Ewaluacja ex-ante Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata raport końcowy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ewaluacja ex-ante Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2014-2020. raport końcowy"

Transkrypt

1 Ewaluacja ex-ante Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata raport końcowy

2 Instytut Badań Strukturalnych ul. Rejtana 15 lok Warszawa, Polska T: ; F Reytech Sp. z o.o. ul. Rejtana 15 lok Warszawa, Polska Coffey Sp. z o.o. ul. Krucza 16/22, Warszawa T F

3 Spis treści Streszczenie... 6 Executive Summary Wprowadzenie i założenia metodyczne Ocena na poziomie programu Struktura finansowa, koncentracja tematyczna Wkład w realizację celów strategicznych i polityk horyzontalnych Oddziaływanie makroekonomiczne programu Wymiar terytorialny interwencji Uwarunkowania ex-ante Wskaźniki monitorowania programu Ocena na poziomie osi priorytetowych Oś I. Zmniejszenie emisyjności gospodarki Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego Wskaźniki typu output Mierniki wybrane do ram wykonania Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Oś II Ochrona środowiska, w tym adaptacja do zmian klimatu Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego Wskaźniki typu output Mierniki wybrane do ram wykonania Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym

4 3.3 Oś III Rozwój infrastruktury transportowej przyjaznej dla środowiska i ważnej w skali europejskiej Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Oś IV Zwiększenie dostępności do transportowej sieci europejskiej Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Oś V Poprawa bezpieczeństwa energetycznego Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego Wskaźniki typu output Wskaźniki wybrane do ram wykonania Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Oś VI Ochrona i rozwój dziedzictwa kulturowego Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników Wskaźniki rezultatu strategicznego Wskaźniki typu output Mierniki wybrane do ram wykonania Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym

5 3.7 Oś VII Wzmocnienie strategicznej infrastruktury ochrony zdrowia Przesłanki interwencji Ocena logiki interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego Wskaźniki typu output Mierniki wybrane do ram wykonania Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Ocena systemu realizacji Potencjał instytucjonalny Monitoring i ewaluacja Monitoring programu Ewaluacja programu Ewaluacje wdrożeniowe Ewaluacje wpływu Zmniejszenie obciążeń administracyjnych dla beneficjentów Bibliografia Załącznik 1. Przełożenie ewaluacji na zapisy programu Załącznik 2. Synteza strategicznej oceny oddziaływania na środowisko Załącznik 3. Wstępne założenia do planu ewaluacji

6 Streszczenie Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko na lata (PO IŚ ) obejmuje interwencję realizowaną na poziomie krajowym w obszarach energetyki, środowiska, transportu, ochrony zdrowia oraz dziedzictwa kulturowego. Na poziomie całego programu operacyjnego, ewaluacja doprowadziła do sformułowania następujących wniosków: PO IŚ będzie miał istotny wkład w realizację celów rozwojowych wyznaczonych na poziomie europejskim, w szczególności strategii Europa 2020 oraz uszczegóławiającego ją projektu przewodniego Europa efektywnie korzystająca z zasobów, założenia interwencji są ponadto zgodne z zasadami polityk horyzontalnych; PO IŚ wpisuje się w najważniejsze przesądzenia dotyczące polityki rozwoju wyznaczone w obowiązujących dokumentach strategicznych (w tym w Strategię Rozwoju Kraju 2020), jest także zgodny z zawartością (projektu) Umowy Partnerstwa; cele wyznaczone w PO IŚ są uzasadnione z merytorycznego punktu widzenia, tj. odpowiadają najważniejszym zdiagnozowanym wyzwaniom rozwojowym Polski w obszarach energetyki, transportu, środowiska, ochrony zdrowia oraz dziedzictwa kulturowego w zakresie, jaki określony został we Wspólnych Ramach Strategicznych; w świetle dostępnych dowodów należy oczekiwać, że efekty rzeczowe interwencji PO IŚ pozwolą na osiągnięcie zakładanych celów szczegółowych oraz innych wskazanych w programie rezultatów, program ocenia się jako spójny wewnętrznie i zewnętrznie (biorąc pod uwagę inne instrumenty wsparcia dedykowane obszarom interwencji PO IŚ); wskaźniki monitorowania PO IŚ zostały dobrane w sposób poprawny, odpowiadają założeniom planowanej interwencji i spełniają wymogi określone w regulacjach dotyczących perspektywy , a ich wartości (z punktu widzenia dostępnych aktualnie informacji) określono w sposób realistyczny; zaplanowane działania zapewniają też odpowiednią dla zakresu programu realizację zasady zrównoważonego rozwoju; zaproponowany system realizacji PO IŚ , wykorzystujący doświadczenia wypracowane w obecnej perspektywie finansowej, należy ocenić jako prawidłowy i zdolny do wdrożenia interwencji zgodnie z określonymi w programie założeniami. Poniżej przedstawiono najważniejsze wnioski dotyczące poszczególnych osi priorytetowych (przesłanek interwencji, logiki interwencji, wynikającej z niej możliwości realizacji założonych celów rozwojowych oraz jej zgodności z nadrzędnymi celami strategicznymi), a także systemu realizacji programu. Oś priorytetowa I. Zmniejszenie emisyjności gospodarki Najważniejszym uzasadnieniem dla interwencji w osi priorytetowej I Zmniejszenie emisyjności gospodarki są precyzyjnie określone cele wyznaczone dla Polski w tzw. pakiecie energetycznoklimatycznym, obejmujące konieczność zahamowania wzrostu emisji gazów cieplarnianych, zmniejszenie energochłonności gospodarki oraz wzrost udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym. W przypadku wszystkich wymienionych obszarów, w ostatnich latach można było 6

7 zaobserwować bardzo korzystane zmiany. Z punktu widzenia celów wyznaczonych na 2020 r. Polska może jednak natrafić na poważne problemy w osiągnięciu zaciągniętych zobowiązań. Istniejące mechanizmy rynkowe i funkcjonujące obecnie oraz planowane do wprowadzenia w nadchodzących latach instrumenty polityk publicznych nie stworzą bowiem na tyle silnych bodźców, aby pożądane zmiany dokonały się bez wsparcia środków PO IŚ W związku z tym, konieczne jest podjęcie bezpośredniej interwencji ukierunkowanej na zmniejszenie skali emisji gazów cieplarnianych, obniżenie energochłonności gospodarki oraz zwiększenie poziomu produkcji energii ze źródeł odnawialnych. Nadrzędnym celem interwencji w osi priorytetowej I jest Zmniejszenie emisyjności gospodarki, którego osiągnięcie będzie możliwe dzięki realizacji dwóch celów szczegółowych: poprawa efektywności energetycznej oraz zwiększenie udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym. Rezultaty te należy ocenić jako sformułowane i zgodne z nadrzędnymi celami wyznaczonymi w krajowych i europejskich dokumentach strategicznych, w tym w strategii Europa 2020 oraz projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów. Na szczególnie pozytywną ocenę zasługuje przyjęte w programie podejście do działań ukierunkowanych na poprawę efektywności energetycznej. Słusznie uwzględniono interwencję w obszarze energetyki cieplnej oraz w sektorze komunalno-bytowym, ponieważ to właśnie tam występuje największy potencjał redukcji emisji gazów cieplarnianych. Planowana interwencja będzie miała również wymierny wpływ na poprawę jakości powietrza na terenach miejskich. Właściwe jest także przyjęte w programie podejście do rozwoju energetyki odnawialnej: skoncentrowano się na działaniach uzupełniających inwestycje realizowane przez sektor prywatny, co odpowiada wnioskom z działań realizowanych w perspektywie finansowej Oś priorytetowa II. Ochrona środowiska, w tym adaptacja do zmian klimatu Uzasadnieniem dla stosunkowo szerokiego spektrum interwencji planowanej w ramach osi priorytetowej II są zobowiązania jakie przyjęła na siebie Polska w wyniku akcesji do UE. Ze względu na coraz większe ryzyko i koszty związane z negatywnymi skutkami zmian klimatu niezbędne jest podjęcie działań adaptacyjnych, zwłaszcza obejmujących obszary szczególnie wrażliwe na ich następstwa. W przypadku gospodarki odpadami, konieczne jest stworzenie systemu zgodnego z hierarchią postępowania z odpadami, w tym ograniczenie ich składowania jako dominującej formy zagospodarowania. W ramach gospodarki wodno-ściekowej niezbędne jest podjęcie działań mających na celu domknięcie systemów oczyszczania ścieków w aglomeracjach powyżej 2 tys. RLM (przy czym interwencja PO IŚ koncentruje się na aglomeracjach powyżej 10 tys. RLM) oraz racjonalizacja gospodarowania wodą. Walory naturalne, w tym różnorodność biologiczna wymaga podjęcia działań ochronnych. Z kolei koncentracja ludności na obszarach miejskich wymusza realizację interwencji ukierunkowanej na poprawę stanu środowiska na ich terenie, zarówno pod względem jakości powietrza, jak i gleb. Pomimo dotychczasowego wsparcia tych obszarów w każdym z nich nadal występują duże potrzeby inwestycyjne, których zaspokojenie będzie niemożliwe bez wsparcia PO IŚ Dla interwencji w ramach osi priorytetowej II wyznaczono dwa cele szczegółowe, skoncentrowane na adaptacji do zmian klimatu (wzmocnienie odporności na zagrożenia naturalne związane ze zmianami klimatu oraz zwiększenie możliwości zapobiegania zagrożeniom naturalnym) oraz szeroko rozumianej 7

8 ochronie środowiska (zachowanie i poprawa jakości środowiska naturalnego poprzez zrównoważone gospodarowanie zasobami oraz zwiększenie dostępności ludności do infrastruktury środowiskowej). Do osiągnięcia celów szczegółowych związanych z ochroną środowiska prowadzić będą zdefiniowane w programie rezultaty interwencji: racjonalizacja gospodarki odpadami, uzupełnienie systemu gospodarki wodno-ściekowej, zahamowanie spadku różnorodności biologicznej oraz poprawa stanu środowiska w miastach. Zapisy te sformułowane zostały, odpowiadają one na wyzwania i cele określone w kluczowych dokumentach strategicznych na poziomie unijnym i krajowym, w tym w strategii Europa 2020 oraz projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów. Oś priorytetowa III. Rozwój infrastruktury transportowej przyjaznej dla środowiska i ważnej w skali europejskiej oraz oś priorytetowa IV. Zwiększenie dostępności do transportowej sieci europejskiej Uzasadnieniem interwencji w zakresie transportu jest przede wszystkim zły stan infrastruktury transportowej w Polsce. Mimo znacznych inwestycji oraz dużego postępu poczynionego w latach , w dalszym ciągu jakość sieci TEN-T w Polsce (drogowej i kolejowej) oraz ciągów komplementarnych odbiega od standardów, przyjętych zarówno w Europie Zachodniej, jak i w innych krajach regionu. Stanowi to barierę rozwoju gospodarczego kraju, jak również problem dla państw ościennych, korzystających z polskiej sieci transportowej w relacjach tranzytowych. Pozostałe najważniejsze problemy stanowią wysoki i nieadekwatny do stanu rozwoju sieci dróg wolumen transportu drogowego, zaś niskie wykorzystanie przyjaznych środowisku środków transportu (zwłaszcza kolei) w przewozie towarów i osób oraz niska dostępność transportowa miast położonych poza siecią TEN-T, a także duży udział dróg krajowych przebiegających w terenach zabudowanych wpływa na ich znaczne obciążenie ruchem drogowym, w tym tranzytowym. Planowana interwencja PO IŚ ukierunkowana jest przede wszystkim na poprawę dostępności transportowej najważniejszych ośrodków gospodarczych, budowę sieci TEN-T, wspieranie energooszczędnych i przyjaznych środowisku środków transportu oraz poprawę dostępności miast nie posiadających dostępu do sieci TEN-T. Pozytywnie - z punktu widzenia szeroko rozumianych przesłanek interwencji - ocenia się przyjętą w programie kompleksowość podejścia do problemów transportu, łącząca w sobie kwestie dostępności transportowej oraz zrównoważonego rozwoju i realizacji polityki niskoemisyjnej, a także kwestie poprawy jakości tranzytu, z poprawą dostępności lokalnych ośrodków wzrostu. Stąd też jako właściwe należy ocenić umieszczenie w osi priorytetowej III nie tylko elementów celu tematycznego 7, ale również priorytetu inwestycyjnego 4.5 związanego ze zrównoważoną mobilnością na terenach miejskich. Oś priorytetowa V. Poprawa bezpieczeństwa energetycznego Najważniejszym uzasadnieniem interwencji w osi priorytetowej V jest niewystarczające bezpieczeństwo energetyczne Polski i w rezultacie w całej UE. W przypadku sektora gazu, szczególnie poważnym problemem pozostaje niewystarczający poziom dywersyfikacji dostaw, co w dużym stopniu wynika z barier infrastrukturalnych. Poważnym problemem pozostaje także niewystarczająca pojemność magazynów gazu, a także przepustowość i zawodność sieci przesyłowych i dystrybucyjnych gazu ziemnego. W przypadku sektora elektroenergetyki głównym wyzwaniem (oprócz potrzeby inwestycji w nowe moce wytwórcze - co jednak nie może być przedmiotem interwencji programu) jest wysoki poziom dekapitalizacji sieci, co przekłada się na stosunkowo duży 8

