do rozdzielnicy. Prawidłowo Błędnie 11.4 Transformator Element ten reprezentuje albo transformator transformujący napięcie sieci SN oraz projektowanej sieci NN, albo separacyjny transformator ochronny zastosowany dla utworzenia sieci IT (przykładowo dla obiektów służby zdrowia). 1. Kliknij na ikonę Transformator. Kursor myszy zmienia kształt. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktów wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia). 2. Kliknij pozycję symbolu powierzchni rysunku z projektem. Punkt wstawienia jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Częścią programu jest baza danych transformatorów typowych z możliwością uzupełnienia przez użytkownika o własne typy. Baza danych uruchamiana jest poprzez kliknięcie na przycisk Baza Danych. Opis sterownika bazy danych podany jest w rozdz Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje element w projekcie; musi on być niepowtarzalny w ramach jednego projektu; przy wprowadzaniu nowego elementu, numer w oznaczeniu jest automatycznie podwyższany. Określenie układu fazowego. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazą danych (patrz rozdz. 16.1). Obliczenie prądu znamionowego transf. Zadanie parametrów elementów ręcznie, ewentualnie poprzez lokalną edycję poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wstecznego wpływu na bazę danych). PAJĄK Podręcznik użytkownika 82

83 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element stały jest do projektu sieci. Uwagi: Na stronie SN transformatora może być podłączona albo sieć zasilająca, albo kabel. Na stronie NN transformatora może być podłączony tylko kabel, albo system szyny zbiorczej. Transformator nie może być podłączony bezpośrednio na element Szyny rozdzielcze w rozdzielnicy, albo Wyłącznik. Węzeł obliczeniowy znajduje się zawsze na stronie NN transformatora; wyniki obliczenia podane dla transformatora odnoszą się zawsze do strony NN. Napięcie pierwotne Ur1 musi dokładnie odpowiadać napięciu nadrzędnej sieci zasilającej. Napięcie wtórne Ur2 musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz ) oraz układowi faz dołączanych gałęzi (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3- fazowego, napięcie fazowe dla przyłącza 1-fazowego). Można uwzględnić warunki na stronie na WN (SN) tuż przed transformatorem (kable i łączniki wysokiego napięcia nie znajdują się w bazie programu). Wyniki obliczenia odnoszą się do strony NN transformatora. Prawidłowo Prawidłowo Błędnie Prawidłowo Błędnie 11.5 Szyny zbiorcze w rozdzielnicy Szyny zbiorcze w rozdzielnicy reprezentują dowolne rozgałęzienie sieci zrealizowane przykładowo jako szyny zbiorcze albo listwy zaciskowe, listwa łącząca itp. Chodzi o element o pomijalnej impedancji. Rozgałęzienie sieci jest możliwe tylko na tym elemencie. Element nie może być elementem końcowym sieci muszą być do niego podłączone przynajmniej dwa dalsze elementy. 1. Kliknąć na ikonę Szyny rozdzielcze. Kursor myszki zmienia swój kształt i przyjmuje kształt krzyżyka. 2. Kliknąć na pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie element szyny zbiorczej. Punkt, na którym kliknąłeś jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. Teraz przeciągnij wektor rysując linię reprezentującą na schemacie element szyny rozdzielczej. Linia może być jedynie pozioma. Zakłada się kreślenie ze stronie lewej na prawą. Kliknij na końcowy punkt linii reprezentujący na schemacie element szyny zbiorczej. Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku) w taki sposób, aby linia była równoległa do osi X. 4. W otwartym obecnie oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). PAJĄK Podręcznik użytkownika 83

84 Zakładka Grafika - modyfikacja położenia oraz wielkości (wymiarów) linii, reprezentującej na schemacie element szyny rozdzielczej, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu; przy wprowadzaniu nowego elementu, numer jest automatycznie zwiększany. Napięcie sieci zasilającej musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz ) (wypełnia się wstępnie domyślnie) oraz podłączonym gałęziom (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-faz., napięcie fazowe dla przyłącza 1-faz.)./ Dokładne określenie układu fazowego. Współczynnik jednoczesności opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła (stosunek jednocześnie załączonych odbiorów do ogólnej liczby zainstalowanych). Maksymalny dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego; można wybierać z wartości określonych przez normę (patrz rozdz.. 4.1), albo można zadać dowolną wartość. 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Współczynnik jednoczesności opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła. Przykład: 3 odbiory podłączone do węzła = 3 odbiory o prądzie znamionowym: 100A, 500A, 1000A i współczynniku jednoczesności Ks=0.5 co daje 0.5x( )=800A. Uwzględniany jedynie w sieciach promieniowych. Nie jest uwzględniany w sieciach pierścieniowych. Oznaczenie szyn rozdzielczych. Oznaczenie to umieszczane jest automatycznie dla pierwszego klikniętego punktu; jego położenie można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. 12.5). Niebieska linia reprezentująca na schemacie szyny rozdzielcze. Położenie oraz długość linii można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. 12.5). Linia może być tylko pozioma 2. kliknąć na końcowy punkt (zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą). Długość linii musi być większa niż odległość dwóch sąsiadujących punktów siatki. 1. kliknąć na początkowy punkt. PAJĄK Podręcznik użytkownika 84

85 Niedopuszczalne rozgałęzianie Niedopuszczalne sieci na stronie WN rozgałęzianie poza (wysokiego napięcia). elementem szyny zbiorczej Prawidłowe rozgałęzianie na elemencie szyny zbiorczej Do każdego elementu szyny zbiorczej w rozdzielnicy musi być dołączonych przynajmniej 2 dalsze elementy. Błędnie 11.6 Przewód szynowy Błędnie Prawidłowo Ten element reprezentuje przewód szynowy wprowadzany jako instalacja rozdzielcza przyłączeniowa. Energia przesyłana jest z punktu początkowego do końcowego. Nie ma możliwości wykonania odgałęzień bezpośrednio od linii (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze - patrz rozdz ). 1. Kliknąć na ikonę Przewód szynowy. Kursor myszy zmienia się i przyjmuje kształt krzyżyka. 2. Kliknij na pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie początek przewodu szynowego. Punkt, na który kliknąłeś, automatycznie przyciągany jest do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. Teraz przeciągnij wektor wrysowując linię reprezentującą na schemacie element przewodu szynowego. Linia może być tylko pozioma albo pionowa. Zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą oraz z góry do dołu. Kliknąć na punkt załamania przewodu. Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany jest do siatki (kolorowe kropki na rysunku) tak, aby linia była równoległa z osią X lub Y. 4. Powtarzaj punkt 3 dopóki nie narysujesz całej trasy przewodu szynowego (przewód szynowy może zawierać maks. 5 załamań). Każdy odcinek przewodu musi być dłuższy niż odległość dwóch kolejnych znaków siatki. Szynoprzewód musi mieć przynajmniej dwa punkty (początek i koniec), na które kliknąłeś lewym przyciskiem. 5. Zakończ zadawanie linii przewodu szynowego poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. 6. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być podane. W przypadku, jeżeli program pracuje jest w trybie automatycznym, należy podać jedynie długość przewodu oraz sposób ułożenia (gdzie wymagane także materiał przewodnika i sposób montażu - opcje dostępne w ustawieniach programu); włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane; uzupełnią się automatycznie po uruchomieniu obliczenia (Dobór kabli i zabezpieczeń) (patrz rozdz ). PAJĄK Podręcznik użytkownika 85

86 Uwaga: w menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. 21.2). W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, należy wprowadzić długość przewodu szynowego, sposób ułożenia oraz liczbę gałęzi równoległych. Następnie kliknij na przycisk Baza Danych i wybierz wymagany system przewodów szynowych (obsługa sterownika bazy danych - patrz rozdz ). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. Zakładka Grafika - modyfikacja położenia oraz rozmiarów linii reprezentującej na schemacie przewód szynowy, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu; przy wprowadzaniu nowego elementu, numer na oznaczeniu jest automatycznie zwiększany. Należy nastawić przy pracy w trybie doboru ręcznego. W trybie automatycznym ilość zostanie wyliczona. Maks. dozwolony spadek napięcie na tym przewodzie szynowym; można wybierać z wartości określonych normą (patrz rozdz. 4.1); albo można zadać dowolną wartość. Długość przewodu szynowego oraz sposób ułożenia należy podać zawsze be względu na położenie przełącznika Dobrać automatycznie ; sposób ułożenia ogranicza obciążalność prądową przewodu szynowego w niektórych typach przewodów szynowych. Nastawienie układu fazowego. Wprowadzenie parametrów elementu poprzez wybór z Bazy Danych. Obsługa bazy danych patrz rozdz Dobrać automatycznie-parametry zostaną automatycznie ustawione, jeżeli funkcja ta jest załączona, wtedy po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń. Temperatury otoczenia nie można zmieniać nie przewiduje się pracy przy wyższych temperaturach. PAJĄK Podręcznik użytkownika 86

87 Materiał przewodnika i sposób budowy dla przewodów szynowych może być wybrany z listy. W takim wypadku program uwzględni to podczas procesu autoparametryzacji. Jeżeli pola pozostaną puste, wówczas pobrane zostaną filtry z opcji programu (zakładka Autoparametryzowanie). Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla elementu. 7. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Przewód szynowy nie może być końcowym elementem sieci do każdego końca musi być dołączony jeden dalszy element. Brak jest możliwości tworzenia odgałęzień (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze patrz rozdz ). Na początku znajduje się element zabezpieczający (w tym przypadku wyłącznik). 1. punkt początek przewodu (kliknąć lewym przyciskiem). 2. punkt załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). 3. punkt załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). 4. punkt koniec przewodu - po kliknięciu na tym punkcie zakończyć kreślenie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Na końcu przewodu znajduje się w tym przypadku odbiornik. Opis obiektu umieszczany jest automatycznie przy pierwszym punkcie, na którym nastąpiło kliknięcie (początek przewodu szynowego), jego położenie można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. 12.5). Przewód szynowy pokazany na schemacie kolorem ciemnozielonym. PAJĄK Podręcznik użytkownika 87

88 Przewód nie jest zabezpieczony. Na końcu przewodu nic nie przyłączono. Niedopuszczalne rozgałęzienie bez użycia elementu- szyny rozdzielcze. Błędnie Błędnie 11.7 Przewód - kabel Element ten reprezentuje połączenie zrealizowane kablem, wiązką przewodów jednożyłowych albo przewodem gołym w powietrzu. Energia przesyłana jest z punktu początkowego do punktu końcowego. Brak jest możliwości tworzenia odgałęzień oraz rozgałęziania sieci wzdłuż elementu (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze patrz rozdz ). 1. Kliknij na ikonę Przewód kabel. Kursor myszy zmienia swój kształt na postać krzyżyka. 2. Kliknij na pierwszym punkcie linii reprezentującej na schemacie element przewodu. Punkt, na który kliknąłeś przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. Teraz przeciągnij linię wrysowując element reprezentujący na schemacie przewód. Linia może być tylko pozioma albo pionowa. Zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą oraz z góry do dołu. Kliknąć na punkt załamania przewodu. Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku) tak, aby linia była równoległa z osią X lub Y. 4. Powtarzaj punkt 3 dopóki nie narysujesz całej linii przewodu (linia przewodu może zawierać maks. 5 załamań). Każdy odcinek przewodu musi być dłuższy niż odległość dwóch kolejnych znaków siatki. Przewód musi mieć przynajmniej dwa punkty (początek i koniec), na które kliknąłeś lewym przyciskiem. 5. Zakończ rysowanie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. 6. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być podane. W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy podać jedynie długość przewodu oraz sposób ułożenia; należy również włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane; uzupełnią się automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz ). W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy wprowadzić długość przewodu, sposób ułożenia oraz liczbę linii równoległych. Następnie kliknij na przycisk Baza Danych i wybierz żądany kabel (obsługa sterownika bazy danych - patrz rozdz ). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. PAJĄK Podręcznik użytkownika 88

89 Zakładka Grafika - modyfikacja położenia oraz rozmiarów linii reprezentującej na schemacie element przewodu,(patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje element w projekcie. Długość przewodu, rodzaj oraz sposób ułożenia i temperaturę otoczenia należy zadać zawsze bez względu na położenie przełącznika Dobrać automatycznie ; sposób ułożenia oraz temperatura otoczenia ograniczają obciążalność prądową kabla. Dokładne określenie układu fazowego. Patrz tekst dalej Liczbę kabli równoległych należy podać w przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych (patrz rozdz. 16.1). Automatyczne wymiarowanie jeżeli funkcja ta jest załączona, wtedy po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. 14.1) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu;w innym wypadku obowiązują wartości zadane w tym miejscu. Obliczenie oraz przedstawienie obciążalności prądowej kabla z uwzględnieniem podanego sposobu ułożenia, ilości kabli równoległych oraz temperatury otoczenia. Sposób ułożenia oraz temperatura otoczenia ograniczają obciążalność prądową kabla. Zdefiniować sposób ułożenia można po kliknięciu na przycisk Określ sposób ułożenia. Wybierz podstawowy sposób ułożenia przewodów wg PN-IEC oraz sposób zgrupowania przewodów w przypadku ich większej ilości( dla różnych sposobów ułożenia są do dyspozycji różne sposoby grupowania przewodów: wpływ grupowania uwzględnia się w przypadku większa ilości równoległych gałęzi lub, gdy ilość pozostałych obwodów jest większa od zera). Ilość pozostałych obwodów jest ilością innych kabli, które znajdują się razem z rozpatrywanym obwodem w jednej grupie. Całkowita ilość obwodów w grupie jest suma ilości równoległych gałęzi i pozostałych obwodów. Jeżeli kabel jest prowadzony samodzielnie pozostaw wartość 0. PAJĄK Podręcznik użytkownika 89

90 Wybór sposobu prowadzenia kabli zgodnie z PN-IEC :2001. (okno dialogowe można rozszerzyć do żądanych rozmiarów ciągnąc za brzegi okna). Rysunki z prawej obrazują wybrany sposób ułożenia. Przedstawien ie wybranego sposobu ułożenia kabli Przedstawienie sposobu układania kabli w przypadku ich większej ilości. Wybór sposobu układania kabli w przypadku ich większej ilości Ciągnąc za róg można zmienić rozmiar okna dialogowego. Pole informacyjne w przypadku, gdy nie można określić obciążalności prądowej przy wybranym sposobie ułożenia Wyliczenie współczynnika korekcyjnego uwzględniającego temp. otoczenia, ułożenie, ilość przewodów itd. Wyliczenie obciążalności prądowej kabla. Obliczenia są wykonywane, jeżeli już był wybrany kabel Wprowadź temperaturę otoczenia tzn. najwyższą temperaturę otaczającego powietrza lub gruntu, dla nieobciążonego kabla, która rzeczywiście może wystąpić podczas eksploatacji (szczegóły rozdz. 2.2). D la ułożenia w ziemi (D) można tez wprowadzić cieplną rezystywność gruntu. Współczynnik korygujący (wsp. użytkownika) umożliwia uwzględnienie innych warunków lub sposobów nie opisanych w normie. Za dobór tego współczynnika odpowiada jedynie projektant. Program rozwiązuje typowe sposoby ułożenia przewodów opisane w normie PN-IEC :2001 łącznie z możliwością grupowania kabli. Pomimo tego, program może zapewniać cenną pomoc również dla tych przypadków, których bezpośrednio nie podaje. Pozwala on na wybranie jednego z pobliskich wariantów i na jego podstawie pozwala ocenić przypadek, którego rozwiązanie jest nam potrzebne. Jeżeli został już dobrany kabel, program przeprowadza wstępne wyliczenie współczynnika korekcyjnego i długotrwałej obciążalności prądowej z uwzględnieniem wszystkich wprowadzonych parametrów. W przypadku wyboru kombinacji ułożenie/temperatura/przekrój/materiał kabla przekraczającej typowe granice, program zwróci uwagę na tą sytuację w czasie obliczania. Rozwiązanie polega zazwyczaj na zastosowaniu większej liczby równoległych linii o mniejszej średnicy. Bardziej szczegółowe uwagi patrz wstęp teoretyczny rozdz PAJĄK Podręcznik użytkownika 90

91 Po zamknięciu okna dialogowego poprzez kliknięcie na OK. wprowadzone dane zostaną przedstawione w oknie Ułożenie. Rzeczywistą obciążalność prądową kabla można przedstawić po kliknięciu na przycisk Obciążalność prądowa. Tekst nie musi być widoczny w całości. Do jego przeglądania użyj pasków przewijania Wybrany podstawowy sposób ułożenia oznaczenie i opis widoczny jest zawsze Całkowita liczba zgrupowanych obwodów oraz opis sposobu zgrupowania. Widoczny zawsze, gdy łączna liczba w grupie jest większa od 1 Po przewinięciu paska przewijania w oknie widoczna jest jeszcze temperatura otoczenia i wsp. korygujący. Układowi fazowemu musi odpowiadać liczba przewodów (podłączenie 3-fazowe: 4 i więcej przewodów; podłączenie 1-fazowe: 2 lub 3 przewody). Maksymalny, dozwolony spadek napięcia na przewodzie; można wybierać z wartości określonych przez normę (patrz rozdz.. 4.1), albo można podać dowolną potrzebna wartość. Po obliczeniu spadków napięć przeprowadzana jest kontrola, czy obliczony spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy. Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia jako domyślna dla każdego nowego elementu. Napięcie znamionowe podaje maksymalne dopuszczalne napięcie, dla wybranego elementu. Poszczególne parametry kabla przejmowane są zazwyczaj z bazy danych; w tym miejscu istnieje możliwość ich lokalnej edycji (bez oddziaływania zwrotnego na bazę danych). Liczba żył musi odpowiadać układowi faz dołączanych przewodów (przyłącze 3- fazowe: 4 i więcej przewodów; przyłącze 1-fazowe: 2 lub 3 przewody). Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie. Prąd znamionowy kabli ułożonych w powietrzu. Dla kabli z parametrami podanymi przez producenta, wartość ta jest zdefiniowana w standaryzowanych tabelach, opartych na parametrach materiału przewodzącego i izolacji. Jeśli użytkownik sam zdefiniuje kabel lub dokona zmian tej wartości w oknie, to zostanie użyta wartość użytkownika. Daje to możliwość definiowania kabli o większym I dd (dopuszczalnym długotrwale).za zmiany parametrów odpowiada użytkownik. PAJĄK Podręcznik użytkownika 91

92 7. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Przewód nie może być elementem końcowym sieci do każdego końca musi być dołączony jeden dalszy element. Nie ma możliwości prowadzenia odgałęzień ani rozgałęzień sieci wzdłuż elementu (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze - patrz rozdz ). W zakładce Szczegóły podana jest wartość obciążalności prądowej dla ułożenia w powietrzu, podaną wielkość można modyfikować. Współczynniki wpływające na obciążalność prądową będą stosowane dla nowej wartości prądu (podobnie jak dla kabli zdefiniowanych samodzielnie przez użytkownika). Za poprawność wprowadzonych danych odpowiada projektant. Wartości obciążalności prądowej długotrwałej dla kabli znajdujących się w bazie programu, zostały wpisane na podstawie obowiązujących norm. W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. 21.2). Materiał żył i izolacja żył dla kabli może być wybrana z listy. W takim wypadku program uwzględni to podczas procesu autoparametryzacji. Jeżeli pola pozostaną puste, wówczas pobrane zostaną filtry z opcji programu (zakładka Autoparametryzowanie). Podczas procesu doboru program może jednocześnie obliczać parametry dla kabli miedzianych i aluminiowych. Na początku przewodu znajduje się element zabezpieczający. 1. punkt początek przewodu (kliknąć lewym przyciskiem). 2. punkt załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). 3. punkt załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). 4. punkt koniec przewodu - po kliknięciu na tym punkcie zakończyć kreślenie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Na końcu przewodu znajduje się w tym przypadku odbiornik. Opis kabla umieszczany jest automatycznie przy pierwszym punkcie, na którym nastąpiło kliknięcie (początek przewodu), jego położenie można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. 12.5). Przewód nie jest zabezpieczony. Na końcu przewodu nic nie przyłączono. Niedopuszczalne rozgałęzienie poza elementem szyny zbiorczej Błędnie Błędnie PAJĄK Podręcznik użytkownika 92

93 11.8 Rozłącznik Element wyłączający rozłącznik służy do odłączania poszczególnych gałęzi sieci oraz kontroli zachowania się sieci w różnych stanach roboczych. Rozłącznik stosowany jest wszędzie tam, gdzie nie ma konieczności stosowania zabezpieczenia. Rozłącznik nie będzie wyłączał zwarcia, ale musi wytrzymać prąd zwarciowy do czasu zanim dojdzie do jego wyłączenia. Przy obliczeniach kontrolowany jest prąd znamionowy I n oraz krótkotrwały, jednosekundowy prąd udarowy I cw. 1. Kliknij na ikonę Rozłącznik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punkt wstawienia). 2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być zadane. W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane, są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz ). Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. 21.2). W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy kliknąć na przycisk wyłączony. Baza Danych oraz należy wybrać żądany typ rozłącznika (obsługa sterownika bazy danych - patrz rozdz ). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Układ fazowy: 3-fazowy albo jedna konkretna faza. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych (patrz rozdz.16.1). Dobrać automatycznie jeżeli funkcja ta jest załączona, wtedy po uruchomieniu obliczenia. Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz ) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu; w przeciwnym przypadku obowiązująwartości zadane w tym miejscu. Wprowadzenie parametrów elementów ręcznie, ewent. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wpływu na baz danych). Ustawienie stanu roboczego elementu przełączającego załączone/wyłączone; możliwość odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci. PAJĄK Podręcznik użytkownika 93

94 Liczba biegunów urządzenia musi odpowiadać liczbie podłączonych faz. Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla którego element można zastosować. 4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Z jednej strony rozłącznika musi być zawsze podłączony przewód (jak w przypadku wyłącznika, patrz rozdz ) Wyłącznik Element zabezpieczający wyłącznik, służy do zabezpieczenia przewodów. Element zabezpieczający powinien być umieszczony na jednym z końców każdego przewodu. Stan pracy wyłącznika można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób można odłączać poszczególne gałęzie sieci i kontrolować zachowanie się sieci w różnych stanach roboczych sieci. 1. Kliknij na ikonę Wyłącznik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punkt wstawienia). 2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być zadane. W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane, są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz ). Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. 21.2). W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy kliknąć na przycisk Baza Danych oraz należy wybrać wymagany wyłącznik (obsługa sterownika bazy danych - patrz rozdz ). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. PAJĄK Podręcznik użytkownika 94

95 Ustawienie stanu roboczego wyłącznika załączony/wyłączony; możliwość odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci. Maks. czas wyłączenia z punktu widzenia ochrony przed niebezpiecznym napięciem na częściach nieprzewodzących. Przedstawienie charakterystyki wyłącznika możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15). Zakładka Grafika - modifikacja położenia symboli w projekcie, patrz rozdz Oznaczenie projerktowe dentyfikujące eleement na schemacie,nie może się powtarzać w ramach całego projektu Wybór układu fazowego: albo przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych (patrz rozdz.16.1). Dobór automatyczny jeżeli funkcja ta jest załączona, wtedy po uruchomieniu funkcji Oblicz Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. 14.1) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu. Określenie jak należy dobierać wyłącznik: Ics zdol. eksploatacyjna wyłącza skutecznie prąd zwarciowy w sposób powtarzalny bez powstawania uszkodzeń. Icu - zdol. graniczna wyłącza skutecznie prąd zwarciowy, ale może ulec uszkodzeniu. Zadanie parametrów elementów ręcznie, ewent. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wstecznego wpływu na bazę danych). Liczba biegunów urządzenia musi być zgodne z przyjętym układem faz. Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla którego element można zastosować. Zdolność wyłączania niektórych typów wyłączników uzależniona jest od napięcia sieci, w którym element jest włączony. Przy wyborze elementu z bazy danych system automatycznie ustawia zdolność wyłączania odpowiednio do wybranego systemu napięciowego (patrz rozdz ). Pozostałe wartości można przeglądać po rozwinięciu pola (w nawiasach podane jest napięcie, do którego dana wartość się odnosi). W przypadku, jeżeli wykaz wartości jest pusty, wtedy podana liczba obowiązuje dla całego zakresu napięcia aż do U n. W przypadku edycji ręcznej możliwe jest wprowadzenie dowolnej wartości. Zadana wartość odnosi się w takim przypadku do aktualnej wartości U n. Maksymalny czas wyłączenia wyłącznika z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu według normy PN-HD :2009 (patrz rozdz. 3.7). Z wykazu należy wybrać jedną z wartości proponowanych przez normę; możliwe jest również podanie dowolnej liczby. Po obliczeniu zwarcia 1-fazowego wykonywana jest kontrola, czy wyłącznik wyłączy usterkę wcześniej, aniżeli upłynie ustawiony tutaj czas graniczny. Domyślnie wpisywana jest wartość określona przez funkcję Opcje w zakładce Obliczenia; wartość ta przyjmowana jest jako wartość domyślna dla każdego nowo wprowadzanego elementu. W przypadku, jeżeli wyłącznik posiada ustawiane wyzwalacze, możliwa jest modyfikacja ich ustawienia w zakładce Wyzwalacz. Domyślnie wszystkie nastawy wyzwalacza ustawione są na wartość maksymalną. PAJĄK Podręcznik użytkownika 95

96 Edycja charakterystyki czasowo-prądowej, łącznie z uwzględnieniem wpływu ustawienia wyzwalacza (dla oceny wybiórczości lub zabezpieczenia przed przeciążeniem) możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz.. 15). Ocena selektywności może się również odbyć poprzez funkcję Selektywność (badanie selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel zamieszczonych w katalogach, szczegóły rozdz ). Ustawienie parametrów wyzwalacza. Dostępne w zależności od typu wyłącznika. Konkretna wartość, na jaką wyzwalacz jest ustawiony. Przedstawienie charakterystyki czasowo-prądowej (uwzględniającej ustawienie wyzwalacza) możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz.. 15). 4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Z jednej strony wyłącznika musi być zawsze przyłączony przewód. Możliwe jest rozwiązanie poprzez układ kaskadowy wyłącznik/bezpiecznik (zabezpieczenie rezerwowe wyłącznika). Realizowane jest również połączenie wyłącznik/wyłącznik patrz rozdz Niedopuszczalne połączenie wyłącznika między szynami rozdzielczymi. Prawidłowe rozwiązanie połączenia szyn zbiorczych Wyłącznik wyłączony Wyłącznik załączony. Błędnie Prawidłowo Kabel nawet o dużym przekroju oraz minimalnej długości musi być wprowadzony do rysunku PAJĄK Podręcznik użytkownika 96

97 Kaskada wyłącznik - bezpiecznik Bezpiecznik Element zabezpieczający bezpiecznik służy do zabezpieczenia obwodu elektrycznego. Element zabezpieczający powinien być umieszczony na jednym z końców każdego przewodu. Stan pracy bezpiecznika można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób można odłączać poszczególne gałęzie sieci i kontrolować zachowanie się sieci w różnych stanach roboczych sieci. 1. Kliknij na ikonę Bezpiecznik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punkt wstawienia). 2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być zadane. W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane, są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz ). Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. 21.2). W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy kliknąć na przycisk Baza Danych oraz należy wybrać wymagany wyłącznik samoczynny (obsługa sterownika bazy danych - patrz rozdz ). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. Liczba biegunów urządzenia musi odpowiadać liczbie podłączonych faz. Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla którego element można zastosować. Zdolność wyłączania obowiązuje dla całego zakresu napięć aż do U n. PAJĄK Podręcznik użytkownika 97

98 Ustawienie stanu roboczego elementu zabezpieczającego załączone/wyłączone; możliwość odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci. Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Wybrany układ fazowy: albo 3-fazowy albo jedna konkretna faza. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych (patrz rozdz.16.1). Dobór automatyczny jeżeli funkcja ta jest załączona, wtedy po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz ) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu; w przeciwnym przypadku obowiązują wartości zadane w tym miejscu. Zadanie parametrów elementów ręcznie, ewent. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez zmiany bazy danych). Charakterystyka ograniczająca stosowana jest przy obliczeniu zwarć 3-fazowych określenie ograniczonego prądu zwarciowego za bezpiecznikiem. Przedstawienie charakterystyki możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowej (patrz rozdz. 15). Maksymalny czas wyłączenia bezpiecznika z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu według normy PN-HD :2009 (patrz rozdz. 3.7). Z wykazu należy wybrać jedną z wartości proponowanych przez normę; możliwe jest również podanie dowolnej wartości. Po obliczeniu zwarcia 1-fazowego wykonywana jest kontrola, czy bezpiecznik wyłączy zwarcie wcześniej, aniżeli upłynie ustawiony tutaj czas. Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia. Wartość ta przyjmowana jest jako wartość domyślna dla nowo wprowadzanego elementu. 4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Z jednej strony bezpiecznika musi być zawsze dołączony przewód (podobnie jak w przypadku wyłącznika, patrz rozdz ). Możliwy jest układ kaskadowy wyłącznik/bezpiecznik (bezpiecznik jako dobezpieczenie) Silnik Ten element reprezentuje obciążenie typu silnikowego pobierające energię z projektowanego obwodu (typowo jest to silnik asynchroniczny). Ten typ obciążenia przejawia się w przypadku zwarć w taki sposób, że dostarcza energię do zwieranego obwodu i w ten sposób wpływa na zwiększenie prądu zwarciowego. Chodzi o końcowy element sieci, który musi być zawsze podłączony na końcu przewodu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 98

99 1. Kliknij na ikonę Silnik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia). 2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Częścią programu jest baza danych silników standardowych z możliwością uzupełnienia przez użytkownika o jego własne typy. Baza danych aktywowana jest poprzez kliknięcie na przycisk Baza Danych. Opis sterownika bazy danych - patrz rozdz Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych patrz rozdz Zadanie parametrów elementów ręcznie, ewent. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wstecznego wpływu na bazę danych) Współczynnik zapotrzebowania obrazuje stopień obciążenia silnika podczas normalnej pracy. Napięcie znamionowe elementu musi być zgodne z wybranym układem fazowym (przyłącze 3-fazowe napięcie międzyfazowe, przyłącze 1-fazowe napięcie fazowe) oraz wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz ). Maksymalny spadek napięcia: największy dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego; możliwość wyboru z wartości określonych przez normę (patrz rozdz.. 4.1), możliwe jest również podanie dowolnej wartości. Po obliczeniu spadków napięć wykonywana jest kontrola, czy obliczony spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy. Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia; wartość ta traktowana jest jako wartość domyślna dla nowo wprowadzanego elementu. Kontrolowana jest zgodność pomiędzy zadanymi wartościami prądu i mocy. W przypadku niezgodności na ekranie pojawia się komunikat błędu. Komunikat ten możemy zignorować w przypadku, jeżeli potrzebujemy rozwiązać stan sieci w chwili startu silnika i chwilowo podwyższamy prąd znamionowy do poziomu wartości prądu rozruchowego; komunikat ten możemy również zignorować w przypadku niewielkiej niezgodności, spowodowanej zaokrąglaniem. 4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element zostanie wprowadzony do projektu sieci. PAJĄK Podręcznik użytkownika 99

100 Uwagi: Silnik jest końcowym elementem sieci, który musi być zawsze podłączony na końcu przewodu. Do silnika może być podłączony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze patrz rozdz ). Współczynnik zapotrzebowania oznacza poziom obciążenia podczas normalnej pracy (domyślna wartość 1 oznacza, że obciążenie to 100%). Przykład: dla odbioru typu silnik: moc znamionowa 7,5 kw, przy maksymalnym obciążeniu w warunkach normalnej pracy na poziomie 80% daje współczynnik Ku=0.8; wielkość uwzględniania jest zarówno w sieciach promieniowych jak i pierścieniowych. Prawidłowe podłączenie silników na końcu przewodu. Błędne podłączenie silników bez zastosowania przewodu. Niedopuszczalne rozgałęzienie sieci poza elementem szyny zbiorczej. Prawidłowo Błędnie Błędnie Błędnie Odbiornik ogólny Element ten reprezentuje ogólne niesilnikowe obciążenie pobierające energię z systemu (np. o oświetlenie, grzejniki, obwody gniazdek itp.). Chodzi o końcowy element sieci, który może być zawsze podłączony na końcu przewodu albo bezpośrednio na szynę zbiorczą w rozdzielnicy. 1. Kliknij na ikonę Odbiór ogólny. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia). 2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Napięcie znamionowe elementu musi odpowiadać zadanemu układowi faz (przyłącze 3- fazowe napięcie międzyfazowe, przyłącze 1-fazowe napięcie fazowe) oraz wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz ). Maksymalny spadek napięcia: największy dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego; możliwość wyboru z wartości określonych przez normę (patrz, rozdz. 4.1), możliwe jest również podanie dowolnej wartości. Po obliczeniu spadków napięć wykonywana jest kontrola, czy obliczony spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy. Domyślnie proponowana jest wartość określona PAJĄK Podręcznik użytkownika 100

101 przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia; wartość ta traktowana jest jako wartość domyślna dla nowo wprowadzanego elementu. Współczynnik zapotrzebowania oznacza poziom obciążenia podczas normalnej pracy (domyślna wartość 1 oznacza, że obciążenie to 100%). Przykład dla odbioru typu ogólnego: grupa 10 gniazd wtyczkowych o prądzie 16A każde czyli In=10x16A=160A przyjmując założenie 10% zapotrzebowania współczynnik Ku=0.1. Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. Ustawienie parametrów elementu. Obciążenie można definiować przy pomocy prądu znamionowego lub znamionowego poboru mocy. W pierwszej kolejności należy ustawić przełącznik odpowiednio do tego, który parametr jest znany a następnie należy zadać wartość w okienku.. Drugi parametr obliczany jest automatycznie. Współczynnik zapotrzebowania. 4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Obciążenie jest końcowym elementem sieci, który może być przyłączony na końcu przewodu albo bezpośrednio na szynie zbiorczej w rozdzielnicy. Do odbioru może być doprowadzony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze patrz rozdz ). PAJĄK Podręcznik użytkownika 101

102 Prawidłowe połączenie odbioru na końcu przewodu. Prawidłowe połączenie odbioru bezpośrednio na szynę zbiorczą. Błędne połączenie odbioru bezpośrednio do zabezpieczenia. Niedozwolone rozgałęzianie sieci bez elementu- szyny. rozdzielcze. Prawidłowo Prawidłowo Błędnie Błędnie Kondensator kompensacyjny Element ten reprezentuje obciążenie tworzone przez kondensator kompensacyjny. Chodzi o element końcowy sieci, który może być zawsze podłączony na końcu przewodu lub bezpośrednio na szynę zbiorczą w rozdzielnicy. 1. Kliknij na ikonę Kompensacja. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia). 2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Zakładka Grafika - modyfikacja położenia symbolu w projekcie, (patrz rozdz ). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie; musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych (patrz rozdz.16.1). Zadanie parametrów elementów ręcznie, ewent. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wpływu na bazę danych). Napięcie znamionowe elementu musi odpowiadać liczbie dołączonych faz (przyłącze 3- fazowe napięcie międzyfazowe, przyłącze 1-fazowe napięcie fazowe) oraz wybranemu systemowi napięciowemu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 102

103 Podłączenie kondensatorów musi odpowiadać liczbie podłączonych faz (przyłącze 3- fazowe gwiazda lub trójkąt, przyłącze 1-fazowe gwiazda). Kontrolowana jest zgodność pomiędzy wartościami mocy oraz pojemności. W przypadku niewielkiej niezgodności spowodowanej zaokrąglaniem komunikat ostrzegawczy można zignorować. 4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Uwagi: Kondensator kompensacyjny jest końcowym elementem sieci, który może być zawsze podłączony na końcu przewodu lub bezpośrednio do szyn rozdzielczych w rozdzielnicy (podobnie jak odbiornik ogólnie, patrz rozdz ). Do kondensatora kompensacyjnego może być podłączony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element Szyny rozdzielcze patrz rozdz ). Pomiędzy zabezpieczeniem i kondensatorem kompensacyjnym musi być umieszczony przewód (podobnie jak dla odbiornika ogólnie, patrz rozdz ). Po obliczeniu spadku napięcia oraz rozpływu mocy prezentowany jest współczynnik mocy w 3-fazowych węzłach sieci tworzonych przez element Szyny rozdzielcze. Program nie umożliwia zdefiniowania docelowego współczynnika mocy; wymaganą wielkość kondensatora kompensacyjnego należy określić eksperymentalnie, poprzez stopniowe załączanie kondensatorów o różnej wielkości. Z powodzeniem można wykorzystać możliwość zmiany stanu roboczego elementów łącznikowych oraz zabezpieczających i w ten sposób kolejno podłączać poszczególne kondensatory Grupa Funkcja Grupa umożliwia wprowadzanie typowych grup elementów tworzących część schematu połączenia. Za jednym kliknięciem myszy możliwe jest w ten sposób utworzenie grupy elementów tworzących zasilanie (sieć, transformator, kabel, zabezpieczenie), albo gałąź sieci do odbiornika (zabezpieczenie, kabel, odbiornik) itd. 1. Kliknij na ikonę Grupa. 2. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz grupę elementów do wprowadzenia i kliknij na przycisk Wstaw. 3. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu poniżej punktu wstawienia). 4. Kliknij na pozycji punktu wstawienia grupy na graficznej powierzchni okna z projektem. Na rysunku w oknie dialogowym punkt wstawienia zaznaczony został fioletowym krzyżykiem. Punkt wstawienia jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Grupa elementów zostaje wprowadzona. 5. Powtarzaj poprzedni punkty 1-4 dopóki nie wprowadzisz wymaganej liczby grup. PAJĄK Podręcznik użytkownika 103

104 Wykaz grup do wprowadzenia. Obraz przedstawiający elementy zawarte w grupie oraz sposób ich połączenia. Krzyżyk pokazuje położenie punktu wprowadzania grupy. Kliknij przyciskiem myszy na powierzchni okna z projektem w miejscu wstawienia. Włączenie dowolnej liczby wybranej grupy do schematu połączeń. Umieszczanie należy zakończyć poprzez naciśnięcie prawego przycisku myszy. 6. Zakończ wprowadzanie grupy poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. 7. Obecnie ustaw właściwości poszczególnych elementów grupy. Do edycji właściwości najszybciej przechodzi się poprzez podwójne kliknięcie na element (patrz rozdz ). Uwaga: Funkcja Grupa umożliwia wprowadzanie jedynie typowej kombinacji elementów. Każdą inną kombinację należy zestawić poprzez indywidualne wprowadzanie poszczególnych elementów (patrz rozdz ). W przypadku powtarzania grup elementów, których parametry różnią się jedynie w niewielkim stopniu (przykładowo kilka wyprowadzeń silnikowych różniących się jedynie długością kabla) korzystniejsze jest wprowadzenie jednej tylko grupy, nastawienie parametrów wszystkich elementów, a następnie wykonanie ich kopiowania (patrz rozdz. 12.3) Elementy własne Pod pojęciem elementy własne rozumiana jest grupa funkcji umożliwiających uzupełnienie schematu połączeń sieci o podstawowe komponenty graficzne, takie jak odcinek, prostokąt, okrąg i tekst. W ten sposób możliwe jest uzupełnianie uwag odnośnie połączenia sieci, oddzielenie poszczególnych tablic rozdzielczych, zaznaczenie przepływu energii w różnych stanach roboczych sieci itp. Podstawowe atrybuty (właściwości) elementów własnych (kolor, grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach programu (patrz rozdz ) i można je później zmieniać (patrz rozdz ) tak samo jak położenie oraz rozmiary elementu. Funkcja dla wstawienia elementów własnych znajduje się w menu rozwijanym Rysuj albo w postaci ikon na pasku narzędzi. PAJĄK Podręcznik użytkownika 104

105 Odcinek 1. Kliknij na ikonę Odcinek. 2. Kliknij na początkowym punkcie odcinka (punkt B1). Punkt, na którym kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. Obecnie przeciągnij wektor rysując linię reprezentującą przyszły odcinek. Kliknij na końcowym punkcie odcinka (punkt B2). Punkt, na którym kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 4. Odcinek został włączony do schematu. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor, grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz ) i można je później zmieniać (patrz rozdz ) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu Prostokąt 1. Kliknij na ikonę Prostokąt. 2. Kliknij na punkt narożny prostokąta (punkt B1). Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. Teraz przeciągnij kształt reprezentujący przyszły prostokąt. Kliknij na przeciwległy róg prostokąta (punkt B2). Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 4. Prostokąt wprowadzony jest do schematu. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor, grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz ) i można je później zmienić (patrz rozdz ) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu Okrąg 1. Kliknij na ikonę Koło/Okrąg. 2. Kliknij na punkt środkowy okręgu (punkt B1). Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. Obecnie przeciągnij kształt reprezentujący przyszły okrąg. Kliknij na punkt określający promień okręgu (punkt B2). Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 4. Okrąg zostanie włączony do schematu. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor, grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz ) i można je później zmienić (patrz rozdz ) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu. Uwaga: Przy wprowadzaniu okręgu może dojść do uszkodzenia widoku. Wady widoku można wyeliminować przy pomocy funkcji Regeneracja z rozwijanego menu Widok (patrz rozdz ). PAJĄK Podręcznik użytkownika 105

106 Tekst 1. Kliknij na ikonę Tekst. 2. Kliknij na lewy dolny róg tekstu (punkt B1). Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 3. W otwartym obecnie oknie dialogowym wprowadź żądany tekstowy oraz jego wysokość. 4. Po naciśnięciu przycisku OK. tekst zostanie wstawiony do schematu. Domyślne właściwości zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz ) i można je później zmienić (patrz rozdz ); tak samo jak można zmienić położenie, wysokość tekstu oraz sam tekst. Styl pisma nie może być zmieniany w tej wersji. Pole dla wprowadzenia ciągu znaków. Na jedno wywołanie funkcji można wprowadzić jedynie jeden wiersz tekstu. Wysokość tekstu w punktach Pomoce dla kreślenia Przy tworzeniu schematu połączeń oraz wprowadzaniu elementów własnych stosowane są następujące pomoce: Siatka sieć kropek wypełniających powierzchnię kreślenia i ułatwiających orientację. Wyświetlenie siatki można włączyć/wyłączyć przy pomocy funkcji Siatka z menu Narzędzia, albo przy pomocy klawisza F7. Ustawienie gęstości siatki (odległości kropek) można wykonać przy pomocy funkcji Opcje, zakładka Strona (patrz rozdz ). Wskazówka: Wyłączenie siatki jest korzystne w przypadku dużych formatów( przyśpieszenie funkcji Zoom) oraz przy eksporcie grafiki do formatu BMP (obraz rastrowy dla edytorów tekstu). Orto - zamknięcie ruchu kursora w kierunku osi współrzędnych. Jeżeli funkcja ta jest załączona, wtedy można kreślić przykładowo odcinki jedynie poziomo lub pionowo. Przy kreśleniu przewodów (patrz rozdz , 11.7) funkcja ta jest załączana automatycznie. W pozostałych przypadkach funkcję Orto można załączyć/wyłączyć z menu Narzędzia, albo klawiszem F8. Krok automatyczne wychwytywanie punktu, na którym nastąpiło kliknięcie na wierzchołkach niewidocznej siatki z danym rozstawem. Kroku nie można wyłączyć ani zmienić jego wielkości (odpowiada on wielkości znaków schematu połączeń). Domyślnie wielkość kroku jest taka sama jak odległość kropek rastra. PAJĄK Podręcznik użytkownika 106

107 12. Edycja schematów sieci 12.1 Edycja właściwości (atrybutów) Pod pojęciem edycji atrybutów (właściwości) rozumiana jest zmiana wszystkich atrybutów geometrycznych (położenie, rozmiary) oraz niegeometrycznych (kolor, grubość oraz typ linii, parametry elektryczne) elementów tworzących schemat sieci. Wybór elementu do edycji możliwy jest na dwa sposoby: Przy pomocy ikony Właściwości: 1. Kliknij na ikonę Właściwości na pasku narzędzi. 2. Kursor zmienia swój kształt i przyjmuje postać kwadratu wyboru. Następnie system zwraca się z żądaniem wybrania elementu do edycji (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu - patrz rozdz.10.1). 3. Kliknij na dowolną linię tworzącą element, którego właściwości chcesz zmienić (w taki sposób, aby kwadrat wyboru był w obrębie linii). W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich właściwości wybranego elementu. Wygląd okna dialogowego uzależniony jest od typu elementu poddawanego do edycji. Podwójne kliknięcie na element: 1. Możliwe jest po upewnieniu się, że nie jest aktywne żadne polecenie (wiersz stanu w dolnej części głównego okna programu jest pusty i kursor myszy posiada kształt strzałki). 2. Kliknij dwukrotnie na dowolną linię tworzącą element, którego atrybuty chcesz zmienić. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich atrybutów wybranego elementu. Ikona Właściwości. Okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich właściwości wybranego elementu. Wygląd okna dialogowego uzależniony jest od typu elementu poddawanego edycji (pokazany element obciążenie ogólne). Element wybrany do edycji Pasek stanu Miejsce kliknięcia na element (dowolna linia tworząca element). PAJĄK Podręcznik użytkownika 107