9 poziom strat w przesyle i dystrybucji, a ponadto zwiększa ryzyko przerw w dostawach energii elektrycznej do końcowych odbiorców. Celem interwencji w osi priorytetowej V jest wzrost bezpieczeństwa energetycznego. Rezultat ten należy ocenić jako zdefiniowany, podobnie jak oczekiwane efekty rzeczowe interwencji w sektorze gazu oraz elektroenergetyki. W pierwszym przypadku działania PO IŚ powinny przyczynić się do zwiększenia stopnia dywersyfikacji dostaw gazu ziemnego. Będzie to możliwe dzięki stworzeniu lepszych warunków do importu gazu drogą morską, a także poprzez zwiększenie przepustowości systemu przesyłowego oraz wzroście potencjału magazynowania tego surowca. Wsparte w programie inwestycje pozwolą także na wyeliminowanie "wąskich gardeł" w systemie dystrybucyjnym. W przypadku działań realizowanych w Krajowym Systemie Elektroenergetycznym, efektem interwencji PO IŚ będzie poprawa przepustowości sieci przesyłowej i dystrybucyjnej, a także stworzenie warunków dla postępu technologicznego dzięki rozwojowi tzw. sieci inteligentnych. Oś priorytetowa VI. Ochrona i rozwój dziedzictwa kulturowego Przy ocenie uzasadnienia dla interwencji PO IŚ w sektor kultury skoncentrowano się na spójności ze strategią Europa 2020 oraz strategiami krajowymi. Z perspektywy wyborów publicznych, dokonanych w tych dokumentach, interwencja w sektor kultury rozpatrywana jest jako narzędzie oddziaływania na inne sektory - przeważnie gospodarkę (kreatywność/innowacyjność) lub obszar nierówności społecznych (brak dostępu do określonych dóbr i usług). Tak postawionym wyzwaniom służyć ma realizacja priorytetu, którego celem jest ochrona, promocja i rozwój dziedzictwa kulturowego w skali kraju. Działania ukierunkowano na podnoszenie kompetencji kulturowych i postaw kreatywnych "konsumentów dóbr kultury". Cele, które stawia się przed interwencją publiczną w sektor kultury, tj. podnoszenie poziomu kreatywności, wymagało przejścia z prezentowania zabytków ruchomych, nieruchomych i uczestnictwa w kulturze na zasadach widza do aktywnego odbioru treści kultury i udziału w procesach ich tworzenia. Pozytywnie należy ocenić, że w opisie logiki osi na pierwszym miejscu odnotowano, że rezultatem interwencji będzie poprawa uczestnictwa społeczeństwa w kulturze skutkująca wzrostem poziomu kompetencji kulturowych oraz postaw kreatywnych. Konstrukcję interwencji ocenia się jako poprawną i wychodzącą naprzeciw zidentyfikowanym wyzwaniom rozwojowym. Oś priorytetowa VII. Wzmocnienie strategicznej infrastruktury ochrony zdrowia Uzasadnieniem dla interwencji publicznej w sektor zdrowia są poważne wyzwania, związane z negatywnymi konsekwencjami procesów demograficznych oraz sytuacją epidemiologiczną. Równocześnie zły stan zdrowia, wynikający m.in. z niedostatecznego dostępu do wysokiej jakości usług medycznych, jest jedną z przyczyn ubóstwa w Polsce. Ze względu na choroby Polaków i wywołaną tym niezdolnością do pracy, budżet kraju traci także znaczną cześć swojego PKB według szacunków z 2010 r. aż 6,5%, czyli tyle, ile wydano ze środków publicznych w 2007 roku na cały sektor zdrowia. Podstawowym celem interwencji PO IŚ w sektor zdrowia jest więc poprawa dostępu do wysokiej jakości usług medycznych, szczególnie świadczonych przez podmioty, które pełnią w systemie strategiczną rolę. Dotyczy to najbardziej wyspecjalizowanych oddziałów szpitalnych, które 9

10 dostarczają odpowiedniej jakości usług medycznych zgodnie z aktualną sytuacją epidemiologiczną i demograficzną. Równolegle realizowane mają być także inwestycje podnoszące zdolność ratownictwa medycznego do reagowania na nagłe zdarzenia zagrażające życiu i zdrowiu. Ze szczególną uwagą potraktowano rozwój ratownictwa medycznego. Konstrukcja priorytetu umożliwi realizację założonego celu, a sformułowana w zapisach programu logika interwencji jest odpowiednia. System realizacji, monitoring i ewaluacja Sprawny system realizacji warunkuje w dużym stopniu możliwość osiągnięcia celów programu. Zakłada się, że układ instytucjonalny bazować będzie na sprawdzonych w obecnej perspektywie instytucjach, posiadających doświadczenie i odpowiedni potencjał instytucjonalny. Jest to słuszne podejście, pozwalające ograniczyć ryzyko wystąpienia problemów na poziomie wdrożeniowym. Wobec złożoności systemu instytucjonalnego (dwa lub trzy poziomy wdrażania) wskazana jest jednak silniejsza optymalizacja procesów i specjalizacja poszczególnych instytucji. Przedefiniowaniu powinna ulec szczególnie rola ministerstw sektorowych, które powinny koncentrować się na kwestiach strategicznych: zapewnianiu wyboru najbardziej adekwatnych przedsięwzięć, monitorowaniu ich efektów oraz ocenie ich wpływu na osiąganie wyznaczonych celów. Pozwoli to ograniczyć ryzyko dublowania procesów. Liczba pracowników oraz ich przygotowanie nie powinny rodzić problemów dla wdrażania PO IŚ Należy jednak zwrócić uwagę na ryzyko spiętrzenia pracy w okresie nakładania się dwóch perspektyw. Być może w tym czasie potrzebne będzie przejściowe zwiększenie liczby etatów. Pozytywnie należy ocenić planowane wzmocnienie potencjału kluczowych projektodawców: GDDKiA i PKP PLK. System monitorowania i ewaluacji stanowi jeden z kluczowych elementów zarządzania przez rezultaty. Potencjalną słabością przyszłego systemu monitorowania może być niedostateczny rozwój mechanizmów zapewniania wysokiej jakości danych. Dlatego też, na etapie budowania systemu realizacji, należy dążyć do wyznaczenia kryteriów i standardów dla danych oraz doskonalenia sposobów weryfikacji ich spełniania. W nowej perspektywie finansowej ewaluacja programu nabiera dużego znaczenia. Jej staranne zaplanowanie wymaga podjęcia przygotowań już na etapie programowania: wskazania, które rezultaty będą przedmiotem ewaluacji oraz wyboru adekwatnych koncepcji oceny wpływu interwencji. W przypadku inwestycji infrastrukturalnych podejście kontrfaktyczne nie zawsze ma zastosowanie, możliwe jest jednak wykorzystanie innych koncepcji badawczych. Kluczowe znaczenie ma zidentyfikowanie na możliwie wczesnym etapie potrzebnych danych monitoringowych oraz ewentualnych potrzeb dokonania pomiaru sytuacji przed rozpoczęciem realizacji działań w ramach PO IŚ. 10

11 Executive Summary The Operational Programme Infrastructure and Environment for the period (OP I&E ) covers intervention implemented at the national level in the areas of energy, environment, transport, healthcare and cultural heritage. For the entire operational programme, the evaluation has resulted in formulation of the following conclusions: OP I&E will significantly contribute to the implementation of the development goals set at the European level, in particular the Europe 2020 strategy and particularising it the flagship initiative for a resource-efficient Europe, moreover, assumptions of the intervention are also compatible with the principles of the horizontal policies; OP I&E is in line with the most important decisions regarding development policy set in the binding strategic documents (including the National Development Strategy 2020), it is also consistent with the content of the (draft) of the Partnership Agreement; goals set in the OP I&E are justified from a substantive point of view, i.e. they correspond to the most important diagnosed development challenges for Poland in the areas of energy, transport, environment, healthcare and cultural heritage, in the range defined in the Common Strategic Framework; in the light of the available evidence it should be expected that tangible effects of the OP I&E intervention will allow to achieve the assumed specific goals and other results indicated in the programme, programme is assessed as internally and externally coherent (taking into account other support instruments dedicated to the OP I&E areas of intervention); indicators to monitor OP I&E have been selected in a correct way, they are relevant to the assumptions of the planned intervention and meet the requirements specified in the regulations concerning the perspective , and their values (from the point of view of the information currently available) have been set in a realistic manner; planned activities also provide implementation of the principle of sustainable development adequate for the programme scope; proposed system of the OP I&E implementation, utilising the experience developed in the present financial perspective, should be assessed as correct and capable to implement intervention in accordance with the assumptions specified in the programme. The following are the main conclusions regarding particular priority axes (premises of intervention, intervention logic and resulting from it opportunity to achieve the assumed development goals and its compatibility with the overarching strategic goals), as well as implementation system of the programme. 11

12 Priority axis I. Reducing emissions in the economy The most important justification for intervention in the priority axis I Reducing emissions in the economy are precisely defined goals set for Poland in so-called energy and climate package, including the necessity of inhibiting the growth of greenhouse gas emissions, reducing energy intensity of the economy and increasing the share of renewable sources in the energy mix. For all the areas mentioned, in recent years we have witnessed very favourable changes. From the point of view of the goals set for the year 2020 Poland may, however, encounter serious problems in achieving liabilities incurred. Existing market mechanisms, as well as the instruments of public policies currently operating and planned to be implemented in the coming years, will not create sufficiently strong incentives for desired changes to happen without the support of OP I&E Therefore, it is necessary to undertake direct intervention aimed at reducing the scale of greenhouse gas emissions, reducing energy intensity of the economy and increasing the renewable sources production level. The overriding goal of the intervention in the priority axis I is Reducing emissions in the economy, the achievement of which will be possible through implementation of two specific goals: improving energy efficiency and increasing the share of renewable sources in the energy mix. These results should be assessed as formulated correctly and in accordance with the overarching goals set in the national and European strategic documents, including the Europe 2020 strategy and the flagship initiative for a resource-efficient Europe. A particularly positive assessment deserves adopted in the programme approach towards the actions aimed at improving energy efficiency. Intervention in the area of thermal energy and in the communal household sector has been rightly taken into consideration, since there exactly is the greatest potential for reducing greenhouse gas emissions. The planned intervention will also have a measurable impact on improving air quality in urban areas. Appropriate is also adopted in the programme approach towards the development of renewable energy: focused on activities complementary to investments carried out by the private sector, what corresponds to the conclusions from activities implemented in the financial perspective Priority axis II. Environment protection, including adaptation to climate change Justification for a relatively broad spectrum of intervention planned under the priority axis II are the liabilities incurred as a result of Poland's accession to the EU. Due to the increasing risks and costs associated with the negative effects of climate change it is necessary to undertake adaptation measures, involving especially areas particularly vulnerable to their consequences. In the case of waste management, it is necessary to create a system in accordance with the waste hierarchy, including reducing their landfilling as the dominant form of land use. 12

13 As part of the wastewater management it is necessary to take measures aimed at shutting the wastewater treatment systems in agglomerations with over 2 thousand Pe (the OP I&E intervention focuses on agglomerations with over 10 thousand Pe) and rationalisation of water management. Natural values, including biological diversity, require undertaking protective actions. In turn, concentration of population in urban areas enforces implementation of intervention aimed at improving the environmental conditions on their territory, in terms of the quality of both: the air and soils. Despite the hitherto support for these areas in each one of them still exist large investment needs, meeting which will be impossible without the support of the OP I&E For intervention under priority axis II two specific goals have been set, focused on adaptation to climate change (gaining resistance to natural hazards related to climate change and increasing capacity to prevent natural hazards) and widely understood environment protection (preservation and improvement of the natural environment through sustainable management of resources and increasing the availability and accessibility of the environmental infrastructure to the population). To achieve the specific goals related to environment protection will lead results of intervention defined in the programme: rationalisation of waste management, complementing the water and wastewater management, inhibiting the decline of biological diversity and improvement of the environment condition in the cities. These clauses have been formulated correctly, they respond to the challenges and the goals set in key strategic documents at the EU and national level, including the Europe 2020 strategy and the flagship initiative for a resource-efficient Europe. Priority axis III. Development of environmentally friendly and important on the European scale transport infrastructure and Priority axis IV. Increasing the accessibility of the European transport network Justification for intervention in the field of transport is primarily the poor condition of the transport infrastructure in Poland. Despite significant investments and large progress made in , the quality of the TEN-T network in Poland (roads and railways) and of the complementary routes still diverges from the standards adopted both in Western Europe and in other countries in the region. This constitutes a barrier to the country s economic development, as well as a problem for neighboring countries, benefiting from the Polish transport network in transit relations. The remaining major problems are high road transport volume, inadequate to the state of the road network development, low use of environmentally friendly means of transport (especially railways) in the carriage of goods and people, as well as low transport accessibility of the cities located outside the TEN-T network, and a large share of national roads running across urban areas affects their heavy burden with road traffic, including transit. The planned OP I&E intervention is aimed primarily at increasing the transport accessibility of the most important economic centers, the construction of the TEN-T network, supporting energy-efficient and environmentally friendly means of transport and improving the accessibility of the cities that do not have access to the TEN-T network. 13

14 Adopted in the programme comprehensive approach towards transport issues has been positively assessed - from the point of view of broadly understood premises of intervention - as combining transport accessibility issues and sustainable development, implementation of low-carbon policy, as well as issues improving the quality of transit, with the improvement of the availability of the local growth centers. Hence, as appropriate should be assessed placing under priority axis III not only elements of the thematic goal 7 but also investment priority 4.5, related to sustainable mobility in urban areas. Priority axis V. Improving energy security The most important justification for intervention in the priority axis V is insufficient energy security in Poland, and consequently in the whole EU. In the case of gas sector, particularly serious problem remains the insufficient level of supply diversification, which to a large extent results from infrastructure barriers. A major problem remains the insufficient capacity of the gas storage facilities as well as throughput and unreliability of the natural gas freighting and distribution networks. In the case of energy sector a major challenge (except for the necessity for investments in new production capacity - which, however, cannot be the subject of the programme intervention) is a high level of the network decapitalisation, which translates into a relatively high level of losses in transmission and distribution, and also increases the risk of disruptions in electricity supply to final consumers. The aim of intervention in the priority axis V is an increase in energy security. This result should be assessed as defined correctly, as well as expected tangible effects of intervention in the gas and electricity sectors. In the first case the OP I&E actions should contribute to increasing the degree of diversification of the natural gas supplies. This will be possible by creating better conditions for gas import by sea as well as by increasing the throughput of the transmission system and increasing storage capacity of this resource. Investments supported in the programme will also allow elimination of the bottlenecks in the distribution system. In the case of activities carried out in the National Electricity System, the result of the OP I&E intervention will be improvement of the freighting and distribution networks throughput, as well as creating conditions for technological progress through the development of so-called intelligent networks. Priority axis VI. Protection and enhancement of cultural heritage In assessing justification for the OP I&E intervention in the cultural sector the main focus has been on the coherence with the Europe 2020 strategy and national strategies. From the perspective of public choices made in these documents, the intervention in the cultural sector is considered as a tool to influence other sectors - mostly the economy (creativity/innovation) or the area of social inequalities (lack of access to certain goods and services). 14

15 In order to meet such challenges will serve implementation of the priority, the aim of which is the protection, promotion and enhancement of cultural heritage in the country. The actions were directed at improving cultural competences and attitudes of creative consumers of cultural goods. Aims of the public intervention in the cultural sector, i.e. raising the level of creativity, have required transition from presenting moving and fixed monuments and participation in culture on the basis of the viewer to the active reception of the culture content and participation in the processes of its creation. It should be positively assessed that in the description of the axis logic in the first place it was noted that the result of intervention will be the improvement of public participation in culture resulting in an increase in the level of cultural competences and creative attitudes. The construction of intervention is assessed as correct and meeting the identified development challenges. Priority axis VII. Strengthening strategic healthcare infrastructure Justification for the public intervention in the healthcare sector are significant challenges associated with the negative consequences of demographic processes and the epidemiological situation. At the same time, poor health, resulting, among others, from inadequate access to high quality medical services, is one of the causes of poverty in Poland. Due to diseases of the Poles and inability to work caused by them, the budget of the country also loses a substantial part of its GDP - according to estimates from 2010 up to 6.5%, i.e. as much as it was spent from public funds in 2007 for the entire healthcare sector. The primary objective of the OP I&E intervention in the healthcare sector is thus to improve access to high quality medical services, especially services provided by entities that play a strategic role in the system. This applies to the most specialised hospital units that provide adequate quality of medical services in accordance with the current epidemiological and demographic situation. Simultaneously, investments raising ability of the emergency medical services to respond to emergencies threatening life and health are to be carried out. The development of emergency medical services has been treated with special attention. The construction of the priority allows realisation of the assumed goal and the logic formulated in the clauses of intervention is appropriate. 15

16 Implementation system, monitoring and evaluation Efficient system of implementation determines to a large extent the ability to achieve the goals of the programme. It is assumed that institutional structure will be based on verified in the current perspective institutions that have substantial experience and relevant institutional capacity. It is the right approach, reducing the risk of possible problems at the level of implementation. However, given the complexity of the institutional system (two or three levels of implementation) a stronger process optimisation and specialisation of particular institutions is advisable. The role of sectoral ministries particularly requires redefinition, as they should focus on strategic issues: ensuring the choice of the most appropriate projects, monitoring their effects and assessing their impact on achieving the objectives. This will reduce the risk of duplication of the processes. Number of employees and their preparation should not give rise to problems for the implementation of the OP I&E However, the risk of work accumulation during the two perspectives overlap should be taken into account. Perhaps at that time transient increase in the number of posts will be required. As positive should be assessed planned strengthening the capacity of key project providers: General Directorate for National Roads and Motorways (GDDKiA) and Polish State Railways (PKP PLK). Monitoring and evaluation system is one of the key elements of management for results. Potential weakness of the future monitoring system may be insufficient development of mechanisms to ensure high quality data. Therefore, at the stage of building the implementation system, we should seek to determine the criteria and standards for the data and to enhance the methods of verification of their compliance. In the new financial perspective evaluation of the programme acquires great importance. Its careful planning requires undertaking preparations already at the stage of programming: indication which results will be the subject of evaluation and selection of adequate concepts of assessing the intervention impact. In the case of infrastructure investments counterfactual approach is not always applicable, nevertheless, it is possible to use other research ideas. It is crucial to identify at the earliest possible stage the required monitoring data and possible needs to measure the situation before the commencement of the actions under the OP I&E. 16

17 1 Wprowadzenie i założenia metodyczne Niniejszy raport jest podsumowaniem pierwszego etapu ewaluacji ex-ante Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata Przedstawione w opracowaniu wnioski zostały przygotowane przez zespół badawczy na podstawie szerokiego zakresu własnych analiz, obejmujących m.in. przegląd dostępnych dokumentów i danych źródłowych, dokumentów strategicznych oraz przy zastosowaniu technik jakościowych, w tym wywiadów i warsztatów z autorami programu oraz jego najważniejszymi interesariuszami, a także analiz ilościowych i modelowania makroekonomicznego. Ewaluacja ex-ante Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko prowadzona była od czerwca 2013 roku w tzw. modelu partycypacyjnym, tj. równolegle z procesem programowania. Oznaczało to, że eksperci wchodzący w skład zespołu badawczego współpracowali z instytucją odpowiedzialną za przygotowanie programu i na bieżąco oceniali kolejne wersje tworzonego dokumentu. Szczególnie istotnym elementem modelu partycypacyjnego były warsztaty poświęcone wszystkim pięciu obszarom tematycznym objętym interwencją PO IŚ , podczas których szczegółowo omówiono logikę i kluczowe cele planowanych do podjęcia działań. Istotnym elementem ewaluacji ex-ante był przegląd wskazanych w programie wskaźników oraz ich wartości pośrednich i docelowych. Do oceny wykorzystano przede wszystkim kryteria wynikające z art. 55, art. 96 i załącznika II do Rozporządzenia ogólnego, kryteria wynikające z Wytycznych KE w zakresie ewaluacji ex-ante, dostępnych zaleceń dotyczących ram wykonania i każdorazowo jako najistotniejsze kryterium - logikę interwencji w danej osi priorytetowej/priorytecie inwestycyjnym. Raport rozpoczyna się od spojrzenia na program jako całość, w szczególności na cel główny oraz jego uszczegółowienie (rozdział 2). W kolejnej części opracowania przedstawiono szczegółową ocenę wszystkich osi priorytetowych programu - analiza obejmuje ocenę uzasadnienia interwencji w danym obszarze i przybliżenie wkładu priorytetów w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim i krajowym, ocenę logiki (w szczególności celów, rezultatów i efektów rzeczowych interwencji) i proponowanych form wsparcia oraz wyniki ewaluacji doboru wskaźników oraz ich oszacowanych wartości (rozdział 3). W ostatniej części raportu zaprezentowano ocenę systemu realizacji programu (rozdział 4). W wyniku prowadzonych prac sformułowano szereg rekomendacji dotyczących poszczególnych części dokumentu. Najistotniejsze wnioski, które znalazły odzwierciedlenie w zapisach PO IŚ dotyczyły przede wszystkim następujących kwestii: udoskonalenia zapisów części diagnostycznej programu, w szczególności uwypuklenia w niej elementów uzasadniających dokonany wybór priorytetów inwestycyjnych tworzących ramy programu; budowy modeli logicznych osi priorytetowych programu, istotnie wspomagających proces stworzenia jego struktury wewnętrznej; doprecyzowania opisów wskazywanych w programie rezultatów, aby umożliwiały one jak najlepsze odzwierciedlenie celów szczegółowych priorytetów; 17