108 Edycja parametrów elementów sieci 1. Wybierz element ze schematu połączenia sieci przewidziany do edycji atrybutów (patrz rozdz.12.1) 2. W odpowiedzi otwiera się okno dialogowe takie same, jak przy wprowadzaniu elementu do schematu (patrz rozdz ). W tym oknie dialogowym masz możliwość modyfikacji wszystkich parametrów elektrycznych elementu w zależności od jego typu. 3. Każde okno dialogowe, bez względu na typ elementu zawiera zakładkę Grafika; zakładka ta umożliwia edycję położenia, ewentualnie rozmiarów symbolu przedstawiającego element na schemacie połączenia sieci. Uwaga: edycję grafiki można łatwiej wykonywać przy pomocy funkcji Rozciągnij - patrz rozdz.12.4: Zakładka Grafika dla elementów tworzonych jedynie przez symbol (sieć, generator, transformator, silnik, bezpiecznik wyłącznik,...): Wspólrzędne punktu wstawienia. Początek układu współrzędnych w lewym górnym rogu rysunku, dodatni kierunek osi Y do dołu. Odległość oznaczenia projektowego od wprowadzanego punktu symbolu elementu. Lewy górny róg rysunku Rozmiary oraz obrót symbolu nie mogą być zmieniane. Zakładka Grafika dla elementu typu przewód (szynoprzewody, kable, szyny rozdzielcze): Współrzędne początkowego punktu przewodu (pierwszego punktu, na którym nastąpiło kliknięcie). Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu, kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół. Współrzędne poszczególnych punktów załamania na przewodzie. Ostatni punkt w tabeli jest końcowym punktem przewodu. Zadanie nowych współrzędnych dla wybranego załamania przewodu (zaznaczonego w tabelce). Zapamiętanie współrzędnych dla nowo wybranego załamania przewodu do listy. Odległość od punktu wprowadzania symbolu elementu, tzn. od początkowego punktu przewodu). PAJĄK Podręcznik użytkownika 108

109 Przy edycji położenia punktów załamania na przewodzie należy najpierw wybrać z tabeli załamanie, dla którego chcemy wykonać edycję; następnie należy zmodyfikować współrzędne X i Y w polach pod tabelą a na koniec należy kliknąć na przycisk Zapisz do listy. Należy pamiętać, że element Szyny rozdzielcze może być jedynie równoległy do osi X a poszczególne odcinki przewodu powinny być równoległe z osiami X i Y. Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu; kierunkiem dodatnim osi X jest kierunek w prawo, kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół. Wszystkie zadane współrzędne są automatycznie zaokrąglane do wielokrotności 5 (krok rastra). Punkt wprowadzenia początkowy punkt przewodu (pierwszy punkt, na który kliknąłeś). Położenie oznaczenia projektowego w stosunku do punktu wprowadzenia Krzyżyki oznaczają punkty załamania na przewodzie. Linie przewodu Kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół!! Kolor elementów schematu określony jest w ustawieniach programu (patrz rozdz.21.2). Grubości linii elementów schematu, tak samo jak wysokości tekstu oznaczenia elementów na projekcie nie można ustawiać. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane zmiany zapisywane są do systemu. W przypadku zmian na zakładce Grafika, schemat połączeń zostaje kreślony ponownie. W przypadku, jeżeli przed wywołaniem tej funkcji pokazane już zostały na schemacie wyniki jakiegoś obliczenia, wtedy po wykonaniu edycji wyniki te znikają, ponieważ nie odpowiadałyby już nowo skonfigurowanej sieci; konieczne jest wykonanie nowego obliczenia (patrz rozdz.14) Edycja atrybutów elementów własnych 1. Wybierz element własny przewidziany do edycji atrybutów (patrz rozdz.12.1). 2. Otwiera się okno dialogowe w zależności od typu elementu: Wybrany odcinek: Ustawienie niegeometrycznych atrybutów elementu. Po kliknięciu na odpowiedni przycisk wybierz atrybuty z wykazu proponowanych możliwości. Linie przerywane mogą mieć jedynie grubość 1 (najcieńszą). Modyfikacja geometrii elementu możliwe jest zadanie dowolnej współrzędnej. Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu, kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół. Modyfikację geometrii można łatwiej wykonywać przy pomocy funkcji Rozciągnij ( patrz rozdz.12.4). PAJĄK Podręcznik użytkownika 109

110 Wybrany został prostokąt: Wybrany został okrąg: Wybrany został tekst: 3. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element własny zostanie narysowany w nowym położeniu Zbiorcza edycja atrybutów dopuszczalne spadki napięć oraz czas wyłączenia Atrybuty: maksymalny spadek napięcia w węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego, maksymalny spadek napięcia w gałęzi oraz maksymalny czas wyłączenia urządzenia zabezpieczającego, ustawiane są lokalnie dla każdego elementu. Ich edycja możliwa jest albo w ramach edycji każdego indywidualnego elementu (patrz rozdz.12.1) albo zbiorczo. W ten sposób możliwe jest łatwe ustawienie przykładowo jednolitego maksymalnego czasu wyłączenia dla grupy 10 wyłączników, umożliwiających wyprowadzenia w jednym oknie. PAJĄK Podręcznik użytkownika 110

111 1. Z menu rozwijanego Modyfikacja wybierz pozycję Właściwości dumax, TtrMax (funkcja ta nie jest dostępna za pośrednictwem ikon). 2. Kursor zmienia swój kształt i przyjmuje kształt kwadratu wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie wyboru elementów do edycji właściwości dumax (graniczny spadek napięcia w węźle, lub na przewodzie) oraz Ttrmax (maksymalny czas wyłączenia urządzenia zabezpieczającego). 3. Wybierz wszystkie elementy, których właściwości chcesz zmieniać. Możesz kliknąć na dowolną linię tworzącą element; wygodniejsze jest jednak zastosowanie skrzyżowanego okna wyboru: Kliknij na miejsce, w którym nie ma żadnego elementu (punkt B1) w ten sposób aktywujesz okno wyboru. Jeżeli przesuwasz myszą w lewo od pierwszego punktu, na którym kliknąłeś, wtedy ciągnie się krzyż okna wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz okna, albo sięgające do okna). Kliknij na przeciwległy róg okna (punkt B2). Wybrane elementy zostaną podświetlone. Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie oknami wyboru (podobnie jak w systemie AutoCAD klik-klik ustawienie wyjściowe, albo jak w systemie Windows klik-przytrzymać). Wybór grupy wyłączników, dla których chcemy ustawić taki sam maksymalny czas wyłączenia przy pomocy skrzyżowanego okna wyboru. Pierwszy róg okna wyboru: musi znajdować się po prawej stronie w stosunku do wybieranych obiektów. Poprzez przesunięcie myszą w kierunku na lewo od pierwszego punktu, na którym nastąpiło kliknięcie, ciągniemy krzyżem okno wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz okna, albo przynajmniej częściowo do okna sięgające) Przeciwległy róg okna wyboru. 4. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. W otwartym obecnie oknie dialogowym ustaw wymaganą wartość (dostępność pozycji zależy od typu wybranych elementów; np., jeżeli wybierzesz jedynie wyłączniki samoczynne, dostępne będzie jedynie ustawienie czasu wyłączenia urządzenia zabezpieczającego): PAJĄK Podręcznik użytkownika 111

112 Ustawienie dopuszczalnych spadków napięcia oraz czasu wyłączenia dla wybranych elementów. Dostępność pozycji uzależniona jest od typu wybranych elementów. Poprzez rozwinięcie wykazu wybierz jedną z wartości wymaganych przez normę (teoretyczna analiza, kiedy określoną wartość można wykorzystać - patrz rozdz.3.7, 4.1); można również wprowadzić dowolną wartość. 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na OK. Nowe wprowadzone wartości zostaną zapisane do aktualnego schematu. Po zakończeniu obliczeń wykonana zostanie kontrola, czy obliczone wartości spadków napięcia i czasów wyłączenia nie przekraczają ustawionych wartości (bliższe szczegóły patrz rozdz.14.3 oraz 14.4). Podgląd ustawionych wartości na schemacie połączeń z możliwością wydruku (patrz rozdz.14.6) Zbiorcza edycja atrybutów oznaczenia projektowe Własności oznaczeń projektu są ustalane indywidualnie dla każdego z elementów przy jego wstawianiu do okna projektu. Można je zmieniać w ramce edycji pojedynczego elementu (patrz rozdz.12.1) lub kompleksowo z automatyczną zmianą końcowej cyfry. Można łatwo zmienić numery elementów np. grupy wyłączników przenosząc przy pomocy schowka z innego projektu (patrz rozdz.12.6). 1. Z głównego menu Modyfikacja wybierz zakładkę Oznaczenia projektowe (funkcja niedostępna w postaci ikony). 2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do zmiany oznaczeń projektowych. 3. Wybierz wszystkie elementy, których oznaczenia chcesz zmienić (elementy zostaną edytowane w kolejności ich zaznaczania). Każde kliknięcie na dowolny element nie otwiera okna, lecz dodaje do listy zaznaczonych (podobnie przy funkcji Przesuń, rozdz lub 3). W przypadku użycia okna wyboru należy odznaczyć kolejny element w wybranej grupie. Możliwy jest wybór elementów różnego typu (np. wyłączniki i kable); wybrane elementy można następnie filtrować. 4. Po ukończeniu wyboru elementów kliknij prawym przyciskiem myszy. W pojawiającym się oknie dialogowym możesz dokonać zmian oznaczeń. Filtr typu elementów. Po wyborze typu zmiana oznaczeń obejmie tylko wybrane wyłączniki, bez względu na pozostałe z wybranych elementów. Tekst przed liczbą, liczba pierwszego z wybranych elementów, krok numerowania. Oznaczenia projektowe wybranych elementów (tylko wyłączników) będą zmienione na F12.1, F12.2, F12.3, F12.4,.. PAJĄK Podręcznik użytkownika 112

113 5. Zamknij okno dialogowe klikając OK. Nowe oznaczenia zostały przypisane do wybranych elementów. Funkcja uniemożliwia dublowanie oznaczeń, wykluczając powstanie przypadkowych błędów Zmiana położenia elementów 1. Kliknij na ikonę Przesuń na pasku narzędzi. 2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do przesunięcia (żądanie wyświetlania jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu - patrz rozdz.10.1). 3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz przesunąć klikając na dowolną linię elementu (kliknij na dowolny punkt (B1) lub zastosuj okna wyboru): Kliknij na miejsce, w którym nie ma żadnego elementu (punkt B2) w ten sposób aktywowane jest okno wyboru. W przypadku, jeżeli przesuwasz mysz w lewo od pierwszego punktu, na który kliknąłeś, krzyż ciągnie okno wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz okna, albo wchodzące do okna). W przypadku, jeżeli przesuwasz mysz w prawo od pierwszego punktu, na który kliknąłeś, ciągnie się okno wyboru typu (zostaną wybrane jedynie te elementy położone całkowicie wewnątrz okna). Kliknij na przeciwległy róg okna (punkt B3). Wybrane elementy zostaną podświetlone. Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie okien wyboru (albo podobnie jak w systemie AutoCAD klik-klik ustawienie wyjściowe, albo podobnie jak w systemie Windows kliknięcie- przytrzymanie). 4. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. 5. Kliknij na dwa punkty definiujące wektor przesunięcia - B4, B5 na rysunku. Punkty, na które kliknąłeś zostaną automatycznie przyciągnięte do siatki. Wybrane obiekty przesunięte zostaną do nowego położenia. Przed edycją: Po edycji: 12.3 Kopiowanie elementów 1. Kliknij na ikonę Kopiuj na pasku narzędzi. 2. Kursor zmienia się i przyjmuje kształt kwadratu wyboru. Następnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do kopiowania (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu - patrz rozdz.10.1). PAJĄK Podręcznik użytkownika 113

114 3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz kopiować (kliknij na dowolną linię tworzącą element) - punkty B1, B2, B3 na rysunku. Wybrany element zostanie podświetlony. Można również stosować okno wyboru (bardziej szczegółowe informacje - patrz funkcja Przesuń rozdział 12.2, punkt 3 podręcznika). 4. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. 5. Kliknij na dwa punkty definiujące wektor przesunięcia - B4, B5 na rysunku. Punkty, na które kliknąłeś są automatycznie przyciągane do siatki. Wybrane obiekty zostają skopiowane do nowego położenia. W przypadku kopiowania elementów tworzących schemat połączeń dochodzi do zmiany projektowego oznaczenia kopiowanych elementów w taki sposób, aby nie doszło do niepożądanych przypadków podwójnych elementów (oznaczenia projektowe można poprawić edytując pojedynczy element patrz rozdz lub całą grupę przy pomocy funkcji Oznaczenia projektowe patrz rozdz ). 6. Kliknij na dalszy punkt określający położenie dalszej kopii - punkt B6. 7. Powtarzaj punkt 5 do momentu uzyskania wymaganej liczby kopii. Zakończ reżim kopiowania poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Przed edycją: Po edycji: 12.4 Zmiana geometrii elementu - rozciąganie 1. Kliknij na ikonę Rozciągnij na pasku narzędzi. 2. Kursor zmienia swój kształt na postać kwadratu wyboru. Następnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do rozciągania (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu patrz rozdz.10.1). 3. Wybierz element w pobliżu punktu, który chcesz przeciągnąć (końcowy punkt odcinka, róg prostokąta, początkowy, końcowy, punkt przewodu, lub punkt załamania, oznaczenie projektowe itp.), punkt B1 na rysunku. Obecnie następuje przeciągnięcie wektora wodzącego z wybranego punktu definicji i wyświetlane jest żądanie wprowadzenia jego nowego położenia. 4. Kliknij w punkcie nowego położenia wybranego punktu - punkt B2. Punkt, na który kliknąłeś pozostaje automatycznie przyciągnięty do siatki. Kształt obiektu ulegnie odpowiedniej zmianie. PAJĄK Podręcznik użytkownika 114

115 Przed edycją: Po edycji: 12.5 Usuwanie elementów 1. Kliknij na ikonę Usuń na pasku narzędzi. 2. Kursor zmienia swój kształt na postać kwadratu wyboru. Następnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do usunięcia (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu patrz rozdz.10.1). 3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz wykluczyć (kliknij na dowolna linię tworzącą element). Wybrany element zostanie podświetlony. Można również zastosować okna wyboru (bardziej szczegółowe informacje - patrz funkcja Przesuń, rozdz. 12.2, punkt 3 podręcznika). 4. Zakończ wybieranie poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Wybrane elementy zostaną usunięte Edycja elementów z użyciem schowka Schowek programu Pająk służy do przenoszenia i kopiowania obiektów między otwartymi oknami projektowymi, jak również w obrębie jednego projektu. Możliwość przenoszenia elementów programu oraz własnych bloków. Funkcja działa podobnie do opcji schowka Windows (clipboard) w innych programach. Funkcja dostępna po rozwinięciu pola Edycja z menu głównego. Do dyspozycji są standardowe ikony i klawiszowe skróty Ctrl+X, Ctrl+C, Ctrl+V. Uwagi: Schowek nie umożliwia przenoszenia obiektów do innych programów (np. do przenoszenia grafiki do systemu CAD jak np. AutoCAD lub Worda). Do tego celu służy funkcja Export (patrz rozdz. 19.2, 19.3). Schowek nie umożliwia również przenoszenia obiektu z innych programów. Obiekty (grafiki) z innych programów nie mogą być importowane Wycinanie elementów z użyciem schowka 1. Kliknij ikonę Wytnij do schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu Ctrl+X. 2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do wycięcia do schowka. PAJĄK Podręcznik użytkownika 115

116 3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz wyciąć do schowka (klikając w dowolny punkt elementu). Wybrany element zostanie wyszczególniony. Możliwe jest również zastosowanie okna wyboru (podobnie jak w funkcji Przesuń, patrz rozdz.12.2). 4. Zakończenie wyboru po kliknięciu prawego przycisku myszy. Wybrane elementy zostaną wycięte z projektu do schowka programu Pająk. Wklejenie elementów do projektu patrz rozdz Kopiowanie elementów z użyciem schowka 1. Kliknij ikonę Kopiuj do schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu Ctrl+C. 2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do kopiowania do schowka. 3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz kopiować do schowka (klikając w dowolny punkt elementu). Wybrany element zostanie wyszczególniony. Możliwe jest również zastosowanie okna wyboru (podobnie jak w funkcji Przesuń, patrz rozdz.12.2). 4. Zakończenie wyboru po kliknięciu prawego przycisku myszy. Wybrane elementy zostaną kopiowane z projektu do schowka programu Pająk (zostaną zachowane w projekcie). Wklejenie elementów do projektu patrz rozdz Wklejanie elementów z użyciem schowka 1. Kliknij ikonę Wklej ze schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu Ctrl+V. 2. Jeżeli schowek nie zawiera żadnego elementu program Pająk wyświetli informacje w postaci okna informacyjnego (skrzynka nie umożliwia przenoszenia elementów z innych programów; obiekty (grafiki) z innych programów można przenieść za pomocą funkcji Import). Dodawanie elementów do schowka patrz rozdz , Jeśli schowek zawiera przynajmniej jeden element programu Pająk, kursor zmieni swój kształt podobnie jak przy wstawianiu elementu z bazy danych. Wymagane jest określenie miejsca wstawienia elementu. 4. Kliknięcie lewym przyciskiem myszy wywołuje elementy ze schowka i umieszcza we wskazanym miejscu projektu. Aby przenieść obiekt w inne miejsce użyj funkcji Przenieś (patrz rozdz. 12.2). Wstawiane elementy posiadają zmienione oznaczenia, tak aby nie doszło do dublowania skopiowanych elementów (zmiana oznaczeń projektowych elementów możliwa pojedynczo patrz rozdz.12.1 lub w całej grupie przy pomocy funkcji Oznaczenia projektowe patrz rozdz ). PAJĄK Podręcznik użytkownika 116

117 Projekt źródłowy Kopiowanie obiektu do schowka: 1. Naciśnij Ctrl+C 2. Wybierz obiekty prostokątem wyboru (zaznacz obiekty B1 i B2) 3. Zakończ wybór klikając prawym przyciskiem myszy. Projekt docelowy Wklejanie elementu ze schowka 1. Uaktywnij okno projektu docelowego (kliknij na okno lub naciśnij klawisze Ctrl+F6). 2. Naciśnij Ctrl+V 3. Kliknij aby wkleić (obiekt B3). B1 B3 B2 Domyślna ramka ograniczająca obiekt w schowku Punkt zaczepienia lewy górny róg ramki ograniczającej obiekt w schowku 12.7 Wyszukiwanie elementów schematu wg oznaczenia projektowego Funkcja Znajdź (Ctrl+F) dostępna z rozwijanego menu Edycja umożliwia wyszukiwanie elementów schematu według oznaczenia projektowego. Szukać można konkretnego oznaczenia lub wykorzystać: * zamiast grupy znaków,? zamiast pojedynczego znaku. Znaleziony element jest wyróżniony obramowaniem i może być przybliżony po użyciu opcji Pokaż. PAJĄK Podręcznik użytkownika 117

118 13. Sterowanie widokami (Zoom) Sterowanie widokami (powiększenie, zmniejszenie rysunku) oparte jest na zasadzie pracy w systemach CAD. Program kreśli na powierzchni o rozmiarach nieskończoność x nieskończoność. Ekran Twojego monitora jest jedynie lupą, wziernikiem, przy pomocy, którego patrzysz na część nieskończonej powierzchni kreślenia. Odpowiednio do tego, czy lupa znajduje się dalej czy też bliżej od powierzchni, widzimy w niej mniejszą lub większą część projektu. Poszczególne funkcje można wywoływać z menu rozwijanego Widok, albo poprzez kliknięcie na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi, lub z ruchomego menu kontekstowego, które wyświetlane jest po kliknięciu prawym przyciskiem myszy na rysunku Regeneracja (odświeżenie) prezentacji 1. Wybierz pozycję Regeneracja z rozwijanego menu Widok. 2. Wykonywana jest operacja odświeżenia obrazu usunięcie usterek wyświetlanej informacji. Zaleca się stosowanie tej funkcji po zmianie rozmiarów okna głównego programu poprzez ciągnięcie za brzeg, albo w przypadku błędnego wyświetlenia schematu po niestandardowym zakończeniu jednej z operacji edycji Przesunięcie widoku 1. Wybierz pozycję Przesuń widok z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. 2. Aktywowane jest przesuwanie widoku. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak przesuwania (strzałki do góry/do dołu, w lewo/w prawo). Kliknij myszką na rysunek, przytrzymaj naciśnięty lewy przycisk i pomału poruszaj myszką. Rysunek przesuwa się równocześnie z ruchem myszki. Podczas ruchu nie są wyświetlone niektóre teksty. Uwaga: na komputerach o mniejszej szybkości oraz w przypadku skomplikowanych i dużych schematów ruch może być szarpany albo rysunek nie przesuwa się wcale. W tym przypadku zastosuj paski przewijania z boku rysunku. 3. Puść lewy przycisk myszki rysunek zostanie w nowym położeniu. 4. Zakończ pracę z przesuwaniem widoku poprzez naciśnięcie przycisku Esc (albo kliknij prawym przyciskiem myszki i z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Zakończ Zoom/Pan. Wskazówka: funkcję przesunięcia widoku można również wywołać poprzez naciśnięcie środkowego przycisku myszki (przewijacza) a to również równolegle z innym wykonywanym rozkazem (przykładowo przy wprowadzaniu elementu do schematu albo w trakcie wyboru obiektów do edycji, jaką jest przesunięcie): 1. Naciśnij środkowy przycisk myszki i przytrzymaj go naciśnięty przy jednoczesnym wolnym przesuwaniu myszką. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak przesuwania (strzałki do góry/do dołu, w lewo/w prawo). Aktywowane jest przesuwanie widoku - rysunek przesuwa się równocześnie z ruchem myszki. Podczas ruchu nie są wyświetlane niektóre teksty. PAJĄK Podręcznik użytkownika 118

119 2. Zwolnij środkowy przycisk myszki rysunek zostanie wyświetlony w nowym położeniu. W przypadku, jeżeli operacja wywołana została równolegle do innej funkcji, można ją obecnie kontynuować. Przed edycją: Po edycji: Kształt kursora myszki przy przesuwaniu widoku. Ciągnięcie myszki z naciśniętym lewym (lub środkowym) przyciskiem. Paski przewijania dla przesuwania widoku na ekranie 13.3 Powiększenie/pomniejszenie (szybki Zoom) 1. Wybierz pozycję Zoom z rozwijanego menu Widok, lub kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. 2. Uruchamiany jest Szybki Zoom. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak Szybki Zoom (strzałka do góry/do dołu). Kliknij myszką na rysunku, przytrzymaj naciśnięty lewy przycisk i powoli przesuwaj myszkę. Podczas przesuwu w kierunku do góry obraz powiększa się, przy przesuwaniu w kierunku do dołu obraz zmniejsza się. W trakcie przesuwu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: na komputerach o mniejszej szybkości ruch może być szarpany, albo grafika może być nieruchoma. W takim przypadku dla powiększenia należy zastosować funkcję Zoom okno (patrz rozdz.13.4) a w celu zmniejszenia należy zastosować funkcję Zoom Wszystko (patrz rozdz.13.6). Czułość funkcji (stosunek pomiędzy odcinkiem ciągniętym myszką a wielkością obrazu) można modyfikować przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia, zakładka System (patrz rozdz.21.1). 3. Zwolnij lewy przycisk myszki grafika przerysowana zostanie w nowym położeniu. 4. Zakończ pracę z Szybkim Zoom poprzez naciśnięcie przycisku Esc (albo kliknij prawym przyciskiem myszki i z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Zakończ Zoom/Pan. PAJĄK Podręcznik użytkownika 119

120 Przed edycją: Po edycji: Kształt kursora myszki w trybie Szybki Zoom. Ciągnięcie myszką z przyciśniętym lewym przyciskiem. Przesunięcie widoku na schemacie w oknie możliwe jest przy pomocy funkcji Przesuń Widok, patrz rozdz Wskazówka: funkcję Zoom można również wywołać poprzez obracanie przewijaczem myszy typu Intellimouse. Właściwość tą należy najpierw załączyć i ustawić jej czułość przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia, zakładka System (patrz rozdz.21.1). Uwaga: obsługiwane są jedynie niektóre sterowniki niektórych typów myszek Powiększenie części widoku (Zoom Okno) 1. Wybrać pozycję Zoom Okno z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na właściwą ikonę na pasku narzędziowym. 2. Uruchamiany zostaje tryb Zoom Okno. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak Zoom Okno (krzyżyk). Określ obszar, który chcesz powiększyć: kliknij na pierwszym rogu prostokąta i przesuwaj myszkę powoduje to przeciąganie prostokąta określającego obszar do powiększenia. Kliknij na przeciwległy róg prostokąta. 3. Następuje powiększenie zdefiniowanego przez ciebie obszaru. Powrót do poprzedniej widoku możliwy jest przy pomocy funkcji Zoom Poprzedni (patrz rozdz.13.5). Przed edycją: Po edycji: Kształt kursora myszki w trybie Zoom Okno (krzyżyk). Dwa kliknięte punkty przeciwległe rogi prostokąta wyboru określającego obszar do powiększenia. PAJĄK Podręcznik użytkownika 120

121 Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) można modyfikować sterowanie funkcji Zoom Okno (albo tak samo jak w AutoCAD: klik-klik ustawienia wyjściowe, albo jak w przypadku systemu Windows: klik-przytrzymaj) Powrót do poprzedniego widoku (Zoom Poprzedni) 1. Wybierz pozycję Zoom Poprzedni z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym. 2. Następuje powrót do poprzedniego widoku, (jeżeli taki istniał). Można powrócić tylko o jeden krok wstecz Wizualizacja widoku na powierzchni kreślenia (Zoom wszystko) 1. Wybierz pozycję Zoom Wszystko z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym. 2. Wyświetlana jest cała powierzchnia kreślenia. Wykonywane jest zmniejszenie albo powiększenie w taki sposób, aby cały rysunek sieci był widoczny w aktualnym oknie Ukrywanie wyników obliczenia 1. Wybierz pozycję Ukryj wyniki obliczeń z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym. 2. Wyniki wykonanego ostatnio obliczenia pokazane na schemacie sieci dla poszczególnych elementów zostaną usunięte. W celu ich ponownego wyświetlenia konieczne jest wykonanie nowego obliczenia (szczegóły - patrz rozdz.14). Przed edycją: Po edycji: Wyświetlone wyniki ostatnio wykonanego obliczenia (w tym przypadku obliczenie spadków napięć oraz rozkładu obciążenia. Dokonano ukrycia wyników obliczeń. W celu ich ponownego wyświetlenia konieczne jest wykonanie nowego obliczenia (patrz rozdz.14). PAJĄK Podręcznik użytkownika 121

122 14. Obliczenia parametrów sieci Po wyrysowaniu schematu połączeń (topologii) sieci, można przystąpić do obliczeń parametrów sieci. Dostępnych jest szereg algorytmów obliczeniowych; dostępne są zarówno algorytmy kompleksowe (odnoszące się do sieci jako całości) jak i algorytmy lokalne, ukierunkowane jedynie na określony odcinek sieci (przykładowo zwarcie w jednym wybranym węźle). Poszczególne algorytmy obliczeniowe uruchamiane są przy pomocy funkcji Oblicz z rozwijanego menu Narzędzia; możliwe jest również kliknięcie na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe z listą procedur obliczeniowych: Obliczenia podstawowe (najczęściej wykonywane). Wszystkie obliczenia (opcja aktualna do tej wersji - wszystkie dostępne kalkulacje opcja dla użytkowników zaawansowanych). Ustaw parametry dla obliczeń (funkcja dla zaawansowanych użytkowników). Wybór poprzez podwójne kliknięcie na wybranej opcji: Patrz rozdz Patrz rozdz Patrz rozdz Realizuje kolejno obliczenia spadków napięć oraz rozkład obciążenia (patrz rozdz. 14.3), 3-fazowe zwarcia symetryczne oraz zwarcia 1-fazowe (patrz rozdz. 14.4).. Patrz rozdz Zmiana wielkości okna 14.1 Dobór kabli i zabezpieczeń W przypadku stosowania programu PAJĄK w trybie automatycznym, funkcja ta realizuje automatyczny dobór urządzeń zabezpieczających oraz przewodów, w przypadku, których załączony był przełącznik Dobrać automatycznie. Parametry pozostałych elementów w sytuacji, kiedy przełącznik Dobrać automatycznie jest wyłączony, muszą już być wprowadzone ręcznie i funkcja ta nie powoduje ich zmiany. Algorytm doboru automatycznego realizuje przyporządkowanie typów przewodów oraz urządzeń zabezpieczających z tabel bazy danych. Zakładka AutoParametryzowanie okna dialogowego Opcje (można je wywołać z rozwijanego menu Narzędzia) jest przeznaczona do kontrolowania PAJĄK Podręcznik użytkownika 122

123 procesu automatycznego doboru (bardziej szczegółowe informacje patrz rozdz. 21.5): dla kabli/przewodów: jeżeli materiał żył i izolacja została określona podczas wstawiania na schemat (szczegóły rozdz. 11.7), wartości wybrane wcześniej będą uwzględniane; w przypadku, gdy nie dokonano żadnego wyboru program będzie działał według ustawień zapisanych w menu Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. Ilość żył będzie wyznaczona automatycznie z uwzględnieniem ilości przyłączonych faz. dla przewodów szynowych: jeżeli materiał przewodu i budowa została określona podczas wstawiania na schemat (patrz rozdz. 11.6), wartości wybrane wcześniej będą uwzględniane; w przypadku, gdy nie dokonano żadnego wyboru program będzie działał według ustawień zapisanych w menu Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. Ilość żył będzie wyznaczona automatycznie z uwzględnieniem ilości przyłączonych faz. dla wyłączników: w programie można wymiarować wszystkie wyłączniki (zarówno modułowe jak i wyłączniki mocy). Charakterystyki i typy wyzwalaczy są dobierane na podstawie sprawdzenia zainstalowanego obciążenia. Ilość biegunów jest ustalana na podstawie liczby przyłączonych faz, a także z uwzględnieniem ustawień w oknie dialogowym Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. W wymienionym miejscu można również wybrać preferowane typy wyłączników, przykład: preferowane serie produktów: CLS6, FAZ, PLHT z czego wynika, że CLS6 (I cn =6kA) będzie wykorzystywany wszędzie, gdzie będzie taka możliwość, jedynie w wypadku braku dopasowania zdolności łączeniowej nastąpi zamiana na aparat typu FAZ (I cn =15kA) lub PLHT (I cn =25kA). preferowane serie produktów: FAZ, PLHT, CLS6 z czego wynika, że aparaty typu FAZ (I cn =15kA) będą używane w różnych wariantach wszędzie, gdzie to będzie możliwe, nawet jeżeli prąd zwarciowy będzie niższy niż 6kA. Jedynie w wypadku zbyt małej zdolności łączeniowej zostanie użyty kolejny aparat PLHT (I cn =25kA). dla bezpieczników: ilość biegunów jest ustalana na podstawie liczby przyłączonych faz. Ustawienie preferowanych serii produktów przebiega w identyczny sposób jak w przypadku opisanych wyżej wyłączników. dla rozłączników: w programie można wymiarować wszystkie rozłączniki (zarówno modułowe jak i wyłączniki mocy). Ilość biegunów i preferowane serie produktów ustawiane są w taki sam sposób jak w przypadku parametryzacji wyłączników. Okno dialogowe można wywołać przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia. Wybór parametrów dla kabli i przewodów, które będą używane w procesie autoparametryzowania w przypadku, gdy została wybrana funkcja dobrać automatycznie i wyszczególnione parametry nie zostały ustawione lokalnie dla elementu. Preferowana kolejność w doborze aparatów w procesie autoparametryzacji. Ilość biegunów dla wstawianych aparatów. PAJĄK Podręcznik użytkownika 123

124 Elementy dobierane są tak, aby spełnione były wymagania odpowiednich norm (rozdział 1-4). Wybrane urządzenia mogą nie być optymalne dla konkretnego przypadku i poprawność doboru powinna być skontrolowana. 1. Utwórz schemat sieci (topologia). Parametry elementów stałych (źródła, odbiorniki) muszą być dokładnie zadane. Parametry elementów zmiennych (przewody, elementy zabezpieczające) nie muszą być zadane, ale dla każdego elementu musi być załączony przełącznik Dobrać automatycznie. W ramach sieci mogą być również ujęte elementy zmienne, które są już określone (poprzez wybór z bazy danych) i nie jest wymagane ich dobór w przypadku tych elementów przełącznik Dobrać automatycznie musi być wyłączony. 2. Ustaw parametry doboru automatycznego przy pomocy funkcji Opcje. Bliższe szczegóły (patrz rozdz. 21.5). 3. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów obliczeniowych, w grupie obliczenia podstawowe należy kliknąć dwukrotnie na wiersz Dobór kabli i zabezpieczeń. 4. Obecnie wykonywane jest obliczenie. W przypadku braku możliwości znalezienia odpowiedniego elementu w tabeli danych określonych w funkcji Opcje algorytm nie da dobrych wyników. W tym przypadku konieczne jest ręczne wykonanie procedury doboru elementu, wyłączenie przełącznika Dobrać automatycznie i powtórzenie punktu Na końcu obliczenia wykonywana jest kompleksowa kontrola całej sieci, wszystkich elementów bez względu na to, czy były czy też nie były dobierane. Wyniki poszczególnych obliczeń pokazywane są w oknach dialogowych (każde okno zamykane jest krzyżykiem w prawym górnym rogu, albo naciśnięciem przycisku Esc): 6. Na podstawie wyników obliczeń można dokonać modyfikacji projektu sieci z wykorzystaniem podanych poniżej algorytmów; dla maksymalnej optymalizacji. Wydruk wykazu elementów błędnych, jako podstawy dla dalszego działania. Opis wykonanych kontroli Wykaz elementów błędnych łącznie ze specyfikacją problemu.. Poprzez ciągnięcie za rogi można zmienić wielkość okna dialogowego. Uwagi: Przed rozpoczęciem obliczeń należy sprawdzić ustawienia maksymalnego czasu zadziałania z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu dla wszystkich urządzeń zabezpieczających. Nieuzasadnione wybory zbyt niskich wartości mogą spowodować brak możliwości przeprowadzenia autoparametryzacji dla danego przypadku. Autoparametryzowanie sprzęgła w sieciach pierścieniowych jest niezalecane. W sieciach pierścieniowych ignorowany jest współczynnik jednoczesności Kontrola logiki połączenia sieci Funkcja sprawdza powiązania logiczne pomiędzy elementami sieci. W przypadku problemu wypisywany jest komunikat błędu z opisem błędu oraz instrukcją jego usunięcia. Funkcja wywoływana jest automatycznie przed każdym obliczeniem. Zaleca się jej niezależne uruchamianie PAJĄK Podręcznik użytkownika 124

125 po zakończeniu rysowania nowego schematu; służy to do usunięcia błędów zaistniałych podczas kreślenia. Przykłady najczęstszych błędów logicznych z instrukcją ich usunięcia podane są na końcu rozdziałów opisujących wprowadzanie poszczególnych elementów sieci (patrz rozdz ) Spadki napięcia oraz rozpływ mocy Funkcja realizuje obliczenie zachowania się sieci przy pracy normalnej w warunkach znamionowych oraz w warunkach przeciążenia. Funkcję można stosować w sytuacji, kiedy program PAJĄK wykorzystywany jest w trybie ręcznym. Do dyspozycji są dwa algorytmy: Algorytm z pominięciem wpływu spadku napięcia: w wyniku impedancji przewodów znajdujących się pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem, napięcie na zaciskach odbiornika jest niższe niż napięcie źródła. Prąd pobierany przez obciążenie nie uwzględnia jednak tego spadku. Inaczej mówiąc, prądy obciążenia są stałe. Chodzi o klasyczne obliczenie; osiągnięte wyniki są porównywalne z wynikami uzyskiwanymi z metod tradycyjnych. Algorytm jest dostępny dla następujących przypadków: Dla sieci promieniowych współczynniki jednoczesności są uwzględnianie (opcja dostępna w grupie Obliczenia podstawowe). Algorytm uwzględniający wpływ spadku napięcia: w wyniku impedancji przewodów znajdujących się pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem, napięcie na zaciskach odbiornika jest niższe niż napięcie źródła. Ponieważ jednak odbiorniki pracują z mocą stałą, spadek napięcia powoduje wzrost odbieranego prądu. Wzrost odbieranego prądu powoduje wzrost spadków napięcia. Inaczej mówiąc, moce obciążenia są stałe. W oparciu o metodę iteracyjną znaleziony został równoważny stan sieci. Obliczenie to jest w prawdzie dokładniejsze, jest jednak ono bardziej czasochłonne i wyniki mogą różnić się w niewielkim stopniu od wyników osiągniętych w oparciu o metody tradycyjne. 1. Zakładamy, że schemat połączenia sieci (topologia) jest zdefiniowany, i dobrane są wszystkie elementy sieci. 2. Kliknąć na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów obliczeniowych w grupie Obliczenia podstawowe kliknąć dwukrotnie na wiersz Spadki napięcia i rozpływ mocy. 3. Typ zaprojektowanej sieci rozpoznawany jest automatycznie. Algorytm, który uwzględnia współczynniki jednoczesności jest opcją domyślną dla sieci promieniowych. Dla sieci pierścieniowych informacje dotyczące współczynników jednoczesności są ignorowane. W przypadku kontynuowania obliczeń program będzie używał algorytmu opartego na wykorzystaniu macierzy admitancyjnej. Istnieje również możliwość przerwania obliczeń i zmiany układu sieci poprzez dokonanie odpowiedniej modyfikacji i zmianę konfiguracji sieci na układ promieniowy. 4. Wykonywane jest obliczenie, któremu towarzyszą poszczególne etapy sprawdzenia: Kontrola spadków napięcia w węzłach w stosunku do napięcia źródła. Jako źle dobrane traktowane są te węzły, gdzie spadek napięcia przekracza granicę ustawioną przy wprowadzaniu elementów. Kontrola spadków napięcia w gałęziach. Jako źle dobrane traktowane są te gałęzie, gdzie spadek napięcia przekracza granicę ustawioną przy wprowadzaniu elementów. Kontrola wyłączników oraz bezpieczników pod kątem prądu znamionowego. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, gdzie prąd w gałęzi przekracza znamionowy prąd elementu (dochodzi do wyłączenia już w stanie znamionowym). PAJĄK Podręcznik użytkownika 125

126 Kontrola rozłączników pod kątem prądu znamionowego i dodatkowego zabezpieczenia. Kontrola przewodów szynowych pod względem obciążenia prądem znamionowym. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, gdzie prąd w gałęzi przekracza prąd znamionowy elementu. Prąd znamionowy elementu określany jest z uwzględnieniem ułożenia (sposobu poprowadzenia). Kontrola kabli pod względem obciążenia prądem znamionowym. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, gdzie prąd w gałęzi przekracza znamionowy prąd elementu (ustalony z uwzględnieniem ułożenia, temperatury otoczenia, zgrupowania kabli, itp.). Kontrola zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem. Prąd znamionowy elementu zabezpieczającego musi być mniejszy od obciążalności prądowej kabli, ustalonej z uwzględnieniem ułożenia oraz temperatury otoczenia. Wg normy IEC spełniony powinien być również warunek 1,45*Iz I2 (gdzie I2 to obciążalność długotrwała przewodu I2 jest najmniejszym prądem powodującym zadziałanie zabezpieczenia nad prądowego). Charakterystyka cieplna kabli czasowo-prądowa musi być większa od charakterystyki wyłącznika (ten etap nie jest ściśle wymagany przez normę IEC rozdział 21.4). Bardziej szczegółowe informacje patrz wprowadzenie teoretyczne, rozdział 2.3. edycja charakterystyk czasowo-prądowych kabla w stosunku do odpowiedniego elementu zabezpieczającego możliwa jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15). Kontrola transformatora i generatora pod kontem obciążenia i zabezpieczenia. Elementy znajdujące się bezpośrednio za transformatorem sprawdzane są pod kątem prądu znamionowego transformatora niezależnie od prądu obciążenia. Wyniki każdego z obliczeń wyświetlane są w oknie dialogowym (okna zamykane jest przy pomocy krzyżyka w prawym górnym rogu, albo poprzez naciśnięcie przycisku Esc): Zamknięcie okna dialogowego oraz przejście do dalszej kontroli (taką samą funkcję posiada krzyżyk w prawym górnym rogu, albo Esc)Funkcja pomocnicza wyświetlenia dopuszczalnych spadków, dopuszczalnych czasów wyłączenia oraz układu faz. Wydruk wykazu błędnych elementów jako podstawa dla dalszej edycji. Zamknięcie okna dialogowego oraz przejście do dalszej kontroli (taką samą rolę pełni klawisz Esc). Opis wykonywanych obliczeń. Wykaz błędnych elementów łącznie ze specyfikacją problemu Poprzez ciągnięcie za rogi można zmienić wielkość okna dialogowego. 5. Na podstawie wyników można dokonać modyfikacji projektu sieci i powtórzyć obliczenia. Wyniki obliczeń pokazane są na schemacie połączenia sieci. Schemat ten można wydrukować (patrz rozdz. 18), można też utworzyć wykaz elementów z wynikami obliczeń a następnie go wydrukować (patrz rozdz. 18), można też wykonać eksport do pliku danych (patrz rozdz. 19). PAJĄK Podręcznik użytkownika 126

127 Uwagi: W przypadku, jeżeli w sieci znajduje się przynajmniej jeden odbiór 1-fazowy, wtedy obliczenie wykonywane jest oddzielnie dla każdej fazy. Spadki napięć oraz prądy pokazane są dla każdej fazy osobno w kolejności L1, L2, L3 i N. W taki sposób można sprawdzić rozpływ mocy w poszczególnych fazach. Wszystkie obliczenia wykonywane są z uwzględnieniem najbardziej obciążonej fazy. Wyświetlenie podłączonych faz z poszczególnych elementów (patrz rozdz. 14.6). W 3-fazowych węzłach sieci, tworzonych przez element szyny rozdzielczej, jest automatycznie określany cosfi współczynnik mocy (jeżeli używany jest algorytm korzystający z macierzy admitancyjnej). Program nie pozwala na zadanie wymaganego współczynnika mocy; odpowiednią wielkość kondensatora kompensacyjnego należy określić metodą prób, poprzez stopniowe dołączanie kondensatorów o różnej wielkości. Z powodzeniem można wykorzystać możliwość zmiany stanu roboczego elementów przełączających, zabezpieczających i w ten sposób stopniowo podłączać poszczególne kondensatory. Sposób wprowadzania elementu kondensator kompensacyjny (patrz rozdz ). Program uwzględnia współczynnik jednoczesności jedynie w przypadku sieci promieniowej. W sieciach pierścieniowych można zmieniać konfigurację sieci poprzez zmianę stanu roboczego wyłączników (załączone/wyłączone) i w taki sposób testować zachowanie sieci w różnych stanach roboczych. W przypadku niezbalansowanych sieci z 1-fazowymi odbiorami, napięcie w mało obciążonej lub w wyłączonej fazie, może być wyższe niż napięcie zasilania. Wyniki obliczeń mogą różnić się nieznacznie od siebie w zależności od wybranego algorytmu obliczeniowego. Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. 21.4) możliwe jest: Załączanie wyświetlania czynnej i biernej składowej prądów (można pokazywać prądy jako liczby zespolone), Wyłączanie podświetlenia elementów błędnych na schemacie, Załączanie wyświetlania macierzy admitancji oraz dalszych obliczeń wyników przejściowych. Sieć 3-fazowa pierścieniowa (współczynniki jednoczesności są ignorowane, współczynnik mocy w węzłach sieci jest obliczany); brak odbioru 1-fazowego: PAJĄK Podręcznik użytkownika 127

128 Unode oznacza napięcie w węźle (napięcie międzyfazowe), dunode oznacza spadek napięcia w węźle w stosunku do napięcia źródła Napięcie źródła zasilającego ustalone na stałe (napięcie międzyfazowe) Napięcie transformatora ustalone na stałe (transformator jako element idealny) duwl oznacza spadek zasilającego. napięcia w danej gałęzi cos obliczany jest (identyczny we wszystkich automatycznie. fazach). Iwl oznacza prąd płynący Uu oznacza napięcie przez daną gałąź. w węźle (napięcie międzyfazowe), Określenie du elementu błędnego, który nie spełnił wymagań oznacza przy spadek jednym z obliczeń (tutaj spadek napięcia duwl jest większy niż założono dla danej linii). napięcia w węźle w stosunku do napięcia źródła zasilającego. Unode oznacza napięcie w węźle w tym cos obliczany jest przypadku na zaciskach odbiornika. automatycznie. dunode oznacza spadek napięcia w stosunku do. napięcia źródła zasilającego. Symbol Typ Inode oznacza prąd pobierany przez odbiór z uwzględnieniem współczynnika zapotrzebowania Ku. Sieć 3-fazowa promieniowa (współczynnik jednoczesności jest uwzględniany); brak odbioru 1- fazowego: Napięcie źródła zasilającego i transformatora jest ustalone; spadek napięcia ma wartość zerową. Prąd transformatora (w nawiasie podana procentowa wartość obciążenia). Iwl jest prądem płynącym w danej gałęzi z uwzględnieniem współczynnika jednoczesności w węźle: Iwl(W1)=Ks*(Iwl(W2)+ Iwl(W3)+Iwl(W4). Uwaga: suma wektorowa. duwl oznacza spadek napięcia w danej gałęzi (identyczny we wszystkich fazach). Iwl oznacza prąd płynący przez daną gałąź. dunode oznacza spadek napięcia w stosunku do napięcia źródła zasilającego. Inode oznacza prąd pobierany przez odbiór z uwzględnieniem współczynnika zapotrzebowania Ku. PAJĄK Podręcznik użytkownika 128

129 Sieć zawierająca przynajmniej jeden odbiór jednofazowy: Ks współczynnik jednoczesności dunode oznacza spadek napięcia w stosunku do napięcia źródła zasilania. Napięcie źródła zasilającego i transformatora jest ustalone; spadek napięcia ma wartość zerową. duwl oznacza spadek napięcia w danej gałęzi w poszczególnych fazach (tutaj spadek na kablu CAB8). Iwl oznacza prąd płynący przez daną gałąź w poszczególnych fazach i przewodzie N (wartość bezwzględna). dunode oznacza napięcie w węźle tutaj na zaciskach obciążenia dla poszczególnych faz. Określenie elementu błędnego, który nie spełnił wymagań przy jednym z obliczeń (tutaj prąd w gałęzi Iwl jest większy od prądu znamionowego wyłącznika In). Inode prąd odbiornika w poszczególnych fazach (wartość bezwzględna) z uwzględnieniem wsp. Ku Prądy zwarciowe Program dysponuje kilkoma algorytmami dla obliczenia prądów zwarciowych. Pierwsza grupa algorytmów liczy się z tym, że zwarcie nastąpi w jednym tylko wybranym węźle sieci jest to korzystne, jeżeli rozpatrujemy jeden konkretny odbiór. Druga grupa kontroluje kompleksowo całą sieć zwarcie następuje stopniowo w każdym z węzłów sieci. Obliczenie zwarć niesymetrycznych w stosunku do ziemi uzależnione jest od wybranego rodzaju sieci (patrz rozdz. 11.1) Prądy zwarciowe: 3-fazowe zwarcie symetryczne Ik3p analiza zachowania sieci w przypadku zwarcia w jednym wybranym węźle sieci, kontrola obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym (zwarcie maksymalne). Prądy zwarciowe: 2-fazowe zwarcie asymetryczne Ik2p problem szkolny, ten typ obliczenia nie jest zazwyczaj wymagany. Prądy zwarciowe: 2-fazowe zwarcie asymetryczne w stosunku do ziemi Ik2PE - problem szkolny, ten typ obliczenia nie jest zazwyczaj wymagany. Prądy zwarciowe: 1-fazowe zwarcie asymetryczne Ik1p analiza zachowania się sieci w przypadku zwarcia w jednym wybranym węźle sieci, kontrola obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym oraz kontrola czasu wyłączenia miejsca zwarcia. Kontrola całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne Ik3p zwarcie następuje stopniowo w każdym z węzłów sieci, kontrola obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym (zwarcie maksymalne). PAJĄK Podręcznik użytkownika 129

130 Kontrola całej sieci: 1-fazowe zwarcie asymetryczne Ik1p zwarcie następuje stopniowo w każdym z węzłów sieci, kontrola obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym oraz kontrola czasu odłączenia miejsca awarii od źródła (zwarcie minimalne). 1. Zakładamy, że schemat sieci jest zdefiniowany i wszystkie elementy sieci są dobrane. 2. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów obliczeniowych w grupie Obliczenia podstawowe kliknąć dwukrotnie wymaganą operację (wykaz patrz powyżej). 3. Jeżeli wybierzesz algorytm obliczający zwarcie w jednym tylko węźle, musisz teraz wybrać węzeł, w którym nastąpi zwarcie. Kliknij dwa razy na symbolu projektowym elementu tworzącego węzeł ze zwarciem. 4. Pojawia się okno dialogowe z definiowaniem kaskad (patrz rozdz ); zamknij je klawiszem Esc. 5. Obliczenia- w przypadku jednofazowego zwarcia symetrycznego w wybranym węźle sieci, wyświetlany jest przebieg czasowy prądu zwarciowego (okno zamykane jest krzyżykiem w prawym górnym rogu, albo naciśnięciem przycisku Esc; w ten sposób następuje przejście do dalszych obliczeń; edycję wykresu można wyłączyć w punkcie Opcje - patrz rozdz. 21.4): Zamykając okno dialogowe przechodzimy do następnego kroku obliczeń ( podobną rolę pełni klawisz Esc. Udarowy prąd zwarciowy wysokość pierwszej półfali prądu zwarciowego po zaistnieniu zwarcia (wartość I km ). Ustalony prąd zwarciowy; jego wartość skuteczna jest zazwyczaj oznaczana jako I k. Poprzez ciągnięcie za rogi można zmienić wielkość panelu dialogowego.. Wartości czasu, względnie prądu odpowiadające aktualnemu położeniu kursora myszki. 6. Następnie wykonywane są poszczególne obliczenia: Sprawdzenie wyłączników oraz bezpieczników pod względem zdolności łączeniowej. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których prąd zwarciowy w gałęzi przekracza zdolność wyłączalną elementu. Zdolność wyłączalna w przypadku wyłączników określona jest przez wartości I cs [L1] lub I cu odpowiednio do ustawienia przełącznika Dobrać dla... (patrz rozdz. 11.7), albo na podstawie wartości I cn w przypadku bezpieczników. Jeśli kolejność zabezpieczeń została zdefiniowana (tj. przy każdym węźle, stworzonym za pomocą przycisku Szyny rozdzielcze, zostały określone - przypisane wyłączniki zasilające szyny zbiorcze oraz wyłączniki w polach odbiorczych patrz rozdz ), wtedy można badać zakres odbezpieczenia i selektywnego działania zabezpieczeń. Kontrola wyłączników pod względem obciążenia prądem zwarciowym. Wyłącznik nie będzie wyłączać zwarcia, ale musi przez krótki okres czasu wytrzymać prąd zwarciowy. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których efektywny prąd cieplny w gałęzi w ciągu 1s przekroczy wymagany krótkotrwały prąd Icw(1s) elementu. Ochrona przy uszkodzeniu (przed pojawieniem się niebezpiecznego napięcia na częściach nie przewodzących) - sprawdzenie czasu wyłączenia zwarcia. Ochrona ta realizowana jest tylko w przypadku zwarć 1-fazowych. Jako niespełniający wymagań traktowany jest element położony najbliżej miejsca zwarcia, w przypadku, którego czas wyłączenia jest większy niż wartość graniczna ustawiona przy wprowadzaniu elementu. Kontrola kabli/szyn przyłączeniowych pod względem obciążenia prądem zwarciowym. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których efektywny prąd PAJĄK Podręcznik użytkownika 130

131 cieplny w gałęzi w ciągu 0.1s przekroczy krótkotrwały prąd wytrzymania I cw(0.1s) elementu zabezpieczającego. Bardziej szczegółowe informacje patrz wstęp teoretyczny, rozdział 3.6. Kontrola przewodu PEN pod względem obciążenia prądem zwarciowym. Kontrola ta wykonywana jest jedynie w przypadku zwarć 1-fazowych w sytuacji, kiedy przekrój przewodu PEN jest mniejszy od przekroju przewodu fazowego. Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których efektywny prąd cieplny w gałęzi w ciągu 0.1s przekroczy krótkotrwały prąd 0.1s I cw(0.1s) przewodu PEN kabla. Wyniki każdej z kontroli wyświetlane są w oknie dialogowym. Zamykając okno klawiszem Esc lub krzyżykiem w prawym górnym rogu przechodzimy do kolejnych obliczeń. Opis sterowania oknem - patrz rozdz punkt 3 instrukcji. 7. Na podstawie wyników możliwe jest dokonanie modyfikacji projektu sieci oraz powtórzenie obliczeń. Wyniki obliczeń pokazywane są na schemacie sieci. Schemat ten można wydrukować (patrz rozdz. 18), można też utworzyć wykaz elementów z wynikami obliczeń, następnie można go wydrukować (patrz rozdz. 18); możliwy jest również eksport do pliku danych (patrz rozdz. 19). Uwagi: W przypadku sieci IT, zwarcie niesymetryczne doziemne obliczane jest przy drugiej awarii (usterce). W przypadku sieci TT konieczne jest podanie oporności uziemienia węzła transformatora R t oraz oporności uziemienia w węźle sieci, gdzie nastąpiło zwarcie R a. Przy obliczaniu czasu wyłączenia zwarcia (dla zwarcia 1-fazowego), zastosowany jest określony w normie współczynnik bezpieczeństwa 1.25, zwiększający impedancję pętli zwarciowej. W przypadku, jeżeli czas wyłączenia jest źle dobrany możliwa jest zmiana ustawienia wyzwalacza elementu zabezpieczającego (o ile element to umożliwia); możliwe jest również zwiększenie przekroju przewodu w gałęzi. Nowe rozwiązanie obliczania natężenia prądu zwarciowego dla urządzeń zabezpieczających przyłączonych do szyn rozdzielczych. Nowa funkcja przyjmuje, że zwarcie, które ma za zadanie wyłączyć urządzenie zabezpieczające, może wystąpić nie tylko na końcu przewodu chronionego przez to urządzenie, lecz również tuż za wyłącznikiem. W nowej wersji programu zdolność zwarciowa urządzenia musi obejmować prąd zwarciowy w miejscu przyłączenia urządzenia ( Szyny rozdzielcze). Wyświetlenie charakterystyk czasowo-prądowych urządzeń zabezpieczających w celu oceny selektywności możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowoprądowe (patrz rozdz. 15). Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. 21.4) możliwe: Wyłączenie podświetlania elementów błędnych na schemacie, Załączenie wyświetlania macierzy admitancji oraz dalszych obliczeń wyników przejściowych. Wyświetlenie wyników obliczeń na schemacie połączeń: wykonanie obliczenia Sprawdzanie całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne Ik3p (stopniowe wywołanie zwarcia w poszczególnych węzłach sieci; wyświetlenie obliczonych wartości dla poszczególnych węzłów): PAJĄK Podręcznik użytkownika 131

132 W każdym węźle podany jest prąd zwarciowy, który będzie płynął w chwili wystąpienia zwarcia. Wskazanie elementu niespełniającego wymagań. W tym przypadku prąd wyłączalny wyłącznika Itrip jest większy niż wytrzymałość zwarciowa wyłącznika Ics. Symbol projektowy Typ. Nastawa parametrów wyzwalacza Identyfikacja kolejności zabezpieczeń; zakres wyzwalania elementu jest porównywany z krzywą wyzwalania elementu nadrzędnego Połączenie zabezpieczeń nie jest zdefiniowane, brak elementu nadrzędnego do porównania z tym elementem - Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 3- fazowego (skuteczna wartość proporcjonalnej składowej okresowej w chwili zaistnienia zwarcia w przypadku zwarć odległych wartość ta jest identyczna ze skuteczną wartością ustalonego prądu zwarciowego). I k3p I km - udarowy prąd zwarciowy wysokość pierwszej półfali prądu zwarciowego po zaistnieniu zwarcia; prąd powodujący skutki dynamiczne podawany jest tylko w węźle, gdzie następuje zwarcie. W przypadku, jeżeli element nie jest dostatecznie zdefiniowany, nie można wykonać kontroli i element oznaczany jest jako błędny. W przypadku rozłącznika S1 nie został podany,( prąd Icw (1 s); w związku z tym nie ma możliwości skontrolowania wytrzymałości zwarciowej. Io Ograniczony prąd zwarciowy płynący przez bezpiecznik; wartość szczytowa prądu zwarciowego, który przepływał będzie przez bezpiecznik. W przypadku gdyby bezpiecznika tam nie było, udarowy prąd zwarciowy wynosiłby tutaj Ikm=27 ka. Dzięki zdolnościom ograniczającym bezpiecznika, prąd zostanie ograniczony do poziomu jedynie 6.49 ka. Dla ochrony wył. samoczynnego, prąd I o musi być mniejszy od zdolności wyłączania wył. samoczynnego, Io<Ics(Icu)* 2 ; (patrz rozdz. 4.5). Selektywność kaskady wył. samoczynny/bezpiecznik wg. Io Ograniczony prąd zwarciowy płynący przez bezpiecznik; tabel selektywności dla danego typu urządzeń. W wartość szczytowa prądu zwarciowego, który przepuszczany przypadku, jeżeli prąd zwarciowy będzie mniejszy niż prąd będzie przez bezpiecznik. W przypadku gdyby bezpiecznika podany tutaj (w tym przyp ka), wyłącznik samoczynny tam nie było, udarowy prąd zwarciowy wynosiłby tutaj będzie wyłączać zwarcie. W przeciwnym wypadku wyłącza Ikm=27 ka. Dzięki zdolnościom ograniczającym bezpiecznik. bezpiecznika, prąd zostanie ograniczony do poziomu jedynie 6.49 ka. Dla ochrony wył. samoczynnego, prąd I Węzeł, w którym nastąpi zwarcie; prądy o musi być zwarciowe mniejszy od zdolności wyłączania wył. samoczynnego, obliczono tak, jak gdyby bezpiecznika tam nie było. Io<Ics(Icu)* 2 ; (patrz rozdz. 4.5). PAJĄK Podręcznik użytkownika 132

133 Pokazanie wyników obliczenia na schemacie połączeń: wykonana została procedura obliczenia Prądy zwarciowe: 1-fazowe zwarcie asymetryczne Ik1p w węźle M3: Przy obliczeniu czasu odłączenia miejsca Element zabezpieczający położony najbliżej zwarcia od źródła, zastosowany został miejsca uszkodzenia. Ustalony czas odłączenia określony przez normę współczynnik usterki od źródła Ttr. bezpieczeństwa 1.5, zwiększający impedancję pętli zwarciowej. Wyznaczenie elementu błędnego, który nie spełnił wymagań podczas jednej z kontroli (tutaj nieodpowiedni okazał się czas wyłączenia zwarcia Ik1p jest to początkowy prąd zwarciowy płynący przez gałąź; prąd ten rozkłada się na całej sieci aż do źródła Przez gałąź nie płynie żaden prąd zwarciowy (nie jest podłączone obciążenie silnikowe, gałąź nie wpływa na zwarcie). Ik1p jest to początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 1-fazowego. Ikm jest to udarowy prąd zwarciowy. Wartości prądów zwarciowych pokazane tylko w węźle gdzie wystąpiło zwarcie Kaskada Połączenie szeregowe zabezpieczeń jest przypadkiem, gdy wchodzący wyłącznik lub bezpiecznik zapewnia ograniczenie prądu zwarciowego do takiej wartości, którą wyłącznik wychodzący jest w stanie bezpiecznie wyłączyć. W określonych kombinacjach wyłączników oraz ich prądów znamionowych zapewniono, iż jest możliwość zastosowania w polach odbiorczych wyłączników o niższej zdolności łączeniowej od spodziewanych prądów zwarciowych patrz rozdz Funkcja Definiuj kaskady umożliwia tworzenie przy każdym węźle, za pomocą ikony Szyny rozdzielcze, układu np. wyłącznik (na wejściu) - wyłącznik (na wyjściu). Definiując aparat "nadrzędny" zasilający układ szyn rozdzielczych oraz aparaty zabezpieczające pola odbiorcze, można badać zakres selektywnego działania zabezpieczeń. Układ szeregowego połączenia zabezpieczeń można definiować przy pomocy funkcji Definiuj kaskady z rozwijanego menu Narzędzia. Funkcja ta jest również automatycznie wywoływana przed każdym obliczaniem prądów zwarciowych z wyjątkiem sprawdzenia całej sieci przy prądzie zwarciowym jednofazowym. Definiowanie szeregowego połączenia zabezpieczeń bywa czasem mocno kłopotliwe ( w skomplikowanych układach połączeń sieci czasem nawet niemożliwe); błędne zdefiniowanie układu zabezpieczeń powoduje zaburzenie koordynacji działania tych urządzeń. Uwagi: Zwróć uwagę na definiowanie selektywności. Niewłaściwe zdefiniowanie nadrzędnych urządzeń zabezpieczających może powodować błędne wyniki. 1. Założono, że schemat połączeń sieci (topologia) jest nakreślona prawidłowo. PAJĄK Podręcznik użytkownika 133

134 2. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz zakładkę Definiuj kaskady (funkcja niedostępna w postaci ikony). 3. Wyświetli się okno dialogowe, podobne do okna wynikowego z rozdz. 14.3, w którym przy każdym elemencie Szyny rozdzielcze są przedstawione elementy wchodzące i wychodzące. Widać, iż żaden element nie jest zdefiniowany jako zabezpieczenie na wejściu (urządzenia zabezpieczające są wzajemnie niepowiązane). Edycja połączenia zabezpieczeń dla wybranego węzła (zmiana ustawień zabezpieczeń na wejściu i wyjściu) Zwróć uwagę na wskazówkę w ramce Pociągając za róg okna można zmienić jego wielkość Zestawienie oznaczeń projektowych węzłów na schemacie (element Szyny rozdzielcze) z przynajmniej jednym urządzeniem zabezpieczającym Urządzenia zabezpieczające wychodzące (oznaczenia projektowe). Zdolność łączeniowa tych elementów jest porównywana ze zdolnością elementu nadrzędnego. Urządzenia zabezpieczające nadrzędne, funkcja przypisuje im urządzenia z pól wyjściowych 4. Wybierz typ (tj. węzeł za pomocą ikony Szyny rozdzielcze ), dla którego chcesz zdefiniować selektywność (zmienić ustawienia elementów wchodzących lub wychodzących). 5. Kliknij na ikonę Edycja kaskad (lub 2 razy klikając na wybrany typ). W pojawiającym się oknie dialogowym zdefiniuj elementy zabezpieczające - wchodzący i wychodzący : PAJĄK Podręcznik użytkownika 134

135 Oznaczenie projektowe węzła (elementu Szyny rozdzielcze ), dla którego definiujemy selektywność Przesuń wybrane urządzenia zabezpieczające do elementów nadrzędnych (lub kliknij 2 razy na wybrany typ). Przesuń wybrany wyłącznik z powrotem do elementów wychodzących (lub kliknij 2 razy na wybrany typ). 6. Powtórz punkt 4 i 5 dla wszystkich węzłów (elementów Szyny rozdzielcze ). 7. Zamknij okno dialogowe Kaskada kliknięciem na ikonę Dalej (lub klawiszem Esc). Wprowadzane zmiany są zawsze zapisywane (niedostępna opcja Anuluj). Przykłady (1 = element na wejściu, 2 = element na wyjściu): Bezpiecznik jako ochrona dodatkowa (ochrona uzupełniająca) - dobezpieczenie wyłącznika: Wyłączniki FA3 i FA4 mogą być obciążone prądem zwarciowym Ik3p =14.6kA (przy ich Ics=6kA); bezpiecznik na wejściu ograniczy wartość prądu zwarciowego do wartości skutecznej 6,5kA, co daje mniej niż Ics* PAJĄK Podręcznik użytkownika 135

136 Układ wyłącznik wyłącznik: Wyłącznik nadrzędny FA3 służy jako dodatkowa ochrona wyłączników w polach odbiorczych FA4, FA5, FA6 dopóki prąd zwarciowy nie przekroczy wartości 30kA (graniczna wartość wynikająca z obliczeń dla danej dwójki elementów; warunek spełniony, Ik3p''=27kA w węźle NOD1). PAJĄK Podręcznik użytkownika 136

137 Element nadrzędny nie jest wyłącznikiem połączenie nie jest zdefiniowane: Dopóki nadrzędne urządzenie zabezpieczające może współpracować z urządzeniami w polach odbiorczych jest kontrolowany spodziewany wyłączalny prąd zwarciowy nie większy niż krańcowa wartość określona przez producenta dla danej dwójki zabezpieczeń. Fakt, że wyłącznik jest rozważany przy badaniu selektywności jest wyświetlony pod opisem urządzenia Dopóki urządzenie zabezpieczające na wyjściu nie współpracuje z urządzeniem na wejściu, jest zawsze rozpatrywane indywidualnie bez względu na ustawienia połączeń szeregowych innych elementów ( np. wyłączniki silnikowe FA2, FA3). Dla węzła Rv2 nie można zdefiniować selektywności (na wejściu jest rozłącznik); żaden wyłącznik nie może być zdefiniowany jako nadrzędny, każde urządzenie zabezpieczające musi być rozpatrywane indywidualnie bez względu na resztę. Niemożliwe jest powiązanie urządzeń z innych węzłów. Wszystkie elementy przyłączone do tego węzła muszą wytrzymać ten prąd zwarciowy (tj. prąd bezpośrednio za elementem, a nie wyłącznie na końcu przewodu). PAJĄK Podręcznik użytkownika 137

138 Sieć pierścieniowa, wielowęzłowa: Węzeł Rv1: w tej konfiguracji możliwe jest założenie dwóch wejść = dwa urządzenia nadrzędne. Realne są również inne możliwości - konieczność zastosowania dodatkowej ochrony. 1 Węzeł Rv1a : niemożliwe jest określenie, który element jest na wejściu a który na wyjściu nie ma zdefiniowanego elementu nadrzędnego, każdy element rozpatrywany jest indywidualnie Węzeł Rv2 : dwa wejścia = dwa urządzenia nadrzędne Ocena koordynacji zabezpieczeń: Urządzenia zabezpieczające nadrzędne są bezpiecznikami lub bezpiecznikiem i wyłącznikiem: wyliczony ograniczony prąd zwarciowy w obwodzie z bezpiecznikiem jest zwiększony o całkowity prąd zwarciowy w obwodzie z wyłącznikiem. Tak obliczony prąd przeciąża element w polu odbiorczym. Współpraca wyłącznika jest błędna. Urządzenia zabezpieczające nadrzędne są wyłącznikami (dwa lub więcej): Należy ocenić współpracę wyłączników, każdy element jest rozpatrywany indywidualnie bez względu na ustawienia selektywności. Urządzenie zabezpieczające nadrzędne jest wyłącznikiem: jak już sprawdzono współpraca urządzeń na wejściu i na wyjściu jest dopuszczalna. Dopóki możliwa jest współpraca przewidywany wyłączalny prąd zwarciowy nie jest większy od maksymalnego prądu PAJĄK Podręcznik użytkownika 138

139 przewidzianego dla dwójki elementów. Jeśli współpraca jest niemożliwa, wtedy każdy z elementów rozpatrywany jest osobno - nie wpływając wzajemnie na siebie. Uwagi: Zwróć szczególna uwagę na definiowanie koordynacji zabezpieczeń w skomplikowanych sieciach wielowęzłowych. Nieprawidłowe określenie elementów nadrzędnych może powodować błędne wyniki. Nie są one brane pod uwagę, gdy żaden element na wejściu nie został określony Selektywność Urządzenia zabezpieczające powinny działać selektywnie tj. w przypadku pojawienia się przetężenia powinno zadziałać zabezpieczenie znajdujące się najbliżej miejsca uszkodzenia w kierunku zasilania. Aparat zabezpieczający, jego zadziałanie, powinno wyeliminować uszkodzone elementy i zapewnić ciągłość zasilania pozostałych fragmentów obwodów (więcej w rozdz. 4.4). Selektywność zadziałania dla dwóch aparatów wchodzącego do węzła (1) i wychodzącego z węzła (2) może być oceniona przy pomocy charakterystyk czasowo-prądowych (rozdz. 15.) lub za pomocą funkcji, która bazując na tabelach opublikowanych w katalogach, pozwala wyznaczyć zakresy selektywności. Druga opcja jest opisana poniżej: Badanie selektywności porównanie dwóch wyłączników wybranych z bazy danych: Opcja pozwala na ustalenie selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel katalogowych niezależnie od tworzonego schematu projektowego. Nie ma potrzeby umieszczania elementów na schemacie projektowym, można je wybrać bezpośrednio z bazy danych. Wynik wraz z odpowiednim komentarzem jest pokazywany w oknie dialogowym. 1. Kliknij na ikonę Oblicz w pasku narzędziowym. Z listy dostępnych należy wybrać Wszystkie obliczenia, a następnie wybrać opcję Selektywność (porównanie dwóch wyłączników wybranych z bazy danych). 2. W otwartym oknie dialogowym opcja Baza Danych służy do wybrania wyłącznika wchodzącego dla danego węzła. 3. Przycisk Baza Danych znajdujący się poniżej służy do wyboru wyłącznika wychodzącego. Wybór wyłącznika wchodzącego z bazy danych. Wybór wyłącznika wychodzącego. Wynik zakres selektywności na podstawie tabel opublikowanych w katalogach produktów. 4. Kombinacja wybranych wyłączników jest wyszukiwana w tabelach selektywności, wynik jest wyświetlany wraz z odpowiednim komentarzem (granice i warunki wystąpienia) PAJĄK Podręcznik użytkownika 139

140 5. Naduś Zamknij, aby zamknąć okno dialogowe. Badanie selektywności porównanie wyłączników umieszczonych w projekcie: Opcja pozwala na ocenę selektywnego zadziałania wyłączników przyłączonych do konkretnego węzła (element szyny zbiorcze). 1. Kliknij na ikonę Oblicz w pasku narzędziowym. Z listy dostępnych należy wybrać Wszystkie obliczenia, a następnie wybrać opcję Selektywność (porównanie wyłączników umieszczonych w projekcie). 2. Jeżeli nie zostały ustawione żadne kaskady, zostanie otwarte okno dialogowe, gdzie należy zdefiniować wyłączniki wchodzące i wychodzące z poszczególnych węzłów (rozdz ). Dla każdego węzła, gdzie następuje podział obwodu należy określić aparat nadrzędny. W sieciach promieniowych kaskady ustalane są automatycznie. 3. Jeżeli kaskady zostały ustalone, zostanie wyświetlone okno dialogowe. Zestawienie kombinacji aparatów wchodzących i wychodzących dla poszczególnych węzłów 4. Opcja zamknij lub przycisk Esc zamyka okno dialogowe. Zamknięcie okna dialogowego Wydruk listy z wynikami Zadawanie wyłącznika wchodzącego i wychodzącego Komentarze do wyników (przedziały i warunki wystąpienia) Zmiana wielkości okna dialogowego PAJĄK Podręcznik użytkownika 140

141 14.5 Impedancja w węzłach sieci Funkcja umożliwia wyświetlanie impedancji w poszczególnych węzłach sieci: składową zgodną i zerową oraz impedancję pętli zwarciowej Z sv dla zwarcia 1-fazowego. Pokazane są albo wskazane wartości R i X, albo impedancja Z, odpowiednio do ustawienia w menu Opcje (patrz rozdz. 21.4). Przedstawiane impedancje nie są modyfikowane przez żadne współczynniki i można je zastosować jako dane wejściowe dla rozwiązania przyłączonych sieci IT. 1. Zakładamy, że schemat sieci jest zdefiniowany, a wszystkie elementy sieci są dobrane. 2. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. Na wykazie algorytmów obliczeniowych kliknij 2x na wiersz Edycja impedancji w węzłach sieci w rozwinięciu menu Wszystkie obliczenia. 3. Wykonywane jest obliczenie i wartości impedancji, pokazane zostaną na schemacie połączeń. Schemat ten można wydrukować (patrz rozdz. 18), możliwe też jest utworzenie listy zawierającej wyniki obliczenia; listę tę też można wydrukować (patrz rozdz. 18), albo też można eksportować dane do pliku (patrz rozdz. 19). Z1 impedancja w danym węźle sieci, (składowa zgodna) Z0 impedancja w danym węźle sieci, (składowa zerowa). Definicje patrz rozdz Zsv impedancja pętli zwarcia 1-fazowego, tak jak jest to zdefiniowane przez normę PN-IEC :2000 (nie zostały zastosowane żadne współczynniki). PAJĄK Podręcznik użytkownika 141

142 Załączona jest wizualizacja wartości czynnej i biernej impedancji (patrz rozdz. 21.4): Składowa zgodna: wartość czynna, bierna i pozorna Pętla zwarcia 1-fazowego: wartość rzeczywista, urojona i pozorna Składowa zerowa: wartość czynna, bierna i pozorna Uwagi: Podane wartości impedancji obowiązują dla temperatury przewodów, odpowiadającej temperaturze otoczenia. Pokazane wartości impedancji reprezentują wartości ustalone na podstawie obliczeń, które nie są modyfikowane przez żadne współczynniki. Podane wartości impedancji Z (1) i Z (0) można wykorzystać dla dalszych obliczeń (np. przyłączanej sieci IT izolowany system dla służby zdrowia itp.). Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. 21.4) można zrealizować następujące opcje: Włączyć wizualizację wartości rzeczywistej i urojonej impedancji lub wizualizację impedancji jako liczby zespolonej. Załączyć wyświetlanie macierzy admitancji oraz dalszych wyników przejściowych obliczeń Edycja wartości dopuszczalnych spadków napięć, czasów wyłączenia oraz układu faz Wartości maksymalnego spadku napięcia w węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego, maksymalnego spadku napięcia w gałęzi oraz maksymalnego czasu wyłączenia urządzenia zabezpieczającego ustawiane są lokalnie dla każdego elementu. Ich edycja możliwa jest albo w ramach edycji każdego elementu (patrz rozdz. 12.1) albo zbiorczo (patrz rozdz ). Dla lepszej orientacji, zadane wartości można pokazać. 1. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów kliknij 2x na wiersz Edycja maksymalnych spadków napięć dumax,... Opcja dostępna w menu Wszystkie obliczenia. 2. Wymagane wartości pokazane zostaną na schemacie połączeń. Wyniki można wydrukować na schemacie lub osobnym wykazie bądź wyeksportować do pliku (patrz rozdz. 18 i 19). PAJĄK Podręcznik użytkownika 142

143 W przypadku, jeżeli odbiornik podłączony jest 1-fazowo, wtedy podłączona faza wyświetlana jest standardowo jako część oznaczenia typu. Maks. czas wyłączenia urządz. zabezpieczającego Maks. spadek napięcia na tym przewodzie. Maks. spadek napięcia w węźle sieci. Dokładne określenie podłączonej fazy. Oznaczenie podłączonej fazy w odgałęzieniu: połączenie3-fazowe;4 kreski; połączenie1-fazowe;2 kreski Symbol kabla. Sposób ułożenia kabla, kod przyjęty przez normę (patrz rozdz ) Długość kabla. Typ kabla, liczba żył, przekrój fazy/przekrój PEN Zestawienie symboli związanych z obliczeniami Parametry sieci i urządzeń Ur V Generator: Napięcie znamionowe Sr kva Generator: Moc znamionowa Xd % Generator: Reaktancja podprzejściowa Un V Wyłącznik: Napięcie znamionowe Iu (Iw) A Wyłącznik: Prąd znamionowy ciągły Ics ka Wyłącznik: Eksploatacyjna zdolność wyłączenia zwarcia PAJĄK Podręcznik użytkownika 143

144 Icu ka Wyłącznik: Graniczna zdolność wyłączenia zwarcia Ir A Wyłącznik: Wyzwalacz przeciążeniowy (rozdz. 15.1) tr s Wyłącznik: Czas wyłączenia wyrażony jako wielokrotność Ir (rozdz. 15.1) Isd A Wyłącznik: Wyzwalacz zwarciowy zwłoczny (rozdz. 15.1) tsd ms Wyłącznik: Opóźnienie wyzwalacza zwarciowego zwłocznego (rozdz. 15.1) Ii A Wyłącznik: Wyzwalacz zwarciowy bezzwłoczny (rozdz. 15.1) L m Przewód/Kabel: Długość Un V Kabel: Napięcie znamionowe In A Kabel: Prąd znamionowy (dla ułożenia w powietrzu, 30 C) Tau s Kabel: Cieplna stała czasowa Icw (0.1s) ka Kabel: Krótkotrwały prąd udarowy 0.1s R1 mω/m Kabel: Rezystancja, składowa zgodna X1 mω/m Kabel: Reaktancja, składowa zgodna R0 mω/m Kabel: Rezystancja, składowa zerowa X0 mω/m Kabel: Reaktancja, składowa zerowa Ta C Kabel: Temperatura otoczenia - K.m/W Kabel: Rezystywność cieplna gruntu k - Kabel: Współczynnik korygujący Un V Kompensacja: Napięcie znamionowe Qn kva Kompensacja: Moc pojemnościowa jałowa Qcal kva Kompensacja: Obliczona moc pojemnościowa Cn mf Kompensacja: Pojemność (na 1 fazę) Un V Silnik: Napięcie znamionowe Pn kw Silnik: Moc znamionowa eta - Silnik: Sprawność In A Silnik: Prąd znamionowy Is/In - Silnik: Prąd rozruchowy/ prąd znamionowy cosfi (cos phi) - Silnik: Współczynnik mocy Ku - Silnik: Współczynnik zapotrzebowania dumax Silnik: Maksymalny spadek napięcia (w węźle gdzie został zainstalowany silnik) Un V Bezpiecznik: Napięcie znamionowe In A Bezpiecznik: Prąd znamionowy Icn ka Bezpiecznik: Zdolność wyłączająca (zwarciowa) L M Przewód szynowy: Długość Ta C Przewód szynowy: Temperatura otoczenia Un V Przewód szynowy: Napięcie znamionowe In A Przewód szynowy: Prąd znamionowy Tau s Przewód szynowy: Cieplna stała czasowa Icw (0.1s) ka Przewód szynowy: Krótkotrwały prąd udarowy 0.1s R1 mω/m Przewód szynowy: Rezystancja, składowa zgodna X1 mω/m Przewód szynowy: Reaktancja, składowa zgodna R0 mω/m Przewód szynowy: Rezystancja, składowa zerowa X0 mω/m Przewód szynowy: Reaktancja, składowa zerowa PAJĄK Podręcznik użytkownika 144

145 Un V Sieć zasilająca: Napięcie znamionowe Sk MVA Sieć zasilająca: Moc zwarciowa (3f) Ik ka Sieć zasilająca: Początkowy prąd zwarciowy Sk1 MVA Sieć zasilająca: Moc zwarciowa (1f zwarcie) R1 Ω Sieć zasilająca: Rezystancja, składowa zgodna X1 Ω Sieć zasilająca: Reaktancja, składowa zgodna R0 Ω Sieć zasilająca: Rezystancja, składowa zerowa X0 Ω Sieć zasilająca: Reaktancja, składowa zerowa Un V Odbiór ogólny: Napięcie znamionowe In A Odbiór ogólny: Prąd znamionowy Pn kw Odbiór ogólny: Moc znamionowa cosphi - Odbiór ogólny: Współczynnik mocy Ku - Odbiór ogólny: Współczynnik zapotrzebowania dumax % Odbiór ogólny: Maksymalny spadek napięcia (w węźle z odbiorem) Ur1 V Transformator: Napięcie znamionowe pierwotne Ur2 V Transformator: Napięcie znamionowe wtórne Sr kva Transformator: Moc znamionowa Intr A Transformator: Prąd znamionowy Pk kw Transformator: Straty w miedzi uk % Transformator: Napięcie zwarcia Un V Rozłącznik: Napięcie znamionowe In A Rozłącznik: Prąd znamionowy Icw (1s) ka Rozłącznik: Prąd znamionowy 1-sekundowy Uph/Ud V/V Sieć: Napięcie (napięcie fazowe/napięcie międzyfazowe) Uph V Sieć: Napięcie fazowe UphCal V Sieć: Wyliczone napięcie fazowe Ud V Sieć: Napięcie międzyfazowe RA Ω Sieć TT: Suma rezystancji uziemienia uziomu i przewodu ochronnego części przewodzących RB Ω Sieć TT: Rezystancja uziemienia źródła Obliczenie spadków napięć oraz rozpływu mocy Unode Napięcie w węźle sieci (wartość bezwzględna) dunode Spadek napięcia w węźle sieci w [%] w stosunku do napięcia źródła zasilania dunodemax Maksymalny spadek napięcia w węźle sieci w [%]w stosunku do napięcia źródła zasilania (wartość dopuszczalna zadana przez użytkownika) duwl Spadek napięcia w [%] w gałęzi sieci, tzn. spadek napięcia na danym odcinku przewodu duwlmax Maksymalny spadek napięcia w [%] w gałęzi sieci, tzn. spadek napięcia na danym odcinku przewodu linii (wartość dopuszczalna zadana przez użytkownika) Inode Prąd pobierany w węźle sieci (wartość bezwzględna) Inoder Prąd czynny (składowa czynna prądu) pobierany w węźle sieci *) Inodex Prąd bierny pobierany w węźle sieci *) PAJĄK Podręcznik użytkownika 145

146 Iwl Prąd płynący przez gałąź sieci (wartość skuteczna) Iwlr Prąd czynny płynący przez gałąź sieci *) Iwlx Prąd bierny płynący przez gałąź sieci *) In Prąd znamionowy elementu sieci ogólnie Inf Prąd znamionowy elementu zabezpieczającego (wyłączniki, bezpieczniki) I2, I2f Prąd wyłączający wyłącznik/bezpiecznik Inc Prąd znamionowy przewodu linii (kabla, systemu szyny zbiorczej) InInst Prąd znamionowy przewodu z uwzględnieniem sposobu ułożenia Współczynnik mocy w węźle sieci CosFi (cosphi) TetaA TetaOp Obliczenie zwarć Temperatura otoczenia Maksymalna temperatura otoczenia Ik3p Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 3-fazowego (skuteczna wartość proporcjonalnej składowej okresowej w chwili zaistnienia zwarcia; w przypadku zwarć odległych wartość ta jest identyczna ze skuteczną wartością ustalonego prądu zwarciowego) Ik2p Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 2-fazowego Ik 2PE Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 2-fazowego z ziemią, prąd płynący do ziemi Ik 2L Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 2-fazowego z ziemia, prąd płynący pomiędzy fazami Ik1p Początkowy prąd zwarciowy dla doziemnego zwarcia 1-fazowego Ik Początkowy prąd zwarciowy (ogólnie) Ikm Udarowy prąd zwarciowy (maksymalna możliwa chwilowa wartość prądu zwarciowego wysokość pierwszej półfali prądu zwarciowego) Itr Prąd wyłączalny Ike1 Prąd zwarciowy cieplny 1s Ike01 Prąd zwarciowy cieplny 0.1s Ttr Czas wyłączenia elementu zabezpieczającego (odłączenie miejsca zwarcia)od źródła zasilania) TtrMax Maksymalny czas wyłączenia elementu zabezpieczającego (wartość dopuszczalna zadana przez użytkownika) Ics Znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny (element może w sposób powtarzany wyłączać ten prąd bez uszkodzenia) Icu Znamionowy prąd wyłączalny graniczny (element spowoduje wyłączenie podanego prądu, może jednak dojść do jego uszkodzenia) Icn Zdolność wyłączalna bezpiecznika Ikcas Zdolność wyłączania kaskady Icw01s Znamionowy krótkotrwały prąd wytrzymywany tzn. prąd, który urządzenie jest zdolne przenosić przez okres 0.1 sekundy bez uszkodzenia Icw1s Znamionowy krótkotrwały prąd wytrzymywany, tzn. prąd, który urządzenie jest zdolne przetrzymać przez okres 1 sekundy bez uszkodzenia PAJĄK Podręcznik użytkownika 146

147 Io Ograniczony prąd zwarciowy za bezpiecznikiem. Szczytowa wartość prądu zwarciowego, która będzie przepuszczana przez bezpiecznik Impedancja R1 Rezystancja składowa zgodna, widziana z miejsca zwarcia *) X1 Reaktancja składowa zgodna, widziana z miejsca zwarcia *) Z1 Impedancja- składowa zgodna, widziana z miejsca zwarcia R0 Rezystancja składowa zerowa, widziana z miejsca zwarcia *) X0 Reaktancja składowa zerowa, widziana z miejsca zwarcia *) Z0 Impedancja składowa zerowa, widziana z miejsca zwarcia Rsv Rezystancja pętli zwarcia dla zwarcia jednofazowego *) Xsv Reaktancja pętli zwarcia dla zwarcia jednofazowego *) Zsv Impedancja pętli zwarcia dla zwarcia jednofazowego *) Aby wyświetlać zaznaczone zmienne należy załączyć tę opcję w menu Narzędzia (szczegóły w rozdziale 21.4) PAJĄK Podręcznik użytkownika 147

148 15. Charakterystyki czasowo-prądowe Moduł dla pracy z charakterystykami czasowo-prądowymi jest modułem pomocniczym do programu PAJĄK. Moduł ten może być stosowany zarówno całkowicie niezależnie od projektu sieci, jak i w połączeniu z projektem, którego edycja jest aktualnie realizowana. Moduł umożliwia: Wybór urządzeń z bazy danych, wyświetlanie charakterystyk czasowo-prądowych urządzeń zabezpieczających z uwzględnieniem ustawienia wyzwalaczy, ustawienie czasu wyłączania, ocena selektywności; Wyświetlanie prądowo-czasowych charakterystyk cieplnych kabli z uwzględnieniem sposobu poprowadzenia kabli oraz temperatury otoczenia; przyporządkowanie urządzenia zabezpieczającego do kabla w taki sposób, aby zapewnione było zabezpieczenie kabla przy pracy znamionowej oraz w warunkach przeciążenia; Wyświetlenie charakterystyk prądowo-czasowych urządzeń zabezpieczających i kabli z projektu, który jest aktualnie poddawany edycji; możliwość zmiany nastaw parametrów wyzwalacza, zmiany są przenoszone z powrotem do projektu. Zapamiętywanie zestawów charakterystyk niezależnie od projektu sieci, wydruk na drukarce. Uruchamianie modułu: wybierz pozycję Charakterystyki czasowo-prądowe z rozwijanego menu Narzędzia, albo kliknij na ikonę Charakterystyki czasowo-prądowe na pasku narzędziowym. Moduł można uruchomić również w takim przypadku, kiedy nie jest aktywny żaden projekt sieci. Podstawowy ekran modułu: Pasek narzędziowy komplet funkcji dla sterowania modułu Do dyspozycji są 3 wiersze nad wykresem do opisu krzywych Wartości prądu, wzgl. czasu odpowiadające aktualnemu położeniu kursora myszki. Narzedzia do manipulacji oknem (maksymalizacja, zamknęcie). Wartości odpowiadające klikniętym punktom na wykresie oraz różnica pomiędzy punktami (usunięcie punktów poprzez kliknięcie prawym przyciskiem) Punkty kliknięte lewym przyciskiem dla ustalenia wartości Charakterystyka czasowo-prądowa kabla Charakterystyka czasowo-prądowa zabezpieczenia Ciągnąc za rogi można zmienić wielkość okna. PAJĄK Podręcznik użytkownika 148

149 15.1 Edycja charakterystyki wyłącznika z bazy danych Moduł Charakterystyki czasowo-prądowej umożliwia wybór urządzenia zabezpieczającego z bazy danych, całkowicie niezależnie od projektu sieci, który jest aktualnie poddawany edycji; moduł umożliwia również narysowanie jego Charakterystyki czasowo-prądowej z uwzględnieniem ustawienia wyzwalaczy. 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest aktywny (patrz rozdz. 15). 2. Kliknij na ikonę Wstaw wyłącznik z Bazy Danych na pasku narzędziowym. 3. Uruchamiany jest sterownik bazy danych wyłączników. Opis sterownika bazy danych (patrz rozdz. 16.1). Wybierz element, którego charakterystykę chcesz narysować i kliknij na przycisk Wstaw. 4. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź symbol elementu, kolor krzywej oraz ustawienie wyzwalaczy: Symbol elementu identyfikujący krzywą na wykresie. Można wprowadzić dowolny tekst Położenie symbolu elementu; numer wiersza nad wykresem, w którym oznaczenie będzie umieszczone. Ustawienie koloru krzywej. Aktualnie ustawiony kolor krzywej Ustawienie wyzwalacza, można ustawiać tylko te parametry, które dany typ wyzwalacza pozwala zmieniać. Konkretna wartość, na którą odpowiedni wyzwalacz zostanie ustawiony. Zmiany nastawienia nie są przeniesione do schematu zasilania sieci 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Charakterystyka zostaje wprowadzona na wykresie. Kolor krzywej, symbol oraz ustawienie wyzwalacza można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5). Uwagi: Dla wszystkich wyłączników podane są charakterystyki liniowe w zakresie 75%. Dla dużych wyłączników przebieg charakterystyk po zadziałaniu wyzwalacza I rmv, względnie I rm jest nieco uproszczony i zastąpiony jest linią łamaną. Oznaczenia parametrów wyzwalacza : PAJĄK Podręcznik użytkownika 149