18 wsparcia w ramach prowadzonej oceny procesu szacowania wartości docelowych części wskaźników rezultatu, co zaowocowało ukierunkowaniem założeń prognozowania w tym zakresie. Zakres niniejszego raportu odpowiada oczekiwaniom dotyczącym ewaluacji ex-ante sformułowanym w projekcie Rozporządzenia ogólnego w art. 55. Powiązanie sekcji raportu z określonym we wspomnianym dokumencie zakresem przedstawiono w poniższej tabeli. Raport zawiera ocenę dokumentu przekazanego zespołowi badawczemu 13 grudnia 2013 r. obowiązkowe element oceny ex-ante zgodnie z art. 55 projektu CPR wkład w realizację unijnej strategii na rzecz inteligentnego, zrównoważonego wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, przy uwzględnieniu wybranych celów tematycznych i priorytetów oraz potrzeb krajowych i regionalnych i potencjału dla rozwoju oraz doświadczeń zdobytych podczas wcześniejszych okresów programowania spójność wewnętrzna proponowanego programu lub przedsięwzięcia i jego związku z innymi istotnymi instrumentami umiejscowienie w raporcie 3.X 1.5 spójność alokacji środków budżetowych z celami programu X.2 spójność wybranych celów tematycznych, priorytetów i odpowiadających im celów programów ze WRS, umową partnerstwa oraz stosownymi zaleceniami dla poszczególnych państw przyjętymi na podstawie art. 121 ust. 2 TFUE jak też w stosownych przypadkach dla poziomu krajowego, z krajowym programem reform adekwatność i przejrzystości proponowanych wskaźników specyficznych dla programu sposób, w jaki oczekiwane produkty przyczynią się do osiągnięcia rezultatów czy wartości docelowe wskaźników ujęte ilościowo są realistyczne biorąc pod uwagę wartość przewidywanego wsparcia z EFSI uzasadnienie proponowanej formy wsparcia adekwatność zasobów ludzkich oraz zdolności administracyjnych do zarządzania programem odpowiedniość procedur monitorowania programu oraz gromadzenia danych koniecznych do przeprowadzenia ewaluacji odpowiedniość celów pośrednich wybranych na potrzeby ram wykonania adekwatność planowanych działań mających na celu promowanie równości szans kobiet i mężczyzn oraz zapobieganie wszelkim formom dyskryminacji; w szczególności w odniesieniu do dostępności dla osób z niepełnosprawnościami adekwatność planowanych działań mających na celu promowanie zrównoważonego rozwoju działania planowane w celu zmniejszenia obciążeń administracyjnych dla beneficjentów 4 3.X.1 3.X.2 3.X.3 3.X X.3 3.X.1 3.X.4 3.X.1 3.X.2 3.X.4 3.X X Gdzie X to numer osi priorytetowej. 18

19 Założenia i metodyka badania Celem głównym ewaluacji ex-ante była ocena logiki interwencji przyjętej w Programie, co było możliwe dzięki odpowiedzi na dwa najważniejsze pytania: Czy planowane do realizacji interwencje publiczne znajdują uzasadnienie społecznoekonomiczne i oparte są na rzetelnych analizach? Czy realizacja interwencji przyczyni się do osiągnięcia pożądanych celów rozwojowych, zaspokojenia rozwiązania zdiagnozowanych potrzeb i problemów społeczno-ekonomicznych? moduł badania Moduł 0. Budowa ram koncepcyjnych badania Moduł I. Ocena trafności i spójności wewnętrznej Programu Moduł II. Ocena spójności zewnętrznej Programu Moduł III. Ocena systemu realizacji Programu Moduł IV. Wypracowanie spójnych propozycji zmian pytanie badawcze Jaka teoria zmiany została zaproponowana w programie i na czym polega zawarta w nim logika interwencji? Które dostępne źródła wiedzy naukowej i eksperckiej dają podstawy do weryfikacji uzasadnienia interwencji publicznej oraz oceny mechanizmów przyczynowo-skutkowych łączących elementy modelu logicznego? Czy interwencja publiczna w postaci Programu trafnie odpowiada na wyzwania i potrzeby społeczno-ekonomiczne? Czy zaproponowana w ramach Programu logika interwencji umożliwi realizację założonych celów rozwojowych? Czy założenia i cele Programu są spójne z najważniejszymi politykami strategiami na poziomie unijnym, krajowym i regionalnym, w tym w szczególności ze strategią Europa 2020, Wspólnymi Ramami Strategicznymi oraz Umową Partnerską? Czy i w jakim zakresie Program uwzględnia i przyczynia się do realizacji celów polityk horyzontalnych (realizacja zasad równości szans płci, niedyskryminacji oraz zrównoważonego rozwoju)? Czy i w jakim zakresie istniejący układ instytucjonalny, w tym zasoby ludzkie jest wystarczający do realizacji założeń i celów Programu? Czy założenia Programu umożliwią skuteczną i efektywną realizację procesów monitorowania i ewaluacji? Jakich zmian należy dokonać w analizowanym dokumencie, aby zoptymalizować pozytywne oddziaływanie nowego programu z uwzględnieniem uwarunkowań zewnętrznych oraz wymiaru wdrożeniowego? Badanie przeprowadzono w formule ewaluacji wspieranej teorią oraz w tzw. modelu partycypacyjnym 2 według przedstawionego poniżej schematu: 2 Tj. równolegle z procesem programowania 19

20 Schemat 1. Podsumowanie koncepcji badania źródła wiedzy analizy produkty analiza programu i dokumentów towarzyszących (oraz ich kolejnych wersji) analiza opracowań empirycznych i teoretycznych Moduł 0 Budowa ram koncepcyjnych badania Wstępna wersja modelu logicznego (modeli logicznych) warsztaty z autorami programu analiza dokumentów nadrzędnych analiza i szacowanie wskaźników wywiady z decydentami analiza programu i dokumentów towarzyszących (oraz ich kolejnych wersji) wywiady system realizacji warsztaty ewaluacja i monitoring Moduły I i II Ewaluacja logiki interwencji (teorii zmiany) ocena spójności wewnętrznej i zewnętrznej Moduł III Odtworzenie logiki (teorii) procesu wdrażania programu i jej ewaluacja Ramy koncepcyjne badania: synteza opracowań empirycznych i teoretycznych Moduł IV Wypracowanie propozycji zmian Zweryfikowana wersja modelu logicznego(modeli logicznych) oraz systemu wskaźników zwierająca propozycje zmian w programie Zweryfikowany system realizacji wraz z propozycjami zmian w programie (w tym plan ewaluacji programu) Systematyczna współpraca z Zamawiającym (w ramach partycypacyjnego modelu ewaluacji ex-ante) Źródło: Opracowanie własne. 20

21 Aby zrealizować powyższe cele i odpowiedzieć na pytania szczegółowe badania, w ramach ewaluacji prowadzonej w modelu partycypacyjnym wykorzystano zróżnicowany katalog metod badawczych, obejmujących zarówno analizę danych zastanych, jak i wywołanych. dane zastane analiza projektu programu i dokumentów towarzyszących analiza dokumentów nadrzędnych analiza opracowań diagnostycznych, teoretycznych i empirycznych analiza systemu mierników i szacowanie ich wartości wiedza ekspercka dane wywołane pogłębione wywiady indywidualne z przedstawicielami nawjażniejszych instutucji odpowiedzialnych za prowadzenie polityk publicznych w obszarze interwencji PO IŚ warsztaty z autorami programu pogłębione wywiady indywidualne dotyczące systemu realizacji warsztaty na temat procesu ewaluacji Programu Punktem wyjścia dla prowadzonych prac była analiza tekstu Programu dokonana przez zespół badawczy. Ocenie poddawano wszystkie zapisy dokumentu, uwzględniając zmiany, które pojawiały się w nim w toku programowania. W pierwszym etapie zespół badawczy stworzył model logiczny opisujący postulowaną w programie teorię zmiany w poszczególnych obszarach objętych wsparciem PO IŚ Następnie przeprowadzono analizę desk research pozwalającą na weryfikację logiki interwencji na podstawie dostępnej wiedzy naukowej i eksperckiej oraz danych pochodzących ze statystyk publicznych. Przy podejściu tym wykorzystano koncepcję ewaluacji wspieranej teorią, co umożliwiło odtworzenie założeń interwencji oraz ich weryfikację i opis (wyjaśnienie) w sposób analogiczny do naukowej weryfikacji (falsyfikacji) teorii. Na tym etapie ewaluacja ex-ante odpowiedziała na pytania o trafność interwencji oraz jej spójność wewnętrzną i oczekiwaną skuteczność. Weryfikacja objęła przede wszystkim: trafność diagnozy, adekwatność celów i rezultatów do problemów i wyzwań; teorię zmiany, czyli logikę proponowanego łańcucha przyczynowo-skutkowego (działań, produktów i rezultatów) wraz z założeniami, na jakich są oparte; teorię procesu (wdrażania). Po odtworzeniu logiki interwencji, ocenie poddano spójność Programu z właściwymi aktami prawnymi i dokumentami strategicznymi na poziomie unijnym oraz krajowym. Spójność oceniana była z punktu widzenia przystawalności logiki interwencji zaproponowanej w projekcie programu w stosunku do celów dokumentów nadrzędnych. Kluczowym elementem ewaluacji prowadzonej w modelu partycypacyjnym była seria warsztatów z autorami programu odpowiedzialnymi za przygotowanie zapisów poszczególnych osi priorytetowych. Spotkania te miały na celu odtworzenie założeń leżących u podstaw logiki 21

22 interwencji zawartej w Programie. Analogiczne podejście zastosowano także do oceny systemu realizacji oraz procesu ewaluacji i monitorowania PO IŚ. Ważnym uzupełnieniem badania była seria wywiadów indywidualnych przeprowadzonych z kadrą kierowniczą najważniejszych instytucji odpowiedzialnych za prowadzenie polityk publicznych w obszarach interwencji PO IŚ. Rozmowy te pozwoliły na weryfikację trafności i adekwatności proponowanych form wsparcia, w kontekście dotychczasowych doświadczeń. W ramach ewaluacji wskaźników programu przeprowadzono analizy systemu mierników, łącznie szacowaniem wartości docelowych. Z uwagi na bogactwo tematyczne wskaźników, nie możliwe było zastosowanie jednego podejścia metodologicznego we wszystkich przypadkach. Wśród wykorzystanych narzędzi znalazły się m.in.: Model EUImpactMOD wykorzystane do symulacji makroekonomicznego oddziaływania programu na gospodarkę; ekonometryczne modele szeregów czasowych/ekonometryczne modele regresji wykorzystane do opracowania średniookresowej prognozy wskaźników charakteryzujących się dostępnością historycznych szeregów o dobrze znanych własnościach; metody oparte na szacowaniu kosztu jednostkowego wykorzystane przede wszystkim do weryfikacji oszacowań wartości docelowych wskaźników produktu; metody heurystyczne wykorzystane do oszacowania wartości docelowych wskaźników, w przypadku których prognoza przy pomocy bardziej formalnych metod nie jest możliwa lub nie jest uzasadniona z powodów merytorycznych. 22