150 Parametr Poprzednie oznaczenia ( wyłączniki NZM 7,10) Nowe oznaczenia (wyłączniki NZM 1-4, IZM, ) Wyzwalacz przeciążeniowy (zabezpieczenie przed przeciążeniem), krzywa L I r I r Nastawiana zwłoka czasowa t r t r Zabezpieczenie zwarciowe z krótką zwłoką czasową I sd, krzywa S I mv I sd Nastawiana zwłoka czasowa członu zwarciowego t v t sd Zabezpieczenie zwarciowe bezzwłoczne I rm I i Wybór wyłączenia t r i funkcji I 2 t: Wybór Opis L: tr=on tr = do wyboru krzywa L wyzwalacz przeciążeniowy (zabezpieczenie przed przeciążeniem) załączony; wartość t r (czas wyzwolenia dla wielokrotności I r ) nastawa do wyboru L: tr=off tr = nieograniczony krzywa L wyzwalacz przeciążeniowy wyłączony (zabezpieczenie przed przeciążeniem); wartość t r (czas wyzwolenia dla wielokrotności I r ) ignorowana (t r = ) L: I2t krzywa L wyzwalacz przeciążeniowy załączony (zabezpieczenie przed przeciążeniem);wartość t r (czas wyzwolenia dla wielokrotności I r ) nastawa do wyboru, nachylenie krzywej dla funkcji I 2 t L: I4t krzywa L wyzwalacz przeciążeniowy załączony (zabezpieczenie przed przeciążeniem);wartość t r (czas wyzwolenia dla wielokrotności I r ) nastawa do wyboru, nachylenie krzywej dla funkcji I 4 t S: I2t = OFF krzywa S wyzwalacz zwarciowy, funkcja I2t wyłączona S: I2t = ON krzywa S wyzwalacz zwarciowy, funkcja I2t włączona Wyłączniki NZM, wyzwalacz -VE Wyłączniki IZM, wyzwalacze -U, -D L: tr=off; S: I2t=OFF L: tr=on; S: I2t=OFF L: tr=on; S: I2t=ON L: I2t; S: I2t= OFF L: I2t; S: I2t=ON L: I2t; S: I2t=OFF L: I4t; S: I2t=OFF L: tr=off; S: I2t=OFF krzywa L- wyzwalacz przeciążeniowy (zabezpieczenie przed przeciążeniem) krzywa S (wyzwalacz zwarciowy) PAJĄK Podręcznik użytkownika 150

151 15.2 Edycja charakterystyki bezpiecznika z bazy danych 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowe jest aktywowany (patrz rozdz. 15). 2. Kliknij na ikonę Wstaw bezpiecznik z Bazy Danych na pasku narzędziowym. 3. Uruchamiany jest sterownik bazy danych bezpieczników. Opis sterownika bazy danych (patrz rozdz. 16.1). Wybierz przyrząd, którego charakterystykę chcesz narysować i kliknij na przycisk Wstaw. 4. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź symbol elementu oraz kolor krzywej: Symbol elementu identyfikujący krzywą na wykresie. Można wprowadzić dowolny tekst Położenie symbolu elementu; numer wiersza nad wykresem, w którym oznaczenie będzie umieszczone. Ustawienie koloru krzywej. Aktualnie ustawiony kolor krzywej 5. Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Charakterystyka zostaje wykreślona. Kolor krzywej oraz oznaczenie projektowe można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5) Edycja charakterystyk kabli z bazy danych Moduł Charakterystyki czasowo-prądowej umożliwia wybór kabla z bazy danych, całkowicie niezależnie od projektu sieci, który jest aktualnie poddawany edycji; moduł ten pozwala na narysowanie cieplnej charakterystyki czasowo-prądowej z uwzględnieniem sposobu ułożenia oraz temperatury otoczenia. W połączeniu z charakterystykami elementów zabezpieczających, możliwa jest, więc ocena zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem. 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest już aktywowany (patrz rozdz. 15). 2. Kliknij na ikonę Wstaw kabel z Bazy Danych na pasku narzędziowym. 3. Uruchamiany jest sterownik bazy danych kabli. Opis sterownika bazy danych (patrz rozdz. 16.1). Wybierz kabel, którego charakterystykę chcesz narysować i kliknij na przycisk Wstaw. 4. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź symbol kabla, kolor krzywej oraz sposób ułożenia kabla (ułożenie kabla ogranicza obciążalność prądową kabla; do dyspozycji dostępne są typowe sposoby ułożenia): PAJĄK Podręcznik użytkownika 151

152 Symbol elementu identyfikujący krzywą na wykresie. Można wprowadzić dowolny tekst. Położenie symbolu elementu; numer wiersza nad wykresem, w którym oznaczenie będzie umieszczone. Ustawienie koloru krzywej. Aktualnie ustawiony kolor krzywej Opis aktualnie wybranego sposobu ułożenia kabla, zgrupowania, temperatury otoczenia i wsp. korygującego Ustawienie sposobu poprowadzenia kabla, zgrupowania, temperatury otoczenia i wsp. korygującego. Dane te ograniczają obciążalność prądową kabla. (Szczegóły patrz rozdz.11.7) 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Charakterystyka zostaje nakreślona na wykresie. Kolor krzywej, oznaczenie projektowe oraz ułożenie kabla można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5). Kabel JEST zabezpieczony przed przeciążeniem Kabel NIE JEST zabezpieczony przed przeciążeniem (bliższe szczegóły patrz wstęp teoretyczny rozdz. 2.3) Uwaga: Dla wszystkich wyłączników podane są charakterystyki liniowe w paśmie 75%. PAJĄK Podręcznik użytkownika 152

153 15.4 Edycja charakterystyk wyłącznika/bezpiecznika/kabla przejętego z projektu sieci Moduł do pracy z charakterystykami czasowo-prądowymi umożliwia przejęcie informacji o elementach schematu z projektu sieci, który jest aktualnie edytowany; moduł ten pozwala na wyświetlenie dowolnej kombinacji charakterystyk czasowo-prądowymi. W taki sposób możliwa jest ocena selektywności oraz zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem; możliwe jest również dopasowanie wymaganych ustawień. 1. Zakładamy, że projekt, z którego chcemy przejąć charakterystyki jest otwarty i ustawiony jest jako projekt aktualny (patrz rozdz oraz 10.1). 2. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz rozdz. 15). 3. Kliknij na ikonę Wstaw element/kabel z projektu sieci na pasku narzędziowym. 4. Wyświetlany jest wykaz urządzeń zawartych w aktualnym projekcie sieci. Kliknij 2x na wiersz z elementem, którego charakterystykę chcesz pokazać. Za tym wyłącznikiem nie jest dołączony kabel, ale system szyn zbiorczych; dla systemów szyn zbiorczych nie można wyświetlać cieplnej charakterystyki czasowo-prądowej; w związku z tym podany jest tylko symbol wyłącznika. Oznaczenie typu kabla Oznaczenie typu: wyłącznika lub bezpiecznika Symbol kabla w projekcie Symbol urządzenia w projekcie 5. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj kolor krzywej oraz położenie oznaczenia projektowego; najpierw dla elementu zabezpieczającego a następnie dla kabla. Możliwa jest również modyfikacja ustawienia wyzwalacza wyłącznika i sposobu poprowadzenia kabla; Uwaga: Zmiany te nie zostaną przeniesione zwrotnie do schematu połączeń. PAJĄK Podręcznik użytkownika 153

154 Okno dialogowe dla elementu Oznaczenia zabezpieczającego identyfikujące krzywą na wykresie. Przejęte z projektu sieci; nie zaleca się zmieniać. Położenie oznaczenia elementu; numer wiersza nad wykresem, w którym oznaczenie zostanie umieszczone Ustawienie koloru krzywej Aktualnie ustawiony kolor krzywej Ustawienie wyzwalacza elem. zabezpiecz. przejęte z projektu sieci. Można wykonać korektę ustawienia, ale zmiany nie zostaną przeniesione wstecznie do schematu połączenia sieci. Patrz również Uwagi na końcu rozdz Anuluj oznacza, że Charakterystyka nie zostanie wprowadzona (ale może być wprowadzona char. kabla, ustawiana w kolejnym kroku). Okno dialogowe dla kabla Oznaczenia identyfikujące krzywą na wykresie. Przejęte z projektu sieci; nie zaleca się zmieniać Położenie oznaczenia elementu; numer wiersza nad wykresem, w którym oznaczenie zostanie umieszczone. Jest automatycznie zwiększane w stosunku do elementu zabezpieczającego. Ustawienie koloru krzywej. Aktualnie ustawiony kolor krzywej. Automatycznie proponowany kolor jest dla elem. zabezpieczającego. Zaleca się zmienić. Wybrane ułożenie oraz temp. otoczenia przejęte z projektu sieci. Można wykonać korektę ustawienia (patrz rozdz.11.7), ale zmiany nie zostaną przeniesione wstecz do schematu połączenia sieci. Anuluj oznacza, że charakterystyka nie zostanie wprowadzona (może jednak być wprowadzona charakterystyka wyłącznika samoczynnego, ustawiona w poprzednim kroku). 6. Krzywe zostaną narysowane na wykresie. Ponownie wyświetlony zostanie wykaz par: przyrząd zabezpieczający / kabel, zawartych w aktualnym projekcie sieci. 7. Powtarzaj punkty 4 i 5 dopóki nie wprowadzisz wszystkich wymaganych charakterystyk. Ze względu na przejrzystość nie zaleca się wprowadzanie większej ilości krzywych do jednego wykresu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 154

155 8. Zamknij wykaz par przyrząd / kabel poprzez kliknięcie na przycisk Koniec. Uwagi: Kolor krzywej oraz oznaczenie projektowe można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5). Ustawienie wyzwalacza wyłączników, względnie poprowadzenie kabli można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5), z tym, że zmiany te nie zostaną przeniesione zwrotnie do schematu połączeń. Krzywą można usunąć z wykresu (patrz rozdz. 15.6). Zestawienie charakterystyk można zapamiętać całkowicie niezależnie od projektu sieci (patrz rozdz ). Dla jednej sieci można utworzyć dowolną liczbę zestawień charakterystyk. Zestaw charakterystyk utworzonych poprzez przejęcie z projektu sieci można uzupełnić charakterystykami z bazy danych dotyczącymi urządzeń zabezpieczających oraz dowolnie poprowadzonych kabli (patrz rozdz ) Edycja atrybutów wykreślonej już charakterystyki 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie narysowana jest przynajmniej jedna krzywa. 2. Wybierz pozycję Właściwości z rozwijanego menu Elementy, albo kliknij na właściwą ikonę na panelu narzędzi. 3. W odpowiedzi wyświetlany jest wykaz elementów, których charakterystyki pokazane są na wykresie. Kliknij 2x na wiersz zawierający element, którego charakterystykę chcesz zmieniać (charakterystykę wybierz na podstawie symbolu lub typu elementu, do którego charakterystyka jest przyporządkowana). Kolor linii na wykresie Wybrany element do dalszej edycji. Kliknij dwa razy na wybrany wiersz Edycja właściwości wybranego elementu. Otwieranie okna dialogowego jak przy wprowadzaniu nowego elementu do schematu ( patrz rozdz ) Zakończenie edycji właściwości 4. Pokaże się takie samo okno dialogowe, jak przy wprowadzaniu elementu z bazy danych (patrz rozdz ). wygląd okna dialogowego uzależniony jest od typu elementu. Dla wszystkich elementów można zmieniać oznaczenie projektowe, położenie oznaczenia oraz kolor krzywej. W przypadku elementów zabezpieczających można zmieniać ustawienie wyzwalacza (tam, gdzie element to umożliwia), następnie dzięki opcji Zastosuj można obserwować wynik zmian bez opuszczania okna dialogowego; w przypadku kabli można zmieniać sposób poprowadzenia oraz temperaturę otoczenia; uwaga w przypadku, jeżeli PAJĄK Podręcznik użytkownika 155

156 element został przejęty z projektu sieci, zmiany te nie zostaną przeniesione zwrotnie do schematu połączeń. 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Dokonane zmiany wyświetlone zostaną natychmiast na wykresie. Obecnie powróć do wykazu elementów. 6. Punkty 3-5 powtarzaj do momentu zakończenia edycji wszystkich wymaganych charakterystyk. 7. Zamknij wykaz elementów, których charakterystyki pokazane są na wykresie, poprzez kliknięcie na przycisk Koniec Usunięcie charakterystyki z wykresu 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie wykreślona jest przynajmniej jedna krzywa. 2. Wybierz pozycję Usuń z rozwijanego menu Elementy, albo kliknij na odpowiednią ikonę na panelu narzędzi. 3. W odpowiedzi wyświetlany jest wykaz elementów, których charakterystyki są już pokazane na wykresie. Kliknij 2x na wiersz zawierający element, którego charakterystykę chcesz usunąć (charakterystykę wybierz na podstawie Opisy symbolu lub typu projektowanego elementu, do którego charakterystyka jest przyporządkowana). 4. Charakterystyka zostanie usunięta z wykresu. Obecnie powróć do wykazu elementów. 5. Punkty 3-4 powtarzaj do momentu usunięcia wszystkich wymaganych charakterystyk. 6. Zamknij wykaz elementów, których charakterystyki pokazane są na wykresie, poprzez kliknięcie na przycisk Koniec Wydruk wykazu charakterystyk 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa. 2. Zakładamy, że informacje dotyczące pola opisu projektu są już wcześniej ustawione przy pomocy funkcji Informacja o projekcie (patrz rozdz. 17). 3. Wybierz pozycję Drukuj z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią ikonę na panelu narzędzi 4. Na otwartym teraz oknie dialogowym ustaw ilość kopii. Można też modyfikować ustawienia parametrów druku (np. druk w kolorze). Ustawienie parametrów ( np. wybranie wydruku w kolorze), szczegóły patrz rozdz Ustawienie ilości kopii do druku. Ilość nie zostaje zapamiętana i musi być nastawiana za każdym razem 5. Po naciśnięciu OK. otwierane jest okno dialogowe, w którym wybieramy typ drukarki oraz format papieru (zakładany jest druk na formacie A4). Wygląd okna dialogowego uzależniony jest od zastosowanej wersji systemu operacyjnego Windows (bliższe szczegóły patrz podręcznik systemu operacyjnego Windows). PAJĄK Podręcznik użytkownika 156

157 Informacja o aktualnie ustawionym typie urządzenia wyjściowego, na który będzie drukowane Zmiana właściwości aktualnie ustawionej drukarki (zmiana typu, portu, wielkości papieru, orientacji papieru,...) Wymagana liczba kopii Wydruk na aktualnie ustawionym typie drukarki. Wymuszone przerwanie funkcji bez wydruku Praca z plikami Zestaw charakterystyk można na bieżąco zapamiętywać w pliku danych na dysku w celu zapamiętania danych dla późniejszej edycji. Powstające pliki są całkowicie niezależne od aktualnie edytowanego projektu sieci. Wszystkie informacje zawarte są w jednym pliku, którego nazwę nadaje użytkownik dołączając standardowe rozszerzenie *.SPC. Wszystkie operacje na plikach można wykonywać przy pomocy funkcji z rozwijanego menu Plik, ewentualnie przy pomocy ikon z panelu narzędzi Zapisanie zestawu charakterystyk do pliku Funkcja Zapisz oraz Zapisz jako... z rozwijanego menu Plik realizuje zapamiętanie aktualnego stanu zestawu charakterystyk do pliku na dysku twardym. Funkcja Zapisz wymaga podania nazwy pliku oraz katalogu, w którym plik jest zapamiętany tylko przy pierwszym wywołaniu, o ile nie została jeszcze nadana żadna nazwa. Przy drugim i kolejnym wywołaniu funkcja automatycznie zapamiętuje zmiany w projekcie do pliku danych, którego nazwa podana była przy pierwszym wywołaniu. Aktualna nazwa edytowanego pliku wyświetlana jest w górnej części okna dialogowego Charakterystyki czasowoprądowej. Przejście o w górę o jeden poziom Utworzenie nowego Folderu Wybranie widoku przedstawiania w oknie plików Wybranie katalogu do którego zostanie zapisany plik Pliki jednego typu w aktualnym katalogu). Nazwa pliku pod która zostanie zapisana charakterystyka. Rozszerzenie.SPC snadawane jest automatycznie Wybór typu plików PAJĄK Podręcznik użytkownika 157

158 Funkcja Zapisz jako... wymaga podania nazwy pliku oraz katalogu, w którym plik zapamiętany jest zawsze przy każdym wywołaniu tej funkcji. W ten sposób możliwe jest przykładowo zapamiętanie aktualnego projektu do pliku o innej nazwie dokonując w ten sposób skopiowania projektu, który będzie dalej poddawany edycji. Aktualna nazwa edytowanego pliku wyświetlana jest w górnej części okna dialogowego Charakterystyki czasowo-prądowej. Nazwa pliku poddawanego edycji wyświetlana jest w górnej części okna dialogowego Charakterystyki czasowo-prądowej: Nazwa edytowanego pliku Wczytanie pliku z zestawem charakterystyk Funkcja Otwórz z rozwijanego menu Plik realizuje odczyt utworzonego wcześniej pliku danych z zestawem charakterystyk. System wykonuje w pierwszej kolejności ustawienie stanu wyjściowego kontroluje czy aktualnie otwarty projekt został zapamiętany. W przypadku, jeżeli tak nie jest, wyświetlane jest zapytanie dotyczące jego zapisania (patrz rozdz ). następnie użytkownik otrzymuje pytanie dotyczące katalogu oraz nazwy pliku. Ustawienie katalogu, z którego plik ma zostać odczytany Przejście o jeden poziom wyżej w drzewie katalogów. Ustawienie sposobu wyświetlenia plików w aktualnie otwartym katalogu albo jako ikony albo jako wykaz. Pliki z istniejącymi projektami w aktualnym katalogu. Kliknij na nazwę pliku, który chcesz otworzyć. Nazwa pliku, który chcesz otworzyć; przyrostka SPC nie musisz podawać. Ustawienie struktury formatu otwieranego pliku. Przeczytany plik można poddawać dowolnej edycji w oparciu o możliwości modułu Charakterystyki czasowo-prądowej programu PAJĄK Tworzenie nowego zestawu charakterystyk Jeżeli chcesz rozpocząć edycję nowego zestawu charakterystyk tzn. ustawić moduł Charakterystyki czasowo-prądowej w stanie wyjściowym, zastosuj polecenie Nowy z rozwijanego menu Plik. System w pierwszej kolejności sprawdza, czy aktualnie otwarty projekt został zapisany. Jeżeli nie, wyświetla pytanie dotyczące jego zapamiętania: PAJĄK Podręcznik użytkownika 158

159 Automatycznie wywołuje funkcję Zapisz (patrz rozdz. 20.1) w celu zapamiętania aktualnego stanu projektu. Następnie kontynuuje funkcję Nowy. Nie zapamiętuje aktualnego stanu projektu i bezpośrednio kontynuuje funkcję Nowy. Wymuszone przerwanie funkcji; nie dzieje się nic i można kontynuować edycję aktualnego projektu. W zależności od odpowiedzi, system wykonuje ustawienie stanu wyjściowego programu (identyczna sytuacja, jak w przypadku zakończenia modułu Charakterystyki - patrz rozdz a następnie ponownie go uruchamia - patrz rozdz. 15) Eksport zestawu charakterystyk do formatu BMP Obraz, pokazujący aktualny stan zestawu charakterystyk czasowo-prądowych, można eksportować do pliku w formacie BMP (mapa bitowa). Obraz w tym uniwersalnym formacie można następnie importować przykładowo do pliku tekstowego Microsoft Word i innych. 1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa. 2. Ustaw rozmiary okna z wykresem na właściwą wielkość ciągnąc za jego obrzeża. Obraz w pliku BMP będzie miał taki sam rozmiar, jak wielkość okna z wykresem w chwili eksportu. 3. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik. 4. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz ) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego Obraz rastrowy (*.BMP) 5. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy 6. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu z zestawem charakterystyk do pliku danych. Nazwa pliku, w którym obraz zostanie zapamiętany. Wstępnie proponowana jest nazwa pliku z zestawem charakterystyk. Nazwa i rozszerzenie pliku wyjściowego. PAJĄK Podręcznik użytkownika 159

160 Eksport zestawu charakterystyk do formatu DXF Program umożliwia eksport grafiki do formatu DXF (standardowy wśród programów typu CAD). Tym samym istnieje możliwość importu i obróbki obrazu w innych aplikacjach obsługujących format DXF (np. AutoCAD). Uzyskany obraz rozłożony jest na warstwy, barwy i różne typy linii. Zawarte są również podstawowe informacje o projekcie. Została również zachowana możliwość eksportu to formatu BMP (mapa bitowa)- patrz rozdz Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa. 2. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik. 3. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz ) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego plik DXF (*.DXF). Format DXF ustawiony jest jako domyślny. 4. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu z zestawem charakterystyk do pliku danych. Uwagi: W opcji Ustawienia programu w zakładce System można ustawić kompatybilność pliku DXF z różnymi wersjami AutoCADa (patrz rozdz. 21.1). Nastawione opcje każdorazowo używane są do utworzenia pliku DXF. W programie PAJĄK istnieje możliwość używania pełniej palety barw systemu RGB. W trakcie eksportu do formatu DXF barwy konwertowane są do systemu ACI. Przy pracy z wyeksportowanymi plikami, barwy uzyskane w programie docelowym mogą nieco różnić się od tych, nastawionych w PAJĄKu Zakończenie pracy z modułem charakterystyk W celu zakończenia pracy z modułem Charakterystyki czasowo-prądowej, zastosuj polecenie Koniec z rozwijanego menu Plik; możesz również ewentualnie zamknąć główne okno modułu poprzez kliknięcie na krzyżyk w prawym górnym rogu. System najpierw sprawdza, czy aktualnie otwarty projekt został zapamiętany. W przypadku, jeżeli tak nie jest, wyświetla pytanie dotyczące jego zapamiętania (patrz rozdz ). Następnie system zamyka moduł Charakterystyki czasowo - prądowej i wraca do środowiska programu PAJĄK PAJĄK Podręcznik użytkownika 160

161 16. Baza danych elementów Częścią programu jest baza danych elementów standardowych (generatorów, transformatorów, wyłączników, bezpieczników, rozłączników, przewodów silników, itp.). Przy tworzeniu schematu połączeń (topologii) możliwe jest przejmowanie parametrów elementów z bazy danych. Wszystkie bazy danych budowane są jako bazy otwarte z możliwością zmian oraz uzupełnień dokonywanych przez użytkownika. Sterownik bazy danych może być uruchamiany na dwa sposoby: Z okna dialogowego, na którym ustawiane są parametry elementu: 1. W oknie dialogowym, którym ustawiasz parametry elementu przy jego wprowadzaniu lub edycji, kliknij na przycisk Baza Danych. Automatycznie uruchamiany jest sterownik bazy danych, odpowiadający danemu typowi elementu. Z niezależnej funkcji: 1. Wybierz pozycję Baza Danych z rozwijanego menu Narzędzia, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. Ta opcja wyboru dostępna jest również wtedy, gdy nie jest jeszcze uruchomiony projekt sieci. 2. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz bazę danych do edycji i kliknij na przycisk OK (bazy danych są różne odpowiednio do typu elementu) Obsługa bazy danych wybór elementu Elementy podzielone są na grupy i podgrupy logiczne odpowiednio do funkcji i właściwości; posiadają one układ bazy danych ze strukturą drzewa. Bazy danych tworzone są na podstawie dostępnych dokumentów (PN, dane producentów) i nie muszą spełniać wymagań wszystkich użytkowników. Dla tych przypadków oferowana jest możliwość zmian baz danych przez użytkownika (patrz rozdz. 16.2). Zasadę poszukiwania urządzenia w bazie danych wyjaśnimy sobie na przykładzie. Chcemy znaleźć urządzenie: wyłącznik samoczynny, charakterystyka. B, 16 A, 3-biegunowy, zdolność wyłączania 6 ka. 1. Zakładamy, że uruchomiony jest projekt sieci (patrz rozdz. 10.1). Do tego projektu chcemy wprowadzić element Wyłącznik z danymi parametrami. 2. Kliknij na ikonę Wyłącznik na pasku narzędzi. Kliknij na położenie symbolu wyłącznika na schemacie sieci (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 11.9) w otwartym teraz oknie PAJĄK Podręcznik użytkownika 161

162 dialogowym wyświetlane jest żądanie wprowadzenia parametrów wyłącznika. Kliknij na przycisk Baza Danych. Powoduje to uruchomienie sterownika bazy danych wyłączników. 3. W strukturze drzewa bazy danych znajdziesz wymagany typ urządzenia. Zasady poruszania się w strukturze drzewa są takie same jak w drzewie katalogów w Windows Explorer: Pozycja rozpoczynająca się od znaku + jest pozycją zwiniętą (znajdują się w niej dalsze gałęzie, które nie są pokazane). Poprzez podwójne kliknięcie na pozycji (albo poprzez kliknięcie na znak +) pozycja ta rozwija się (pokazują się gałęzie za nią). Pozycja rozpoczynająca się od znaku jest rozwinięta (wyświetlone są wszystkie gałęzie znajdujące się za nią). Poprzez podwójne kliknięcie na pozycję rozwiniętą (albo poprzez kliknięcie na znak -), pozycja ta zostaje zwinięta. Poprzez pojedyncze kliknięcie na dowolną gałąź wyświetlane są bliższe szczegóły dotyczące gałęzi w pozycjach znajdujących się po prawej stronie od drzewa. Obecnie chcemy znaleźć wyłącznik instalacyjny (charakterystyka B, 16 A, 3-biegunowy, zdolność wyłączania 6 ka): 2x kliknąć na gałąź Wyłączniki dochodzi do rozwinięcia drzewa za gałęzią. 2x kliknąć na gałąź Wyłączniki instalacyjne 2x kliknąć na gałąź Wyłączniki, zdolność zwarciowa 6 ka, typ CLS6 2x kliknąć na gałąź Charakterystyka B 1x kliknąć na gałąź 3-biegunowe obecnie znajdujemy się już na końcowej gałęzi drzewa; wyświetlana jest lista możliwych aparatów. Z tabeli po prawej stronie wybierz odpowiedni typ (16 A) przy pomocy poziomych i pionowych pasków przesuwu można wyświetlić ukryte części tabeli. Kliknij prawym przyciskiem myszki na tabelę danych. Z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Objaśnienie skrótów- pojawia się okno dialogowe z wyjaśnieniem znaczenia skrótów zmiennych w nagłówku tabeli danych. Ciągnąc za obrzeża oraz dzielącą linię poprzeczną można zmieniać wielkości okna dialogowego oraz jego okien. Wybór typu elem. z drzewa możliwości. Sterowanie drzewem: 2x kliknąć na gał. = rozwinięcie/zwinięcie 1x kliknąć na gał. = wybranie gałęzi Tabela danych wybranych typów elementów w danej gałęzi. Wybrany element, działania pozostałych przycisków odnoszą się do tego elementu. 2x kliknąć na wybrany wiersz = Wprowadź. Poziomy i pionowy pasek przewijania dla wyświetlania ukrytych części tabeli danych. Zmiany drzewa danych wprowadzane przez użytkownika( patrz rozdz.16.2). Zmiany tabeli danych wprowadzane przez użytkownika,(patrz rozdz.16.2). Ciągnąc za poprzeczkę dzielącą można zmienić wielkość okien. Wprowadzenie wybranego elementu do projektu sieci Zakończenie pracy z bazą danych bez wprowadzania elementu do projektu sieci. PAJĄK Podręcznik użytkownika 162

163 Kliknięcie prawym przyciskiem na drzewo bazy danych albo na tabelę danych powoduje wywołanie menu kontekstowego; w menu tym znajduje się pozycja Objaśnienie skrótów- chodzi o wyjaśnienie znaczenia skrótów znajdujących się w nagłówku tabeli danych Kliknij 2x na wybrany wiersz powoduje to wprowadzenie aparatu z bazy danych do projektu sieci (wszystkie pozycje w oknie dialogowym ustawiane są odpowiednio do właściwości wybranego urządzenia). Alternatywnie, można zastosować przycisk Wstaw, albo przycisk Wklej z menu kontekstowego, wywołanego poprzez kliknięcie prawym przyciskiem w tabeli danych Zmiany bazy danych przez użytkownika Wszystkie bazy danych tworzone są jako bazy otwarte z możliwością wprowadzania przez użytkownika zmian i uzupełnień. Edycja możliwa jest zarówno w odniesieniu do drzewa bazy danych jak i w odniesieniu do pozycji w tabeli danych. Edycja nie jest możliwa w odniesieniu do tej części bazy danych, która dostarczana jest standardowo wraz z programem (tzw. podstawowa baza danych). Można ją jednak przekopiować do części użytkownika bazy danych (gałąź Własne dane i tutaj można wykonać własną modyfikację. Dostawca programu nie odpowiada za prawidłowość danych dostarczonych przez użytkownika oraz za prawidłowość obliczeń opartych na tych danych. Bazy danych są niezależne od aktualnie otwartego projektu sieci i zmiany w bazie danych zachowane zostaną również po zakończeniu programu. Przed rozpoczęciem tworzenia własnej bazy danych wskazane jest staranne przemyślenie jej struktury. Obowiązują przy tym następujące zasady: Elementy tego samego rodzaju oraz o tych samych właściwościach należy umieszczać w jednej gałęzi. W jednej gałęzi nie należy mieszać elementów różnych typów (przykładowo wyłączniki samoczynne i wyłączniki bezpieczeństwa). Przy definicji drzewa bazy danych wskazane jest uwzględnienie drzewa podstawowej bazy danych. Drzewo bazy danych może zawierać maksymalnie 10 poziomów. Baza danych użytkownika nie zawiera żadnej grafiki; nie można dołączyć szkiców, schematów itp. 1. Wybierz pozycję Baza Danych z rozwijanego menu Narzędzia, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. 2. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz bazę danych do edycji i kliknij na przycisk OK. Przedstawiony niżej przykład odnosi się do bazy danych wyłączników. Obowiązuje on jednak dla wszystkich baz danych. 3a. Utworzenie nowej gałęzi w drzewie bazy danych: Przykładowo.: gałąź drzewa Własne dane chcemy uzupełnić w taki sposób, aby drzewo miało konfigurację jak na rysunku obok. a) Wprowadzenie gałęzi Wyłączniki, typu S,, na takim samym poziomie jak gałąź Wyłączniki typu A. Rozwijamy drzewo podwójnym kliknięciem na Własne dane. Wybieramy gałąź Wyłączniki, typu A, poprzez jednokrotne Nowe gałęzie PAJĄK Podręcznik użytkownika 163

164 kliknięcie nowe gałęzie wprowadzane są zawsze za aktualną gałęzią. b) W grupie Edytuj gałąź klikamy na przycisk Dodaj. W otwieranym oknie dialogowym wpisujemy nazwę gałęzi (tzn. Wyłączniki, typu S i ustawiamy poziom nowo wprowadzanej gałęzi na poziom Taki sam (tzn. taki sam poziom jak aktualnie wybranej gałęzi): Nazwa (opis) nowej wprowadzanej gałęzi, dowolny tekst maks.50 znaków. Poziom nowej wprowadzanej gałęzi w stosunku do aktualnie wybranej gałęzi. Zamykamy okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wprowadzona zostaje nowa gałąź. c) Obecnie uzupełniamy gałęzie niższego rzędu Prąd znamionowy..., znajdujące się na poziomie niższym o jeden. Wybieramy nową wprowadzoną gałąź Wyłączniki, typu S (kliknąć 1x). d) W grupie Edytuj gałąź klękamy na przycisk Dodaj. W otwartym teraz oknie dialogowym zapisujemy nazwę gałęzi Prąd znamionowy do 64 A i ustawiamy poziom nowo wprowadzanej gałęzi O jeden niżej (tzn. kolejny poziom za aktualnie wybraną gałęzią). Zamykamy okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wprowadzona zostaje nowa gałąź. e) Wybieramy nową wprowadzoną gałąź Prąd znamionowy do 64 A (kliknij 1x). f) W grupie Edytuj gałąź klikamy na przycisk Dodaj. W otwartym teraz oknie dialogowym zapisujemy nazwę gałęzi Prąd znamionowy do 120 A i ustawiamy poziom nowo wprowadzanej gałęzi na Taki sam (tzn. taki sam poziom jak aktualnie wybranej gałęzi). Zamykamy okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wprowadzona zostaje nowa gałąź. Podstawowa baza danych; nie można wykonywać edycji drzewa ani danych. Własna baza danych, można dołączać dalsze gałęzie, do każdej gałęzi można wprowadzać danych. PAJĄK Podręcznik użytkownika 164

165 Sortowanie tabeli danych wg różnych kryteriów (opis, oznaczenie typu,...). Kopiowanie aktualnie wybranego wiersza z tabeli danych do schowka. Wprowadzenie ze schowka do tabeli danych za wybrany wiersz. Zmiana opisu wybranej gałęzi bazy danych. Usunięcie wybranego wiersza danych z bazy danych. Edycja wybranego wiersza danych (zmiana danych). Wprowadzenie nowego wiersza danych do bazy danych na wybranej gałęzi. Wprowadzenie nowej gałęzi do drzewa bazy danych. Nowa gałąź zostanie wprowadzona za wybraną gałąź i może mieć poziom taki sam lub niższy. Usunięcie wybranej gałęzi z bazy danych; poprzez usunięcie gałęzi niszczone są również wszystkie dane zawarte w gałęzi. 3b. Zmiana nazwy gałęzi w drzewie bazy danych: chcemy zmienić nazwę gałęzi Własne dane na Przełączniki : a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, której nazwę chcesz zmieniać. b) W grupie Edycja gałęzi kliknij na przycisk Zmień. W otwartym oknie dialogowym wpisz nową nazwę gałęzi. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Nazwa gałęzi zmienia się. Uwaga: poziomu gałęzi nie można zmienić; gałąź musi zostać usunięta i ponownie utworzona na nowym poziomie. 3c. Usunięcie gałęzi w drzewie bazy danych: Przykładowo: chcemy usunąć gałąź Własne dane - przykład 1 łącznie ze wszystkimi gałęziami niższego rzędu oraz łącznie ze wszystkimi danymi, zawartymi w gałęzi oraz w gałęziach niższego rzędu. a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, którą chcesz usunąć. b) W grupie Edycja gałęzi kliknij na przycisk Usuń. Ze względu na ostateczny charakter wykonywanej operacji system pyta się: W przypadku, jeżeli odpowiesz poprzez kliknięcie na przycisk Tak, wybrana gałąź zostanie usunięta łącznie ze wszystkimi gałęziami niższego rzędu, łącznie ze wszystkimi danymi zawartymi w gałęzi oraz w gałęziach niższego rzędu. Skutku tej operacji nie można w żaden sposób cofnąć. 4a. Wprowadzenie nowego elementu bazy danych do danej gałęzi: przykładowo, do gałęzi Wyłączniki, typu S - Prąd znamionowy do 64A chcemy wprowadzić aparat Wyłącznik typu S, 3+N, In=40 A, Oznaczenie typu S40/3+N. a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, do której chcesz wprowadzić nowe urządzenie. W przypadku, jeżeli gałąź nie istnieje, musi ona być utworzona w oparciu o procedurę według punktu 3a. Jest rzeczą korzystną, aby gałąź stanowiła końcową gałąź drzewa, z tym, że nie jest to niezbędne. PAJĄK Podręcznik użytkownika 165

166 b) W grupie Edytuj tabele danych kliknij na przycisk Dodaj. W otwartym oknie dialogowym wprowadź wszystkie potrzebne dane, definiujące element. Liczba parametrów różni się odpowiednio do typu elementu (patrz rozdz. 16.3); należy wypełnić pola, w których poszczególne dane są podawane (V, A, ka,...). W przypadku właściwości (atrybutu), które są kodowane w bazie danych, należy wybrać jedną z proponowanych możliwości. Inne możliwości nie mogą zostać dodane ze środowiska programu. c) Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Nowy przyrząd dołączany jest na koniec tabeli danych. 4b. Wprowadzenie nowego urządzenia do bazy danych na daną gałąź w oparciu o metodę skopiowania istniejącego urządzenia: przykładowo. do gałęzi Wyłączniki, typu S - Prąd znamionowy do 64 A chcemy dodać kolejny przyrząd Wyłączniki, typu S, 3+N, In=63 A, oznaczenie typus63/3+n. Widoczne jest, że wszystkie parametry urządzenia są identyczne z przyrządem wprowadzonym w punkcie 6, różni się jedynie prąd znamionowy. W ten sposób można również kopiować pozycje z podstawowej bazy danych do gałęzi Własne dane. a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, do której chcesz wprowadzić nowy przyrząd (w naszym przykładzie Wyłączniki, typu S - Prąd znamionowy do 63 A. W tabeli danych wyświetlony zostanie wykaz zdefiniowanych już elementów. b) Wybierz element w tabeli danych, który chcesz skopiować. c) W grupie Edycja tabeli danych, kliknij na przycisk Kopiuj. Wybrany wiersz zostanie skopiowany do schowka. d) Wybierz urządzenie w tabeli danych, za który chcesz wprowadzić kopię wiersza. e) W grupie Edycja tabeli danych kliknij na przycisk Wstaw. Wiersz ze schowka wprowadzany jest do tabeli danych za wiersz, na który aktualnie kliknąłeś. f) Wykonaj modyfikację danych w wprowadzonym wierszu patrz operacja wg punktu 4c. 4c. Korekta danych istniejącego już urządzenia w bazie danych: przykładowo, chcemy zmodyfikować kopię utworzoną w operacji podanej w punkcie 4b: a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, w której znajduje się przyrząd, który chcesz modyfikować. b) Wybierz przyrząd w tabeli danych, który chcesz modyfikować. PAJĄK Podręcznik użytkownika 166

167 c) W grupie Edycja tabeli danych, kliknij na przycisk Zmień. Pojawia się takie samo okno dialogowe, jak przy definicji nowego urządzenia (patrz operacja wg punktu 4a), przy czym w poszczególnych pozycjach wypełnione są wstępnie aktualne dane dotyczące zmienionego urządzenia. Pozycje można w dowolny sposób edytować. Wykonaj modyfikację danych. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Dane wpisywane są do bazy danych. UWAGA: następuje zmiana danych w bazie danych, ale nie zmieniają się dane w wprowadzonych już ilościach elementów w projekcie sieci! 4d. Usunięcie elementu z bazy danych: a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, w której znajduje się element, który chcesz usunąć. b) Wybierz element w tabeli danych, który chcesz usunąć. c) W grupie Edycja tabeli danych, kliknij na przycisk Usuń. System pyta się, czy naprawdę chcesz usunąć wybrany element z bazy danych. W przypadku, jeżeli potwierdzisz, następuje usunięcie elementu z bazy danych (UWAGA, ale nie z projektu sieci!!). 4e. Sortowanie aktualnie wyświetlonych tabel bazy danych. Sortowanie zawartości bazy danych wykonywane jest alfabetycznie wg różnych kryteriów. Stosowany jest wewnętrzny algorytm systemu Windows, rozróżniający małe i duże litery. a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, zawierającą tabelę danych, którą chcesz posortować, (aby funkcja ta miała sens, tabela musi zawierać przynajmniej dwa elementy). b) W grupie Edycja tabeli danych kliknij na przycisk Sortuj. System pyta, wg, jakiego kryterium tabela ma zostać posortowana. c) Wybierz wymagane kryterium, zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Następuje posortowanie tabeli. Posortowanie zostaje zachowane na stałe. Uwaga: sortowanie dużych tabel może na wolniejszych komputerach trwać dłużej. 5. Zakończ pracę z bazą danych obcych elementów poprzez kliknięcie na przycisk Koniec. Uwaga: Pliki danych bazy danych użytkownika obcych przyrządów znajdują się w katalogu \DATA\. Zaleca się wykonanie kopii bezpieczeństwa, aby uniknąć utraty danych w przypadku awarii systemu. Sposób tworzenia kopii bezpieczeństwa całej instalacji systemu PAJĄK (patrz rozdz. 8.5). PAJĄK Podręcznik użytkownika 167

168 16.3 Struktura tabel danych dla poszczególnych typów elementów Dla poszczególnych typów elementów należy podać następujące dane: Generatory Transformatory Kable PAJĄK Podręcznik użytkownika 168

169 W przypadku właściwości, które są zapisane polu wyboru, należy wybrać jedną z proponowanych możliwości. Innych możliwości nie można dodać ze środowiska programu. Przewody szynowe Bezpieczniki Nazwa pliku z charakterystyką wyłączania: plik musi istnieć, albo musi zostać utworzony w oparciu o zasoby systemu Windows (plik tekstowy, w jednej kolumnie czas, w drugiej prąd, kolumny mają stałą szerokość). Nazwa pliku z charakterystyką ograniczającą: plik musi istnieć, albo musi zostać utworzony w oparciu o zasoby systemu Windows (plik tekstowy, w jednej kolumnie zakładany prąd zwarciowy Ik, w drugiej ograniczony prąd zwarciowy Io, kolumny mają stałą szerokość). O ile nie jest to podane, nie można obliczyć ograniczonego prądu zwarciowego. PAJĄK Podręcznik użytkownika 169

170 Rozłączniki Wyłączniki W przypadku parametrów, które są do wyboru w polu wyboru, należy wybrać jedną z proponowanych możliwości. Innych możliwości nie można dodać ze środowiska programu. Kod wykazu Ics/Icu dla różnych napięć: odwołanie do numeru tabeli zdolności wyłączania dla różnych napięć w pliku Ic.DAT. Jeżeli nie jest podane inaczej, wtedy zadane wartości Icu, Ics obowiązują dla wszystkich poziomów napięciowych aż do Un. Nazwa pliku z tabelą selektywności: plik musi istnieć, albo należy go utworzyć przy pomocy zasobów systemu Windows (plik tekstowy). Jeżeli nie jest podane inaczej, nie można określić selektywności kaskady wyłącznik / bezpiecznik. Może również istnieć plik dla opisania kaskady wyłącznik/wyłącznik z dodanym przedrostkiem. Nazwa pliku z charakterystyką czasowo-prądową: plik musi istnieć, albo konieczne jest jego utworzenie w oparciu o zasoby systemu Windows (plik tekstowy, w jednej kolumnie czas, w drugiej prąd; kolumny maja stałą szerokość). PAJĄK Podręcznik użytkownika 170

171 Silniki Kondensatory kompensacyjne PAJĄK Podręcznik użytkownika 171

172 17. Informacje o projekcie, pole opisu Przy pomocy funkcji Informacje o projekcie można ustawić podstawowe informacje o opracowywanym projekcie; informacje te będą następnie wyświetlane w polu opisu dołączonym do schematu połączeń sieci oraz do drukowanych zestawień. Procedura: 1. Z rozwijanego menu Plik wybierz pozycję Informacje o Projekcie. 2. W otwartym oknie dialogowym wprowadzaj stopniowo dane do pozycji: Data sporządzenia projektu. Nazwisko autora projektu Uwaga odnośnie projektu, można podać dowolny tekst. Nazwa projektu. Numer projektu. 3. Naciśnij przycisk OK. Wpisane dane zostają zapamiętane w projekcie. Podczas wydruku schematu (patrz rozdz.18), zestawienia elementów (patrz rozdz.18) oraz charakterystyk czasowo-prądowych (patrz rozdz.15.7) na drukarce, na dolnym brzegu każdej strony drukowane jest pole opisu wypełnione wprowadzonymi danymi. Podczas eksportu zestawień do pliku danych (patrz rozdz.19) podane informacje wyświetlane są w nagłówku pliku. Uwagi: Modyfikację wprowadzonych danych można wykonać poprzez ponowne wywołanie funkcji Informacje o Projekcie. Funkcja jest automatycznie wywoływana przed pierwszym zapisaniem projektu w pliku na dysku, tzn. po pierwszym wywołaniem funkcji Zapisz (rozdz. 20.1) oraz po każdym wywołaniem funkcji Zapisz jako (rozdz. 20.1). Przykład tabelki opisu drukowanego w prawym dolnym rogu schematu sieci: Identyfikacja układu sieci oraz poziomu napięcia (patrz rozdz.11.1). Wyświetlana jest nazwa firmy, która uzyskała licencję na stosowanie programu. Modyfikacja tekstu możliwa jest przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.6). PAJĄK Podręcznik użytkownika 172

173 18. Wydruk wyników na drukarce Program umożliwia wydruk zarówno schematu połączeń (topologii) łącznie z wynikami ostatnio wykonanych obliczeń jak i zestawień elementów sieci. Ogólne ustawienie wyjść na drukarkę narzucone jest przez funkcję Opcje (patrz rozdz.21.1) Podgląd wydruku 1. Wybierz pozycję Podgląd wydruku z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. 2. W otwartym oknie dialogowym określ, jaki wydruk (zestawienie elementów, rysunek) chcesz zobaczyć w podglądzie i kliknij na przycisk OK. Wybrane zestawienie zostanie wyświetlone w odrębnym oknie. Wyświetlany zostaje wykaz wszystkich elementów w projekcie sieci z podaniem ich głównych parametrów (opis elementu, typ/nazwa, oraz główne parametry elektryczne definiujące element). Wyświetlana zostaje lista kablowa użytych w projekcie kabli z opisem parametrów (początek, koniec, przekrój, ułożenie, specyfikacja) Wyświetlany zostaje spis wszystkich elementów w projekcie z wynikami wykonanych obliczeń. Podgląd schematu. Ustawienie parametrów generowania zestawień oraz druku, bardziej szczegółowe informacje (patrz rozdz.21.1). Informacja o ostatnio wykonanym obliczeniu, którego wyniki pokazane są na schemacie sieci. Ustawienie ilość kopii do wydruku. Ilość nie jest zapamiętywana, należy nastawić za każdym razem Identyfikacja wykonanego ostatnio obliczenia. Wyniki obliczenia, albo główne parametry elektryczne elementu; objaśnienia symboli ( patrz rozdz. 14.6). Zamknięcie okna lub klawisz Esc Ciągnięciem za obrzeże można zmieniać wielkość okna. Ciągnięciem za linię dzielącą można zmieniać szerokość kolumn. Na czerwono wskazano elementy nie spelniające wymagań, szczegóły patrz rozdz , 14.4). PAJĄK Podręcznik użytkownika 173

174 Spis wszystkich elementów projektu z wynikami ich obliczeń Podstawowe zestawienie elementów sieci z ich parametrami Lista kablowa projektu ze wszystkimi parametrami Dla każdego wyłącznika z nastawą wyzwalacza przedstawiono aktualne wartości nastawy Oznaczenie projektowe elementu przypadające na początek kabla Oznaczenie projektowe kabla Typ oznaczenia kabla, liczba przed nawiasem oznacza liczbę obwodów równoległych (jeżeli jest więcej niż 1) Kod sposobu ułożenia kabla wg. normy PN-IEC Liczba obwodów równoległych (jeżeli liczba kabli jest większa niż jeden) wraz z pozostałymi obwodami w grupie Oznaczenie projektowe elementu przypadające na koniec kabla Zamknij okno z zestawieniem, poprzez kliknięcie na krzyżyk w prawym górnym rogu okna, albo poprzez naciśnięcie przycisku Esc. PAJĄK Podręcznik użytkownika 174

175 Uwaga: Spis elementów może być sortowany według typu elementów (patrz powyżej) lub według elementów gałęzi (w taki sposób, że będą sklasyfikowane w kolejności połączenia na schemacie, np.: gałąź 1: szyny rozdzielcze wyłącznik kabel odbiornik, gałąź 2: szyny rozdzielcze wyłącznik kabel szyny rozdzielcze, ) patrz funkcja Opcje, rozdz Wydruk zestawień na drukarce 1. Wybierz pozycję Drukuj z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. 2. W otwartym oknie dialogowym określ, jakie zestawienie chcesz drukować (podobnie jak w przypadku podglądu przed wydrukiem - patrz rozdz.18.1, pierwsze dwie opcje wyboru u góry) i kliknij na przycisk OK. 3. W otwartym oknie dialogowym ustaw typ drukarki oraz format papieru - zakłada się format A4. Wygląd okno dialogowego zależny jest od zastosowanej wersji systemu operacyjnego Windows (szczegóły patrz podręcznik systemu operacyjnego Windows). Informacja dotycząca aktualnie ustawionego typu urządzenia wyjściowego, na którym wykonywany będzie wydruk. Zmiana właściwości aktualnie ustawionego typu urządzenia wyjściowego, na którym realizowany będzie wydruk (zmiana typu, portu, wielkości papieru, orientacji papieru,...). Wymagana ilość kopii zestawienia elementów. Wykonanie druku na aktualnie ustawionym typie urządzenia wyjściowego. Wymuszone przerwanie funkcji bez drukowania. Uwagi: Zestawienia drukowane są zawsze jako czarno białe. Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) możliwa jest realizacja następujących opcji: Modyfikacja długości strony (ilość wierszy na stronę), wielkość lewego marginesu strony oraz wysokość pisma dla drukowania zestawienia, Modyfikacja posortowania elementów na zestawieniach. Na dolnej stronie każdej kartki wyświetlane jest pole opisu (tabelka w rogu). Dane do tego pola muszą być zadane przed rozpoczęciem druku przy pomocy funkcji Informacja o Projekcie (patrz rozdz.17) Druk schematu połączeń 1. Wybierz pozycję Drukuj z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią ikonę w pasku narzędzi. PAJĄK Podręcznik użytkownika 175

176 2. Następnie w otwartym panelu określ, jaki wydruk chcesz uzyskać wybierz pozycję Schemat połączenia sieci z wynikami obliczeń (patrz również rozdział 18.1, - trzecia opcja wyboru od góry) i kliknij na przycisk OK. 3. Ustaw format papieru, na którym chcesz drukować oraz określ, w jaki sposób wydrukowany zostanie na tym formacie schemat połączenia. Sposób ustawienia jest podobny jak w przypadku standardowych systemów CAD: Ustawienie ilość kopii do wydruku. Ilość nie jest zapamiętywana, należy nastawić za każdym razem Podgląd przykład wydruku wybranego obszaru. Aktualnie podłączone urządzenie wyjściowe (drukarka, ploter); rozmiar papieru, na którym realizowany będzie wydruk (fizycznie obecny w urządzeniu wyjściowym). Zmiana atrybutów (właściwości) aktualnie ustawionego typu urządzenia wyjściowego, na którym realizowany będzie wydruk (zmiana typu, wielkości papieru, orientacja papieru itp.). wygląd panelu dialogowego uzależniony jest od zastosowanej wersji systemu operacyjnego Windows oraz od rodzaju sterownika. Uwaga: w miejscu tym wykonujemy modyfikację sterownika urządzenia wyjściowego. Wykonane ustawienia pozostają zachowane nawet po zakończeniu programu i mogą wpływać na druk z innych programów. Specyfikacja obszaru dla wydruku, tzn. określenie, jaka część schematu będzie drukowana na wybranym formacie oraz w jaki sposób zmieniona zostanie skala. Bliższe szczegóły patrz dalej. Cała powierzchnia robocza na żądany format funkcja ta wykonuje automatyczne zmniejszenie powiększenie w taki sposób, aby powierzchnia kreślenia (powierzchnia wypełniona siatką) została cała narysowana na papierze o wybranym formacie; przykład wydruku pokazany zostanie po kliknięciu na pozycję Podgląd: Powierzchnia kreślenia A4 drukowana na papierze o formacie A4. Powierzchnia kreślenia A3 drukowana na papierze o formacie A4 na wysokość (wykonuje się potrzebne zmniejszenie). Wielkość papieru w drukarce Linia przerywana granica obszaru kreślenia na wybranym papierze PAJĄK Podręcznik użytkownika 176

177 Automatyczny podział powierzchni roboczej na żądany format funkcja ta powoduje podział powierzchni kreślenia na kilka części odpowiadających rozmiarom papieru założonego do drukarki. Następnie można określić numer strony, która będzie drukowana (po kliknięciu na przycisk Podgląd wyświetlona zostanie pierwsza strona z wybranego zbioru). Funkcja ta jest przydatna w tych wypadkach, kiedy na powierzchni kreślenia o formacie przykładowo A2, narysowany jest duży schemat, ale podłączona drukarka umożliwia jedynie wydruk na formacie A4. Powierzchnia kreślenia o formacie A2. Podział powierzchni kreślenia na poszczególne arkusze papieru, w tym przypadku formatu A4. początek znajduje się w lewym górnym rogu. Do drukarki założony jest fizycznie papier A4 na wysokość. Powierzchnia kreślenia podzielona zostanie na ten format. Numer strony. W przypadku, jeżeli podział powierzchni na strony nie spełnia oczekiwań, konieczne jest wyspecyfikowanie obszaru dla wydruku przy pomocy okna (patrz dalej). Specyfikacja, które strony zostaną wydrukowane. Po kliknięciu na przycisk Podgląd wyświetlona zostanie pierwsza strona ze wskazanych do druku. Ekran obszar wydruku pokazany jest na ekranie (ustawiony przy pomocy funkcji Zoom - patrz rozdz.13). W przypadku, jeżeli załączony jest przełącznik Maksymalna powierzchnia, wtedy skala zmieniona jest w taki sposób, aby wyspecyfikowany obszar wypełniał dostępny papier; w przeciwnym wypadku realizowany jest wydruk 1:1. PAJĄK Podręcznik użytkownika 177

178 Do drukarki włożony jest papier o formacie A4 pionowo, przełącznik Maksymalna powierzchnia jest wyłączony. Aktualny obraz ustawiony przy pomocy funkcji Zoom (patrz rozdz.13). Wszystkie informacje pokazane w oknie z projektem zostaną wydrukowane. Skala uzależniona jest od ustawienia przełącznika Maksymalna powierzchnia. W tym przypadku okno z projektem sieci jest zmniejszone. Do drukarki włożony jest papier o formacie A4 pionowo, przełącznik Maksymalna powierzchnia jest załączony. Okno - po kliknięciu na przycisk Okno można wyspecyfikować obszar dla wydruku (podobnie jak dla funkcji Zoom okno, patrz rozdz.13.4). Jeżeli załączony jest przełącznik Maksymalna powierzchnia, wtedy skala zmieniona jest w taki sposób, aby wyspecyfikowany obszar wypełniał całą powierzchnię papieru; w przeciwnym wypadku realizowany jest wydruk w skali 1:1. Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie oknem wyboru (albo jak w systemie AutoCAD klik-klik ustawienie wyjściowe, albo jak w systemie Windows klik-przytrzymać). Aktualne wyświetlenie nastawione przy pomocy funkcji Zoom wszystko (patrz rozdz.13.6). Okno z projektem sieci zmniejszone Pierwszy zaznaczony róg okna wyboru, określający obszar dla wydruku. Drugi zaznaczony róg. PAJĄK Podręcznik użytkownika 178

179 Przełącznik Maksymalna powierzchnia jest wyłączony. Przełącznik Maksymalna powierzchnia jest załączony. 4. Kliknij na przycisk Podgląd i upewnij się, czy postać wydruku spełnia twoje wymagania. Zamknij okno z podglądem poprzez kliknięcie na przycisk OK. 5. Zamknij okno dialogowe dla drukowania schematu połączeń poprzez kliknięcie na OK. Wykonywany jest wydruk schematu w wybranym formacie tak, jak było to pokazane w oknie z podglądem. Uwagi: Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) możliwe jest: Ustawienie druku czarno białego lub kolorowego. Ustawienie koloru poszczególnych części schematu połączeń, ustawienie wysokości tekstów. Dane do pola opisu (tabelki) muszą być wprowadzone przed rozpoczęciem druku przy pomocy funkcji Informacje o Projekcie (patrz rozdz.17). W przypadku druku małego wycinka, wyspecyfikowanego przy pomocy okna, przy włączonym przełączniku maksymalna powierzchnia w przypadku niektórych przełączników może dojść do błędu wydruku; przejawia się to wydrukiem bardzo dużej ilości pustych kartek papieru. W przypadku przepełnienia podajnika papieru drukarki, wyświetlany jest komunikat błędu z możliwością anulowania wydruku: Anulowanie wydruku Kontynuacja zadania drukowania, prawdopodobnie wydrukowanych zostanie 17 pustych kartek. Pomimo tego niekiedy konieczne jest anulowanie druków ręcznie poprzez opróżnienie podajnika papieru oraz poprzez restart drukarki. PAJĄK Podręcznik użytkownika 179

180 18.4 Ustawienie wyglądu strony Funkcja ta umożliwia ustawienie rozmiaru strony, na którym będzie kreślony schemat połączenia sieci. Ustawienie to określa wielkość powierzchni kreślenia dla schematu połączenia sieci w oknie z projektem. 1. Wybierz pozycję Ustawienia strony z rozwijanego menu Plik. 2. W otwartym oknie dialogowym ustaw właściwą wielkość powierzchni kreślenia: Standardowe formaty papieru tzn. zalecane rozmiary powierzchni kreślenia. Możliwość modyfikacji przez użytkownika wymiarów powierzchni kreślenia; można zadać dowolny rozmiar. 3. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wymiary powierzchni kreślenia zmienią się. Położenie wprowadzonych już elementów należy następnie zmienić przy pomocy funkcji Przesuń (patrz rozdz.12.2). Powierzchnia kreślenia w formacie A4. PAJĄK Podręcznik użytkownika 180

181 Powierzchnia kreślenia w formacie A3 Powierzchnia kreślenia w formacie A3 (po zmianie ustawienia wyglądu strony). PAJĄK Podręcznik użytkownika 181

182 19. Eksport danych Funkcja Eksportuj umożliwia eksportowanie zestawienia elementów do pliku danych w formacie odpowiednim dla edytorów tekstu lub dla procesorów tabel. Eksport grafiki realizowany jest do formatu DXF (podstawowego rozszerzenia AutoCada) lub formatu BMP (bitmapa). Eksport tabel danych możliwy jest w formacie TXT (uniwersalny format dla procesorów tekstowych), TAB (uniwersalny format dla procesorów tabel), albo w formacie XLS (dla Excela) Eksport zestawień elementów 1. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik (skrót klawiszowy CTRL+E). 2. W otwartym oknie dialogowym podaj, jakie zestawienie chcesz eksportować (podobnie jak w przypadku podglądu przed wydrukiem - patrz rozdz.18.1, pierwsze dwie opcje wyboru od góry) i kliknij na przycisk OK. 3. W otwartym oknie dialogowym podaj format pliku wyjściowego: Typ pliku przydatny dla procesorów tabel. Poszczególne kolumny wykazu oddzielone są tabulatorami. Plik ma standardowe rozszerzenie TAB. Typ pliku przydatny dla procesorów tekstowych, np. T602, ewentualnie Word itp. Poszczególne kolumny wykazu oddzielone są spacjami. Plik ma standardowe rozszerzenie TXT. Bezpośredni eksport do procesora tabel Microsoft Excel; na komputerze musi być zainstalowany program Microsoft Excel. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. W przypadku, jeżeli wymagany jest eksport do formatu XLS, przy którym wykorzystywany jest program Excel, wyświetlony zostaje tekst informacyjny: Jeżeli masz zainstalowany program Excel kliknij na przycisk Tak.. Jeżeli Excel aktualnie pracuje, musisz go najpierw zamknąć a następnie kliknąć na przycisk Tak. Jeżeli program Excel nie został dotychczas zainstalowany, kliknij na przycisk Nie. W otwartym oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz.20.1) podaj nazwę pliku oraz katalog, w którym eksportowany plik zostanie zapisany. PAJĄK Podręcznik użytkownika 182

183 Przejście o jeden poziom wyżej Utworzenie nowego katalogu. Ustawienie sposobu pokazania (prezentacji) plików w aktualnie otwartym katalogu albo jako ikon, albo jako listy. Ustawienie katalogu, do którego plik zostanie zapisany. Pliki tego samego typu w aktualnym katalogu. Nazwa pliku, do którego wykaz będzie eksportowany. Jako wartość preselekcji proponowana jest nazwa pliku z projektem. Typ oraz rozszerzenie pliku wyjściowego. 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport zestawień do pliku. Jeżeli eksport zrealizowany został pomyślnie, wyświetla się komunikat końcowy: Nazwa pliku łącznie ze ścieżką, do którego wykaz został wyeksportowany. Uwagi: Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) można modyfikować posortowanie elementów w zestawieniach. Częścią eksportowanego pliku są informacje o projekcie. Dane te muszą być podane przed rozpoczęciem eksportu przy pomocy funkcji Informacje o projekcie (patrz rozdz.17) Eksport schematu połączenia sieci do formatu BMP 1. Ustaw rozmiary okna z projektem na odpowiednią wielkość poprzez ciągnięcie za jego brzeg. Ustaw odpowiedni zoom (patrz rozdz.13). Obraz w pliku BMP będzie posiadał taką samą wielkość jak wielkość okna z projektem w chwili eksportu i będzie zawierał jedynie grafikę widoczną w tym oknie. 2. Z rozwijanego menu Plik wybierz pozycję Eksportuj (skrót klawiszowy CTRL+E). 3. W otwartym następnie oknie dialogowym podaj, że chcesz wykonać operację eksportu schematu połączeń sieci (podobnie jak w przypadku podglądu przed drukiem - patrz rozdz.18.1) i kliknij na przycisk OK. 4. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz. 20.1) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego Obraz rastrowy (*.BMP) 5. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy PAJĄK Podręcznik użytkownika 183

184 Przejście o jeden poziom wyżej Utworzenie nowego katalogu. Ustawienie sposobu prezentacji plików w aktualnie otwartym oknie ikony, albo lista. Ustawienie katalogu, do którego plik zostanie zapisany. Pliki tego samego typu w aktualnym katalogu. Nazwa pliku, do którego wykaz będzie eksportowany. Jako wartość preselekcji proponowana jest nazwa pliku z projektem. Kodowanie oraz rozszerzenie pliku wyjściowego. 6. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu do pliku danych. Okno z projektem. Obraz w pliku BMP będzie tak samo duży jak wielkość okna z projektem w chwili eksportu i będzie zawierał jedynie grafikę widoczną w tym oknie. Zawartośc pliku BMP PAJĄK Podręcznik użytkownika 184

185 19.3 Eksport schematu połączenia sieci do formatu DXF Program umożliwia eksport grafiki do formatu DXF (standardowy wśród programów typu CAD). Tym samym istnieje możliwość importu i obróbki obrazu w innych aplikacjach obsługujących format DXF (np. AutoCAD). Uzyskany obraz rozłożony jest na warstwy, barwy i różne typy linii. Zawarte są również podstawowe informacje o projekcie. Została również zachowana możliwość eksportu to formatu BMP (mapa bitowa)- patrz rozdz Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowoprądowej jest już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa. 2. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik (skrót klawiszowy CTRL+E). 3. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz ) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego plik DXF (*.DXF). Format DXF ustawiony jest jako domyślny. 4. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy Nazwa pliku, do którego wykaz będzie eksportowany. Jako wartość preselekcji proponowana jest nazwa pliku z projektem. Kodowanie oraz rozszerzenie pliku wyjściowego. Format DXF ustawiony jest jako domyślny. 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu z zestawem charakterystyk do pliku danych. PAJĄK Podręcznik użytkownika 185

186 Uwagi: W opcji Ustawienia programu w zakładce System można ustawić kompatybilność pliku DXF z różnymi wersjami AutoCADa (patrz rozdz. 21.1). Nastawione opcje każdorazowo używane są do utworzenia pliku DXF. W programie PAJĄK istnieje możliwość używania pełniej palety barw systemu RGB. W trakcie eksportu do formatu DXF barwy konwertowane są do systemu ACI. Przy pracy z wyeksportowanymi plikami, barwy uzyskane w programie docelowym mogą nieco różnić się od tych, nastawionych w PAJĄKu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 186

187 20. Praca z plikami Projekt sieci można na bieżąco zapisywać w pliku danych na dysku twardym w celu zachowania danych dla późniejszej edycji. Wszystkie informacje o projekcie znajdują się w jednym tylko pliku, którego nazwę podaje użytkownik ze standardowym rozszerzeniem *.SPI. Wszystkie operacje z plikami można wykonywać przy pomocy funkcji z rozwijanego menu Plik, ewentualnie przy pomocy ikon z panelu narzędzi Zapisanie projektu w pliku na dysku Funkcja Zapisz oraz Zapisz jako z rozwijanego menu Plik zapewnia zapisanie do pliku aktualnego stanu projektu sieci na dysku twardym. Funkcja Zapisz wymaga podania nazwy pliku oraz katalogu, w którym plik jest zapamiętany jedynie przy pierwszym wywołaniu, o ile nie została jeszcze podana żadna nazwa. Przy następnym wywołaniu funkcja ta automatycznie zapisuje zmiany w projekcie do pliku danych, którego nazwa została podana przy pierwszym wywołaniu. Aktualna nazwa pliku poddawanego edycji wyświetlana jest w górnej części głównego okna programu PAJĄK, albo w górnej części okna z projektem. Funkcja Zapisz jako wymaga podania nazwy oraz katalogu, w którym plik będzie zapisany W ten sposób możliwe jest przykładowo zapisanie aktualnego projektu do pliku o innej nazwie a tym samym sporządzenie kopii projektu, która będzie następnie poddawana edycji. Aktualna nazwa edytowanego pliku wyświetlana jest w górnej części okna z projektem. Przejście o jeden poziom wyżej Utworzenie nowego katalogu. Ustawienie sposobu prezentacji plików w aktualnie otwartym oknie ikony albo lista. Ustawienie katalogu, do którego plik zostanie zapisany. Pliki tego samego typu w aktualnym katalogu. Nazwa pliku, który chcesz zapisać, rozszerzenia SPI nie musisz podawać. Ustawienie zapisywanego pliku. formatu Nazwa edytowanego pliku w górnej części głównego okna programu PAJĄK (okno z projektem jest maksymalizowane). Nazwa edytowanego pliku w górnej części okna z projektem. PAJĄK Podręcznik użytkownika 187

188 20.2 Otwarcie pliku z projektem Szybki dostęp do ostatnio edytowanych plików jest możliwy poprzez wybór z listy w menu Plik. Funkcja Otwórz z rozwijanego menu Plik realizuje odczyt utworzonego wcześniej pliku danych z projektem sieci. Następnie użytkownik otrzymuje pytanie dotyczące katalogu oraz nazwy pliku. Przejście o jeden poziom wyżej Utworzenie nowego katalogu. Ustawienie sposobu prezentacji plików w aktualnie otwartym oknie ikony albo lista. Ustawienie katalogu, z którego plik zostanie pobranyy. Pliki tego samego typu w aktualnym katalogu. Nazwa pliku, który chcesz otworzyć, rozszerzenia SPI nie musisz podawać. Ustawienie otwieranego pliku. formatu Zapisany plik otwierany jest w oddzielnym oknie projektu i można wykonywać dowolnie jego edycję przy pomocy narzędzi programu PAJĄK Otwrcie pliku z przykładem DEMO Funkcja Otwórz Demo z rozwijanego menu Plik powoduje wyświetlenie jednego z przykładów demonstracyjnych dostarczonych razem z programem. Przykład demonstracyjny można wykorzystać do stworzenia własnego schematu. Poszczególne przykłady są opisane w rozdz Po kliknięciu na ikonę Otwórz przykład demonstracyjny otwiera się okno dialogowe takie jak przy funkcji Otwórz (patrz rozdz. 20.2) z tą różnicą, że zawsze jest otwierany katalog z przykładami demonstracyjnymi. Wybrany przykład jest otwierany we własnym oknie i można go dowolnie zmieniać za pośrednictwem programu PAJĄK. Radzimy zapisywać dokonane zmiany w pliku o innej nazwie w nowym katalogu ( np. DOKUMENTY) funkcja Zapisz patrz rozdz aby zawsze można było wrócić do niezmienionych przykładów demonstracyjnych. PAJĄK Podręcznik użytkownika 188

189 Automatycznie ustawiony katalog DEMO z przykładami Pliki z przykładami ( opis patrz rozdz. 25. Kliknij na nazwę wybranego pliku do edycji Otwieranie wybranego pliku 20.3 Rozpoczęcie edycji nowego projektu W celu rozpoczęcia edycji nowego projektu zastosuj polecenie Nowy projekt z rozwijanego menu Plik. W odpowiedzi otwierany jest nowy projekt w osobnym oknie i można wykonywać dowolnie jego edycję przy pomocy narzędzi programu PAJĄK. Ustawienie wyjściowe dla nowego projektu dane jest funkcją Opcje (patrz rozdz.21.1) Zakończenie edycji projektu W celu zakończenia edycji projektu, kliknij na krzyżyk w prawym górnym rogu okna z projektem albo zastosuj funkcję Zamknij z rozwijanego menu Plik. System najpierw kontroluje, czy aktualnie otwarty projekt był zapisany. Jeżeli nie, wyświetlane jest pytanie dotyczące jego zapamiętania: Automatycznie wywołana funkcja Zapisz (patrz rozdz.20.1) w celu zapisania aktualnego stanu projektu na dysk twardy. Następnie kończona jest funkcja Zamknij. Nie zapisuje aktualnego stanu projektu i bezpośrednio kontynuuje funkcję Zamknij. Wymuszone przerwanie funkcji, nie dzieje się nic i możliwa jest kontynuacja edycji aktualnego projektu Zakończenie pracy z programem W celu zakończenia pracy z programem PAJĄK, zastosuj rozkaz Koniec z rozwijanego menu Plik, ewentualnie zamknij główne okno programu poprzez kliknięcie na krzyżyk w prawym górnym rogu. System najpierw kontroluje, czy wszystkie otwarte projekty zostały zapamiętane. Jeżeli nie wyświetlane jest pytanie dotyczące zapamiętania projektów (patrz rozdz.20.4). Następnie działanie programu PAJĄK zostaje zakończone. PAJĄK Podręcznik użytkownika 189

190 Na mniejszych monitorach z niską rozdzielczością ikony na pasku narzędzi mogą być ustawione w dwóch rządkach.. Okno z projektem sieci maksymalizowane. Zakończenie programu PAJĄK poprzez zamknięcie głównego okna programu kliknięcie na krzyżyk. Zakończenie edycji projektu DEMOsieć poprzez zamknięcie okna z projektem - kliknięcie na krzyżyk. PAJĄK Podręcznik użytkownika 190

191 21. Opcje Funkcja Opcje umożliwia w łatwy sposób ustawienie globalnych zmiennych wpływających na zachowanie się programu jako całości przy pomocy panelu dialogowego. Poszczególne ustawienia wykonywane w ramach tej funkcji wpisywane są do systemu i pozostają zachowane aż do kolejnej zmiany, niezależnie od edytowanego projektu. Poszczególne ustawienia zapamiętane są w pliku SPIDER.INI w katalogu głównym programu. Plik nie może być zabezpieczony przed zapisem Środowisko graficzne 1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje. 2. W otwieranym następnie oknie dialogowym kliknij na zakładkę System. Wyświetlane jest okno dialogowe dla konfiguracji interfejsu użytkownika. Zachowanie się programu bezpośrednio po uruchomieniu Ustawienie obsługi funkcji Zoom Okno jak w Auto Cad (klik-klik) lub jak w Windows( kliknij - trzymaj) Ustawienie czułości funkcji Szybki Zoom Ustawienie sterowania okien wyboru w funkcjach edycji PRZESUŃ, KOPIUJ, USUŃ - albo jak w AutoCAD (klik-klik), albo jak w Windows (klikprzytrzymać). Przywracanie domyślnych ustawień dla pływających okien (np. w przypadku kiedy okno z wynikami obliczeń jest niewidoczne lub gdy został odłączony dodatkowy monitor). Ustawienia kompatybilności z kolejnymi wersjami AutoCADa. Ustawienie interwału czasowego miedzy kolejnymi łączeniami ze stroną Moeller a w celu sprawdzenia dostępności nowych wersji programu. Sprawdzenie można wymusić również ręcznie (rozdz 8.3 i 8.4). Program AcrobatReader jest konieczny do wyświetlania Pomocy.Po kliknięciu otwiera się standardowe okna jak przy funkcji Otwórz. Należy znaleźć lokalizację programu AcroRd32.Exe. Program można zainstalować z dysku instalacyjnego programu PAJĄK lub ściągnąć instalację z Internetu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 191

192 Na obrazie pokazane są zalecane ustawienia wyjściowe elementów sterujących. 3. Kliknij na zakładkę Strona. Wyświetlany jest okno dialogowe dla konfiguracji środowiska graficznego. Wyjściowy (domyślny) wygląd strony (rozmiar powierzchni kreślenia) dla nowego projektu. Patrz również rozdz Wydruk zestawień: Wielkość rastra nie powinna być zmieniana za wyjątkiem dużych powierzchni kreślenia A1, A0. Wielkości kroku nie można zmieniać (odpowiada rozmiarom symboli schematu) Załączenie wyświetlania rastru (korzystne jest wyłączenie przy eksporcie grafiki do formatu BMP). Wygląd strony dla aktualnie edytowanego projektu, patrz rozdz Ustawienie parametrów dla druku zestawień oraz charakterystyk wyłączania. Patrz poniżej. Kolory tła okna z projektem, kolor ramek i pieczęci. Ilość linii na stronie oznacza liczbę elementów zestawienia, które zostaną wydrukowane na jednej stronie; oznacza to, więc całkowitą ilość wierszy na stronie minus ilość wierszy nagłówka i stopki. Szerokość lewego marginesu w znakach podaje ilość spacji, które będą umieszczone od lewego marginesu papieru do początku pierwszego drukowanego znaku w wierszu. Wysokość tekstu w punktach podaje wysokość pisma w drukowanej wersji zestawień. Zalecaną wartością jest 8. Nie zaleca się stosowanie wartości mniejszej. W przypadku zastosowania innej wartości wysokości pisma konieczne jest analogiczne przystosowanie liczby wierszy na stronie oraz szerokości lewego marginesu w taki sposób, aby wszystkie dane zostały wydrukowane na arkuszu. Wielkość papieru, format oraz orientacja ustawiane są dopiero przy modyfikacji atrybutów drukarki (przycisk Ustawienie parametrów generowania zestawienia i druku na oknie dialogowym Drukuj - patrz rozdz.18.2 oraz 15.7). Przykłady zalecanych ustawień podane są w poniższej tabeli: Format Orientacja Wierszy na str. Lewy margines Wysokość pisma A4 na wysokość A4 na szerokość A3 na wysokość PAJĄK Podręcznik użytkownika 192

193 Sortuj elementy według gałęzi jeżeli wybrana jest ta pozycja, wtedy zestawienie elementów sieci z wynikami obliczenia oraz zestawienie elementów sieci z jej parametrami będą posortowane w taki sposób, że kolejno za sobą będą następowały elementy w każdej gałęzi (przykładowo: gałęź-1; szyna zbiorcza wyłącznik kabel - odbiór, gałęź-2; szyna zbiorcza wyłącznik kabel - szyna zbiorcza,...). Jeżeli pozycja nie jest wybrana, wtedy zestawienia posortowane są odpowiednio do typów elementów (najpierw wszystkie źródła, potem wszystkie wyłączniki, potem kable,...). Drukowanie w kolorze jeżeli wybrana jest ta pozycja, wtedy schemat połączenia sieci oraz charakterystyki wyłączania będą drukowane na drukarce kolorowej w układzie zachowania kolorów. Jeżeli pozycja nie jest wybrana, wtedy wszystkie wydruki na drukarce będą zawsze czarno-białe. Zestawienia elementów są zawsze drukowane jako czarno-białe, bez względu na ustawienie przełącznika. Ustawienia parametrów generowania zestawień i wydruku jeżeli wybrano tą opcję istnieje możliwość dołączenia ścieżki dostępu do projektu przy eksporcie tabel oraz przy drukowaniu charakterystyk. Po odznaczeniu tej opcji tworzone pliki nie są powiązane z projektem. 4. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb. 5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu Schemat połączeń 1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje. 2. W otwartym obecnie oknie dialogowym kliknij na zakładkę Schemat. Wyświetlane jest okno dialogowe dla ustawienia wyglądu schematu połączenia sieci: Podawanie parametrów patrz dalej. Ustawienie wyjściowego położenia oznaczenia projektowego w stosunku do punktu wprowadzania elementu. Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu obrazu, dodatni kierunek osi Y jest do dołu. Ustawienie wysokości tekstów na schemacie sieci. Pojawi się na wszystkich projektach, zarówno istniejących jak i nowych. Ustawienie kolorów poszczególnych części schematu sieci. Pojawi się na wszystkich projektach zarówno istniejących jak i na nowych. PAJĄK Podręcznik użytkownika 193

194 Parametry pojedynczych elementów ustaw bezpośrednio po wstawieniu ich do schematu. W przypadku wybrania tej opcji, wtedy bezpośrednio po wprowadzeniu symbolu elementu (przykładowo wyłącznika samoczynnego) do schematu wyświetlane będzie żądanie podania parametrów elektrycznych elementu. Jeżeli opcja ta nie została wybrana, wtedy wprowadzony zostanie tylko symbol elementu a parametry elektryczne będą musiały być uzupełnione dopiero później, poprzez edycję atrybutów. Autoparametryzowanie jako opcja domyślna w przypadku załączenia tej opcji program domyślnie zaznacza pole Dobrać automatycznie w przypadku wyboru elementów takich jak: wyłączniki, bezpieczniki, przewody, przewody szynowe, rozłączniki. Oznacza to, że element będzie dobierany automatycznie po podłączeniu to tworzonego układu (program pracuje w trybie automatycznym). W przypadku nieaktywnej opcji autoparametryzowania program pracuje w trybie ręcznym, wymienione wyżej elementy powinny być wymiarowane przez użytkownika. 3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu Symbole własne 1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje. 2. W otwartym następnie oknie dialogowym kliknij na zakładkę Symbole własne. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe dla ustawień wyjściowych atrybutów dla wprowadzanej grafiki (odcinek, prostokąt, okrąg, tekst). Ustawione tutaj parametry określają wyjściowe właściwości nowych wprowadzanych elementów; przykładowo, każdy nowy odcinek będzie czarny, ciągły, grubszy (narysowane wcześniej odcinki pozostaną bez zmiany). Prosimy o zapamiętanie tych informacji. 3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 194

195 21.4 Obliczenia 1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje. 2. W otwartym oknie dialogowym kliknij na zakładkę Obliczenia. Wyświetla się okno dialogowe dla ustawienia algorytmów obliczeniowych: Ustawienie układu sieci oraz napięcia; podane tutaj wartości zostaną wykorzystane jako wartości wyjściowe dla nowego projektu. Ustawienie granicznych spadków napięcia, ustawione tutaj wartości będą zastosowane jako wyjściowe, przy wprowadzaniu nowego elementu do schematu. Opis skutków ustawienia przełączników patrz dalszy tekst. Pokaż czynną i bierną wartość prądu i impedancji. W przypadku załączenia tej opcji, po obliczeniu spadków napięcia oraz rozpływu mocy, prądy w węzłach oraz prądy w gałęziach pokazywane są jako liczby zespolone. W przeciwnym wypadku pokazywane są tylko wartości skuteczne. Ustawienie odnosi się również do impedancji. Pokaż macierz admitancyjną i wyniki obliczeń. Jeżeli opcja ta jest załączona, wtedy dla wszystkich obliczeń będą pokazywane macierze admitancji oraz dalsze wyniki przejściowe obliczeń. W przeciwnym wypadku wyniki te nie będą pokazywane. Pokaż czasowy przebieg czasowy prądu zwarciowego dla zwarcia 3-fazowego. W przypadku załączenia tej opcji, przy obliczeniu 3-fazowego zwarcia symetrycznego prezentowany będzie wykres z czasowym przebiegiem prądu zwarciowego. W przeciwnym wypadku wykres nie będzie pokazywany. Wskaż nieodpowiednie elementy na schemacie. W przypadku załączenia tej opcji, wszystkie elementy, które nie spełniają określonych wymagań, zostaną podświetlone na schemacie oraz w zestawieniu elementów z wynikami obliczeń. W przeciwnym wypadku, elementy nie spełniające wymagań nie zostaną podświetlone. 3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu. PAJĄK Podręcznik użytkownika 195

196 21.5 Automatyczny dobór parametrów 1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje. 2. W otwartym oknie dialogowym kliknij na zakładkę AutoParametryzowanie. Wyświetlane jest okno dialogowe dla ustawienia algorytmu automatycznego parametryzowania właściwych elementów: Wybór opcji standardowej, zakresu typowych produktów, spośród których program będzie wybierał odpowiednie podczas procesu automatycznego doboru. Wybór ogólny parametrów dla przewodów, opcje będą uwzględniane dla elementów które mają zaznaczoną opcję Dobór automatyczny i gdzie nie zostały dokonane ustawienia w momencie gdy element był umieszczany na schemacie. Wybór wymaganej ilości biegunów dla dobieranych łączników. Ustawienia preferowanej kolejności doboru urządzeń. Preferowane serie produktów określają kolejność doboru poszczególnych serii produktów w procesie autoparametryzacji. Dane dotyczące urządzeń firmy Eaton Moeller dostępne w katalogach produktowych. Wyższy priorytet. Niższy priorytet. preferowane serie produktów określane są dla wyłączników, bezpieczników i rozłączników. W przypadku gdy spełnione są warunki dla kilku różnych typów aparatów wybierany jest ten, który umieszczony jest wyżej w drzewie preferencji. Przykład: PAJĄK Podręcznik użytkownika 196

197 preferowane serie produktów: CLS6, FAZ, PLHT z czego wynika, że CLS6 (I cn =6kA) będzie wykorzystywany wszędzie, gdzie będzie taka możliwość, jedynie w wypadku braku dopasowania zdolności łączeniowej nastąpi zamiana na aparat typu FAZ (I cn =15kA) lub PLHT (I cn =25kA). preferowane serie produktów: FAZ, PLHT, CLS6 z czego wynika, że aparaty typu FAZ (I cn =15kA) będą używane w różnych wariantach wszędzie, gdzie to będzie możliwe, nawet jeżeli prąd zwarciowy będzie niższy niż 6kA. Jedynie w wypadku zbyt małej zdolności łączeniowej zostanie użyty kolejny aparat PLHT (I cn =25kA). 3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu Zmiana danych licencyjnych 1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje. 2. W otwartym oknie dialogowym kliknij na zakładkę Licencja. W odpowiedzi wyświetlany jest okno dialogowe dla podania informacji licencyjnych: 3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb. 4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu. Aktualne licencyjne. dane Data ostatniego sprawdzania dostępności nowej wersji programu. Możliwość wpisywania nowych informacji licencyjnych (identyfikacja użytkownika, numer licencji oraz data upływu ważności licencji), przy pomocy panelu dialogowego, identycznego jak przy pierwszym uruchomieniu programu (patrz rozdz.9.1). PAJĄK Podręcznik użytkownika 197

198 22. Pomoc Funkcja Tematy pomocy z rozwijanego menu Pomoc uruchamia zwięzłą instrukcję stosowania poszczególnych funkcji programu. System korzysta ze standardowego programu Pomoc systemu Windows. Informacje na temat pracy z programem Pomoc zawarte są w dokumentacji systemu Windows Podpowiedź dnia Podpowiedź dnia jest to nazwa pliku propozycji (pomysłów) dla pracy z programem. Po zainstalowaniu okno zawierające Podpowiedź dnia wyświetlane jest automatycznie po uruchomieniu programu; przy każdym uruchomieniu pokazywana jest inna podpowiedź. Okienko zawierające podpowiedzi można w każdej chwili wywołać przy pomocy funkcji Podpowiedź dnia z menu Pomoc. Tekst podpowiedzi Zamknięcie okna z propozycjami. Otwieranie przykładów demonstracyjnych- patrz rozdz ;opis przykładów patrz rozdz. 25 Przejście do kolejnej propozycji. Po wyświetleniu ostatniej propozycji, cała seria powtarza się. Przełącznik określający, czy okno zawierające wskazówki ma być wyświetlane automatycznie po uruchomieniu programu. Właściwość tą można ustawić również przy pomocy funkcji Opcje - zakładka System. PAJĄK Podręcznik użytkownika 198

199 23. O aplikacji PAJĄK Funkcja O aplikacji PAJĄK z rozwijanego menu Pomoc służy do wyświetlenia informacji o aplikacji - systemie PAJĄK. Funkcję można wykorzystać dla ustalenia informacji licencyjnych. PAJĄK Podręcznik użytkownika 199

200 24. Historia wersji 24.1 Wersja 1.0, Listopad 2001 Pierwsza wersja beta systemu zaprezentowana na targach MSV Brno 01. Pierwsza wersja robocza systemu - sprzedawana od listopada Wersja 2.0, Kwiecień 2002 Wersja beta systemu zaprezentowana na targach AMPER 02. Robocza wersja systemu sprzedawana od maja Nowe funkcje oraz możliwości obliczeniowe: Wprowadzono nową możliwość projektowania sieci IT oraz TT. Wprowadzono nową możliwość projektowania sieci o różnych systemach napięciowych do 1000V (przykładowo 400/230V, 690/400V i inne). Nowe rozwiązania sieci 3-fazowych oraz 1-fazowych, dokładne zadawanie fazy, obliczanie obciążenia poszczególnych faz. Oznaczanie faz na schemacie połączeń. Nowe elementy Rozłącznik oraz Kondensator kompensacyjny; bezpiecznik wprowadzany jako rozłącznik bezpiecznikowy. Obliczenie współczynnika mocy w węzłach sieci. W przypadku zasilania z sieci nadrzędnej możliwość alternatywnego zadawania wartości impedancji zamiast mocy zwarciowej. Nowe podawanie granicznych spadków napięć du oraz czasu odłączenia miejsca zwarcia od źródła lokalnie dla każdego elementu. Możliwość zbiorowej edycji zadanych wartości. Nowa możliwość prezentacji impedancji pętli zwarciowej dla zwarcia 1-fazowego. Interfejs użytkownika: Ogólnie: uproszczenie zadawania prostych typowych przypadków przy zachowaniu maksymalnej różnorodności oraz otwartości. Sterowanie przystosowane maksymalnie do standardowych systemów CAD (AutoCAD). Nowa funkcja Cofnij, oraz nowa funkcja Powtórz. Powtarzanie ostatnio wywołanej funkcji z menu kontekstowego, uruchamiane prawym przyciskiem myszki. Nowa funkcja Grupa: wprowadzanie typowych grup elementów (przykładowo zasilanie poprzez transformator, wyjście silnikowe z wyłącznikiem samoczynnym...). Nowa funkcja Rozciągnij: edycja kształtu oraz położenia obiektów liniowych, edycja położenia symbolu elementu. Możliwość wyboru elementów do edycji (kopiuj, przesuń, anuluj) przy pomocy okien wyboru. Możliwość wariantowego ustawienia zachowania się okien wyboru według standardu AutoCAD, albo Windows. PAJĄK Podręcznik użytkownika 200

201 Możliwość wielokrotnego kopiowania obiektów z następującą po tym automatyczną modyfikacją symbolu elementu w taki sposób, aby nie powstawały duplikaty w ramach schematu połączeń. Zmiana oznaczenia domyślnego przewodu na W (kable) oraz W-BUS (systemy szyn zbiorczych). Wydruk oznaczenia typu elementu na schemacie sieci. Możliwość ustawienia koloru oraz wysokości tekstu na schemacie sieci. Możliwość wyłączania/załączania opcji Siatka, Orto. Możliwość ustawienia charakterystyki funkcji Zoom (opcja AutoCAD, lub Windows, ustawienie czułości) Symbole własne dostępne są obecnie poprzez ikony w pasku narzędzi. Udoskonalony sterownik bazy danych (prezentacja jednostek w nagłówku tabeli danych, wyjaśnienie znaczenia zmiennych w tabeli danych aktywacja prawym przyciskiem, możliwość zmiany wymiarów okien z drzewem oraz tabelą danych). Automatyczna aktywacja nowego projektu po uruchomieniu programu. Uzupełniona Podpowiedź dnia. Baza danych: Rozszerzenie bazy danych transformatorów uzupełniony asortyment najważniejszych dostawców (BEZ, ELIN, ESB, SGB). Rozszerzenie bazy danych generatorów - uzupełniony asortyment najważniejszych dostawców (Caterepillar, MEZ) Rozszerzenie bazy danych kabli uzupełnione czeskie kable 5-przewodowe, uzupełnienie wartości Tau dla kabli niemieckich.. Nowa baza danych wyłączników Moeller, zmiany w bazie danych wyłączników samoczynnych. Nowa baza danych kondensatorów kompensacyjnych (ZEZ Silko). Druk: Wyraźne rozszerzenie możliwości druku schematu połączenia (podział dużego formatu na kilka mniejszych, możliwość specyfikacji obszaru dla druku, podgląd przed wydrukiem). Korekty błędów: Naprawa błędów w programie instalacyjnym instalację można obecnie wykonać bez problemów również do katalogów zawierających w nazwie spacje (przykładowo Program Files ). Wyeliminowanie zasygnalizowanych problemów Wersja 2.1, Czerwiec 2003 Aktualna wersja Wersja 2.1 z założenia jest lepsza od wersji 2.0. Główną zmianą jest rozszerzenie bazy danych oraz rozszerzenie obliczeń obciążalności prądowej przewodów ze względu na sposób ułożenia zgodnie z PN-IEC :2001. Nowe funkcje i możliwości obliczeń Zmieniono sposób wprowadzania sposobu układania kabli i wyliczenia obciążalności prądowej przewodów i kabli. PAJĄK Podręcznik użytkownika 201

202 Można wprowadzać sposób prowadzenia przewodów zgodnie z tabelami przedstawionymi ww. normie. Do dyspozycji są wszystkie opisane w normie sposoby. Po wybraniu sposobu ułożenia można wybrać sposób grupowania przewodów w przypadku prowadzenia więcej niż jednego obwodu przewodów zgodnie z tabelami przedstawionymi ww. normie. Do dyspozycji są wszystkie opisane w normie sposoby. Można wprowadzać ilość kolejnych obwodów oraz temperaturę otoczenia Można wprowadzić dodatkowy współczynnik korygujący (użytkownika), którym można korygować obliczenia obciążalności prądowej i rozwiązywać przykłady, które nie są uwzględnione w normie PN-IEC :2001 (np. kable o przekroju większym niż 800 mm 2, ułożenia niestandardowe lub wpływ wyższych harmonicznych). Możliwość wprowadzenia żądanej ilości kopii do druku. Bez zmiany na stałe parametrów drukowania w innych programach. Usunięte błędy Drukuj: naprawa problemów przy druku dużych formatów na poszczególne mniejsze formaty. Drukuj: naprawa problemów przy druku na drukarkach kolorowych formaty. Drukuj: po wydrukowaniu schematu połączeń można natychmiast bez problemów drukować charakterystyki czasowo-prądowe Instalacja: naprawa problemów przy przenoszeniu istniejących plików ze schematami i danymi do reinstalowanego programu Wersja 2.2, Czerwiec 2004 Aktualna wersja Dodanie opcji eksportu grafiki do formatu DXF (standardowy wśród programów typu CAD). Tym samym istnieje możliwość importu i obróbki obrazu w innych aplikacjach obsługujących format DXF (np. AutoCAD). Uzyskany obraz rozłożony jest na warstwy, barwy i różne typy linii. Oznaczenia występujące w projekcie eksportowane są jako bloki. Zawarte są również podstawowe informacje o projekcie. Zbiory węzłów do obliczeń wyświetlanie są w kolejności alfabetycznej, co ułatwia wybór konkretnego węzła (np. do obliczeń 3-fazowych lub 1-fazowych zwarć w węźle). Zbiory elementów sieci zilustrowanych na charakterystykach czasowo-prądowych również ułożone są w kolejności alfabetycznej (wg. oznaczeń elementów na schemacie). Ułatwia to wybór par wyłącznik / kabel potrzebnych do prześledzenia charakterystyk. Niedostępne funkcje dotyczące przewodów szynowych. Brak możliwości wstawienia do schematu tego elementu, pozycja usunięta z bazy danych. Istnieje możliwość pracy z projektami zawierającymi przewody szynowe ( wykonanymi za pomocą poprzednich wersji programu). Powodem jest zmiana oferty handlowej. Baza danych wyłączników Zmiana typowych oznaczeń wyłączników FAZ dla produktów Moellera. Uzupełnienie mocy zwarciowych wyłączników NZM1,2,3,4 dla 690V. Aktualizacja bazy danych dla wyłączników silnikowych PKZ zmiana mocy zwarciowych PKZM0, nowy rząd wyłączników silnikowych PKZM01. PAJĄK Podręcznik użytkownika 202