23 2 Ocena na poziomie programu 2.1 Struktura finansowa, koncentracja tematyczna Na realizację Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko przeznaczono ponad 22,5 miliardy euro 3 z Funduszu Spójności oraz z ponad 5 miliardów euro z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Podobnie jak PO IŚ , także PO IŚ będzie zdecydowanie największym programem operacyjnym, odpowiedzialnym za ukierunkowanie dużej części dostępnych dla Polski środków inwestycyjnych w ramach polityki spójności UE. Pomijając wyłączony w porównaniu z obecnym okresem programowania sektor szkolnictwa wyższego, względne proporcje interwencji w poszczególnych sektorach kształtują się na zbliżonym poziomie. Podobnie jak w okresie , największą część alokacji przeznaczono na sektor transportu - aż 73,7%, co oznacza wzrost o 2 punkty procentowe. Drugim pod względem skali interwencji sektorem pozostała ochrona środowiska (14,5%), przy czym jej udział zmalał o około 4 punkty procentowe. Relatywny wzrost odnotował z kolei sektor energetyki, na który przeznaczone zostanie 8% dostępnych środków w porównaniu z 6,3% w obecnym okresie programowania. Sektory zdrowia oraz kultury pozostały obszarami interwencji o najniższej alokacji - łącznie niecałe 4%, przy czym wielkość środków przeznaczona na pierwszy z nich uległa wzrostowi o 0,7 punktu procentowego. Wykres 1. Porównanie względnych udziałów poszczególnych sektorów w PO IŚ oraz POIŚ Źródło: Opracowanie własne. 3 W cenach bieżących. 4 Z wyłączeniem sektora szkolnictwa wyższego. 23

24 W ujęciu ogólnym, biorąc pod uwagę ramowy charakter programu operacyjnego, przypisanie proponowanych w programie wag do poszczególnych obszarów interwencji, znajdujących swoje odzwierciedlenie w poziomie alokacji dla osi priorytetowych i poszczególnych priorytetów inwestycyjnych, znajduje swoje uzasadnienie w celach i wyzwaniach określonych w obowiązujących w Polsce dokumentach strategicznych oraz uwarunkowaniach związanych z wydatkowaniem środków EFSI w perspektywie finansowej Analizując zapisy PO IŚ należy jednocześnie mieć na uwadze pozostałe działania podejmowane przy użyciu innych narzędzie wsparcia w obszarach interwencji przewidzianych w programie. Po pierwsze, uzupełnieniem inwestycji przewidzianych w programie krajowym będą przedsięwzięcia wspierane w ramach regionalnych programów operacyjnych. Dlatego też ostateczna ocena alokacji powinna uwzględniać także wielkość środków przeznaczonych na poszczególne priorytety inwestycyjne przez samorządy województw. Po drugie, trzeba pamiętać o innych niż polityka spójności instrumentach wsparcia, które także przyczyniać będą się do realizacji zobowiązań określonych w obowiązujących dokumentach strategicznych. Bardzo wysoka alokacja na sektor transportu wydaje być się najbardziej istotnym wyborem dokonanym przez autorów programu. Konieczność poprawy dostępności zewnętrznej i wewnętrznej Polski wynika z priorytetów najważniejszych strategii krajowych. Koncentracja na ulepszeniu powiązań z siecią TEN-T jest również jednoznacznie wyartykułowana w Positon Paper. Interwencja PO IŚ (oraz instrumentu CEF) będzie w nadchodzących latach głównymi źródłem finansowania inwestycji w tym obszarze, wkład środków krajowych będzie miał charakter uzupełniający. Na obecnym etapie nie jest możliwa bardziej szczegółowa ocena priorytetów wyznaczonych w sektorze transportu, ponieważ nie dokonano jeszcze kluczowych przesądzeń np. podziału alokacji na infrastrukturę drogową i kolejową. Pozytywnie należy ocenić względny wzrost alokacji (w porównaniu z obecnym okresem programowania) na sektor energetyki, pamiętając jednocześnie o istotnych zmianach w zakresie interwencji: wyłączenia ze wsparcia ropociągów oraz przesunięcia akcentów w kierunku gospodarki niskoemisyjnej. Szczególnie trafnym krokiem (na co nacisk kładzie się w Position Paper) jest duży udział w alokacji przypisany do interwencji w obszarze efektywności energetycznej. W przypadku sektora energetyki - inaczej niż w przypadku transportu - instrumenty polityki spójności nie będą mogły finansować działań wychodzących naprzeciw potencjalnie największym wyzwaniom rozwojowym, w tym koniczności wymiany w nadchodzących latach dużej części przestarzałych bloków energetycznych. Z tej perspektywy udział energii w łącznej alokacji na PO IŚ wydaje się być właściwy. 24

25 Wykres 2. Szczegółowe rozstrzygnięcia dotyczące alokacji sektor energetyki (osie I i V) Wykres 3. Szczegółowe rozstrzygnięcia dotyczące alokacji sektor środowiska (osie II) Źródło: Opracowanie własne. Działania w obszarze ochrony środowiska należy rozpatrywać w powiązaniu z interwencją planowaną na szczeblu regionalnym. Zdecydowanie najwięcej środków w ramach PO IŚ przeznaczono na wsparcie gospodarki wodno-ściekowej, co jest zasadniczo spójne z bardzo dużymi potrzebami inwestycyjnymi oszacowanymi w aktualizacji Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych. Relatywnie mniej środków przeznaczono na gospodarkę odpadami. Wynika to jednak z koncentracji interwencji PO IŚ na regionach, na terenie których przewidziano instalacje termicznego przetwarzania odpadów, a także istotnej roli sektora prywatnego w sprawnym funkcjonowaniu systemu gospodarki odpadami. Taka koncentracja wsparcia na poziomie PO IŚ jest słuszna. W powiązaniu z przedsięwzięciami realizowanymi na w programach regionalnych, uzupełniającymi systemy wodno-ściekowe w aglomeracjach poniżej 10 tys. RLM oraz wspierającymi kompleksowe systemy gospodarki odpadami (poza aglomeracjami, w których przewidziano komponent termicznego przekształcania odpadów), przyczyni się do zwiększenia komplementarności inwestycji realizowanych ze środków unijnych. Relatywnie niewielka jest alokacja na działania związane z adaptacją do zmian klimatu oraz zapobieganie zagrożeniom ujęte w celu tematycznym - jest to jednak konsekwencją ograniczonych możliwości ukierunkowania środków EFSI na zabezpieczenie powodziowe oraz braku (na obecnym etapie) kluczowych dokumentów planistycznych. Niemniej udział w realizacji tzw. wydatków klimatycznych będzie mieć interwencja podejmowana również w ramach innych celów tematycznych. Jak wynika z wyliczeń (zgodnie z metodologią przedstawioną przez Komisję Europejską) wskazanych w programie w rozdziale 3.2, w ramach PO IŚ planuje się przeznaczyć prawie 22% (prawie 6 mld euro) całkowitej alokacji UE na wydatki realizujące cele 25

26 klimatyczne. Wielkość ta jest wyższa niż oczekiwania KE odnośnie do wielkości wydatków na poziomie wszystkich funduszy UE. Środki przeznaczone dla sektora kultury w perspektywie finansowej będą ograniczone w porównaniu do udziału alokacji na ten cel w PO IŚ Biorąc pod uwagę przekroczenie wartości docelowych wskaźników monitoringowych dla Priorytetu XI Kultura i dziedzictwo kulturowe programu obecnej perspektywy, ograniczenie wsparcia o 0,3 punktu procentowego jest uzasadnione. Jednocześnie szczegółowa analiza oceny priorytetów wyznaczonych w obszarze kultury jest obecnie niemożliwa, ze względu na brak dokładnego rozpoznania potrzeb inwestycyjnych. 5 W PO IŚ zwiększono, w porównaniu z bieżącym okresem finansowania, udział alokacji dla sektora zdrowia. Z uwagi na znaczenie opieki medycznej dla reagowania na i niwelowania problemów wynikających z trendów demograficznych, wzrost poziomu środków przeznaczonych na opiekę zdrowotną ocenić należy pozytywnie. Szczególnie, uwzględniając objęcie wsparciem ratownictwa medycznego, w tym ratownictwa lotniczego, będącego kosztochłonnym obszarem interwencji. 5 Identyfikacja potrzeb inwestycyjnych w sektorze kultury jest utrudniona przez jego specyfikę, nie podlegającą wymogom wynikającym z precyzyjnie skwantyfikowanych określonych zobowiązań, w szczególności unijnych 26

27 2.2 Wkład w realizację celów strategicznych i polityk horyzontalnych PO IŚ będzie jednym z kluczowych narzędzi realizacji celów strategii Europa 2020 oraz jej projektów przewodnich, w szczególności inicjatywy przewodniej Europa efektywnie korzystająca z zasobów. Z możliwego pakietu interwencji przewidzianego we Wspólnych Ramach Strategicznych w programie realizowane będą cele tematyczne od 4 do 7, poświęcone: efektywności energetycznej (cel 4), adaptacji do zmian klimatu (cel 5), ochronie środowiska i kultury (cel 6) oraz transportowi (cel 7), jak również cel 9 obejmujący działania w sektorze zdrowia. Interwencja w tych obszarach będzie miała istotne znaczenie dla realizacji zasady zrównoważonego rozwoju, uwzględniając jednocześnie pozostałe polityki horyzontalne UE. Projekt programu jest także zgodny z rekomendacjami Rady Unii Europejskiej na lata w zakresie rozwoju energetyki i efektywności energetycznej, gospodarki wodnej oraz gospodarki odpadami. 7 Interwencja przewidziana w PO IŚ przyczyni się również do ochrony stanu środowiska morskiego (Save the Sea) będącej celem Strategii UE dla Regionu Morza Bałtyckiego. Kluczowe, z punktu widzenia tego wyzwania, będzie wsparcie zaproponowane w Osi II, w szczególności w działania związane z ochroną i poprawą jakości wód (priorytet inwestycyjny 5.2 i 6.2) oraz ochroną różnorodności biologicznej (6.5). Dla poprawy zintegrowania regionu znaczące będzie dofinansowanie inwestycji zwiększających spójność transportową oraz bezpieczeństwo energetyczne, planowanych do realizacji w osiach priorytetowych I, III, IV i V. Schemat 2. Relacje PO IŚ z celami strategicznymi cele strategiczne poziom europejski Europa 2020, WRS CT 4-7 oraz 9, polityki horyzontalne, Strategia UE dla Regionu Morza Bałtyckiego poziom krajowy SRK, BEiŚ, SRT, SRKS, SRKL, SSP Umowa Partnerstwa cele tematyczne 4-7 i 9 PO IŚ Źródło: Opracowanie własne 6 Recommendation for a COUNCIL RECOMMENDATION on Poland's 2013 national reform programme and delivering a Council opinion on Poland's convergence programme for , Council of the European Union, Bruksela, 19 czerwca 2013, COM(2013) 371 final. 7 Tj. wszystkimi rekomendacjami odnoszącymi się bezpośrednio do zakresu interwencji PO IŚ