203 Baza danych kabli Korekta wielkości R0 (wartość czynna rezystancji, składowa zerowa) dla niektórych kabli o przekroju mm2, dzięki czemu uzyskiwane są dokładniejsze wyniki obliczeń zwarć niesymetrycznych. Usunięte błędy Zmiana sposobu zadawania napięcia zasilania, poprzednio najpierw występowało napięcie międzyfazowe, a następnie fazowe. Zmiana tekstu w tabelce projektowej, poprzednio najpierw występowało napięcie międzyfazowe, a następnie fazowe. Nie dochodzi do zawieszenia programu w przypadku przekroczenia maksymalnej ilości elementów między dwoma węzłami (maksymalna ich ilość wynosi 5). Po kliknięciu na przycisk Obciążalność prądowa w oknie dialogowym edycji właściwości kabla wyliczana jest wartość obciążalności prądowej z uwzględnieniem ułożenia również w przypadkach gdy wybrane ułożenie jest nietypowe, użyte jest więcej równoległych linii (np. 2 równoległe linie kablowe 240 mm2 przy ułożeniu B2). Zwiększenie dokładności obliczeń spadków napięć. Zwiększenie dokładności obliczeń zwarć1-fazowych w 1-fazowych sieciach IT zasilanych z 1-fazowych transformatorów separacyjnych Wersja 2.3, Czerwiec 2005 Aktualna wersja Podstawową zmianą w wersji 2.3 jest ulepszenie kontroli przy wykonywaniu obliczeń połączeń kaskadowych. Nowa wersja to również aktualizacja bazy danych aparatury zabezpieczającej oraz możliwość przenoszenia elementów między projektami przy wykorzystaniu schowka. Bardziej przejrzysty i użyteczny interfejs użytkownika Nowością wersji 2.3 jest automatyczne powiązanie rozszerzenia projektu *.SPI z programem PAJĄK z automatycznym stworzeniem ikony na pulpicie. Nowe funkcje, umożliwiające kopiowanie, wycinanie i wklejanie do schowka pojedynczego obiektu lub grupy elementów. Przenoszenie odbywa się między otwartymi jednocześnie projektami ( dotyczy standardowych obiektów oraz własnych bloków). Opcje dostępne są pod klawiszami skrótu Ctrl+X, Ctrl+C, Ctrl+V. Nowa funkcja Oznaczenia projektowe umożliwia kompleksową zmianę domyślnych oznaczeń obiektów w projekcie. Dodano wizualizację nastaw parametrów aparatów o zmiennych wartościach wyzwalaczy. Nastawy parametrów znamionowych aparatów są przenoszone z okna projektu do modułu Charakterystyki czasowo-prądowe, jak również z modułu do okna projektu. Zmiana oznaczeń parametrów znamionowych wyzwalaczy; dotychczasowe oznaczenia przystosowane były do wyłączników starej serii NZM 7,10,14: (Ir, t r, Irm, Irmv,t v ); nowe oznaczenia przystosowane są do wyłączników nowej serii NZM 1-4 oraz IZM: (Ir, t r, Ii, Isd, t sd ). Poprawienie pracy z bazą danych. Przeorganizowana konstrukcja z funkcją zapamiętywania ostatnio wybranych elementów. Ulepszenie przedstawienia wyniku obliczeń spadku napięcia w sieci z przewodami jednofazowymi. PAJĄK Podręcznik użytkownika 203

204 Nowe funkcje i możliwości obliczeniowe Wprowadzono innowację dotyczącą obliczeń zwarciowych. W nowej wersji programu zdolność łączeniowa aparatu, w sposób automatyczny jest porównywana do wielkości prądu zwarciowego występującego na końcu zabezpieczanego odcinka (podobnie jak do tej pory), a także, (co jest nowością) do prądu zwarcia obliczonego bezpośrednio za aparatem. Poprawione rozwiązania połączenia kaskadowego aparatów: nowa funkcja Definiuj kaskady umożliwia tworzenie układu kaskadowego przy każdym węźle sieci za pomocą ikony Szyny rozdzielcze. Definiując aparat nadrzędny zasilający układ szyn rozdzielczych oraz aparaty zabezpieczające pola odbiorcze, można badać zdolność wyłączania oraz zakres selektywności wyłącznika nadrzędnego z każdym aparatem w polu odbiorczym. Poprawione rozwiązanie układu kaskadowego wyłącznik-wyłącznik dla pary wyłączników NZM1(2)- A i FAZ Uzupełnienie charakterystyk wyłączników: rozszerzono możliwość symulacji funkcji I 2 t ON/OFF dla wyłączników z wyzwalaczem elektronicznym oraz funkcję I 4 t dla wyłączników z wyzwalaczem cyfrowym. Baza danych Aktualizacja bazy wyłączników: poprawa struktury bazy uzupełnienie o nowe typy wyłączników instalacyjnych CLS6 uzupełnienie o nowe typy wyłączników nadprądowych z członem różnicowym CKN6 aktualizacja charakterystyk czasowo-prądowych wyłączników PLHT aktualizacja zdolności zwarciowych wyłączników silnikowych PKZ Aktualizacja i uzupełnienie bazy o nowe wyłączniki instalacyjne dla przemysłu serii FAZ aktualizacja asortymentu dodano nowe aparaty aktualizacja charakterystyk czasowo-prądowych dodano nowe rodzaje charakterystyk wyzwalania S, K i Z Aktualizacja i uzupełnienie bazy o nowe wyłączniki kompaktowe serii PMC 1,2,3 oraz NZM 1,2,3,4 dodano nowe zakresy prądowe (bardzo szeroki wachlarz prądów znamionowych dla kompaktowych wersji aparatów) aktualizacja zdolności zwarciowych wyłączników aktualizacja wyboru nastaw wyzwalaczy dodano funkcje t r OFF (wyłączenie członu przeciążeniowego) dla wyzwalaczy -ME i VE dodano funkcje I 2 t ON/OFF dla wyzwalacza VE Aktualizacja bazy wyłączników IZM aktualizacja zakresu nastaw wyzwalaczy odseparowanie nastawy L (członu przeciążeniowego, warianty: I 2 t, I 4 t, t r OFF) oraz S (członu zwarciowego z krótkotrwałą zwłoką czasową, warianty: I 2 ton/off) dla wyzwalaczy U i D zmieniono maksymalną nastawioną wartość parametrów wyzwalacza Ii 0,8 Ics dla wyzwalacza D zmieniono maksymalną nastawioną wartość parametru wyzwalacza Isd oraz t sd tak aby był spełniony warunek Isd 0,8 Icw dla wyzwalacza D Usunięto z bazy wyłączniki z serii NZM14 - wycofano z rynku PAJĄK Podręcznik użytkownika 204

205 Aktualizacja bazy rozłączników poprawiona struktura bazy dodano nowe wielkości prądowe dla typu ZP-A dodano rozłączniki IS które zastąpiły rozłączniki główne Z-SE dodano nowe wielkości prądowe dla rozłączników typu PSC Usunięto z bazy rozłączniki NZM14 i P14 wycofano z rynku Aktualizacja bazy wkładek bezpiecznikowych poprawa struktury bazy aktualizacja asortymentu wkładek nożowych z charakterystyce.gg (zmiana asortymentu oraz zmiana charakterystyk czasowo-prądowych) dodanie wkładek nożowych o charakterystyce gf Drukowanie i export nowa funkcja exportu danych do tabeli kablowej możliwość pokazania ścieżki dostępu do plików dokumentacji Zalecane czynności Informacje ogólne zachowana zgodność z poprzednimi wersjami Pająka od wersji 2.0 zalecane jest dodanie ponowne w starszych projektach wyłączników typu PKZ, NZM1...4 oraz IZM (aktualizacja zdolności łączeniowych oraz nastaw wyzwalaczy) zalecane jest ponowne dodanie w starszych projektach wyłączników instalacyjnych FAZ ( uzupełnienie danych po korekcie kaskady wyłącznik wyłacznik) zalecane jest zastąpienie nie używanych typów aparatów, bezpieczników nowymi odpowiednikami 24.6 Wersja 2.4, Czerwiec 2006 Aktualna wersja Wersja 2.4 w dziedzinie działania programu nie różni się zasadniczo od wersji 2.3. W głównej mierze skupiono się na aktualizacji bazy danych, zarówno aparatów jak i kabli zasilających. Obliczenia Poprawa obliczeń spadku napięcia w sieciach z przewodami jednofazowymi przedstawienie prądu w przewodzie neutralnym(n). Baza danych Dodano nowe wyłączniki taryfowe Z-TS rozwiązujące problem ograniczenia mocy dzięki nastawnemu wyzwalaczowi przeciążeniowemu, powodującemu wyłączenie przepływu prądu przy przekroczeniu zadanej wartości. Zakończenie wsparcia technicznego wyłączników typu NZM7,10,14. Nie można wstawić tych aparatów do nowych projektów. Przy otwieraniu projektu z poprzednich wersji użytkownik wzywany jest do zamiany wyłączników typu NZM7,10,14, aktualnie dodawane są wyłączniki typu NZM1,2,3,4. Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZMB2-A125 a NZMN2-A125. PAJĄK Podręcznik użytkownika 205

206 Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZML.-...(zdolność łączeniowa 150kA) Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZMB1-M.. oraz NZMN1-M.. dla In=20-32 A. Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZM..-S(wyłączniki bez wyzwalacza przeciążeniowego). Zakończono wsparcie techniczne rozłączników typu P7,10 NZM7,10. Poprawiono błąd związany z parametryzowaniem wyzwalacza dla wyłączników IZMN2-A*. Dodano bezpieczniki SN (średniego napięcia)wraz z charakterystykami wyzwalania przełożonymi na stronę nn. Bezpieczniki SN należy wstawić do projektu sieci, by następnie użyć je w module 'Charakterystyki czasowo-prądowe' celem określenia selektywności zabezpieczeń po stronie SN i nn.(nastawy wyzwalacza wyłącznika po stronie nn). Zmodernizowano bazę kabli/przewodów zasilających po przewodów aluminiowych w izolacji XLPE. Demo Dodano nowe demo prezentujące różne sposoby równoległego prowadzenia kabla. Korekty Korekta błędnego obliczenia spadku napięcia w gałęziach bezpośrednio za transformatorem i błędnych wartości napięcia w węzłach transformatorowych (spadki napięcia w węźle i spadki napięcia na pozostałych gałęziach zostaja bez zmian). Korekta błędu: jeśli w projekcie wstawiony był niezdefiniowany wyłącznik (wyłącznik wstawiony przy pomocy funkcji "Grupa (...)", którego parametry nie zostały zdefiniowane), niemożliwe było ponowne otwarcie projektu. Zdolność łączeniowa 1-fazowych urządzeń zabezpieczających jest kontrolowana jedynie na prąd 1-fazowy Wersja 2.5, Wrzesień 2007 Aktualna wersja: Wersja 2.5 w zakresie działania i obsługi programu nie różni się istotnie od poprzednich wersji. Duży nacisk położono na aktualizację bazy danych. Interfejs użytkownika: Nowa funkcja Znajdź wyszukuje i wyświetla element znajdujący się na schemacie połączeń trując elementy wg oznaczeń projektowych. Opcja usprawni orientację w rozbudowanych schematach Obliczenia: Możliwość kontroli doboru urządzeń zabezpieczających kable zasilające opartej na porównaniu charakterystyk czasowo-prądowych w układzie połączeń kabel - zabezpieczenie. PAJĄK Podręcznik użytkownika 206

207 Baza danych: Dodanie wyłączników typu LZM zastępujących wyłączniki typu PMC. Dodanie rozłączników LN zastępujących rozłączniki typu PSC. Uzupełnienie bazy danych o wyłączniki dla aplikacji silnikowych bez członu przeciążeniowego NZM..- S. Wprowadzenie oznaczeń kabli według IEC. Aktualizacja bazy danych generatorów Caterpillar. Uzupełnienie bazy danych baterii kondensatorów o produkty firmy Frako. Dodanie nowych aparatów do bazy danych wyłączników nadprądowych z modułem różnicowoprądowym CKN6 i PKNM. Uzupełnienie bazy danych wyłączników nadpąrdowych CLS6 i PLHT. Implementacja wyłączników mocy NZM o charakterystyce "C". Korekty: Wyeliminowanie pustych pól powstających w wyniku niewłaściwego przyłączenia wyłącznika do kabla po wstawieniu elementów schematu ze schowka Wersja 2.6, Wrzesień 2008 Aktualna wersja: Wersja 2.6 w zakresie działania i obsługi programu nie różni się istotnie od poprzednich wersji. Aktualizacja dotyczy bazy danych, programie uwzględniono także aktualizację normy PN-IEC (PN-HD ). Obliczenia: Podczas obliczeń zwarciowych prowadzonych w celu oceny skuteczności działania urządzeń ochrony przeciwporażeniowej uaktualniono współczynnik stosowany do wyznaczenia impedancji obwodu zwarciowego do 1,5 zgodnie z PN-HD Dla nowowstawionych urządzeń zabezpieczających domyślna wartość czasu zadziałania z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu (ochrona przy dotyku pośrednim) jest domyślnie ustawiona na 0.4s. Wartość ta jest wymagana dla obwodów odbiorczych do 32A w sieciach typu TN (zgodnie PN-HD ). Zachowana została funkcjonalność pozwalająca na zmianę czasu zadziałania (np. zadanie 5s. dla obwodów rozdzielczych). Dla zmodyfikowanych przez użytkownika kabli, wpisana wartość odnosi się do obciążalności prądowej dla kabla ułożonego w powietrzu w 30 C. Dotychczas wartość była wyliczana wg normy zależnie od materiału przewodnika i rodzaju izolacji. Funkcja daje możliwość zaprojektowania własnych kabli z większą wartością obciążalności prądowej długotrwałej. Użytkownik jest odpowiedzialny za poprawność wprowadzonych danych. Baza danych: Aktualizacja bazy danych: Ujednolicenie zdolności łączeniowych dla wyłączników modułowych: Dla aparatów CLS6, PLHT, CKN6, PKNM z przeznaczeniem dla instalacji domowych i podobnych. Zdolność łączeniowa Icn=Icu=Ics zgodnie z EN PAJĄK Podręcznik użytkownika 207

208 Dla wyłączników typu FAZ przeznaczonych do przemysłowych zastosowań, zdolność łączeniowa Icu i Ics podana zgodnie z EN Wyłączniki typu NZM: Dodano wyłączniki NZMB2-A300, NZMN2-A300. Dodano NZM3-A (ochrona instalacji i kabli, z wyzwalaczem termomagnetycznym). Dodano wyłączniki NZM3-S (ochrona silników, wyłączniki bez wyzwalacza przeciążeniowego). Dodano brakujące typoszeregi dla NZMC (Icu=Ics=36kA). Nowe możliwości konfigurowania kaskad wyłącznik/wyłącznik. Nowe warianty to: NZMB(N)(H)1(2) - PLHT-B(C)(D), NZMB(N)(H)1(2) - FAZ-B(C). Poprawiono opisy dotyczące rozłączników N1, PN Wersja 2.7, Wrzesień 2009 Nowości: Wersja 2.7 wprowadza szeroki zakres zmian dotyczących interfejsu użytkownika i automatycznego doboru urządzeń, ponadto wprowadzono możliwość zadawania współczynników jednoczesności i zapotrzebowania. Zmiany mają sprawić, że program będzie łatwiejszy w obsłudze szczególnie dla nowych użytkowników i dla korzystających z niego okazjonalnie. Algorytmy obliczeniowe zostały zoptymalizowane poprawiając komfort pracy, szczególnie w przypadku projektowania złożonych aplikacji. Interfejs użytkownika: Zmiana w opcji Grupa: Nowa ikona Grupa w pasku narzędziowym programu, w związku z rozszerzeniem funkcjonalności opcja została podkreślona użyciem koloru; Zmieniono sposób wyboru elementów, zaznaczenia dokonuje się poprzez wybór odpowiedniej grafiki, w odróżnieniu od dotychczasowego, tekstowego sposobu wyboru; Dodano nowe rozwiązania, gotowe do użycia w projekcie, korzystając z nowego rozwiązania można utworzyć prosty projekt w 3 krokach, w przypadku prostych, standardowych rozwiązań nie ma potrzeby używania osobnych elementów schematu (np. transformatora, wyłącznika, kabla etc.). Zmiany w konfiguracji elementu Sieć zasilająca: Zmiana ikony i uwagi w oknie dialogowym przy definiowaniu mocy zwarciowej. Dodano nowe okno dialogowe wpisano przykładowe dane (napięcie znamionowe i odpowiednią moc zwarciową) dotyczące elementu wraz z komentarzami. Zmiany w opcji Obliczenia sieci: Nowa ikona w pasku narzędziowym programu. Zmiana w oknie dialogowym, obliczenia zostały pogrupowane: Obliczenia podstawowe (najczęściej wykonywane); Wszystkie obliczenia (opcja aktualna do tej wersji - wszystkie dostępne kalkulacje opcja dla użytkowników zaawansowanych); Ustaw parametry dla obliczeń (funkcja dla zaawansowanych użytkowników). PAJĄK Podręcznik użytkownika 208

209 Dodanie grafiki przy obliczeniach w celu łatwiejszej orientacji. Wielkość okna i jego pozycja mogą być dowolnie ustalane. Zmiany zachowane są również po ponownym uruchomieniu aplikacji. Zmiana w sposobu prezentacji Wyników obliczeń w programie: Po zakończeniu obliczeń, wyniki są wyświetlane w pojedynczym oknie dialogowym, ułatwiono tym samym szybki dostęp do wyników. Wielkość okna i jego pozycja mogą być dowolnie ustalane. Zmiany zachowane są również po ponownym uruchomieniu aplikacji. Wielkość i pozycja okna Baza danych są zapisywane. Zmiany zachowane są również po ponownym uruchomieniu aplikacji. Charakterystyki czasowo-prądowe: Wielkość okna głównego i jego pozycja mogą być dowolnie ustalane. Wielkości i pozycje okien z typu pop-up z poszczególnymi wyborami mogą być mogą być dowolnie ustalane, tym samym można uniknąć nakładania się kolejnych pól dialogowych. Okno z właściwościami wyłączników zostało wyposażone w przycisk Zastosuj, dzięki tej opcji można wprowadzać zmiany w wybranych nastawach wyzwalaczy bez konieczności zamykania okna dialogowego. Udostępniono możliwość wstawienia aparatu zabezpieczającego również w momencie gdy charakterystyka kabla zabezpieczanego jest już na schemacie. Umożliwia to zilustrowanie na charakterystyce sytuacji kiedy jedna linia jest zabezpieczona z obu stron, z jednej zwarciowe, z drugiej zabezpieczanie przeciążeniowe. Porównanie charakterystyki kabla i elementu zabezpieczającego jest wyłączone jeżeli nie można wyświetlić charakterystyki czasowo-prądowej kabla. Zmiana w oknie Podglądu: szerokość kolumn dopasowuje się automatycznie to zmian szerokości okna. Pojawiła się lista ostatnio otwieranych plików. Dodatkowe skróty klawiszowe dla najczęściej używanych opcji. Obliczenia: Dodanie współczynnika zapotrzebowania Ku (utilization factor): Może być definiowany dla poszczególnych grup charakterystycznych odbiorników (silnik, odbiór ogólny); Współczynnik jest uwzględniany zarówno dla obliczeń w sieciach promieniowych jak i w mieszanych; Przykład dla odbioru typu silnik: moc znamionowa 7,5 kw, przy maksymalnym obciążeniu w warunkach normalnej pracy na poziomie 80% daje współczynnik Ku=0.8; Przykład dla odbioru typu ogólnego: grupa 10 gniazd wtyczkowych o prądzie 16A każde czyli In=10x16A=160A przyjmując założenie 10% zapotrzebowania współczynnik Ku=0.1. Dodanie współczynnika zapotrzebowania Ks (simultaneous factor): Może być definiowany dla poszczególnych węzłów gdzie następuje podział sieci (element szyny zbiorcze w rozdzielnicy). Opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła (stosunek jednocześnie załączonych odbiorów do ogólnej liczby zainstalowanych). Przykład: 3 odbiory podłączone do węzła = 3 odbiory o prądzie znamionowym: 100A, 500A, 1000A i współczynniku jednoczesności Ks=0.5 co daje 0.5x( )=800A. PAJĄK Podręcznik użytkownika 209

210 Uwzględniany jedynie w sieciach promieniowych. Nie jest uwzględniany w sieciach pierścieniowych. Nowy algorytm obliczeniowy dla obliczania spadków napięć i rozpływów mocy: Dla sieci promieniowych - znacząco szybsze działanie; Uwzględnianie współczynnika jednoczesności Ks; Automatyczne wykrywanie sieci promieniowych i używanie nowego algorytmu; Dotychczasowy algorytm używany jest w sieciach mieszanych, obliczenia z wykorzystaniem macierzy admitancyjnej, współczynnik Ku nie jest uwzględniany; Zachowano możliwość używania oryginalnego algorytmu również dla sieci promieniowych. Zmiana w działaniu opcji autoparametryzowania w celu rozszerzenia funkcjonalności, opcja przydatna szczególnie dla niezaawansowanych użytkowników: Wszystkie nowowstawione urządzenia na schemacie mogą mieć włączoną opcje automatycznego doboru. Domyślnie funkcja wyłączona, może zostać aktywowana w opcjach programu. Możliwość automatycznego doboru jednocześnie w sieciach 1 i 3-fazowych: Ilość żył w dobieranych kablach/przewodach wybierana jest automatycznie w zależności od ilości przyłączonych faz; Ilość biegunów w dobieranych aparatach określana jest na podstawie ilości przyłączonych faz i wybranych wcześniej; Możliwość jednoczesnej autoparametryzacji: Kabli/przewodów Cu/Al, PVC/XLP; Przewody szynowe Cu/Al, izolacja powietrzna/wykonanie kanapkowe; Wybór materiału żył lub izolacji dla każdego elementu może być zdefiniowany po jego wstawieniu na schemat lub ustawiony wcześniej w opcjach programu. Aparaty zabezpieczające są dobierane zgodnie z kolejnością urządzeń w opcjach program. W przypadku, gdy więcej niż jeden typ aparatu spełnia warunki projektowe preferowany jest ten, który ma wyższą pozycję na liście dostępnej w ustawieniach programu. Linie z transformatorem/generatorem parametryzowane są ze względu na transformator/generator, w pozostałych wypadkach linie parametryzowane są ze względu na odbiory. Dodano nowe badania dla elementów typu transformator i generatory: Sprawdzanie przeciążenia; Sprawdzanie zabezpieczenia przed przeciążeniem; Elementy przyłączone bezpośrednio za transformatorem powinny być dobrane w oparciu o znamionowy prąd transformatora. Dodano opcje wyliczania prądu znamionowego transformatora. Brak obliczeń spadku napięcia wyliczanego na transformatorze, transformator pracuje jako urządzenie idealne, napięcie na kolejnym elemencie jest równe nominalnemu dla projektowanej sieci, niezależnie od jego obciążenia. Obsłużono sytuację gdy kabel jest zabezpieczony z obu stron: Zabezpieczenie zwarciowe jest uwzględnione z jednej strony (z reguły przy pomocy bezpiecznika); Zabezpieczenie przeciążeniowe jest uwzględnione z drugiej strony (z reguły wyłącznik pełniący również funkcję łącznika głównego); Oba zabezpieczenia są uwzględniane w obliczeniach, błąd jest wyświetlany, gdy żaden elementów nie zapewnia ochrony przed przeciążeniem; PAJĄK Podręcznik użytkownika 210

211 Jednocześnie, oba urządzenia są uwzględniane podczas obliczeń czasu zadziałania z pkt. widzenia ochrony przy uszkodzeniu ponieważ inaczej niż przy przeciążeniu zwarcie może nastąpić również na długości linii. Rozwiązanie sytuacji gdy obok siebie zainstalowany jest rozłącznik i inny element zabezpieczający, rozłącznik jest sprawdzany jako ochrona dodatkowa. Wpływ silników na obliczenia jest ignorowany podczas obliczeń 1-fazowych prądów zwarcia (w przypadku obliczeń 3-fazowych przebieg obliczeń jest taki sam jak w poprzednich wersjach). Zmieniono nazwy zmiennych w programie wszystkie są zgodne z językiem angielskim. Nowa opcja Selektywność pozwala na ocenę selektywności wyłączników w oparciu o dostępne w katalogach charakterystyki selektywnego zadziałania aparatów, możliwe są dwa wybory: Badanie selektywności porównanie dwóch wyłączników wybranych z bazy danych: aparaty mogą być wybrane niezależnie od schematu projektowego, aparaty definiuje się w oknie dialogowym. Wyniki, wyznaczane w oparciu o tabele selektywności, uzupełniane są o odpowiednie komentarze. Badanie selektywności porównanie wyłączników umieszczonych w projekcie: wymagane jest zdefiniowanie kaskady dla każdego węzła sieci. Na zestawieniu wyników wyświetlane są selektywności dla aparatu wchodzącego i aparatów wychodzących z danego węzła, ponadto wyświetlane są odpowiednie komentarze. Zestawienie może być drukowane. Zmiany w oprogramowaniu - system: Implmenetacja modułu aktualizacji automatyczne sprawdzanie i ewentualnie pobieranie aktualizacji oprogramowania ze strony internetowej firmy Moeller; Możliwość powrotu do ustawień pierwotnych dla pływających okien (np. w wypadku odłączenia dodatkowego monitora); Modyfikacja nazwy.exe pokazywanej w Windows; Zmiana nazw katalogów dla instalacji programu (pomocne w łatwiejszej orientacji w różnych wersjach językowych); Poprawiono obsługę strony kodowej dla eksportu schematu do formatu.dxf w wersji Rosyjskiej (poprawne wyświetlanie cyrylicy we wszystkich wersjach językowych programu AutoCAD). Zmiany w oprogramowaniu - system: Niewielkie zmiany w bazie wyłączników mocy: NZMH1-M40 M100 (dla ochrony silników, zdolność łączeniowa Icu=100kA); W wersjach EN/RO, EN/INT rozszerzono możliwość zdefiniowania kaskady wyłącznik/wyłącznik dla aparatów typu LZM, wchodzący wyłącznik stanowi dodatkowe zabezpieczenie dla wyłącznika wychodzącego z danego węzła. PAJĄK Podręcznik użytkownika 211

212 24.10 Wersja , Październik 2009 Baza danych: Zostały dodane nowe wyłączniki mocy IZMX 16 i IZM20, IZM32, IZM40, IZM63; ograniczenia: Brak możliwości wyłączenia (OFF) wyzwalacza zwarciowego bezzwłocznego dla niektórych typów wyzwalaczy. Uproszczone charakterystyki w części wyzwalacza zwarciowego bezzwłocznego dla wyzwalaczy typu P, Krzywe charakterystyk ochrony przed przeciążeniem (L) nie zostały zaimplementowane dla wyzwalaczy P: IEEE Ochrona Średnio Odwrócona, Mocno Odwrócona, Skrajnie Odwrócona IEC-A - Standardowo Odwrócona, IEC-B Bardzo Odwrócona, IEC-C - Skrajnie Odwrócona Usunięte błędy: Poprawiono problemy z edycją elementów w bazie danych użytkownika: Poprawiono problem z autoparametryzowaniem polegający na przerwaniu obliczeń w przypadku ustawienia bardzo małego czasu zadziałania zabezpieczeń w gałęzi pośredniej. Problem automatycznego wymiarowania dla kabli XLPE, które zostały odpowiednio przypisane we wszystkich wersjach regionalnych. Poprawiono odczyt czasu ostatniej aktualizacji, informacje o sprawdzeniu dostępności nowych wersji zostały ograniczone Wersja , Wrzesień 2010 Nowości: Wszystkie poprawki, udoskonalenia i zmiany z ostatniego roku zostały dodane do kompilacji. Baza danych została zaktualizowana. System: Pojawiła się nowa wersja modułu aktualizującego (narzędzie do pobierania aktualizacji wersji z serwerów Eaton Moeller). Naprawiono problem z wydrukiem listy nieprawidłowych urządzeń. Poprawiono opis dla kabla/przewodu w grupie "Sprzęgło-kabel/przewód". Usprawniono wyświetlanie obciążalności prądowej kabla w zakładce "właściwości elementu schematu". Długość kabla i cieplna stała czasowa nie muszą być podane, aby wyświetlić obciążalność prądową elementu. Poprawiono algorytm automatycznego wymiarowania dla odbiorów powyżej 63A w sytuacjach gdzie parametryzacji podlega jednocześnie kabel i zabezpieczenie. Baza danych: Wyłączniki silnikowe z elektronicznymi wyzwalaczami - PKE zostały dodane. Dodano bezpieczniki D01, D02. PAJĄK Podręcznik użytkownika 212

213 Zaktualizowano charakterystyki czasowo-prądowe i prądów ograniczonych bezpieczników DII, DIII zgodnie z ostatnim katalogiem Eaton Moeller. Zaktualizowano charakterystyki czasowo-prądowe bezpieczników C10, C14, C22 zgodnie z najnowszym katalogiem Eaton Moeller. Dodano przewody szynowe MEM XP ( A) Wersja , Wrzesień 2011 Nowości: Wszystkie poprawki, udoskonalenia i zmiany z ostatniego roku zostały dodane do kompilacji. Baza danych została zaktualizowana. System: Nowa wersja modułu aktualizacji - automatyczne sprawdzanie i pobieranie aktualizacji oprogramowania ze strony internetowej firmy Eaton. W opcjach programu dodano możliwość ustawienia maksymalnego czasu oczekiwania na odpowiedź serwera (Server Time Out) podczas procesu aktualizacji. PAJĄK Podręcznik użytkownika 213

214 CZĘŚĆ III.: Program PAJĄK przykłady PAJĄK Podręcznik użytkownika 214

215 25. PAJĄK przykłady Tutaj przykłady pokazują podstawy pracy z programem PAJĄK. Założono, że użytkownik ma już program zainstalowany i w pełni funkcjonujący oraz, że jest zaznajomiony z obsługą i właściwościami aplikacji Windows (praca z myszą, praca z plikami itp.) Równocześnie założono znajomość doboru elementów sieci i wykonywania obliczeń sieci. Dokładnie przedstawiono podstawy obliczeń w części I - PAJĄK, Podręcznik Użytkownika 25.1 Schemat połączeń utworzenie, edycja W tym przykładzie pokazano, w jaki sposób budowany jest nowy schemat sieci (topologia sieci) i jak używane są narzędzia do pracy z grafiką. Na zakończenia przeprowadzono szybkie sprawdzenie logiki połączeń w sieci (problematyka obliczeń dokładnie zostanie przedstawiona w dalszych przykładach). Ćwiczenie jest zawarte w pliku DEMO-sieć.SPI. Na zapoznanie się z przykładem należy zarezerwować ok. 2.0 godz. Zadanie: Przy pomocy programu PAJĄK opracować schemat zasilania obiektu przemysłowego. Przeprowadzić sprawdzenie wykreślonej topologii sieci i kontrolę poprawności doboru używanych komponentów. Parametry poszczególnych elementów sieci: PAJĄK Podręcznik użytkownika 215

216 NET1 Napięcie zasilania SN sieć 22 kv, Sk =500MVA TR1 Transformator SGB, olejowy, 22/0.4 kv, 250 kva, Pk=4.1kW, uk=4% W1 Przewód pomiędzy transformatorem i główną rozdzielnicą technologiczną kabel NYY 3x240/120, 5m, 1 przewód ułożony w powietrzu (E) FA1 Wyłącznik główny 400 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=50kA, typ NZM, wyzwalacz elektroniczny selektywny TECH1 Odbiór technologiczny nr 1, Pn=40 kw, cosfi=0.9, 100% zapotrzebowania (Ku=1) W2 Przewód do odbioru nr 1 kabel YKY 4x25, 50m, 1 przewód ułożony na ścianie (C) FA2 Zabezpieczenie odbioru nr 1 Zabezpieczenie 80 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=25kA, typ NZM, wyzwalacz termomagnetyczny TECH2 Odbiór technologiczny nr 2, Pn=80 kw, cosfi=0.9, 100% zapotrzebowania (Ku=1) W3 Przewód do odbioru nr 2 kabel YKY 4x70, 120m, 1 przewód ułożony na ścianie (C) FA3 Zabezpieczenie odbioru nr 2 Zabezpieczenie 160 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=25kA, typ NZMB2, wyzwalacz termomagnetyczny, wyzwalacz przeciążeniowy na 85% (Ir=136A) M1 Odbiór technologiczny - pompa, silnik Pn=30 kw, 100% zapotrzebowania (Ku=1) W4 Przewód do pompy kabel YKY 4x16, 30m, 1 przewód ułożony w ziemi (D) FA4 Zabezpieczenie pompy Zabezpieczenie 63 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=25kA, typ NZMB1-M (do zasilania silników), wyzwalacz przeciążeniowy ustawiony na 90% (Ir=56A) Uruchomienie programu praca z nowym projektem 1. Uruchom program PAJĄK (Patrz rozdz. 9.2). 2. Po uruchomieniu otworzy się okno Podpowiedź dnia. Przeczytaj podpowiedź i zamknij okno poprzez naciśnięcie przycisku Zamknij. Otwieranie okna z podpowiedzią można zablokować.(patrz rozdz. 22.1). 3. Po uruchomieniu programu automatycznie aktywuje się nowy projekt z domyślnymi ustawieniami. Aktywację nowego projektu po uruchomieniu można zablokować. Dopóki żaden projekt nie jest aktywny wyświetlany jest jedynie ekran początkowy (Patrz rozdz. 10.1)), aby otworzyć nowy projekt kliknij na ikonę Nowy (Patrz rozdz. 20.3). 4. Ustaw parametry strony np. format A4 (Patrz rozdz. 18.4). Format A4 jako najczęściej używany jest ustawiony jako domyślny dla wszystkich nowych projektów. Jeżeli konieczne jest ustawienie innego formatu wykonaj następujące kroki: Wybierz Ustawienie strony z rozwiniętego menu Plik. W otwartym oknie dialogowym wybierz jeden ze standardowych formatów. Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Widok Kreślonej strony dostosuje się do wybranego formatu. 5. Wprowadź układ sieci i napięcie (Patrz rozdz. 11.1). W naszym przykładzie jest to sieć TN 230/400 V. Takie ustawienie jest również ustawieniem domyślnym. Jeżeli konieczne jest ustawienie innych parametrów wykonaj następujące kroki: PAJĄK Podręcznik użytkownika 216

217 Wybierz Sieć: układ, napięcie z rozwiniętego menu Narzędzia. W otwartym oknie dialogowym wybierz Układ sieci TN (pole wyboru) i napięcie 230/400 V (pole wyboru) Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wybrane parametry są pokazane w górnym rogu tabelki. 6. Zapisz nowe ustawienia projektu do pliku danych (Patrz rozdz. 20.1). Kliknij na ikonę Zapisz. W otwartym oknie dialogowym wpisz informacje o projekcie (Patrz rozdz. 17). Wprowadzone dane zostaną wpisane do tabelki na rysunku. Wpisz dane projektu na przykład takie: Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Po zamknięciu okna pojawi się standardowe okno Zapisz, znane z innych programów (szczegółowy opis patrz rozdz. 20.1), wybierz katalog i wpisz nazwę pliku, w którym projekt będzie zapamiętany (np. katalog DOKUMENTY, plik PRZYKŁAD.SPI). Twój projekt będzie wyglądał następująco: PAJĄK Podręcznik użytkownika 217

218 Wykreślenie schematu sieci (topologia) 1. Wstaw grupę zasilającą (sieć zasilająca, transformator, wyłącznik główny) Kliknij na ikonę Grupa (Patrz rozdz ). Wybierz Źródło zasilania. Ze zbioru rozwiązań wybierz Źródło zasilania z sieci wysokiego napięcia, transformator przyłączony kablem. Grupa zawiera wszystkie wymagane elementy, kursor pokazuje miejsce wstawienia elementów. Kliknij na przycisk Wstaw. Kursor myszy zmieni się w krzyżyk wskazujący miejsce wstawienia grafiki Kliknij lewym przyciskiem na płaszczyźnie rysunku w oknie z projektem. Grupa zostanie wstawiona. Zakończ wstawianie grupy poprzez kliknięcie prawym przyciskiem myszy. Kliknij punkt wstawienia grupy. 2. Wstawione zostały jedynie symbole, należy teraz uzupełnić parametry elektryczne elementów. Kliknij 2x na element Sieć (Patrz rozdz. 11.2), opis elementu NET1. W otwartym oknie dialogowym wpisz żądane parametry. Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Opis elementu, pozostawiono nazwę domyślną. Napięcie znamionowe sieci Zasilanie 3-fazowe Moc zwarciowa może być podana poprzez wybór z listy typowych wartości. Dokładne dane mogą być uzyskane od odpowiedniej spółki dystrybucyjnej. Prąd zwarciowy wyliczany jest automatycznie. Nie jest wymagane podanie mocy zwarciowej dla zwarcia 1-fazowego, (jeżeli nie jest znana), obliczenia zwarć niesymetrycznych będą mniej dokładne. Zdefiniowanie sieci przy pomocy impedancji w przypadku braku informacji o mocy zwarciowej. Kliknij 2x na element Transformator (Patrz rozdz. 11.4), opis elementu TR1. Prosimy wstawić typowy transformator produkcji SGB, znajdujący się w bazie danych dostarczanej z programem PAJĄK Podręcznik użytkownika 218

219 Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się okno bazy danych z transformatorami (Patrz rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź Transformatory SGB (kliknięciem na znak +, lub 2x na gałąź), Transformatory SGB olejowe, 20 kv i kliknij na gałąź 20/0.400 kv. Z tabeli danych wybierz typ DOT 250/20 (10) (22/0.42kV) Sr=250 kva i kliknij na przycisk Wstaw. Wszystkie parametry transformatora zostaną wprowadzone. Przycisk Prąd znam.?? otwiera okno dialogowe gdzie wyliczany jest prąd znamionowy transformatora, w tym wypadku Intr = 361A. Wartość ta jest użyteczna przy późniejszym wyborze odpowiedniego kabla i wyłącznika. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W1. Wprowadź długość kabla - 5 metrów, rodzaj przewodu kabel wielożyłowy ; sposób ułożenia (E) Kabel prowadzony w powietrzu ; temperaturę otoczenia - 30 C; układ fazowy: 3-fazowe zasilanie; maksymalny spadek napięcia w tym przewodzie 5% (Patrz rozdz. 4.1) w przypadku, gdy spadek napięcia przekroczy wskazaną tu wartość element zostanie uznany za źle dobrany. Wstaw typowy kabel NYY z bazy danych dostarczonych z programem. Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się okno bazy danych z kablami (Patrz rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź przewody miedziane (Cu) (kliknięciem na znak +, lub 2x na gałąź), Typ NYY i kliknij na gałąź Ilość przewodów 4 (L1 L2 L3 0.5PE). Z tabeli danych wybierz typ 3x240/120 (jak widać w dalszych kolumnach żyła fazowa przewodu 240 mm2, żyła PEN 120 mm2, obciążalność długotrwała w powietrzu (E, F) wynosi 430 A) i kliknij na przycisk Wstaw. Uwaga: pomimo, że suma prądów odbiorów to 247A to kabel przyłączony do transformatora wymiarowany jest z uwzględnieniem prądu transformatora (Intr = 361). Wszystkie parametry przewodu zostaną wprowadzone. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA1. Ustaw układ fazowy: 3-fazowe zasilanie; maksymalny czas wyłączenia 5 s (Patrz rozdz. 3.7); Ustaw stan wyłącznika Zamknięty. Wstaw wyłącznik firmy Eaton Moeller, typ NZMN3 z elektronicznym wyzwalaczem, z bazy danych dostarczonej z programem. Uwaga: w tym miejscu projektowanej sieci zaleca się użycie wyłącznika z elektronicznym wyzwalaczem ze względu na łatwiejsze uzyskanie selektywnego zadziałania z aparatami ochronnymi przyłączonymi na wyjściu z węzła (rozdzielnicy). Więcej informacji - rozdział 4.4 i Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się okno Bazy danych, z wyłącznikami (Patrz rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź, Wyłączniki mocy typ NZM, Ochrona instalacji i generatorów z selektywnością Prąd znamionowy In=Iu= A(typ NZM3), kliknij na gałąź Wyłącznik, wyzwalacz elektron., selektywny Icu=50kA... Z tabeli danych wybierz typ NZMN3-VE400 i kliknij na przycisk Wstaw. W zakładce wyzwalacz należy ustawić wyzwalacz przeciążeniowy Ir = 90% (Ir=360A) by zapewnić ochronę transformatora przed przeciążeniem (Intr=361A). Wszystkie parametry wyłącznika zostaną wprowadzone. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Wstaw element Szyny rozdzielcze, reprezentujący szyny w rozdzielnicy głównej. Jest to element o pomijalnej impedancji. Kliknij na ikonę Szyny rozdzielcze (Patrz rozdz. 11.5). PAJĄK Podręcznik użytkownika 219

220 Kliknij pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie szyny rozdzielcze. Kliknięty punkt jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Przeciągnij linię - linia musi być rysowana w poziomie. Kliknij końcowy punkt linii reprezentującej na schemacie szyny rozdzielcze. Kliknięty punkt jest automatycznie przyciągany do siatki tak, aby linia była równoległa do osi X. W otwartym oknie dialogowym zmień opis elementu na RTH1. Napięcie w węźle sieci i układ fazowy już są nastawione automatycznie. Ustaw maksymalny spadek napięcia węźle na 5% (Patrz rozdz., 4.1). Jeżeli spadek napięcia względem napięcia źródła przekroczy nastawioną wielkość - element zostanie oznaczony jako zły. Ustaw współczynnik jednoczesności Ks = 1 Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Opis elementu identyfikuje element na schemacie; kolejny numer nadawany automatycznie Typ elementu. Typ przewodu, długość, sposób ułożenia (E prowadzony w powietrzu). Oznaczenie obwodu 3-fazowego 3. Funkcje pomocnicze Zoom Okno wybierz górna połowę rysunku napisy będą bardziej czytelne: Kliknij na ikonę Zoom Okno (Patrz rozdz. 13.4). Kliknij myszą w górnej lewym rogu. Pokaże się prostokąt pokazujący wybraną część rysunku do powiększenia. Prostokąt musi zawierać cały żądany przez nas obszar. Kliknij prawy dolny róg okna. Rysunek się powiększy. Operację można cofnąć przy pomocy funkcji Zoom Poprzedni (Patrz rozdz. 13.5), lub wrócić do pokazania całej płaszczyzny rysunku przy pomocy funkcji Zoom Wszystko (Patrz rozdz. 13.6). Używajcie funkcji Zoom Okno dopóki nie uzyskacie żądanego przez Was widoku. 4. Wstaw grupę, reprezentującą odbiór technologiczny nr 1: Kliknij na ikonę Grupa (Patrz rozdz ). Wybierz zakładkę Odbiory Odbiór ogólny z wyłącznikiem Wybierz pozycję Odbiór ogólny z wyłącznikiem. Kliknij na przycisk Wstaw. Kliknij lewym przyciskiem punkt wstawienia grupy na szynie rozdzielczej (niebieska linia w pobliżu lewego końca). Grupa zostanie wstawiona. Zakończ wstawianie grupy prawym przyciskiem myszy. Jeżeli operacja nie powiodła się można użyć funkcję Cofnij (Patrz rozdz. 10.3). PAJĄK Podręcznik użytkownika 220

221 Punkt wstawienia grupy 5. Zmniejsz widok tak, aby dobrze było widać cały nakreślony schemat: Kliknij na ikonę Szybki Zoom (Patrz rozdz. 13.3). Standardowy kursor myszy (zwykle strzałka) zmieni się w kursor szybkiego zoomu (strzałka w górę w dół). Kliknij na polu rysunku, trzymając lewy przycisk myszy pomału przesuwaj mysz. Przy ruchu w górę rysunek się powiększa, w dół zmniejsza. Podczas ruchu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: przy dużych zmianach funkcja może działać w zbyt małym zakresie. W takim przypadku użyj funkcji Zoom Okno (Patrz rozdz. 13.4) Zoom Wszystko (Patrz rozdz. 13.6). Zakończ działanie funkcji klawiszem Esc. Kliknij na ikonę Przesuń Widok (Patrz rozdz. 13.2). Standardowy kursor myszy (zwykle strzałka) zmieni się w kursor przesuwania (strzałka w górę w dół, w lewo w prawo). Kliknij na polu rysunku, trzymając lewy przycisk myszy pomału przesuwaj mysz. Grafika przesuwa się zgodnie z ruchem myszy. Podczas ruchu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: w przypadku dużych przesunięć i rozbudowanych schematów funkcja może działać zbyt wolno. W takim przypadku użyj pasków przewijania na brzegach rysunku. Zakończ działanie funkcji klawiszem Esc. Podpowiedź: funkcję przesuń widok wygodniej jest wywołać środkowym kółkiem myszy (mysz z przewijaczem). 6. Ustal parametry elektryczne odgałęzienia: Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA2. Znanym już sposobem wybierz z bazy danych wyłącznik Eaton Moeller typu NZMB1-A80. Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W2. Wprowadź długość 5 metrów, rodzaj przewodu wielożyłowy ; sposób ułożenia (C) Kabel na ścianie ; temperaturę otoczenia - 30 C; układ fazowy: 3-fazowe połączenie; maksymalny spadek napięcia na tym przewodzie 5%. Znanym już sposobem wybierz z bazy danych kabel typu YKY 4x25. Kliknij 2x na element Odbiór (Patrz rozdz ), opis elementu LOAD1. W otwartym oknie dialogowym wpisz wielkości jak wskazano i zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK: PAJĄK Podręcznik użytkownika 221

222 Oznaczenie projektowe (Symbol) można wprowadza dowolny Napięcie musi odpowiadać napięciu sieci Połączenie 3-fazowe. Wprowadź moc znamionową, prąd zostanie wyliczony przez program, Zakłada się, że zapotrzebowanie na moc będzie wynosiło 100% - wsp. zapotrzebowania = 1 Maksymalny spadek napięcia na zaciskach odbiornika względem napięcia źródła W przypadku, gdy spadek napięcia przekroczy ustaloną wartość element zostanie oznaczony jako nieprawidłowy 7. Ponieważ odpływ reprezentujący zasilanie odbioru technologicznego nr 2 na bardzo podobne parametry, wykorzystaj funkcje kopiuj. Kliknij na ikonę Kopiuj (Patrz rozdz. 12.3). Wybierz kopiowane elementy. Wykorzystaj okno wyboru.: Kliknij lewym przyciskiem myszy na prawo od wyłącznika FA2, poza symbolem i opisem elementu (punkt B1 na rysunku). Przesuń mysz w lewo tak, aby wszystkie kopiowane elementy znajdowały się w oknie wyboru, (Wybrane zostaną wszystkie obiekty wewnątrz okna i te, które okno przecina). Kliknij przeciwległy róg okna na lewo od odbioru TECH1 (punkt B2). Wybrane elementy zostaną zaznaczone. W przypadku błędnego zaznaczenia, skasuj funkcję klawiszem Esc, przeprowadź Regenerację z menu Widok (Patrz rozdz. 13.1) i powtórz polecenie Kopiuj i wybór elementów do kopiowania. Zakończ wybór elementów prawym przyciskiem myszy. Kliknij początkowy punkt wektora przesunięcia - górny punkt wyłącznika FA2 (pkt B3). Kliknij końcowy punkt wektora przesunięcia - na szynie rozdzielczej w prawo od FA2 (pkt. B4). Zakończ kopiowanie kliknięciem prawym przyciskiem myszy. PAJĄK Podręcznik użytkownika 222

223 8. Wprowadź parametry elektryczne przekopiowanego odpływu. (opis elementu podczas kopiowania został automatycznie zmieniony, aby nie doszło do powtarzania się oznaczeń): Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA3. Wybierz z bazy danych wyłącznik Eaton Moeller typu NZMB2-A160. W zakładce Wyzwalacz ustaw wyzwalacz przeciążeniowy na 85% (Ir =136A). Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W3. Wprowadź długość kabla m. Z Bazy Danych wybierz typ YKY 4x70. Kliknij 2x na element Odbiór (Patrz rozdz ), opis elementu TECH2. Wprowadź moc znamionową 80 kw. 9. Wstaw odbiór silnikowy reprezentujący pompy technologiczne. Kliknij na ikonę Grupa (Patrz rozdz ). Zaznacz zakładkę Odbiory Wybierz Odbiór silnikowy z wyłącznikiem spośród przedstawionych do wyboru. Kliknij na przycisk Wstaw. Kliknij lewym przyciskiem miejsce wstawienia grupy na szynach rozdzielczych. Grupa zostanie wstawiona. Zakończ kopiowanie kliknięciem prawym przyciskiem myszy. Jeżeli operacja nie powiodła się można użyć funkcję Cofnij (Patrz rozdz. 10.3). PAJĄK Podręcznik użytkownika 223

224 10. Wprowadź parametry elektryczne nowego odpływu: Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA4. Z Bazy Danych wstaw wyłącznik Eaton Moeller dla ochrony silników typu NZMB1-M63. Przejdź do zakładki Wyzwalacz i ustaw wyzwalacz przeciążeniowy na 90% (I r =56.7A). Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W4. Wpisz długość kabla - 30 m, rodzaj przewodu wielożyłowy ; sposób ułożenia (D) Kabel w ziemi ; temperaturę otoczenia - 20 C; układ fazowy: 3-fazowe połączenie; maksymalny spadek napięcia na tym przewodzie 5%. Znanym już sposobem wybierz z bazy danych kabel typu YKY 4x16. Kliknij 2x na element Silnik (Patrz rozdz ), opis elementu M1. Znanym już sposobem wybierz z bazy danych typowy silnik 30 kw, Ku = Zapisz wprowadzone zmiany do pliku - Kliknij na ikonę Zapisz. Przeprowadzenie obliczeń kontrolnych 1. Przed uruchomieniem obliczeń należy sprawdzić poprawność połączeń w sieci (czy wszystkie elementy są połączone prawidłowo). Kliknij na ikonę Oblicz (Patrz rozdz. 14.2). W otwartym oknie dialogowym, w zakładce Obliczenia podstawowe, wybierz Sprawdzenie układu połączeń sieci i zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Przeprowadzona zostaje kontrola logiki połączeń; w przypadku błędu drukowany jest komunikat. W takim przypadku najlepiej jest błędny element usunąć (funkcja Usuń, Patrz rozdz. 12.5) i wstawić nowy wg wskazówek. Jeżeli wszystko jest w porządku wyświetlany jest komunikat: PAJĄK Podręcznik użytkownika 224

225 2. Przeprowadź kompleksową kontrolę całej sieci. Kontrola ta obejmuje: Obliczenie spadku napięć i rozpływu mocy z kontrolą poprawności doboru elementów sieci do założonych znamionowych wielkości oraz zabezpieczenia przewodów przed przeciążeniem, Obliczenia 3-fazowego symetrycznego zwarcia kolejno we wszystkich węzłach sieci ze sprawdzeniem zabezpieczeń zwarciowych (na maksymalny prąd zwarciowy), Obliczenia 1-fazowego niesymetrycznego zwarcia kolejno we wszystkich węzłach sieci ze sprawdzeniem czasów wyłączenia (czy zabezpieczenia będą odpowiednio reagować na minimalny prąd zwarcia). Kliknij na ikonę Oblicz. W otwartym oknie dialogowym, w zakładce Obliczenia podstawowe, wybierz pozycję Kompleksowa kontrola całej sieci... Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Po przeprowadzeniu obliczeń pokaże się okno dialogowe z wynikami. Zamknij okno klawiszem Esc, lub kliknięciem na ikonę Dalej. Przed rozpoczęciem obliczania prądów zwarciowych pokaże się okno dialogowe umożliwiające zdefiniowanie kolejności urządzeń zabezpieczających, tj. zadeklarowanie urządzenia nadrzędnego (zasilającego szyny rozdzielcze) oraz urządzeń znajdujących się w polach odbiorczych (patrz rozdz ). W podanym przykładzie istnieje 1 węzeł przedstawiony w jednym wierszu. Przykład to promieniowa sieć i kaskady są ustawione automatycznie. Przejście do kolejnego okna przy pomocy klawisza Esc lub kliknięcie ikony Dalej. Jak widać wszystkie wymagania są spełnione. PAJĄK Podręcznik użytkownika 225

226 3. Aby otrzymać wyniki obliczeń należy wykonać oddzielnie każde obliczenie Oblicz (Patrz rozdz. 14.3, 14.4) i odczytać wyniki ze schematu sieci (Patrz rozdz. 18.3), lub tabeli danych elementu sieci z wynikami obliczeń (Patrz rozdz. 18.2). Działanie to zostało dokładnie opisane w następnym przykładzie(patrz rozdz ) 4. Zapisz wszystko do pliku danych - Kliknij na ikonę Zapisz. 5. Zakończ pracę z programem PAJĄK kliknięciem na krzyżyk v prawym górnym rogu okna z programem PAJĄK Podręcznik użytkownika 226

227 25.2 Opracowanie schematu połączeń i podstawowe obliczenia sieć promieniowa W tym przykładzie pokazano jak utworzyć schemat sieci z elementów pojedynczych i przeprowadzić obliczenia indywidualnie (spadki napięć, rozpływ mocy i zwarcia). W przykładzie zostanie wykorzystany schemat DEMO-sieć promieniowa.spi, dostarczany w raz z programem instalacyjnym PAJĄK. Do już istniejącego schematu sieci dodamy nowy odpływ przeprowadzimy podstawowe obliczenia. Następnie skorygujemy parametry elementów tak, aby spełniały nasze wymagania. Czas potrzebny do prześledzenia przykładu ok. 1 godz. 1. Uruchom program PAJĄK (patrz rozdz. 9.2). 2. Otwórz plik z projektem DEMO-sieć promieniowa.spi. Plik znajduje się w katalogu...\spider\demo. Użyj funkcji Otwórz Demo (patrz rozdz. 20.2). Plik ten zawiera już wrysowany schemat sieci promieniowej dwustopniowej. Modyfikując dane będziemy demonstrować podstawowe operacje wykonywane w programie. 3. Przy pomocy funkcji Zapisz jako z rozwijanego menu Plik (patrz rozdz ) zapisz plik pod innym adresem (np. w katalogu DOKUMENTY, pod nazwą PRIKłAD1.SPI). Radzimy zmianę nazwy pliku, aby pliki przykładowe zostały zachowane bez zmian i można by się do nich wrócić w razie potrzeby. 4. Przy pomocy funkcji Zoom Okno (patrz rozdz. 13.4) powiększ szyny Rw2 ze wszystkimi odpływami. Zoom Okno PAJĄK Podręcznik użytkownika 227

228 Aktywuj funkcję Zoom Okno. Kliknij myszą w lewym dolnym rogu, wybierz żądany obszar. Twoje okno powinno wyglądać następująco: Zoom Poprzedni Jeżeli operacja wyboru się nie powiodła, możesz wrócić przy pomocy funkcji Zoom Poprzedni (patrz rozdz. 13.5), lub (w przypadku wykonania kilku kolejnych zmian) Zoom Wszystko (patrz rozdz. 13.6). Używaj funkcji Zoom Okno dopóki nie otrzymasz wymaganego widoku okna. 5. Usuń wszystkie elementy tworzące odpływ silnikowy M4-1f Aktywuj funkcję Usuń (patrz rozdz. 12.5). Wybierz elementy oznaczone M4-1f, CAB10, FA10. Użyj okna wyboru: kliknij lewym przyciskiem myszy z prawej strony wyłącznika FA1, tak, aby nie kliknąć na tekst (pkt. B1). Przesuń mysz w lewo, aby okno zawierało bądź przecinało wybierane elementy. Kliknij przeciwległy róg okna w lewo od silnika M4-1f (pkt. B2). Wybrane elementy zostaną zaznaczone. Zoom Wszystko Usuń W przypadku błędnego zaznaczenia, skasuj funkcję klawiszem Esc, przeprowadź Regenerację z menu Widok (patrz rozdz. 13.1) i ponownie użyj funkcji Usuń. Zakończ wybór elementów prawym przyciskiem myszy. Wybrane elementy będą usunięte. PAJĄK Podręcznik użytkownika 228

229 Pierwszy wskazany punkt okna wyboru Drugi wskazany punkty okna wyboru. Wybór elementów przy pomocy przecinającego okna. Wybrane będą wszystkie elementy zawarte w oknie oraz te, które okno przecina. Twój rysunek powinien wyglądać następująco: 6. Wstaw nowy odpływ silnikowy przyłączony do szyn Rw2, wybierz typowy asynchroniczny 3-fazowy silnik 7.5 kw. 7. Jako pierwszy wprowadź silnik. Silnik Aktywuj funkcję Silnik (patrz rozdz ). Kliknij myszą w miejscu wstawienia silnika na schemacie (z prawej strony mniej więcej na wysokości elementu LOAD2. Symbol zostanie wprowadzony poniżej wybranego punktu. W otwartym oknie dialogowym zadaj parametry silnika. Silnik jest tzw. elementem stałym i konieczne jest wprowadzenie wszystkich jego parametrów. PAJĄK Podręcznik użytkownika 229

230 Wstaw typowy silnik z bazy danych. Kliknij na przycisk Baza Danych. Otworzy się okno dialogowe Bazy danych silników ( patrz rozdz. 16.1). Baza danych zawiera typowe elementy, ale można ją modyfikować i rozszerzać (patrz rozdz. 16.2). z Bazy Danych Wybierz silnik 7.5 kw i kliknij na przycisk Wstaw. Wszystkie parametry silnika zostaną wprowadzone. Współczynnik zapotrzebowania Ku = 1. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK - element Silnik będzie wprowadzony do schematu. 8. Teraz wprowadź wyłącznik. Dla odpływów silnikowych używane są wyłączniki silnikowe PKZM produkcji Eaton Moeller, w ochrona zwarciowa i przeciążeniowa silnika. Aktywuj funkcję Wyłącznik (patrz rozdz. 11.9). Kliknij myszą w miejscu wstawienia (na szynach rozdzielczych nad symbolem silnika). Symbol zostanie wprowadzony poniżej wybranego punktu. W otwartym oknie dialogowym zadaj parametry wyłącznika. Wyłącznik jest to tzw. element zmienny (patrz rozdz. 1.2), czyli jego parametry mogą, ale nie muszą być wprowadzone w zależności od trybu pracy programu. W tym przykładzie będziemy używać program w trybie ręcznym (patrz rozdz. 1.2), musisz wszystkie parametry wyłącznik. Wykorzystaj ponownie Bazę Danych elementów. Kliknij na przycisk Baza Danych. Otwiera się Baza Danych wyłącznikami (patrz rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź Wyłączniki silnikowe PKZ (kliknij na znak +, lub 2x na gałąź), kliknij na gałąź Typ PKZM0 ( A), obrotowe. Z tabeli danych Wybierz wyłącznik PKZM0-16 (zabezpieczenie do silnika 7.5 kw) i kliknij na przycisk Wstaw. Wszystkie parametry wyłącznika zostaną wprowadzone. Zwróć uwagę, że stan wyłącznika jest Załączony. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK - element Wyłącznik będzie wprowadzony do schematu. 9. Wstaw połączenie pomiędzy wyłącznikiem i silnikiem. Użyj typowego kabla CYKY 4x1.5. Długość przewodu - 50m, prowadzony na drabinkach. Aktywuj funkcję Przewód/kabel(patrz rozdz. 11.7). Należy wprowadzić trasę kabla. Kliknij pierwszy punkt kabla - należy kliknąć na dolny koniec wyłącznika, aby zapewnić połączenie. Ka Kliknij drugi punkt kabla - należy kliknąć górny koniec symbolu silnika. Jeżeli symbole nie są bezpośrednio nad sobą konieczne będzie wprowadzenie punktów bel załomu. W przypadku błędnego zaznaczenia, skasuj funkcję klawiszem Esc, przeprowadź Regenerację z menu Widok (Patrz rozdz. 13.1) i powtórz polecenie Przewód/kabel. W otwartym oknie dialogowym wprowadź parametry kabla. Kabel jest to tzw. element stały i należy wprowadzić wszystkie jego parametry. Wprowadź długość kabla - 50 m. Wykorzystaj typowy kabel z bazy danych. Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się Baza Danych dla kabli (patrz rozdz. 16.1). Baza Danych zawiera typowe elementy, istnieje możliwość jej modyfikowania i rozszerzania(patrz rozdz. 16.2). Rozwiń gałąź Przewody miedziane (Cu), Typ CYKY i kliknij na gałąź Ilość żył 4 (L1, L2, L3, PEN) Z tabeli PAJĄK Podręcznik użytkownika 230

231 danych wybierz kabel CYKY 4x1.5/1.5 (przewody fazowe i PEN 1.5 mm2, obciążalność długotrwała w powietrzu (E, F) wynosi 18.5A, wstępnie wystarczająca dla silnika 7.5 kw) i kliknij na przycisk Wstaw. Podpowiedź: element można wstawić również dwukrotnie klikając na pozycję w tabeli danych. Naciśnij przycisk Wybierz Ułożenie - wprowadź sposób ułożenia kabla z oferowanych możliwości wybierz (E) Wielożyłowy kabel na drabinkach (opis sposobów ułożenia patrz rozdz ), Ilość kolejnych obwodów w grupie 0, temp. otoczenia 30 o C, współczynnik korygujący 1. Wytrzymałość prądową dla dowolnego sposobu ułożenia można odczytać naciskając na przycisk Obciążalność prądowa??. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK - element Przewód/kabel będzie wprowadzony do schematu. Identyfikacja 3-fazowego obwodu Oznaczenia kabla; nadawane automatycznie Identyfikacja sposobu ułożenia dla PN-IEC (patrz rozdz ). długość kabla. Oznaczenie typu kabla Uwaga: W plikach utworzonych w starszych wersjach programu PAJĄK funkcjonują oznaczenia CAB1, CAB2 itd. Nowo wprowadzane kable posiadają oznaczenia W1, W2 itd. Oznaczania projektowe (symbole) mogą być dowolnie zmieniane i stosowane zamiennie przez użytkownika pod warunkiem, że nie będą się powtarzać. 10. Przy pomocy funkcji Zapisz (patrz rozdz. 20.1) zapisz wprowadzone zmiany do pliku na dysku, aby były zachowane na wypadek awarii lub innych potrzeb 11. Nowe wprowadzenie nie ma wartości domyślnych. Dalsze wprowadzenia stałych lub podobnych parametrów można wykonać przy pomocy funkcji Kopiuj (patrz, rozdz. 12.3) a następnie edycji (patrz rozdz. 12.1). 12. Przed uruchomieniem obliczeń dobrze jest przeprowadzić kontrolę logiki połączeń, patrz rozdz Aktywuj funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14). W otwartym oknie dialogowym wybierz pozycję Sprawdzenie układu połączeń sieci z menu Obliczenia podstawowe i zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. W przypadku błędów w połączeniu ukazuje się informacja o błędach - w takim przypadku najlepiej jest nową gałąź usunąć i powtórzyć czynności - od pkt. 5 do 10. Jeżeli wszystko jest w porządku wyświetlone zostanie okno: 13. Następnie oblicz spadki napięcia i rozpływ mocy (patrz rozdz. 14.3): PAJĄK Podręcznik użytkownika 231

232 Uruchom funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14). W otwartym oknie dialogowym, z menu Obliczenia podstawowe wybierz pozycję Spadki napięcia i rozpływ mocy Prosimy zapoznać się z informacjami na temat wpływu spadków napięć w rozdz Po wykonaniu obliczeń sprawdź wyniki: Kontrola spadków napięć w węzłach względem napięcia źródła. Nieprawidłowe węzły to te, gdzie spadek napięcia przekracza wartości zadane przy wprowadzaniu elementów sieci. Dla wprowadzanej przez nas gałęzi założyliśmy (5% dla gałęzi, 10% dla węzła). W naszym przykładzie, żaden ze spadków nie jest przekroczony. Kontrola spadków napięć w gałęziach. Nieprawidłowe gałęzie to te, gdzie spadek napięcia przekracza wartości zadane przy wprowadzaniu elementów sieci.. W naszym przykładzie wszystkie elementy są dobrane poprawnie. W naszym przykładzie, żaden ze spadków nie jest przekroczony. Kontrola wyłączników i bezpieczników na prąd znamionowy. Nieprawidłowe elementy, to te gdzie prąd w gałęzi jest większy niż prąd znamionowy elementu (dojdzie do wyłączeń już w warunkach znamionowych). Widać, że wyłącznik FA1 i rozłącznik S1 są źle dobrane. Na pytanie: czy jest to naprawdę błąd? Odpowiedź nie musi być twierdząca. Dlatego, ze przyłączone do szyn Rw2 odbiory nie muszą być włączone jednocześnie. W programie PAJĄK można zadać współczynnik jednoczesności na szynach Rv2 lub można wyłączyć niektóre wyłączniki. Dokładnie omówiono to w części I podręcznika - patrz rozdz Jeszcze raz widać, że program PAJĄK nie jest automatycznym projektantem, jest to jedynie narzędzie i projektant musi interpretować wyniki samodzielnie. Należy przyjąć, że wyłącznik FA1 będzie dobrze dobrany, w przypadku wyłączenia niektórych odbiorów lub w przypadku zadania odpowiedniej wielkości współczynnika jednoczesności. Kontrola kabli ze względu na obciążalność długotrwałą. Elementy nieprawidłowe to takie, gdzie prąd w gałęzi przekracza prąd dopuszczalny elementu (uzależniony od sposobu ułożenia, temperatury otoczenia, ilości kabli równoległych itd.). Podobna jak w poprzednim przypadku. Kontrola zabezpieczenia kabla ze względu na przeciążenie. Znamionowy prąd urządzenia zabezpieczającego musi być mniejszy niż obciążalność prądowa kabla obliczona przy uwzględnieniu sposobu ułożenia temperatury otoczenia. Charakterystyka czasowo-prądowa cieplna kabla musi znajdować się nad charakterystyką wyłącznika. Powinien być również spełniony warunek zgodny z IEC: 1,45*Iz I2. Dokładnie omówiono to w części I podręcznika patrz rozdz Przedstawienie charakterystyk jest możliwe przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15). Widać, że źle dobrana jest para FA6/CAB6 - w następnym kroku wytłumaczymy dlaczego. Listę błędnych elementów można wydrukować aby potem łatwiej przeprowadzić zmiany w diagramie łączeniowym etc. Ciągnąc za rogi okna można zmieniać jego wielkość. PAJĄK Podręcznik użytkownika 232

233 Opis przeprowadzanych działań Lista błędnie dobranych elementów wraz opisem błędów W węzłach i gałęziach sieci edytowane są napięcia i ich spadki oraz elementy źle dobrane. Ponieważ sieć zawiera 1-fazowy odbiór, przedstawione są wielkości fazowe. Przy pomocy funkcji Zoom Okno (patrz rozdz. 13.4) powiększ schemat tak, aby wyniki były czytelne. Wykorzystaj też funkcję Przesuń Zoom (patrz rozdz. 13.2) i Zoom szybki (patrz, rozdz. 13.3) Przejrzyj cały schemat. Interpretacja wyników została przedstawiona na końcu rozdziału Wydrukuj schemat z wynikami obliczeń za pomocą funkcji Drukuj (patrz, rozdz. 18.3). Kliknij na ikonę Drukuj. W otwartym oknie dialogowym 2x kliknij na pozycję Schemat połączeń sieci z wynikami obliczeń. W otwartym oknie dialogowym ustaw drukarkę i włóż papier (preferowany format A4) i Wybierz pozycję Cała pow. na żądany format. Rysunek zostanie zwiększony/zmniejszony tak, aby cały schemat został wydrukowany na papierze założonym do drukarki (A4). Kliknij na przycisk Podgląd zostanie przedstawiony wygląd rysunku do wydruku. Zamknij okno z podglądem poprzez naciśnięcie na OK. Kliknij na przycisk OK i rozpocznij drukowanie. 15. Następnie sprawdź charakterystyki dla pary 4). FA6/CAB6. PAJĄK Podręcznik użytkownika 233

234 Uruchom moduł Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15). Wprowadź charakterystyki dla pary FA6/CAB6 (patrz rozdz. 15.4). Aktywuj funkcję Wstaw element/ kabel z projektu sieci. W otwartym zbiorze 2x kliknij na wiersz z parą FA6/CAB6. Charakterystyka dla wyłącznika będzie koloru niebieskiego (Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK nic nie zmieniaj). Charakterystyka czasowo-prądowa kabla będzie miała kolor zielony. Kliknij na przycisk Kolor i z palety wybierz żądany kolor. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Zamknij okno dialogowe z zestawieniem elementów poprzez naciśnięcie na przycisk Koniec. Widać, że charakterystyki kabla i wyłącznika przecinają się Warunek PN-IEC zabezpieczania kabla przed przeciążeniem nie jest spełniony - szczegóły patrz rozdz Charakterystyka kabla i wyłącznika przecinają się - konieczność zastosowania kabla o większej obciążalności prądowej Charakterystyka czasowo prądowa kabla Charakterystyka czasowo prądowa wyłącznika 16. Przeprowadź modyfikację kabla CAB6 tak, aby spełnione zostały wymagania normy - należy zwiększyć przekrój kabla. Zamknij okno modułu Charakterystyki czasowo-prądowe funkcją Koniec z menu plik, lub kliknięciem na prawem rogu okna (patrz rozdz ). Zmień widok tak, aby widać było CAB6 (funkcja Zoom Wszystko, Zoom Okno, Przesuń Widok). Kliknij 2x na kabel CAB6 edycja właściwości(patrz rozdz. 12.1). otworzy się okno dialogowe jak przy wprowadzaniu kabla. Kliknij na przycisk Baza Danych i z tabeli danych Wybierz kabel CYKY 4x10/10 (patrz rozdz. 16.1) zwiększamy tym samym kable o 2 stopnie. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Wyniki obliczeń znikną jako nieaktualne. Ponownie wykonaj pkt., 15 aby wyświetlić charakterystyki. Widać, że charakterystyki są dostatecznie oddalone i warunek normy został spełniony. Zamknij okno modułu Charakterystyki czasowo-prądowe Ponownie wykonaj pkt Oblicz spadki napięcia: błąd z niedostatecznym zabezpieczeniem kabla CAB6 wyłącznikiem FA6 już nie występuje. 17. Przy pomocy funkcji Zapisz (patrz rozdz. 20.1) zapamiętaj plik pod inna nazwą. PAJĄK Podręcznik użytkownika 234

235 18. Przeprowadź obliczenia dla zwarcia 3-fazowego: Uruchom funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14). W otwartym oknie dialogowym Wybierz pozycję Prąd zwarcia: 3-fazowe symetryczne zwarcie Ik3p z grupy Wszystkie obliczenia. Wybierz węzeł we, którym dojdzie do zwarcia, w naszym przypadku węzeł M4. Teraz określ kolejność połączenia urządzeń zabezpieczających, tj. zdefiniuj urządzenia na wejściu i wyjściu każdego węzła sieci, stworzonego za pomocą ikony Szyny rozdzielcze (patrz rozdz ). W projekcie przykładowym określona już została kolejność: dla węzła Rv1 urządzeniem nadrzędnym jest wyłącznik FA8 (wyłącznik na wejściu) oraz kilka aparatów w polach odbiorczych (na wyjściu). Zdolność łączeniowa elementów na wyjściu będzie porównywana ze zdolnością łączeniową elementu na wejściu. Dla węzła Rv2 definiowane są tylko urządzenia na wyjściu, gdyż na wejściu zamontowano rozłącznik. Zamknij oko dialogowe za pomocą klawisza Esc lub przycisku Dalej Rozpocznij obliczenia jako pierwszy pokazuje się wykres prądu zwarcia. Jest widoczne, że prąd bardzo szybko się ustala - udarowy prąd zwarcia nie będzie zbyt duży. Zamknij okno z wykresem klikając na krzyżyk w prawym rogu, lub naciśnięciem klawisza Esc. Uwaga: wyświetlenie okna wykresu może być wyłączone w ustawieniach programu; w tym przypadku wykres nie został wyświetlony (patrz rozdz.21.4). Następnie zostają sprawdzone poszczególne elementy: Kontrola wyłączników i bezpieczników ze względu na zdolność wyłączalną. Elementy nieprawidłowe to takie, gdzie wyłączany prąd zwarciowy w gałęzi przekracza zdolność wyłączania elementu. Zdolność wyłączania jest określana wielkością Ics lub Icu w wyłącznikach według nastawionych przełączników Dobrać dla... (patrz rozdz. 11.7), lub wielkości Icn dla bezpieczników. W naszym przykładzie wszystkie elementy są dobrane poprawnie. Kontrola wyłączników na obciążenie prądem zwarciowym. Wyłącznik nie będzie wyłączał zwarcia, ale musi wytrzymać krótkotrwały prąd zwarcia. Elementy nieprawidłowe to takie, gdzie prąd w gałęzi w ciągu 1s przekracza krótkotrwały prąd 1s Icw(1s) elementu. Kontrola kabli/przewodów szynowych na obciążenie prądem zwarciowym. Elementy nieprawidłowe to takie, gdzie efektywny cieplny prąd w gałęzi w ciągu 0.1s przekracza krótkotrwały prąd 0.1s Icw(0.1s) elementu. Szczegóły w rozdz W naszym przykładzie wszystkie elementy są dobrane poprawnie. Zamknij okno klawiszem Esc, lub kliknij na ikonę Dalej. PAJĄK Podręcznik użytkownika 235

236 W węźle, gdzie powstało zwarcie przedstawione są wielkości Ik i Ikm; Prąd Ik jest pokazany jak się rozpływa po całej sieci (patrz rozdz. 3.2). Przy pomocy funkcji Zoom Okno (patrz rozdz. 13.4) powiększ schemat tak, aby wyniki obliczeń były czytelne. Wykorzystaj funkcje Przesuń Widok (patrz rozdz. 13.2) oraz Zoom (patrz rozdz. 13.3) i przeglądnij cały schemat. Program liczy rozpływ zaczynając od silnika. 19. Wykonaj poprzedni punkt z tym, że zwarcie zostanie wywołane w węźle Rv1 w tym przypadku wyłącznik FA3 nie spełnia warunku wyłączenia, podczas gdy reszta urządzeń spełnia warunki. Dlaczego? Jaka jest nastawa zdolności łączeniowej tego aparatu w połączeniu z urządzeniem nadrzędnym? Wyłącznik silnikowy FA3 musi posiadać wyższą zdolność łączeniową, np. PKZM4-16 Wszystkie elementy przyłączone do tego węzła (szyn rozdzielczych Rv1) muszą wytrzymać obliczoną wartość prądu zwarciowego (tj. prąd zwarciowy bezpośrednio za elementem, a nie tylko wartość przy odbiorze. Wyłącznik nadrzędnyfa8 służy jako rezerwa ochronna urządzeń w polach odbiorczych przyłączonych do szyn rozdzielczych (węzła sieci) Rv1. W przypadku, gdy nadrzędny wyłącznik współpracuje z podporządkowanym, połączenie jest prawidłowe, jeśli przypuszczalny prąd zwarciowy nie jest większy niż graniczna wartość zdolności zwarciowej obydwu aparatów. W przypadku, gdy nadrzędny aparat nie współpracuje z podporządkowanym jest zawsze rozpatrywany indywidualnie bez względu na nastawę innych zabezpieczeń (np. wyłączniki silnikowe FA2, FA3 20. Wykonaj obliczenia 1-fazowego zwarcia: Aktywuj funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14). W otwartym oknie dialogowym Wybierz pozycję Prąd zwarciowy: zwarcie 1- fazowe Ik1p z grupy Wszystkie obliczenia. Wybierz węzeł, w którym dojdzie do zwarcia, w naszym przypadku węzeł M4. Nie jest konieczne ponowne definiowanie połączenia szeregowego zabezpieczeń jeśli w poprzednim kroku dokonano parametryzacji, w tym celu wyłącz pojawiające się okno klawiszem Esc lub kliknij ikonę Dalej. Kolejno następuje sprawdzenie poszczególnych elementów sieci Kontrola wyłączników i bezpieczników na zdolność wyłączeniową. W naszym przykładzie wszystkie obliczenia są poprawne, jest to logiczne, dlatego że były dobre już przy zwarciu 3-fazowym. Kontrola zdolności wyłączającej wyłączników i bezpieczników. Wyłącznik nie wyłączy zwarcia, ale musi krótkotrwale wytrzymać prąd zwarcia. Elementy nieprawidłowe to takie, gdzie efektywny prąd cieplny w gałęzi w ciągu 1s przekracza krótkotrwały prąd 1s I cw(1s) elementu. W naszym przykładzie nie można określić zdolności wyłączania rozłącznika S1, PAJĄK Podręcznik użytkownika 236

237 dlatego, że nie została zadana wielkość I cw Było to założenie w projekcie, można też wprowadzić inny element. Ochrona przy uszkodzeniu (kontrola czasu wyłączenia zwarcia). Kontrola ta jest przewidziana dla zwarć 1-fazowych. Element, najbliższy miejsca zwarcia nie spełnia wymagań, czas wyłączenia jest większy od ustawionego przy wprowadzaniu elementu. Przy wstawianiu nowego odpływu została wprowadzona wymagana wielkość (0.4s). Widać, że błędny jest wprowadzony nowy odpływ. Należy zastosować kabel o większym przekroju, aby zmniejszyć impedancję pętli zwarcia. Kontrola kabli i przewodów szynowych na obciążenie prądem zwarcia. Wymagań nie spełnia kabel w nowym odpływie (prąd zwarciowy będzie płyną kablem zbyt długo i kabel się przegrzeje). Kontrola przewodów PEN na obciążenie prądem zwarcia. Jest przewidziana w przypadku zwarć 1-fazowych a przekrój PEN jest mniejszy niż przekrój przewodu fazowego. Elementy nieprawidłowe to takie, gdzie efektywny cieplny prąd w gałęzi w czasie 0.1s przekracza krótkotrwały prąd 0.1s I cw(0.1s) dla przewodów PEN w kablu. Zamknij okno klawiszem Esc, lub kliknij na ikonę Dalej. 21. Zmodyfikuj kabel W10 tak, aby spełniał wymagania normy ze względu na czas wyłączenia zwarcia - należy zwiększyć przekrój kabla. Powiększ rysunek tak, aby kabel W10 był widoczny Kliknij 2x na kabel W10 edycja właściwości (patrz rozdz. 12.1). Wyświetlone zostanie okno jak przy wstawianiu kabla. Kliknij na przycisk Baza Danych i z tabeli danych Wybierz kabel CYKY 4x4/4 (patrz rozdz. 16.1) przekrój zostanie zwiększony o 2 stopnie. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Wyniki obliczeń znikną jako nieaktualne. Wykonaj ponownie - obliczenia 1-fazowego zwarcia w węźle M4: błąd przy sprawdzaniu czasu wyłączenia już nie występuje, do wyłączenia dojdzie w czasie s, oznacza to, że kabel jest przewymiarowany. Wydrukuj schemat razem z wynikami obliczeń przy pomocy funkcji Drukuj (patrz rozdz. 18.3). Porównaj wyniki przy zwarciu 3-fazowym (prąd zwarciowy wzrośnie) - wszystko jest OK. Wydrukuj schemat razem z wynikami obliczeń przy pomocy funkcji Drukuj (patrz rozdz. 18.3). Wydrukować można również listę elementów razem z wynikami obliczeń (patrz rozdz. 18.1, 18.2). 22. Zapisz wszystko do pliku danych - Kliknij na ikonę Zapisz. Zakończ pracę z programem PAJĄK kliknięciem na krzyżyk v prawym górnym rogu okna z programem. PAJĄK Podręcznik użytkownika 237

238 25.3 Przegląd demonstracyjnych przykładów dostarczanych razem z programem Pliki z przykładami demonstracyjnymi znajdują się w katalogu...\spider\demo. Służą jedynie do prezentacji możliwości programu oraz jako inspiracja i punkt wyjściowy do rozwiązywania konkretnych problemów Pracę z plikami demonstracyjnymi rozpocznij używając funkcji Otwórz Demo (patrz rozdz ). Przed wprowadzaniem zmian radzimy zapisać plik pod inną nazwą Zapisz jako funkcja z rozwijalnego menu Plik (patrz rozdz ) Radzimy zapisywanie przykładów w jednym katalogu pod inną nazwą (np. do katalogu DOKUMENTY, nazwa pliku PRZYKŁADx.SPI). Zachowane niezmienione pliki przykładów demonstracyjnych mogą się przydać w przyszłości. Uwaga: W przykładach przeniesionych ze starszej wersji programu \używano oznaczeń projektowych dla kabli i przewodów CAB1, CAB2, itd. W nowych przykładach używane są już oznaczenia wg normy w1, W2, itd. Oznaczenia projektowe elementów można używać dowolnie i służą one jedynie do jednoznacznej identyfikacji elementów sieci na schemacie; różne oznaczenia projektowe w ramach jednego projektu nie są błędem DEMO-sieć promieniowa Plik: DEMO-sieć promieniowa.spi. Przykład promieniowej wielostopniowej sieci zasilanej z nadrzędnej sieci n.n.. Początkowe parametry przykładu celowo nie są poprawne, aby było można demonstrować niektóre błędne wyniki. Przykład jest opisany w rozdz PAJĄK Podręcznik użytkownika 238

239 DEMO-węzeł Plik: DEMO-węzeł.SPI. Przykład sieci zasilanej z dwóch niezależnych źródeł. Początkowe parametry przykładu celowo nie są poprawne, aby było można demonstrować niektóre błędne wyniki. Na początek przeprowadź obliczenia spadków napięć i rozpływ mocy (patrz rozdz. 14.3) przy wyłączonym wyłączniku FA22 (odłączenie gałęzi); Zmiana stanu wyłączników patrz rozdz. 12.1, Wyniki pokazują, że połączenie szyn Rv1-Rv1a jest niedostatecznie zwymiarowane, także gałąź FA1, W0, TR1 będzie przeciążona. PAJĄK Podręcznik użytkownika 239

240 DEMO-współczynnik jednoczesności i zapotrzebowania Plik: DEMO-wsp-jednoczesnosci-i-zapotrzebowania.SPI. Przykład prostej sieci promieniowej, gdzie wykorzystano współczynnik jednoczesności (szyny rozdzielcze) i współczynnik zapotrzebowania (odbiory) DEMO-przewód szynowy Plik: DEMO-przewód szynowy.spi. Przykład przedstawia zasilanie obiektu przemysłowego za pomocą przewodów szynowych, gdzie odpływy wyprowadzone są ze skrzynek odpływowych z wyłącznikami nadprądowymi. Celem obliczeń jest prawidłowe dobranie zabezpieczeń dla odpływów. Projekt przygotowany został w poprzedniej wersji. Uwaga: od wersji 2.2 funkcja niedostępna, istnieje możliwość pracy z projektami zawierającymi przewody szynowe (wykonanymi za pomocą poprzednich wersji programu). PAJĄK Podręcznik użytkownika 240

241 DEMO-magistrala Plik: DEMO-magistrala.SPI. Przykład rozwiązania zasilania magistralą: prowadzona jedna trasa kablowa z zabezpieczonymi odpływami do poszczególnych odbiorów. Odcinki kabla magistralnego nie są zabezpieczone. Celem obliczeń jest prawidłowe dobranie zabezpieczeń dla odpływów i sprawdzenie spadków napięcia. Projekt przygotowany został w poprzedniej wersji. PAJĄK Podręcznik użytkownika 241

Problemy wymiarowania i koordynacji zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych

Problemy wymiarowania i koordynacji zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych mgr inż. Andrzej Boczkowski Stowarzyszenie Elektryków Polskich Sekcja Instalacji i Urządzeń Elektrycznych Warszawa, 02.03.2005 r Problemy wymiarowania i koordynacji zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych

Bardziej szczegółowo

WERSJA SKRÓCONA ZABEZPIECZENIA W INSTALACJACH ELEKTRYCZNYCH

WERSJA SKRÓCONA ZABEZPIECZENIA W INSTALACJACH ELEKTRYCZNYCH ZABEZPIECZENIA W INSTALACJACH ELEKTRYCZNYCH Przy korzystaniu z instalacji elektrycznych jesteśmy narażeni między innymi na niżej wymienione zagrożenia pochodzące od zakłóceń: przepływ prądu przeciążeniowego,

Bardziej szczegółowo

Temat: Dobór przekroju przewodów ze względu na wytrzymałość mechaniczną, obciążalność prądową i dopuszczalny spadek napięcia.

Temat: Dobór przekroju przewodów ze względu na wytrzymałość mechaniczną, obciążalność prądową i dopuszczalny spadek napięcia. Temat: Dobór przekroju przewodów ze względu na wytrzymałość mechaniczną, obciążalność prądową i dopuszczalny spadek napięcia. Dobór przekroju przewodów ze względu na obciążalność prądową długotrwałą wykonuje

Bardziej szczegółowo

Algorytm obliczania charakterystycznych wielkości prądu przy zwarciu trójfazowym (wg PN-EN 60909-0:2002)

Algorytm obliczania charakterystycznych wielkości prądu przy zwarciu trójfazowym (wg PN-EN 60909-0:2002) Andrzej Purczyński Algorytm obliczania charakterystycznych wielkości prądu przy zwarciu trójfazowym (wg PN-EN 60909-0:00) W 10 krokach wyznaczane są: prąd początkowy zwarciowy I k, prąd udarowy (szczytowy)

Bardziej szczegółowo

Inteligentne projektowanie systemów rozdziału energii Łatwo, szybko i bezpiecznie. simaris design

Inteligentne projektowanie systemów rozdziału energii Łatwo, szybko i bezpiecznie. simaris design Inteligentne projektowanie systemów rozdziału energii Łatwo, szybko i bezpiecznie simaris design SIMARIS design basic skupiać się na sprawach ważnych Zaprojektowanie systemu zasilania dla obiektów przemysłowych

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYŁĄCZNIKA SILNIKOWEGO

BADANIE WYŁĄCZNIKA SILNIKOWEGO BADANIE WYŁĄCZNIKA SILNIKOWEGO Z WYZWALACZEM BIMETALOWYM Literatura: Wprowadzenie do urządzeń elektrycznych, Borelowski M., PK 005 Elektrotechnika i elektronika dla nieelektryków, Hempowicz P i inni, WNT

Bardziej szczegółowo

STUDIA I STOPNIA STACJONARNE ELEKTROTECHNIKA

STUDIA I STOPNIA STACJONARNE ELEKTROTECHNIKA STUDIA I STOPNIA STACJONARNE ELEKTROTECHNIKA PRZEDMIOT: ROK: 3 SEMESTR: 5 (zimowy) RODZAJ ZAJĘĆ I LICZBA GODZIN: LICZBA PUNKTÓW ECTS: RODZAJ PRZEDMIOTU: URZĄDZENIA ELEKTRYCZNE 5 Wykład 30 Ćwiczenia Laboratorium

Bardziej szczegółowo

Katalog Techniczny - Aparatura Modułowa Redline (uzupełnienie do drukowanej wersji Aparatura modułowa i rozdzielnice instalacyjne )

Katalog Techniczny - Aparatura Modułowa Redline (uzupełnienie do drukowanej wersji Aparatura modułowa i rozdzielnice instalacyjne ) Katalog Techniczny - Aparatura Modułowa Redline (uzupełnienie do drukowanej wersji Aparatura modułowa i rozdzielnice instalacyjne ) WYŁĄCZNIKI NADPRĄDOWE (tabela konfiguracyjna) Charakterystyki wyzwalania

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczanie bezpiecznikami przewodów połączonych równolegle

Zabezpieczanie bezpiecznikami przewodów połączonych równolegle Dr inż. Edward Musiał Politechnika Gdańska Zabezpieczanie bezpiecznikami przewodów połączonych równolegle Problematyka zabezpieczania przewodów połączonych równolegle obejmuje wiele trudnych zagadnień

Bardziej szczegółowo

Budowa i zasada działania bezpieczników:

Budowa i zasada działania bezpieczników: 1 Bezpiecznik elektryczny w potocznym znaczeniu każde zabezpieczenie elektryczne instalacji elektrycznej i odbiorników elektrycznych przed ich uszkodzeniem z powodu wystąpienia nadmiernego natężenia prądu.