28 PO IŚ jest jednocześnie odpowiedzią na cele i wyzwania określone w dokumentach krajowych, w tym Strategii Rozwoju Kraju oraz poszczególnych strategiach zintegrowanych, w szczególności: Strategii bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategii rozwoju transportu, Strategii rozwoju kapitału ludzkiego, Strategii rozwoju kapitału społecznego oraz Strategii sprawne państwo. Jako największy program operacyjny poziomu krajowego, PO IŚ będzie też kluczowym narzędziem realizacji celów wyznaczonych w Umowie Partnerstwa, łączącej w sobie wyzwania wskazane na poziomie europejskim z celami strategii krajowych. Zaproponowana w projekcie PO IŚ interwencja będzie miała bezpośrednie przełożenie na realizację zobowiązań wynikających z tzw. pakietu energetyczno-klimatycznego: ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, obniżenia energochłonności gospodarki, a także wzrostu udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym. Przewidziane w programie działania pozwolą na obniżenie zapotrzebowania na energię zarówno na szczeblu produkcji, dystrybucji/przesyłu, jak i zużycia. Interwencja w obszarze sieci energetycznych będzie miała wkład w realizację celu strategii Europa 2020 związanego z ograniczeniem energochłonności gospodarki przede wszystkim poprzez działania związane z budową sieci elektroenergetycznych. Mogą one przyczynić się do zmniejszenia strat przesyłowych zużywanej energii, dać większe możliwości wykorzystania odnawialnych źródeł oraz pole dla oszczędności dzięki wykorzystaniu technologii smart grid, co będzie miało także przełożenia na potencjalny wzrost udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym. Zwiększenie efektywności energetycznej gospodarki będzie miało istotne znaczenie dla realizacji zasady zrównoważonego rozwoju. Poprawa wydajności całego łańcucha energetycznego planowana do wsparcia z PO IŚ jest również odpowiedzią na 6. rekomendacji dla Polski sformułowaną przez Radę Unii Europejskiej, 8 w której wskazuje się m.in. na potrzebę przyspieszenia i rozszerzenia rozbudowy sieci energetycznej. Efekty wsparcia w o ramach osi II PO IŚ przyczynią się do realizacji priorytetu zrównoważonego rozwoju strategii Europa 2020 oraz projektu przewodniego Europa efektywnie korzystająca z zasobów. Racjonalizacja gospodarki odpadowej oraz wodno-ściekowej będzie miała przełożenie na ograniczenie uzależnienia wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów. Poprawa stanu gospodarki opadami oraz gospodarki wodnej jest również wdrożeniem rekomendacji 6. Rady Unii Europejskiej. Pełne wykorzystanie potencjału gospodarczego zgodne z duchem zrównoważonego rozwoju wspomogą również działania zawiązane z adaptacją do zmian klimatu oraz poprawą jakości środowiska, w tym powietrza. Co więcej, zgodnie z założeniami Europy 2020, podejmowane w PO IŚ inicjatywy pozwolą na zwiększenie odporności systemów gospodarczych na zagrożenia związane ze zmianami klimatu również poprzez wsparcie systemu ratownictwa pozwalającego na szybkie i skuteczne reagowanie na klęski żywiołowe. Interwencja w obszarze ochrony środowiska i adaptacji do zmian klimatu jest bezpośrednim narzędziem realizacji polityki horyzontalnej dotyczącej zrównoważonego rozwoju. Wymogi sprzyjające takiemu podejściu uwzględniono zarówno na poziomie obszarów wsparcia oraz typów projektów (m.in. ograniczenie materiałochłonności i wodochłonności procesów produkcyjnych, 8 Recommendation for a COUNCIL RECOMMENDATION on Poland's 2013 national reform programme and delivering a Council opinion on Poland's convergence programme for , Council of the European Union, Bruksela, 19 czerwca 2013, COM(2013) 371 final. 28

29 ochrona różnorodności biologicznej, gospodarka odpadami zgodna z hierarchią postępowania z odpadami), jak i zasad wyboru projektów (m.in. koncentracja na efekcie ekologicznym). Interwencja w obszarze transportu, w szczególności transportu zbiorowego przyczyni się do realizacji wyzwań określonych w projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów, w którym wskazano, że dla osiągnięcia celów rozwojowych konieczne jest dokonanie ulepszeń technologicznych m.in. w obszarze transportu. Rozwój niskoemisyjnych systemów transportowych oraz modernizacja sieci transportowych to również cel tzw. Białej księgi transportu. 9 W dokumencie tym podkreśla się znaczenie wsparcia sieci transportowych i ich inteligentnego wykorzystania dla wzrostu gospodarczego, tworzenia dobrobytu i miejsc pracy, zwiększenia handlu, dostępności geograficznej i mobilności obywateli. Co więcej, podkreślono w nim również potrzebę planowania rozwoju sieci w sposób maksymalizujący pozytywny wpływ na wzrost gospodarczy i minimalizujący negatywne skutki dla środowiska. 10 Wsparcie kolei poprzez wdrażanie projektów inwestycyjnych w tym sektorze jest zgodne z wspomnianą wcześniej rekomendacją dla Polski sformułowaną przez KE. Kultura jako obszar polityki publicznej nie jest najważniejszym priorytetem w strategii Europa 2020, w której na sektor ten patrzy się pod kątem jego potencjału gospodarczego. Interwencja w tym sektorze rozpatrywana jest w znacznej mierze jako narzędzie oddziaływania na inne sektory - przeważnie gospodarkę (dzięki rozwojowi kreatywności i innowacyjności) lub obszar nierówności społecznych (brak dostępu do określonych dóbr i usług). Rola kultury jako przestrzeni kreacji wskazywana jest wielokrotnie jako istotny warunek rozwoju innowacyjności, a przez to budowania przewagi konkurencyjnej podmiotów rynkowych. Podobne podejście zostało również odzwierciedlone w Position paper, gdzie o kulturze wspomina się w kontekście promowania innowacji i e-kultury (digitalizacji zasobów). W przypadku PO IŚ mamy do czynienia z odniesieniami do znaczenia sektora kultury dla innowacyjności gospodarki (słusznie nie traktuje się tego sektora jako po prostu kolejnej gałęzi gospodarki), interwencja kładzie też istotny nacisk na infrastrukturę publicznych instytucji kultury oraz wspieranie bezpośrednio działalności programowej i uczestnictwa w zinstytucjonalizowanej działalności kulturalnej. Takie podejście wymaga przyjęcia pewnych założeń i dokonania uzupełnień, aby można było wprost dostrzec w jaki sposób Oś VI przyczyni się do realizacji strategii na poziomie UE. System ochrony zdrowia, w przeciwieństwie do transportu, energetyki, czy środowiska, nie został potraktowany jako odrębny sektor w strategiach europejskich i krajowych. Rozwiązywanie problemów zdrowotnych lub dostarczanie usług medycznych podporządkowane są innym celom, leżącym poza ścisłe rozumianymi granicami systemu ochrony zdrowia. Niemal zawsze działania te związane są z redukcją ubóstwa. Powiązanie dostępu do opieki zdrowotnej ze zjawiskiem ubóstwa wynika z dwóch przyczyn. Po pierwsze, brak tego dostępu uznawany jest za jeden z czynników świadczących o ubóstwie. Po drugie, niemożność zaspokojenia potrzeb zdrowotnych, obniża możliwości pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, łącznie z pracą zarobkową, co w konsekwencji 9 Biała Księga. Plan utworzenia jednolitego europejskiego obszaru transportu dążenie do osiągnięcia konkurencyjnego i zasobooszczędnego systemu transportu. KE, Bruksela, dnia , KOM(2011) 144 wersja ostateczna 10 Ibidem. 29

30 prowadzi do ubóstwa. Niezależenie od przyjętej perspektyw, tj. traktowania dostępu do opieki medycznej jako czynnika świadczącego o ubóstwie lub przyczyniającego się do niego, interwencja PO IŚ w sektorze zdrowia w znacznej mierze odpowiada na te problemy, a co za tym idzie stanowi realizację wyzwań określonych w strategiach krajowych i europejskich. Ze względu na zakres interwencji objętej wsparciem PO IŚ dotyczącej w głównej mierze dużych inwestycji infrastrukturalnych program ten nie ma bezpośredniego przełożenia na kwestie równości kobiet i mężczyzn oraz zapobieganie dyskryminacji. Z tego punktu widzenia kluczowe znaczenie będą miały rozwiązania stosowane na poziomie kryteriów wyboru projektów m.in. poprzez uwzględnienie potrzeb osób niepełnosprawnych w dostępie do wspartej infrastruktury. Niezależnie od powyższej uwagi, należy odnotować że na etapie przygotowywania PO IŚ, w tym w trakcie konsultacji społecznych uwzględniano zdania różnych środowisk, poczynając od przedstawicieli poszczególnych resortów oraz Pełnomocnika Rządu do Spraw Równego Traktowania, po organizacje pozarządowe reprezentujące. W ten sposób uwzględniono w interesy różnych grup społecznych. 30

31 2.3 Oddziaływanie makroekonomiczne programu Interwencja PO IŚ będzie miała istotny wpływ na sytuację makroekonomiczną Polski. Poniższe wykresy przedstawiają ścieżkę najważniejszych agregatów ekonomicznych w dwóch wariantach. Scenariusz uwzględniający realizację PO IŚ (scenariusz z PO IŚ ) jest to prognoza zakładająca pełne wydatkowanie środków polityki spójności w nadchodzących latach. Z kolei prezentowany równolegle scenariusz bez PO IŚ zakłada wydatkowanie wszystkich środków poza środkami analizowanego programu. Tak skonstruowana ścieżka wydatków posłużyła za wsad do modelu DSGE (dynamicznej stochastycznej równowagi ogólnej) EUImpactMOD, wynikiem którego jest oddziaływanie funduszy na poszczególne zmienne makroekonomiczne. Wykres 4. PKB na osobę jako % średniej UE-27 w scenariuszach z POIŚ i bez POIŚ (UE-27=100, lewa oś) oraz wpływ POIŚ (p.p., prawa oś). Wykres 5. Wskaźnik zatrudnienia jako % populacji w scenariuszach z POIŚ i bez POIŚ (%, lewa oś) oraz wpływ POIŚ (p.p., prawa oś). Źródło: Opracowanie własne na podstawie modelu EUImpactMOD. Źródło: Opracowanie własne na podstawie modelu EUImpactMOD. Powyższy wykres po lewej przedstawia prognozowaną ewolucję PKB na osobę w relacji do średniej UE w analizowanych scenariuszach. Środki z PO IŚ wpłyną silnie pozytywnie na poziom tej zmiennej w badanym okresie będzie ona średnio o 0,5 punktu procentowego wyższa, niż gdyby środki te nie trafiły do polskiej gospodarki. Siła oddziaływania rośnie z czasem i osiągnie maksimum w 2021 roku, kiedy będzie wynosiła 0,78 punktu procentowego. Pośrednie oddziaływanie programu na rynek pracy może być podobne co do skali średniorocznie o 0,5 punktu procentowego wyższy wskaźnik zatrudnienia natomiast będzie ono przesunięte w czasie w stosunku do wpływu na produkcję. Najsilniej da się je odczuć w roku 2019, gdy osiągnie wielkość 0,9 punktu procentowego, natomiast będzie szybciej spadać, aż w 2023 wynosić będzie ok. 0,4 punktu procentowego. 31

32 Wykres 6. Wpływ POIŚ na PKB na osobę jako % średniej UE-27 (p.p.). Wykres 7. Wpływ POIŚ na wskaźnik zatrudnienia jako % średniej UE-27 (p.p.). Źródło: Opracowanie własne na podstawie modelu EUImpactMOD. Źródło: Opracowanie własne na podstawie modelu EUImpactMOD. Udział wpływu PO IŚ na wielkość PKB we wpływie polityki spójności ogółem będzie stosunkowo stabilny w czasie. Stosunek oddziaływania POIŚ na wskaźniki makroekonomiczne do łącznego efektu wszystkich funduszy EFSI wydatkowanych w latach będzie stopniowo rósł wraz z upływem czasu wynika to ze stosunkowo silnego efektu podażowego interwencji. 2.4 Wymiar terytorialny interwencji W ramach PO IŚ planowane jest silniejsze wyeksponowanie wymiaru terytorialnego, pozwalające na dopasowanie dedykowanego wsparcia dla specyficznych potrzeb i uwarunkowań poszczególnych obszarów problemowych. Podejście takie będzie realizacją założeń KSRR i pozostałych dokumentów strategicznych kładących nacisk na rozwijanie potencjałów endogenicznych wybranych terytoriów. Wśród obszarów strategicznej interwencji szczególne miejsce poświęcono miastom wojewódzkim i ich obszarom funkcjonalnym, jako biegunom rozwoju oraz ośrodkom regionalnym i subregionalnym, wskazując dla nich główne kierunki działań przeznaczonych do współfinansowania. W przypadku ośrodków wojewódzkich katalog proponowanych działań jest stosunkowo szeroki, obejmując zarówno kwestie transportowe (od połączeń między głównymi ośrodkami miejskimi po transport publiczny), energetyczne (poprawa efektywności energetycznej), racjonalizację zużycia zasobów oraz rozwijanie funkcji metropolitarnych, w szczególności w zakresie kultury i ochrony zdrowia. W przypadku mniejszych ośrodków miejskich interwencja będzie się koncentrować na budowaniu powiazań zarówno z metropoliami, jak i ośrodkami lokalnymi i obszarami wiejskim. Obok tych działań wymienia się wsparcie na szeroko rozumiane cele środowiskowe, w tym związane z rekultywacją terenów zdegradowanych oraz rozwój infrastruktury społecznej. Dla obszarów wiejskich, wymienionych jako kolejny obszar strategicznej interwencji, dedykowane są w szczególności działania z zakresu ochrony środowiska, w tym zachowanie różnorodności biologicznej oraz wytwarzania i dystrybucji OZE. W ramach PO IŚ wsparciem objęta zostanie również Polska Wschodnia, w programie nie zdefiniowano jednak dedykowanych instrumentów dla tej części 32