Bardziej szczegółowo

NORMY I PRZEPISY PRAWNE Ochrona przeciwprzepięciowa

NORMY I PRZEPISY PRAWNE Ochrona przeciwprzepięciowa NORMY I PRZEPISY PRAWNE Ochrona przeciwprzepięciowa Opracował: Andrzej Nowak Bibliografia: http://www.ciop.pl/ 1. Kategorie ochrony Wymagania ogólne dotyczące ochrony instalacji elektrycznych przed przepięciami

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE INSTALACJE MIESZKANIOWE

WSPÓŁCZESNE INSTALACJE MIESZKANIOWE WSPÓŁCZESNE INSTALACJE MIESZKANIOWE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Stan techniczny instalacji mieszkaniowych w Polsce Okres technicznej

Bardziej szczegółowo

Zalecenia instalacyjne

Zalecenia instalacyjne Zalecenia instalacyjne do Skalowalnego Aktywnego Filtru SAFi Treść tego dokumentu jest chroniona prawem autorskim wydawcy i nie może być reprodukowana bez uprzedniego pozwolenia. Zastrzega się prawo modyfikacji

Bardziej szczegółowo

XXXIII OOWEE 2010 Grupa Elektryczna

XXXIII OOWEE 2010 Grupa Elektryczna 1. W jakich jednostkach mierzymy natężenie pola magnetycznego: a) w amperach na metr b) w woltach na metr c) w henrach d) w teslach 2. W przedstawionym na rysunku układzie trzech rezystorów R 1 = 8 Ω,

Bardziej szczegółowo

Wyłącznik nadmiarowoprądowy

Wyłącznik nadmiarowoprądowy techniczna Wyłącznik nadmiarowoprądowy Dobór odpowiednich wyłączników nadmiarowo-prądowych falowników z uwzględnieniem specyficznych warunków instalacji fotowoltaicznej Zawartość Dobór odpowiedniego wyłącznika

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WYKONAWCZY ZASILANIA W ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ CENTRAL WENTYLACYJNYCH ARCHIWUM

PROJEKT WYKONAWCZY ZASILANIA W ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ CENTRAL WENTYLACYJNYCH ARCHIWUM PROJEKT WYKONAWCZY ZASILANIA W ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ CENTRAL WENTYLACYJNYCH ARCHIWUM Adres: 15-888 Białystok, ul. K.S. Wyszyńskiego 1 Obiekt: Część niska archiwum i pomieszczenia biurowe parteru Inwestor:

Bardziej szczegółowo

Lekcja 10. Temat: Moc odbiorników prądu stałego. Moc czynna, bierna i pozorna w obwodach prądu zmiennego.

Lekcja 10. Temat: Moc odbiorników prądu stałego. Moc czynna, bierna i pozorna w obwodach prądu zmiennego. Lekcja 10. Temat: Moc odbiorników prądu stałego. Moc czynna, bierna i pozorna w obwodach prądu zmiennego. 1. Moc odbiorników prądu stałego Prąd płynący przez odbiornik powoduje wydzielanie się określonej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne: Instalacje elektryczne. Klasa: 2Tb TECHNIK ELEKTRYK. Ilość godzin: 2. Wykonała: Beata Sedivy

Wymagania edukacyjne: Instalacje elektryczne. Klasa: 2Tb TECHNIK ELEKTRYK. Ilość godzin: 2. Wykonała: Beata Sedivy Wymagania edukacyjne: Instalacje elektryczne Klasa: 2Tb TECHNIK ELEKTRYK Ilość godzin: 2 Wykonała: Beata Sedivy Ocena Ocenę niedostateczną Ocenę dopuszczającą Wymagania edukacyjne wobec ucznia: Nie uczęszcza

Bardziej szczegółowo

BIURO PROJEKTÓW BUDOWNICTWA OGÓLNEGO I PRZEMYSŁOWEGO PROFIL Sp.z.o.o. PROJEKT BUDOWLANY OPRACOWANIE:

BIURO PROJEKTÓW BUDOWNICTWA OGÓLNEGO I PRZEMYSŁOWEGO PROFIL Sp.z.o.o. PROJEKT BUDOWLANY OPRACOWANIE: ROK ZAŁOŻENIA 1987 BIURO PROJEKTÓW BUDOWNICTWA OGÓLNEGO I PRZEMYSŁOWEGO PROFIL Sp.z.o.o. 15-879 Białystok, ul. Stołeczna 15 tel. /Fax: (0-85) 744 17 26, tel. (0-85) 742 69 43, e-mail: profil@zetobi.com.pl

Bardziej szczegółowo

2. ZASILANIE ELEKTRYCZNE KOTŁOWNI

2. ZASILANIE ELEKTRYCZNE KOTŁOWNI 2. ZASILANIE ELEKTRYCZNE KOTŁOWNI WYTYCZNE PROJEKTOWE www.immergas.com.pl 12 ZASILANIE ELEKTRYCZNE KOTŁOWNI 2. ZASILANIE ELEKTRYCZNE KOTŁOWNI NOWOCZESNE SYSTEMY GRZEWCZE Ogólnie Instalacje elektryczne

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WYKONAWCZY. instalacji elektrycznych wewnętrznych remontu i modernizacji istniejącej

PROJEKT WYKONAWCZY. instalacji elektrycznych wewnętrznych remontu i modernizacji istniejącej egz. nr 1 instalacji elektrycznych wewnętrznych remontu i modernizacji istniejącej nr działek 186/3, 34/35, 188/4, 188/2, 188/5 obręb -01231 INWESTOR: Gdańska Galeria Miejska ul. Piwna 27/29 80-831 Gdańsk

Bardziej szczegółowo

5. PRĄDY ZWARCIOWE W INSTALACJACH NISKIEGO NAPIĘCIA I ICH WYŁĄCZANIE

5. PRĄDY ZWARCIOWE W INSTALACJACH NISKIEGO NAPIĘCIA I ICH WYŁĄCZANIE 5. PRĄDY ZWARCIOWE W INSTALACJACH NISKIEGO NAPIĘCIA I ICH WYŁĄCZANIE 5.1. Cel i zakres ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z przebiegami prądów zwarciowych w instalacjach elektrycznych niskiego

Bardziej szczegółowo

141.5. drobnożyłowy z zarobioną 1,5 50

141.5. drobnożyłowy z zarobioną 1,5 50 Rozdział mocy Bezpiecznikowy rozłącznik mocy NH rozm. 000 Wersja -bieg., odprowadzenie z góry/z dołu Do zastosowania wkładek zabezpieczających wg EN 60 - Dane techniczne wg IEC/EN 60 947-, patrz rozdział

Bardziej szczegółowo

Wyłączniki selektywne termiczno-elektromagnetyczne

Wyłączniki selektywne termiczno-elektromagnetyczne Wyłączniki selektywne termiczno-elektromagnetyczne mgr inż. Julian Wiatr - Elektro.info Marcin Orzechowski 1. Wstęp Wyłączniki nadprądowe termiczno-elektromagnetyczne zostały zaprojektowane, jako urządzenia

Bardziej szczegółowo

EPPL 1-1. KOMUNIKACJA - Interfejs komunikacyjny RS 232 - Sieciowa Karta Zarządzająca SNMP/HTTP

EPPL 1-1. KOMUNIKACJA - Interfejs komunikacyjny RS 232 - Sieciowa Karta Zarządzająca SNMP/HTTP EPPL 1-1 Najnowsza seria zaawansowanych technologicznie zasilaczy klasy On-Line (VFI), przeznaczonych do współpracy z urządzeniami zasilanymi z jednofazowej sieci energetycznej ~230V: serwery, sieci komputerowe

Bardziej szczegółowo

OM 100s. Przekaźniki nadzorcze. Ogranicznik mocy 2.1.1

OM 100s. Przekaźniki nadzorcze. Ogranicznik mocy 2.1.1 Ogranicznik mocy Przekaźniki nadzorcze OM 100s Wyłącza nadzorowany obwód po przekroczeniu maksymalnego prądu w tym obwodzie. Przykładem zastosowania jest zabezpieczenie instalacji oświetleniowej klatek

Bardziej szczegółowo

Wyłączniki główne selektywne S90 produkcji General Electric Power Controls (AEG) wytyczają nowe drogi w technice instalacji elektrycznych 1

Wyłączniki główne selektywne S90 produkcji General Electric Power Controls (AEG) wytyczają nowe drogi w technice instalacji elektrycznych 1 Wyłączniki główne selektywne S90 produkcji General Electric Power Controls (AEG) wytyczają nowe drogi w technice instalacji elektrycznych 1 Zastosowane w każdej instalacji elektrycznej kable i przewody

Bardziej szczegółowo

Miejscowość:... Data:...

Miejscowość:... Data:... PROTOKÓŁ BADAŃ ODBIORCZYCH INSTALACJI ELEKTRYCZNYCH 1. OBIEKT BADANY (nazwa, adres)...... 2. CZŁONKOWIE KOMISJI (imię, nazwisko, stanowisko) 1.... 2.... 3.... 4.... 5.... 3. BADANIA ODBIORCZE WYKONANO

Bardziej szczegółowo

XXXIV OOwEE - Kraków 2011 Grupa Elektryczna

XXXIV OOwEE - Kraków 2011 Grupa Elektryczna 1. Przed zamknięciem wyłącznika prąd I = 9A. Po zamknięciu wyłącznika będzie a) I = 27A b) I = 18A c) I = 13,5A d) I = 6A 2. Prąd I jest równy a) 0,5A b) 0 c) 1A d) 1A 3. Woltomierz wskazuje 10V. W takim

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WYKONAWCZY OŚWIETLENIE TERENU TOM III HALI WIDOWISKOWO-SPORTOWEJ, LEGIONOWO UL. CHROBREGO, DZIAŁKA NR 49/33

PROJEKT WYKONAWCZY OŚWIETLENIE TERENU TOM III HALI WIDOWISKOWO-SPORTOWEJ, LEGIONOWO UL. CHROBREGO, DZIAŁKA NR 49/33 1 OPRACOWANIE ZAWIERA: 1. OPIS TECHNICZNY... 2 1.1 Przedmiot opracowania... 2 1.2 Podstawa opracowania... 2 1.3 Zakres opracowania... 3 1.4 Oświetlenie terenu... 3 1.5 Wykonanie robót kablowych i ziemnych...

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ SPRAWDZEŃ ODBIORCZYCH/OKRESOWYCH INSTALACJI ELEKTRYCZNYCH

PROTOKÓŁ SPRAWDZEŃ ODBIORCZYCH/OKRESOWYCH INSTALACJI ELEKTRYCZNYCH Wzory protokółów z przeprowadzonych sprawdzeń instalacji elektrycznych PROTOKÓŁ SPRAWDZEŃ ODBIORCZYCH/OKRESOWYCH INSTALACJI 1. OBIEKT BADANY (nazwa, adres) ELEKTRYCZNYCH...... 2. CZŁONKOWIE KOMISJI (imię,

Bardziej szczegółowo

Kryteria doboru wyłącznika różnicowoprądowego

Kryteria doboru wyłącznika różnicowoprądowego Kryteria doboru wyłącznika różnicowoprądowego Stosowanie wyłączników różnicowo-prądowych w falownikach SUNNY BOY, SUNNY MINI CENTRAL i SUNNY TRIPOWER Zawartość dokumentu Przy instalacji falowników często

Bardziej szczegółowo

Wojewódzka Biblioteka Publiczna Opole

Wojewódzka Biblioteka Publiczna Opole Opole październik 2009 M E T R Y K A P R O J E K T U Nazwa obiektu i adres : Kaplica Rogów Opolski Zespół Zamkowy ul. Parkowa Stadium dokumentacji : Projekt budowlano - wykonawczy Rodzaj opracowania :

Bardziej szczegółowo

BIURO PROJEKTÓW ELEKTRYCZNYCH

BIURO PROJEKTÓW ELEKTRYCZNYCH BIURO PROJEKTÓW ELEKTRYCZNYCH E w a B o r o w s k a 83-200 Starogard Gd., ul. Skłodowskiej 40 tel: 58-56-114-89, e-mail: borowskikazimierz@gmail.com 1 STRONA TYTUŁOWA OBIEKT Budynek poradni psychologiczno

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA TECHNICZNE DLA JEDNOSTEK WYTWÓRCZYCH PRZYŁĄCZANYCH DO SIECI ROZDZIELCZEJ

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA TECHNICZNE DLA JEDNOSTEK WYTWÓRCZYCH PRZYŁĄCZANYCH DO SIECI ROZDZIELCZEJ Załącznik nr 5 do Instrukcji ruchu i eksploatacji sieci rozdzielczej ZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA TECHNICZNE DLA JEDNOTEK WYTWÓRCZYCH PRZYŁĄCZANYCH DO IECI ROZDZIELCZEJ - 1 - 1. POTANOWIENIA OGÓLNE 1.1. Wymagania

Bardziej szczegółowo

SPKSO ul. Sierakowskiego 13, Warszawa ELEKTRYCZNA PROJEKT BUDOWLANO WYKONAWCZY

SPKSO ul. Sierakowskiego 13, Warszawa ELEKTRYCZNA PROJEKT BUDOWLANO WYKONAWCZY NAZWA: MODERNIZACJA DZIAŁU FARMACJI SPKSO przy ul. Sierakowskiego 13 w Warszawie INWESTOR: BRANŻA: FAZA: SPKSO ul. Sierakowskiego 13, Warszawa ELEKTRYCZNA PROJEKT BUDOWLANO WYKONAWCZY TOM II JEDNOSTKA

Bardziej szczegółowo

Pałac Kultury i Nauki Plac Defilad 1, 00-901 Warszawa

Pałac Kultury i Nauki Plac Defilad 1, 00-901 Warszawa 00 855 Warszawa, ul.grzybowska 39/817, tel. /fax/: (22) 729 70 31, 0 604 43 76 70 e mail: buba_warszawa@poczta.onet.pl INWESTOR: Pałac Kultury i Nauki Plac Defilad 1, 00-901 Warszawa OBIEKT: REMONT NEONU

Bardziej szczegółowo

Ochrona instalacji elektrycznych niskiego napięcia przed skutkami doziemień w sieciach wysokiego napięcia

Ochrona instalacji elektrycznych niskiego napięcia przed skutkami doziemień w sieciach wysokiego napięcia mgr inż. Andrzej Boczkowski Stowarzyszenie Elektryków Polskich Sekcja Instalacji i Urządzeń Elektrycznych Warszawa 10.01.2012 r. Ochrona instalacji elektrycznych niskiego napięcia przed skutkami doziemień

Bardziej szczegółowo

Wyłączniki silnikowe - Seria CTI 15

Wyłączniki silnikowe - Seria CTI 15 Wyłączniki silnikowe - Seria CTI 15 Zabezpieczenie przeciążeniowe i zwarciowe silników elektrycznych trójfazowych do mocy 11 kw. Kompaktowa, modułowa konstrukcja o szerokości 45 mm, wyposażona w szybko

Bardziej szczegółowo

Instalacje elektryczne zewnętrzne etap I. przy ul. Wrocławskiej 30-38, 62-800 Kalisz.

Instalacje elektryczne zewnętrzne etap I. przy ul. Wrocławskiej 30-38, 62-800 Kalisz. nstalacje elektryczne zewnętrzne etap na terenie Kaliskiego Przedsiębiorstwa Transportowego przy ul. Wrocławskiej 30-38, 62-800 Kalisz. KPT ul. Wrocławska 30-38, 62-800 Kalisz Strona 1 SPS TREŚC : 1. Strona

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi i montażu Modułu rezystora hamującego

Instrukcja obsługi i montażu Modułu rezystora hamującego Instrukcja obsługi i montażu Modułu rezystora hamującego 1. Bezpieczeństwo użytkowania, Gwarancja 1.1. Zasady bezpiecznego użytkowania 1.2. Gwarancja 2. Parametry pracy 2.1. Parametry elektryczne 3. Montaż

Bardziej szczegółowo

WKŁADKI BEZPIECZNIKOWE WIELKIEJ MOCY typu: WBWMIR-6, 10, 20, 30 WBWMI-6, 10, 20, 30. Karta katalogowa

WKŁADKI BEZPIECZNIKOWE WIELKIEJ MOCY typu: WBWMIR-6, 10, 20, 30 WBWMI-6, 10, 20, 30. Karta katalogowa WKŁADKI BEZPIECZNIKOWE WIELKIEJ MOCY typu: WBWMIR-,,, WBWMI-,,, Karta katalogowa . ZASTOSOWANIE. Wkładki bezpiecznikowe wnętrzowe typu WBWMIR są przeznaczone do zabezpieczania transformatorów, silników,

Bardziej szczegółowo

Temat: Łączenie tablicy mieszkaniowej w układzie TN-S

Temat: Łączenie tablicy mieszkaniowej w układzie TN-S Zajęcia nr Temat: Łączenie tablicy mieszkaniowej w układzie TN-S Sieć TN-S jest siecią z przewodami fazowymi L1, L2 i L3, przewodem neutralnym N i przewodem ochronnym PE oraz uziemionym punktem zerowym.

Bardziej szczegółowo

Wskazówki dotyczące eksploatacji generatora fotowoltaicznego PV z uziemieniem

Wskazówki dotyczące eksploatacji generatora fotowoltaicznego PV z uziemieniem SUNNY CENTRAL Wskazówki dotyczące eksploatacji generatora fotowoltaicznego PV z uziemieniem 1 Wstęp Niektórzy producenci modułów w przypadku zastosowania cienkowarstwowych lub tylnostykowych modułów PV

Bardziej szczegółowo

PROJEKT BUDOWLANO WYKONAWCZY REMONTU BIBLIOTEKI FILIA 7. Ul. LELEWELA 21/22

PROJEKT BUDOWLANO WYKONAWCZY REMONTU BIBLIOTEKI FILIA 7. Ul. LELEWELA 21/22 TEMAT OPRACOWANIA : PROJEKT BUDOWLANO WYKONAWCZY REMONTU BIBLIOTEKI FILIA 7 BRANŻA: ELEKTRYCZNA LOKALIZACJA: GDAŃSK Ul. LELEWELA 21/22 AUTOR PROJEKTU: mgr inż. Grzegorz Gromko NR UPR POM/0124/PWOE/04 SPRAWDZAJĄCY

Bardziej szczegółowo

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE WYTYCZNE PROJEKTOWE www.immergas.com.pl 26 SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁO HYDRAULICZNE - ZASADA DZIAŁANIA, METODA DOBORU NOWOCZESNE SYSTEMY GRZEWCZE Przekazywana moc Czynnik

Bardziej szczegółowo

inż. Stanisław Ball nr upr. 73/93 U_w Katowice Mgr Inż. Piotr Duda nr upr. SLK/0764/PWE/0 SLK/IE/3400/05

inż. Stanisław Ball nr upr. 73/93 U_w Katowice Mgr Inż. Piotr Duda nr upr. SLK/0764/PWE/0 SLK/IE/3400/05 STRONA TYTUŁOWA I Projektant Sprawdzający inż. Stanisław Ball nr upr. 73/93 U_w Katowice Mgr Inż. Piotr Duda nr upr. SLK/0764/PWE/0 SLK/IE/3400/05 STRONA TYTUŁOWA II KARTA UZGONIEŃ FORMALNO PRAWNYCH 1.

Bardziej szczegółowo

INSTALACJA ELEKTRYCZNA

INSTALACJA ELEKTRYCZNA PROJEKT BUDOWLANO-WYKONAWCZY INWESTOR: Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ul. Wołoska 7 02-675 WARSZAWA INSTALACJA ELEKTRYCZNA zasilana urządzeń instalacji

Bardziej szczegółowo

Ile wynosi całkowite natężenie prądu i całkowita oporność przy połączeniu równoległym?

Ile wynosi całkowite natężenie prądu i całkowita oporność przy połączeniu równoległym? Domowe urządzenia elektryczne są często łączone równolegle, dzięki temu każde tworzy osobny obwód z tym samym źródłem napięcia. Na podstawie poszczególnych rezystancji, można przewidzieć całkowite natężenie

Bardziej szczegółowo

PRZECIĄŻENIE I ZWARCIE INSTALACJI ELEKTRYCZNEJ

PRZECIĄŻENIE I ZWARCIE INSTALACJI ELEKTRYCZNEJ PRZECIĄŻENIE I ZWARCIE INSTALACJI ELEKTRYCZNEJ Wykonał : Krzysztof Meller kl. III g GSS PRZECIĄŻENIE Jak sama nazwa wskazuje - jest stanem pracy instalacji pod obciążeniem większym niż to, do którego została

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIKI: - Uprawnienia,

ZAŁĄCZNIKI: - Uprawnienia, SPIS TREŚCI 1. CZĘŚĆ RYSUNKOWA... 2 2. WSTĘP... 5 3. PODSTAWA OPRACOWANIA... 5 4. ZASILANIE OBIEKTU... 5 5. TABLICE BEZPIECZNIKOWE OBWODÓW ELEKTRYCZNYCH.... 6 6. INSTALACJE ELEKTRYCZNE I TELETECHNICZE...

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA WARUNKÓW TECHNICZNYCH WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT ELEKTRYCZNYCH

SPECYFIKACJA WARUNKÓW TECHNICZNYCH WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT ELEKTRYCZNYCH SPECYFIKACJA WARUNKÓW TECHNICZNYCH WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT ELEKTRYCZNYCH DOSTOSOWANIE BUDYNKU REKTORATU AM DO WYMOGÓW OCHRONY POŻAROWEJ Łódź, ul. Kościuszki 4 1 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP 1.1 Zakres opracowania

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ.. LABORATORIUM FIZYCZNE

WYDZIAŁ.. LABORATORIUM FIZYCZNE W S E i Z W WASZAWE WYDZAŁ.. LABOATOUM FZYCZNE Ćwiczenie Nr 10 Temat: POMA OPOU METODĄ TECHNCZNĄ. PAWO OHMA Warszawa 2009 Prawo Ohma POMA OPOU METODĄ TECHNCZNĄ Uporządkowany ruch elektronów nazywa się

Bardziej szczegółowo

Elementy elektroniczne i przyrządy pomiarowe

Elementy elektroniczne i przyrządy pomiarowe Elementy elektroniczne i przyrządy pomiarowe Cel ćwiczenia. Nabycie umiejętności posługiwania się miernikami uniwersalnymi, oscyloskopem, generatorem, zasilaczem, itp. Nabycie umiejętności rozpoznawania

Bardziej szczegółowo

Zawartość projektu. I Opis ogólny. II Opis techniczny. III Obliczenia elektryczne. IV Zestawienie. V Rysunki

Zawartość projektu. I Opis ogólny. II Opis techniczny. III Obliczenia elektryczne. IV Zestawienie. V Rysunki I Opis ogólny Zawartość projektu 1.1 Podstawa opracowania projektu 1.2 Przedmiot opracowania 1.3 Zakres opracowania 1.4 Ochrona przeciwpożarowa II Opis techniczny 2.1 Zasilanie 2.2 Tablica potrzeb własnych

Bardziej szczegółowo

Pomiary Elektryczne. Nr 1/E I/VI/2012

Pomiary Elektryczne. Nr 1/E I/VI/2012 Pomiary Elektryczne Nr 1/E I/VI/2012 Skuteczności ochrony przeciwporażeniowej przez samoczynne wyłączenie zasilania. Odbiorników zabezpiecz. przez wyłączniki różnicowoprądowe. Rezystancji izolacji instalacji

Bardziej szczegółowo

INSTALACJA ELEKTRYCZNA PODSTAWOWA

INSTALACJA ELEKTRYCZNA PODSTAWOWA INSTALACJA ELEKTRYCZNA PODSTAWOWA 1. Temat. Tematem niniejszego opracowania jest projekt techniczny zasilania oraz instalacji elektrycznej wewnętrznej pomieszczeń na potrzeby remontu kompleksowego szatni

Bardziej szczegółowo

Dobór przewodu i zabezpieczenia na przykładzie kuchni elektrycznej

Dobór przewodu i zabezpieczenia na przykładzie kuchni elektrycznej Dobór przewodu i zabezpieczenia na przykładzie kuchni elektrycznej Dobrać zabezpieczenia i przewody obwodu kuchni elektrycznej mającej 4 płytki (3 2,6 kw + 1,85 kw) oraz piekarnik (3,1 kw). Instalacja

Bardziej szczegółowo

PROJEKT BUDOWLANO -WYKONAWCZY INSTALACJE ELEKTRYCZNE

PROJEKT BUDOWLANO -WYKONAWCZY INSTALACJE ELEKTRYCZNE Inwestor: Miejski Ośrodek Rekreacji i Sportu ul. Dąbrowskiego 113 41-500 Chorzów Nazwa i adres obiektu: Budynek trybuny przy ul. Cicha 6 41-500 Chorzów PROJEKT BUDOWLANO -WYKONAWCZY INSTALACJE ELEKTRYCZNE

Bardziej szczegółowo

LUZS-12 LISTWOWY UNIWERSALNY ZASILACZ SIECIOWY DOKUMENTACJA TECHNICZNO-RUCHOWA. Wrocław, kwiecień 1999 r.

LUZS-12 LISTWOWY UNIWERSALNY ZASILACZ SIECIOWY DOKUMENTACJA TECHNICZNO-RUCHOWA. Wrocław, kwiecień 1999 r. LISTWOWY UNIWERSALNY ZASILACZ SIECIOWY DOKUMENTACJA TECHNICZNO-RUCHOWA Wrocław, kwiecień 1999 r. 50-305 WROCŁAW TEL./FAX (+71) 373-52-27 ul. S. Jaracza 57-57a TEL. 602-62-32-71 str.2 SPIS TREŚCI 1.OPIS

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z przedmiotu: Urządzenia elektryczne i elektroniczne

Rozkład materiału z przedmiotu: Urządzenia elektryczne i elektroniczne Opracowała: mgr inż. Katarzyna Łabno Rozkład materiału z przedmiotu: Urządzenia elektryczne i elektroniczne Dla klasy 2 technik mechatronik Klasa 2 38 tyg. x 4 godz. = 152 godz. Szczegółowy rozkład materiału:

Bardziej szczegółowo

P.P.U.H. HEAN Sp. z o.o. ul. Biecka 23C, 38-300 Gorlice tel./fax.: 0-18 351 14 05 hean@hean.com.pl

P.P.U.H. HEAN Sp. z o.o. ul. Biecka 23C, 38-300 Gorlice tel./fax.: 0-18 351 14 05 hean@hean.com.pl P.P.U.H. HEAN Sp. z o.o. ul. Biecka 23C, 38-300 Gorlice tel./fax.: 0-18 351 14 05 hean@hean.com.pl Temat: Wykonanie instalacji oświetlenia boiska sportowego. Obiekt: Stadion sportowy budowa oświetlenia

Bardziej szczegółowo

Dobór przewodów i kabli elektrycznych niskiego napięcia (zagadnienia wybrane)

Dobór przewodów i kabli elektrycznych niskiego napięcia (zagadnienia wybrane) n i e z b ę d n i k e l e k t r y k a Julian Wiatr Marcin Orzechowski od Dobór przewodów i kabli elektrycznych niskiego napięcia (zagadnienia wybrane) WLZ ΔU WLZ ΔU 4 ieć a P WLZ ΔU WL [kw] [%] [% 100

Bardziej szczegółowo

- 1 - Spis zawartości

- 1 - Spis zawartości - 1 - Spis zawartości 1. Strona tytułowa 2. Spis zawartości 3. Opis techniczny 4. Obliczenia techniczne 5. Rysunki: - schemat zasilania instalacji zasilającej urządzenia komputerowe - rys. nr 1/8 - schemat

Bardziej szczegółowo

Dobór bezpieczników do zabezpieczania przewodów i kabli

Dobór bezpieczników do zabezpieczania przewodów i kabli Dr inż. Edward Musiał Politechnika Gdańska Dobór bezpieczników do zabezpieczania przewodów i kabli Zabezpieczenia nadprądowe są najpowszechniej stosowaną odmianą zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych.

Bardziej szczegółowo

Wyłączniki nadprądowe ETIMAT 10

Wyłączniki nadprądowe ETIMAT 10 Wyłączniki nadprądowe ETIMAT 10 Możliwość plombowania Zalety wyłączników nadprądowych ETIMAT 10 Oznaczenie ON/OFF na dźwigni załączającej Możliwość dodatkowego montażu: styków pomocniczych, wyzwalaczy

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMATORY. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

TRANSFORMATORY. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego TRANSFORMATORY Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Maszyny elektryczne Przemiana energii za pośrednictwem pola magnetycznego i prądu elektrycznego

Bardziej szczegółowo

OBCIĄŻALNOŚC PRĄDOWA KABLI UŁOŻONYCH W ZIEMI Franciszek Lesiak Oddział Krakowski SEP

OBCIĄŻALNOŚC PRĄDOWA KABLI UŁOŻONYCH W ZIEMI Franciszek Lesiak Oddział Krakowski SEP OBCIĄŻALNOŚC PRĄDOWA KABLI UŁOŻONYCH W ZIEMI Franciszek Lesiak Oddział Krakowski SEP 1.Wstęp Wprowadzona w maju 2011 norma zharmonizowana PN-HD 60364 Instalacje elektryczne niskiego napięcia część 5-52

Bardziej szczegółowo

Impedancje i moce odbiorników prądu zmiennego

Impedancje i moce odbiorników prądu zmiennego POLITECHNIKA ŚLĄSKA WYDZIAŁ INŻYNIERII ŚRODOWISKA I ENERGETYKI INSTYTUT MASZYN I URZĄDZEŃ ENERGETYCZNYCH LABORATORIUM ELEKTRYCZNE Impedancje i moce odbiorników prądu zmiennego (E 6) Opracował: Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca nastaw sygnalizatorów zwarć doziemnych i międzyfazowych serii SMZ stosowanych w sieciach kablowych SN.

Informacja dotycząca nastaw sygnalizatorów zwarć doziemnych i międzyfazowych serii SMZ stosowanych w sieciach kablowych SN. Informacja dotycząca nastaw sygnalizatorów zwarć doziemnych i międzyfazowych serii SMZ stosowanych w sieciach kablowych SN. Firma Zakład Automatyki i Urządzeń Precyzyjnych TIME-NET Sp. z o.o., jako producent

Bardziej szczegółowo

WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO

WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO Mirosław KAŹMIERSKI Okręgowy Urząd Miar w Łodzi 90-132 Łódź, ul. Narutowicza 75 oum.lodz.w3@gum.gov.pl WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO 1. Wstęp Konieczność

Bardziej szczegółowo

DOBUDOWA WERANDY DO ŚWIETLICY WIEJSKIEJ W WOJCIECHOWIE 59-516 Zagrodno działka nr 392. Gmina Zagrodno 59-516 Zagrodno 52. Autor

DOBUDOWA WERANDY DO ŚWIETLICY WIEJSKIEJ W WOJCIECHOWIE 59-516 Zagrodno działka nr 392. Gmina Zagrodno 59-516 Zagrodno 52. Autor Nr egz. 4 PROJEKT BUDOWLANY Nazwa i adres obiektu budowlanego Nazwa i adres inwestora DOBUDOWA WERANDY DO ŚWIETLICY WIEJSKIEJ W WOJCIECHOWIE 59-516 Zagrodno działka nr 392 Gmina Zagrodno 59-516 Zagrodno

Bardziej szczegółowo

ul. Bażyńskiego 1a 80-952 Gdańsk elektryczna mgr inż. Tomasz Kiedrowski nr upr. 5753/Gd/94 mgr inż. Antoni Poniecki nr upr. 954/GD/82 Gdańsk, maj 2011

ul. Bażyńskiego 1a 80-952 Gdańsk elektryczna mgr inż. Tomasz Kiedrowski nr upr. 5753/Gd/94 mgr inż. Antoni Poniecki nr upr. 954/GD/82 Gdańsk, maj 2011 Nazwa opracowania: Projekt Budowlano-Wykonawczy dostosowania budynku do obowiązujących przepisów przeciwpożarowych. Hotel Asystencki nr 1, 80 306 Gdańsk Część elektryczna Inwestor: Uniwersytet Gdański

Bardziej szczegółowo

2.1. Uprawnienia projektanta

2.1. Uprawnienia projektanta 2.1. Uprawnienia projektanta 3 4 2.2. Uprawnienia sprawdzającego 5 6 7 3. Spis zawartości projektu 1.Strona tytułowa 2.Oświadczenie projektanta, uprawnienia str. 2-6 3.Spis zawartości projektu str. 7 4.Podstawa

Bardziej szczegółowo

Case Study Zasilanie gwarantowane Budowa i eksploatacja. Opracował: Zenon Ruta, Nordea IT Polska Sp. z o.o., 2014

Case Study Zasilanie gwarantowane Budowa i eksploatacja. Opracował: Zenon Ruta, Nordea IT Polska Sp. z o.o., 2014 Case Study Zasilanie gwarantowane Budowa i eksploatacja Opracował: Zenon Ruta, Nordea IT Polska Sp. z o.o., 2014 Data Centre Services Team Zespół 6 osób Działania na rzecz Grupy Nordea (Nordea IT Sp. z.

Bardziej szczegółowo

Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym

Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym Porażenie prądem- przepływ przez ciało człowieka prądu elektrycznego 1. Działanie prądu - bezpośrednie- gdy następuje włączenie ciała w obwód elektryczny -

Bardziej szczegółowo

SPIS ZAWARTOŚCI OPRACOWANIA

SPIS ZAWARTOŚCI OPRACOWANIA A. OPIS TECHNICZNY SPIS ZAWARTOŚCI OPRACOWANIA 1. Przedmiot i zakres opracowania. 2. Podstawa opracowania. 3. Stan istniejący. 4. Charakterystyka obiektu. 5. Zasilanie i pomiar energii. 6. Rozdzielnica

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI. Zasilaczy serii MDR. Instrukcja obsługi MDR Strona 1/6

INSTRUKCJA OBSŁUGI. Zasilaczy serii MDR. Instrukcja obsługi MDR Strona 1/6 Instrukcja obsługi MDR Strona 1/6 MPL Power Elektro sp. z o.o. 44-119 Gliwice, ul. Wschodnia 40 tel +48 32/ 440-03-02...05 ; fax +48 32/ 440-03-00...01 ; email: power@mplpower.pl, http://www.mplpower.pl

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM CZŁONKÓW KOŁA 43 SEP WROCŁAW 15.01.2014 r. PROWADZĄCY ANTONI KUCHAREWICZ

SEMINARIUM CZŁONKÓW KOŁA 43 SEP WROCŁAW 15.01.2014 r. PROWADZĄCY ANTONI KUCHAREWICZ SEMINARIUM CZŁONKÓW KOŁA 43 SEP WROCŁAW 15.01.2014 r. PROWADZĄCY ANTONI KUCHAREWICZ REFERAT: Aspekty praktyczne przy elektrycznych pomiarach ochronnych instalacji Przepisy normujące wykonywanie odbiorczych

Bardziej szczegółowo

Lekcja 50. Ochrona przez zastosowanie urządzeń II klasy ochronności

Lekcja 50. Ochrona przez zastosowanie urządzeń II klasy ochronności Lekcja 50. Ochrona przez zastosowanie urządzeń II klasy ochronności Ochrona przed dotykiem pośrednim w urządzeniach elektrycznych niskiego napięcia może być osiągnięta przez zastosowanie urządzeń II klasy

Bardziej szczegółowo

KARTA KATALOGOWA. Nazwa: Uziemiacz podstaw bezpieczników mocy (trójzaciskowy, dla gniazd z gwintem 27mm) Typ: EG-U3-BG-E27-1/0,25-4/1-16-(I)(WR-6)

KARTA KATALOGOWA. Nazwa: Uziemiacz podstaw bezpieczników mocy (trójzaciskowy, dla gniazd z gwintem 27mm) Typ: EG-U3-BG-E27-1/0,25-4/1-16-(I)(WR-6) Infolinia: 801-005-885 KARTA KATALOGOWA Nazwa: Uziemiacz podstaw bezpieczników mocy (trójzaciskowy, dla gniazd z gwintem 27mm) Typ: EG-U3-BG-E27-1/0,25-4/1-16-(I)(WR-6) Przeznaczenie: Uziemiacz U-BG podstaw

Bardziej szczegółowo

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO ĆWICZENIE 53 PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO Cel ćwiczenia: wyznaczenie wartości indukcyjności cewek i pojemności kondensatorów przy wykorzystaniu prawa Ohma dla prądu przemiennego; sprawdzenie prawa

Bardziej szczegółowo

ul. Bażyńskiego 1a 80-952 Gdańsk elektryczna mgr inż. Tomasz Kiedrowski nr upr. 5753/Gd/94 mgr inż. Antoni Poniecki nr upr. 954/GD/82 Gdańsk, maj 2011

ul. Bażyńskiego 1a 80-952 Gdańsk elektryczna mgr inż. Tomasz Kiedrowski nr upr. 5753/Gd/94 mgr inż. Antoni Poniecki nr upr. 954/GD/82 Gdańsk, maj 2011 Nazwa opracowania: Projekt Budowlano-Wykonawczy dostosowania budynku do obowiązujących przepisów przeciwpożarowych. Hotel Asystencki nr 2, Gdańsk Część elektryczna Inwestor: Uniwersytet Gdański ul. Bażyńskiego

Bardziej szczegółowo

2. Zawartość opracowania. 3.1. Podstawa opracowania. 3.2. Zakres opracowania. 4. Opis techniczny. 4.1. Zasilanie. 1.

2. Zawartość opracowania. 3.1. Podstawa opracowania. 3.2. Zakres opracowania. 4. Opis techniczny. 4.1. Zasilanie. 1. 2. Zawartość opracowania. 1. Strona tytułowa 2. Zawartość opracowania. 3. Założenia. 4. Opis techniczny. 5. Obliczenia techniczne. 6. Spis rysunków. 1 Trasy linii kablowych 2 Instalacja oświetleniowa 3

Bardziej szczegółowo

WYKONYWANIE ODBIORCZYCH I OKRESOWYCH SPRAWDZAŃ INSTALACJI NISKIEGO NAPIĘCIA ORAZ WYKONYWANIE INNYCH POMIARÓW

WYKONYWANIE ODBIORCZYCH I OKRESOWYCH SPRAWDZAŃ INSTALACJI NISKIEGO NAPIĘCIA ORAZ WYKONYWANIE INNYCH POMIARÓW Wydanie II poprawione SERIA: ZESZYTY DLA ELEKTRYKÓW NR 7 Fryderyk Łasak WYKONYWANIE ODBIORCZYCH I OKRESOWYCH SPRAWDZAŃ INSTALACJI NISKIEGO NAPIĘCIA ORAZ WYKONYWANIE INNYCH POMIARÓW W naszej księgarni

Bardziej szczegółowo

1.2. Wymagania szczegółowe w zakresie wykonania szafek pomiaru bilansującego.

1.2. Wymagania szczegółowe w zakresie wykonania szafek pomiaru bilansującego. Załącznik nr 5 do wniosku Standardowe rozwiązania techniczne 1. Szafki pomiaru bilansującego 1.1. Zabudowa szafek pomiaru bilansującego. 1.1.1. Szafka pomiaru bilansującego stacji SN/nN zawiera urządzenia

Bardziej szczegółowo

Zasady bezpiecznej obsługi urządzeń elektrycznych. Materiały dydaktyczne dla kierunku Technik Optyk (W12) Kwalifikacyjnego kursu zawodowego.

Zasady bezpiecznej obsługi urządzeń elektrycznych. Materiały dydaktyczne dla kierunku Technik Optyk (W12) Kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Zasady bezpiecznej obsługi urządzeń elektrycznych Materiały dydaktyczne dla kierunku Technik Optyk (W12) Kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Podstawowe zasady: Naprawy i konserwacje mogą być wykonywane

Bardziej szczegółowo

Ochrona przeciwprzepięciowa

Ochrona przeciwprzepięciowa Ochrona przeciwprzepięciowa Agenda Wybierz najlepsze rozwiązanie ochrony przed przepięciami Zainstaluj urządzenia ochrony przeciwprzepięciowej Dobierz najlepsze zabezpieczenie dla ochronników przeciwprzepięciowych

Bardziej szczegółowo

Środki ochrony przeciwporażeniowej część 2. Instrukcja do ćwiczenia. Katedra Elektryfikacji i Automatyzacji Górnictwa. Ćwiczenia laboratoryjne

Środki ochrony przeciwporażeniowej część 2. Instrukcja do ćwiczenia. Katedra Elektryfikacji i Automatyzacji Górnictwa. Ćwiczenia laboratoryjne Katedra Elektryfikacji i Automatyzacji Górnictwa Ćwiczenia laboratoryjne Instrukcja do ćwiczenia Środki ochrony przeciwporażeniowej część 2 Autorzy: dr hab. inż. Piotr GAWOR, prof. Pol.Śl. dr inż. Sergiusz

Bardziej szczegółowo

4.1.10. Instalacje wykonywane przewodami jednożyłowymi w rurach z tworzywa

4.1.10. Instalacje wykonywane przewodami jednożyłowymi w rurach z tworzywa Spis treści Przedmowa... 13 WPROWADZENIE (Mirosław Parol)... 15 W.1. Wymagania stawiane instalacjom elektrycznym... 15 W.1.1. Wymagania ogólne... 15 W.1.2. Wymagania dotyczące wyposażenia instalacji elektrycznych

Bardziej szczegółowo

P O L I T E C H N I K A Ł Ó D Z K A INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH

P O L I T E C H N I K A Ł Ó D Z K A INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH P O L I T E C H N I K A Ł Ó D Z K A INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH Badanie siłowników INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA LABORATORYJNEGO ŁÓDŹ 2011

Bardziej szczegółowo

PROJEKT TECHNICZNY. PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA TEATRALNA im. Ludwika Solskiego ul. Straszewskiego 21/22, 31-109 Kraków PROJEKT WYKONAWCZY

PROJEKT TECHNICZNY. PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA TEATRALNA im. Ludwika Solskiego ul. Straszewskiego 21/22, 31-109 Kraków PROJEKT WYKONAWCZY PROJEKT TECHNICZNY MODERNIZACJA I ROZBUDOWA SIECI KOMPUTEROWEJ ZASILANIE SERWEROWNI INWESTOR : PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA TEATRALNA im. Ludwika Solskiego ul. Straszewskiego 21/22, 31-109 Kraków BRANŻA : ELEKTRYCZNA

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WYKONAWCZY. Nazwa obiektu i adres : Przepompownia ścieków w miejscowości Niemodlin : PN przy ulicy Wyzwolenia dz. nr 714/2.

PROJEKT WYKONAWCZY. Nazwa obiektu i adres : Przepompownia ścieków w miejscowości Niemodlin : PN przy ulicy Wyzwolenia dz. nr 714/2. Opole maj 2009 PROJEKT WYKONAWCZY Nazwa obiektu i adres : Przepompownia ścieków w miejscowości Niemodlin : PN przy ulicy Wyzwolenia dz. nr 714/2. Stadium dokumentacji : Projekt wykonawczy Rodzaj opracowania

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA BUDOWY SIECI ELEKTROENERGETYCZNEJ DLA PARKU PRZEMYSŁOWEGO W PATERKU

KONCEPCJA BUDOWY SIECI ELEKTROENERGETYCZNEJ DLA PARKU PRZEMYSŁOWEGO W PATERKU Bydgoszcz 14.01.2008r. KONCEPCJA BUDOWY SIECI ELEKTROENERGETYCZNEJ DLA PARKU PRZEMYSŁOWEGO W PATERKU Inwestor: Urząd Miasta i Gminy w Nakle n/notecią Wydział Gospodarki Przestrzennej i Inwestycji Autor

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ELEKTRYCZNY. mgr int Michał Kozłowski INSTALACJEA ELEKTRYCZNA KLIMATYZACJI. Teatr Narodowy 00-077 Warszawa ul.

PROJEKT ELEKTRYCZNY. mgr int Michał Kozłowski INSTALACJEA ELEKTRYCZNA KLIMATYZACJI. Teatr Narodowy 00-077 Warszawa ul. PROJEKT ELEKTRYCZNY Obiekt: Pomieszczenia obsługi technicznej, obsługi biurowej i kasy głównej w budynku głównym Teatru Narodowego. Pomieszczenia obsługi technicznej i obsługi biurowej w budynku technicznym

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja układu automatyki SZR PA1001-KM

Dokumentacja układu automatyki SZR PA1001-KM Dokumentacja układu automatyki SZR PA1001-KM Żary 07.2009 Wprowadzenie Zadaniem automatyki Samoczynnego Załączenia Rezerwy (SZR) jest przełączenie zasilania podstawowego na rezerwowe w przypadku zaniku

Bardziej szczegółowo

Instalacja elektryczna dostosowana do zasilania energią odnawialną

Instalacja elektryczna dostosowana do zasilania energią odnawialną Instalacja elektryczna dostosowana do zasilania energią odnawialną Domowa instalacja elektryczna służy do zasilania odbiorników energią elektryczną. Składa się ona ze złącza, rozdzielnicy głównej budynku

Bardziej szczegółowo

Wydział Elektryczny Katedra Elektroenergetyki, Fotoniki i Techniki Świetlnej

Wydział Elektryczny Katedra Elektroenergetyki, Fotoniki i Techniki Świetlnej Wydział Elektryczny Katedra Elektroenergetyki, Fotoniki i Techniki Świetlnej Instrukcja do zajęć laboratoryjnych z przedmiotu: BUDOWA ORAZ EKSPLOATACJA INSTALACJI I URZĄDZEŃ ELEKTRYCZNYCH KOD: ES1C710213

Bardziej szczegółowo

P R O J E K T B U D O W L A N Y

P R O J E K T B U D O W L A N Y Środkowopomorska Rada Naczelnej Organizacji Technicznej ul. Jana z Kolna 38 75-204 Koszalin tel. (094) 345 43 67, 346 10 33; fax. 346 10 34 www.not-koszalin.org e-mail: sekretariat@not-koszalin.org, notkoszali@o2.pl

Bardziej szczegółowo