33 kraju. Wskazując jednocześnie, że wsparcie takie będzie się odbywać w ramach podstawowej interwencji programu oraz poprzez realizację wymiaru miejskiego. Zintegrowanym podejściem terytorialnym objęte zostaną miasta wojewódzkie oraz ośrodki regionalne i subregionalne. Pozwoli ono na rozwiązanie kluczowych problemów występujących na tych obszarach. Na terenie miast wojewódzkich i ich obszarów funkcjonalnych w ramach działań komplementarnych do inwestycji realizowanych w RPO w oparciu o strategie ZIT możliwe będzie realizowanie projektów z programów centralnych, w tym z PO IŚ. Wśród projektów dedykowanych dla 18 miast wojewódzkich przewidziano możliwość wsparcia: realizacji sieci ciepłowniczych i chłodniczych (priorytet inwestycyjny 4.5); modernizacji energetycznej budynków użyteczności publicznej wraz z wymianą wyposażenia tych obiektów na energooszczędne (priorytet inwestycyjny 4.3); zrównoważonej mobilności miejskiej/ekologiczny transport miejski (priorytet inwestycyjny 4.5); wsparcia kolei aglomeracyjnej (priorytet inwestycyjny 7.4). Podejście zaprezentowane w PO IŚ uznać należy za poprawne. Terytorializacja interwencji jest jednym z głównych założeń leżących u podstaw nowej perspektywy finansowej. Przewidziane w programie działania dedykowane dla obszarów miejskich mogą stanowić podstawę i/lub ważny czynnik rozwoju i komplementarnych inwestycji na poziomie regionalnym. Na szczególnie pozytywną ocenę zasługuje silna koncentracja działań związanych z sektorem energetyki, zwłaszcza efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej (priorytet inwestycyjny 4.3) oraz zwiększenia efektywności systemów ciepłowniczych (priorytet inwestycyjny 4.5), jak również wsparcia transportu publicznego (priorytet inwestycyjny 4.5). Właśnie w tych obszarach duże ośrodki miejskie mają największy potencjał do wprowadzenia znaczących zmian. 2.5 Uwarunkowania ex-ante Najistotniejsze uwarunkowania zewnętrzne mogące mieć wpływ na skuteczność i efektywność wdrażania PO IŚ oraz tzw. "ścieżki dojścia" do ich spełnienia opisane zostały w części 9 programu. Ocenia się, że zapisy dotyczące wypełnienia warunków ex-ante dla celów tematycznych konstytuujących program trafnie odzwierciedlają faktyczną sytuację w tym zakresie. Zaprogramowane ścieżki dla warunków niespełnionych lub nie w pełni spełnionych również wydają się być oparte na racjonalnych przesłankach. Spełnienie wszystkich zidentyfikowanych w części 9 programu warunków będzie - obok pozostałych niezależnych od PO IŚ czynników - istotną okolicznością warunkującą wdrażanie programu. Do niezależnych od programu czynników, na które należy zwrócić w najbliższym czasie szczególną uwagę należą m.in. kwestie pomocy publicznej, które w istotny sposób warunkować będą przyszłą implementację projektów w istotnych obszarach programu. 33

34 2.6 Wskaźniki monitorowania programu Główne kryteria oceny wskaźników wykorzystanie w niniejszym badaniu wynikały z zapisów art. 55, 96 i załącznika II do Rozporządzenia ogólnego, zgodnie z którym zastosowane w programie operacyjnym mierniki powinny być adekwatne, przejrzyste i spełniać szereg określonych w Rozporządzeniu wymogów metodologicznych, a ich oszacowane wartości docelowe i pośrednie powinny być realistyczne. Mierniki wybrane do ram wykonania powinny również być bezpośrednio związane z osiąganiem celów szczegółowych priorytetu i obejmować istotne informacje na temat postępów jego wdrażania. Przy operacjonalizacji powyższych kryteriów zespół badawczy kierował się przede wszystkim Wytycznymi KE w zakresie ewaluacji ex-ante (projekt), Wytycznymi dot. monitoringu i ewaluacji polityki spójności w okresie EFRR i FS (projekt) oraz w przypadku oceny ści oszacowania wartości wskaźników także własnymi narzędziami zgodnie z metodologią niniejszego badania. Każdorazowo również istotnym kryterium oceny wszystkich mierników zastosowanych w programie był pryzmat logiki interwencji w danej osi priorytetowej/priorytecie inwestycyjnym. Tabela 1. Podejście do oceny wskaźników monitorowania programu poziom wskaźnika wskaźniki rezultatu (strategicznego) kryteria oceny doboru wskaźnikach dostosowanie do modelu logicznego interwencji (wskaźnik odpowiada zjawisku, na które interwencja będzie bezpośrednio oddziaływać), właściwe kryteria jakościowe kryteria oceny oszacowania wartości docelowych realistyczność z punktu widzenia trendów widocznych w danych historycznych, pożądanych rezultatów interwencji oraz doświadczeń innych krajów/regionów i możliwych do identyfikacji czynników innych niż planowana interwencja wskaźniki typu output mierniki wybrane do ram wykonania reprezentatywność, dostosowanie do zakresu rzeczowego interwencji (miara oczekiwanych efektów rzeczowych) bezpośrednie przełożenie się na zakładane rezultatu interwencji, właściwe kryteria jakościowe, kontrybucja do wskaźników rezultatu podzbiór wskaźników typu output najbardziej miarodajnych (reprezentatywnych) dla zakresu interwencji w danej osi priorytetowej zasadność i odpowiedniość doboru kluczowych etapów wdrożeniowych (z punktu widzenia specyfiki interwencji i dynamiki wdrażania) realistyczność z punktu widzenia dostępnych danych na temat kosztów (jednostkowych) osiągniecia danego efektu rzeczowego interwencji oraz czynników mających wpływ na ich poziom w przyszłości Źródło: Opracowanie własne Wskaźniki wskazane w programie należy na poziomie ogólnym ocenić pozytywie: w większości dobrze oddają one zarówno logikę interwencji, jak i wpisują się w zakładane efekty rzeczowe planowanych do podjęcia działań. Relacje pomiędzy wskaźnikami rezultatu i produktu są również 34

35 odpowiednie. Wartości wskaźników zostały oszacowane w świetle dostępnych obecnie informacji w sposób prawidłowy i realistyczny. Szczegółową analizę mierników przedstawiono w opisie poszczególnych osi priorytetowych. Biorąc jednak pod uwagę ograniczenia i ryzyka związane z wykorzystaniem danych historycznych na potrzeby szacowania wartości wskaźników (uwarunkowania wdrażania nigdy nie będą tożsame w różnych perspektywach czasowych), rekomenduje się jednak, by w przyszłości 11 w odniesieniu do wszystkich wskaźników, dla których wartości szacowano na podstawie takich danych, przeprowadzone zostały analizy umożliwiające ewentualne stosowne weryfikacje. 11 Rekomenduje się weryfikacje oszacowań wskaźników po ok. roku od rozpoczęcia wdrażania poszczególnych typów interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 35

36 3 Ocena na poziomie osi priorytetowych 3.1 Oś I. Zmniejszenie emisyjności gospodarki Przesłanki interwencji Uzasadnienia interwencji osi priorytetowej I nie można rozpatrywać z perspektywy pojedynczych priorytetów inwestycyjnych oraz ich celów szczegółowych. Na sytuację wyjściową obszarów, która w przyszłości będą przedmiotem działań PO IŚ należy bowiem spojrzeć łącznie, biorąc za każdym razem pod uwagę trzy wzajemnie ze sobą powiązane wymiary: efektowność energetyczną (ze szczególnym uwzględnieniem sektora budownictwa oraz przemysłu); miks energetyczny (z punktu widzenia interwencji PO IŚ ograniczony w praktyce do obecnego i potencjalnego udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym); emisyjność gospodarki (pod tym pojęciem rozumie się przede wszystkim emisję gazów cieplarnianych, a uzupełniająco - także emisję pyłów zawieszonych, mającą silny związek z jakością powietrza). Przed przejściem do bardziej szczegółowej oceny wyjściowej, należy pamiętać, że we wszystkich wymienionych wyżej obszarach działania PO IŚ są elementem znacznie szerszego wachlarza polityk publicznych. Określając przesłanki dla interwencji w poszczególnych priorytetach inwestycyjnych należy mieć to na uwadze. Możliwe pole wyboru publicznego jest znacznie ograniczone zarówno przez możliwości kierunkowania środków EFSI, a także wiążące cele wynikające z krajowych i europejskich dokumentów strategicznych. Wykres 8. Efektywność energetyczna gospodarki (liczba ktoe przypadających na 1000 euro PKB) Wykres 9. Dynamika PKB (w cenach stałych) oraz zużycia energii końcowej oraz pierwotnej Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. Ostanie dwie dekady charakteryzowały się dynamicznym spadkiem energochłonności polskiej gospodarki, co znacznie zbliżyło ją do poziomu obserwowanego w lepiej rozwiniętych krajach Europy Zachodniej. Przyczyn tej korzystnej dynamiki należy upatrywać przede wszystkim w systematycznych 36

37 zmianach strukturalnych produkcji (w szczególności w przemyśle), a także stopniowych przemianach w sektorze komunalno-bytowym. 12 W Polsce nie udało się jeszcze całkowicie uniezależnić wzrostu gospodarczego od rosnącego popytu na energię, ale wieloletnie szeregi czasowe potwierdzają, że jest już tego bardzo blisko: w latach produkt krajowy brutto wzrósł (w cenach stałych) o ponad 50%, z kolei zużycie energii pierwotnej o niecałe 20%, a wzrost zapotrzebowania na energię finalną był jeszcze mniejszy (p. wykresy powyżej). Dostępne dane potwierdzają, że obszarem o potencjalnie największym wpływie na dalszą poprawę efektywności energetycznej gospodarki jest sektor budownictwa - przede wszystkim mieszkaniowego, ale analogiczne obserwacje dotyczą obiektów użyteczności publicznej oraz budynków komercyjnych wykorzystywanych w sektorze usług (p. poniżej). 13 Z opublikowanych w ostatnim czasie analizy wynika co prawda, że ilość energii zużywana w Polsce do ogrzania jednego metra kwadratowego powierzchni nie odbiega znacząco od analogicznych wskaźników obserwowanych w krajach Unii Europejskiej. 14 Nie jest to jednak konsekwencją zadowalającej efektywności energetycznej polskiego budownictwa - przeciwnie, ponad 70% istniejących obiektów w dalszym ciągu nie przeszła nawet podstawowej termomodernizacji (docieplenia). Podobne zużycie energii cieplnej na jednostkę powierzchni wynika z niższej zamożności Polaków, którzy w okresie grzewczym utrzymują po prostu niższą temperaturę swoich mieszkań. Ponieważ w nadchodzących latach można będzie spodziewać się zarówno wzrostu dochodów oraz (w konsekwencji) zwiększenia przeciętnej powierzeni mieszkań, 15 interwencja przewidziana w priorytecie inwestycyjnych 4.3 jest jak najbardziej uzasadniona i kluczowa dla poprawy wskaźników efektywności energetycznej. Uzasadniając interwencję należy jednak zwrócić uwagę na alternatywne możliwości osiągnięcia takich samych rezultatów bez angażowania środków publicznych. Dostępne badania potwierdzają jednak, że w tym przypadku bezpośrednia pomoc inwestycyjna będzie miała znaczenie kluczowe, ponieważ sam rynek nie dostarcza wystarczających bodźców i możliwości realizacji inwestycji termomodernizacyjnych. 16 Problemy mają zarówno charakter finansowy (brak kapitału, który trzeba wyłożyć przed inwestycją, która zwracać będzie się przez wiele lat, przy jednoczesnej niechęci sektora finansowego do kredytowania niektórych podmiotów) jak i wynikają ze stanu świadomości (subiektywne postrzeganie inwestycji jako skomplikowanych, brak wiedzy na temat potencjalnych korzyści itp.). 17 Z tego też względu należy pamiętać o uzasadnieniu dla działań uzupełniających, obejmujących także podnoszenie świadomości energetycznej mieszkańców Polski. 18 Z punku widzenia zmian pożądanych w dłuższym horyzoncie czasowym trzeba mieć także na uwadze, że pl - podróż do niskoemisyjnej przyszłości, Instytut Badań Strukturalnych oraz Instytut na rzecz Ekorozwoju, Warszawa Ocena potencjału redukcji gazów cieplarnianych w Polsce do roku 2030, McKinsey&Company, pl, op. cit. 15 Ibidem. 16 Energy Efficiency Economics and Policy, Kenneth Gillingham, Richard G. Newell i Karen Palmer, Resources for the Future Discussion Paper, Świadomość energetyczna Polaków. Raport przygotowany przez TNS OBOP i Miesięcznik Gospodarczy Nowy Przemysł, Warszawa Wyniki dostępnych badań potwierdzają, że Polacy deklarują regularne oszczędzanie energii, jednak w praktyce wiele ich codziennych zachowań nie potwierdza tako podejścia. Argumentacja ta jest ponadto uzasadnieniem dla opisanych w innych częściach diagnozy postulatów związanych m.in. z wprowadzeniem systemów inteligentnego opomiarowania. 37

38 bezpośrednie wsparcie inwestycyjne i działania edukacyjne prawdopodobnie nie będą wystarczające - powinny towarzyszyć im także odpowiednie zmiany w otoczeniu regulacyjnym (np. wymogi dotyczące standardów energetycznych nowych budynków). Na niezadowalającą efektywność energetyczną w sektorze komunalno-bytowym wpływają nie tylko istniejące w Polsce standardy budownictwa, ale także specyfika wytwarzania i dystrybucji energii cieplnej. Dostępne dane potwierdzają, że długość sieci ciepłowniczych jest stosunkowo duża, co przekłada się (w większości województw) na względnie duży odsetek mieszkańców podłączonych do ciepła sieciowego. 19 Należy jednak podkreślić, że zarówno sposób jego produkcji (przestarzałe i niskosprawne źródła ciepła) jak i przesyłu (w dużym stopniu zamortyzowane i często przewymiarowane rury, których sieć nie zawsze odpowiada zachodzącym dynamicznie w ostatnich latach procesom urbanizacyjnym), powinien być przedmiotem skoncentrowanej interwencji publicznej. Obecny stan sektora ciepłowniczego w Polsce oznacza nie tylko nieefektywność ekonomiczną (straty energii na poziomie produkcji i przesyłu), ale przekłada się również na wysokie ceny energii. Stanowi to uzasadnienie dla uwzględnienia w PO IŚ priorytetu inwestycyjnego Z punktu widzenia ukierunkowania interwencji należy także podkreślić potrzebę rozszerzania zasięgu sieci ciepłowniczych, aby dopasować go do zmian w strukturze osadniczej, wykorzystywać maksymalnie potencjał ciepłowni i elektrociepłowni, a także wyjść naprzeciw problemowi niedotrzymywania standardów jakości powietrza. Przyczyną przekroczenia norm jest w Polsce najczęściej wytwarzanie ciepła w indywidualnych paleniskach, 21 co przekłada się na występowanie zjawiska tzw. niskiej emisji (przede wszystkim pyłów zawieszonych), obniżenia jakości życia oraz innych negatywnych efektów zewnętrznych. Wykres 10. Odsetek energii elektrycznej produkowanej w skojarzeniu (w %, 2011) Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. 19 Polityki energetyczne państw MEA. Polska 2011, Międzynarodowa Agencja Energetyczna W tym miejscu opisano jedynie "energetyczny" wymiar tego priorytetu - zagadnienia transportowe poddano ocenie w osi priorytetowej III. 21 Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2011, Inspekcja Ochrony Środowiska, Warszawa

39 Analizując przesłanki interwencji w osi priorytetowej I PO IŚ należy także zwrócić uwagę na wciąż niewykorzystywany w pełni w Polsce potencjał wytwarzania energii cieplnej i elektrycznej w skojarzeniu. Co prawda około 60% 22 ciepła (oraz prawie 17% energii elektrycznej) powstaje w instalacjach kogeneracyjnych, to rozwiązania te ograniczone są co do zasady do największych miast. Dalsze inwestycje w wymianę jednostek ciepłowniczych w pozostałych ośrodkach miejskich, w szczególności poprzez wymianę starych instalacji produkujących wyłącznie energie cieplną na nowoczesne jednostki kogeneracyjny przyczyni się docelowo także do lepszego wykorzystania sieci ciepłowniczych. Konieczność interwencji publicznej w obszarze kogeneracji wynika także z tego, że w opinii ekspertów system tzw. kolorowych certyfikatów nie przynosi jak dotychczas zadowalających rezultatów. 23 Dlatego też uzasadniona jest realizacja w PO IŚ również priorytetu inwestycyjnego 4.7. W porównaniu z opisanymi powyżej obszarami, nieco inaczej należy spojrzeć na uzasadnienie interwencji ukierunkowanej na poprawę efektywności energetycznej w sektorze przedsiębiorstw, którą przewidziano w priorytecie inwestycyjnym 4.2. W przypadku firm usługowych, przesłanki są generalnie zbliżone do kontekstu przedstawionego powyżej w odniesieniu do sektora budownictwa mieszkaniowego oraz obiektów użyteczności publicznej: problemy związane z efektywnością energetyczną sprowadzają się przede wszystkim do niezadowalających parametrów użytkownych przez nie obiektów budowalnych. 24 Nieco bardziej skomplikowane jest potencjalne pole interwencji w przypadku przedsiębiorstw przemysłowych, w których poprawa efektywności energetycznej związana jest wprost ze stosowanym w produkcji procesem technologicznym. Dostępne analizy potwierdzają, że wielkość potencjalnych zmian jest bardziej ograniczona niż w sektorze komunalnobytowym. Na przestrzeni ostatnich dwóch dekad polski przemysł przesunął się znacznie w kierunku międzynarodowej granicy technologicznej. Istniejące dysproporcje we wskaźniku energochłonności są co prawda dalej istotne, ale wynikają one w dużym stopniu ze struktury sektorowej polskiego przemysłu. Ważną rolę ogrywają w nim branże znajdujące się stosunkowo nisko w łańcuchu wartości dodanej, a przez to bardziej energochłonne. Zmiany w tym zakresie wymagają więc nie tylko bezpośredniego wsparcia przedsiębiorstw, ale także (przede wszystkim) długookresowej polityki gospodarczej prowadzącej do poprawy konkurencyjności polskiego przemysłu poprzez głębokie zmiany strukturalne. 25 Zarówno w przypadku sektora przemysłu jak i usług, uzasadnienie włączenia do PO IŚ w priorytetu inwestycyjnego 4.3 musi obejmować także ocenę tego, na ile oczekiwane efekty w ogóle wymagają zaangażowania środków publicznych. Poprawa efektywności energetycznej danego przedsiębiorstwa jest bowiem w warunkach wolnorynkowych - elementem podnoszenia jego konkurencyjności, ponieważ (przy innych czynnikach niezmienionych) prowadzi ona m.in. do obniżenia kosztów wytwarzania dóbr lub usług. Oznacza to, że przedsiębiorca posiada ekonomiczne bodźce, aby samodzielnie zrealizować inwestycję zmniejszającą np. energochłonność procesu produkcyjnego. Doświadczenia innych państw oraz literatura ekonomiczna wskazują jednak na szereg zawodności rynkowych, z powodu których firmy podejmują tego typu działania rzadziej, niż pożądane 22 Według różnych szacunków 55-65% 23 Polityki energetyczne państw MEA. Polska 2011, Międzynarodowa Agencja Energetyczna pl, op. cit. 25 Ibidem. 39

40 z punktu widzenia społeczeństwa - wskazuje się w tym kontekście w szczególności na asymetrię informacji oraz występowanie kosztów transakcyjnych. 26 Przedsiębiorstwa często nie zdają sobie spawy z występowania potencjału obniżenia energochłonności procesu produkcyjnego i/lub dostęp do tego typu wiedzy jest dla nich (często z subiektywnego punktu widzenia) zbyt kosztowny. Z tego punktu widzenia szczególnie duże znaczenie powinno mieć stworzenie łatwo dostępnego systemu wsparcia doradczego. 27 Nie można jednak również zapomnieć o zawodnościach rynków kapitałowych prowadzących do wystąpienia zjawiska tzw. luki finansowej część przedsiębiorców, nawet jeśli zdaje sobie sprawę z potencjalnych korzyści wynikających np. z wprowadzenia systemu zarządzania energią, może nie być w stanie sfinansować samodzielnie tej inwestycji z powodu braku dostępu do kredytu na rynku komercyjnym. Wykres 11. Udział źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto Wykres 12. Udział źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii elektrycznej Źródło: Opracowanie własne nad podstawie danych Eurostat. W ostatnich latach w Polsce stosunkowo dynamicznie rośnie udział źródeł odnawialnych w ogólnym bilansie energetycznym. Działania stymulujące produkcję energii z OZE były co prawda wspierane w perspektywie finansowej , kontynuacja interwencji w tym obszarze jest jednak w dalszym ciągu uzasadniona. Dotyczy to zarówno priorytetów inwestycyjnych 4.1 i 4.7 (gdzie przewidziano dedykowane wsparcie dla instalacji OZE), jak priorytetów 4.2 i 4.3 (gdzie instalacje OZE mogą być uzupełnieniem dla inwestycji podnoszących efektywność energetyczną). Wynika to m.in. z następujących czynników. Zgodnie ze zobowiązaniami określonymi w Dyrektywie 2009/28/WE, do 2020 r. ze źródeł odnawialnych powinno pochodzić co najmniej 15% energii wytwarzanej w Polsce (łącznie w sektorach elektroenergetyki, ciepła i chłodu oraz transportu). Ekstrapolacja dotychczasowej dynamiki wskaźnika wskazuje co prawda, że osiągnięcie zakładanego celu jest dość prawdopodobne, należy jednak pamiętać, że obserwowane w ostatnich latach przyrosty były m.in. efektem interwencji w ramach polityki spójności. Trzeba mieć również na 26 Do energy audits help reduce barriers to energy efficiency? An empirical analysis for Germany, Joachim Schleich, International Journal of Energy Technology and Policy, vol. 2 no. 3/ Ibidem. 40

41 uwadze przygotowywane obecnie zmiany w krajowym systemie wsparcia OZE - zgodnie z deklaracjami najważniejszych decydentów, intensywność interwencji publicznej będzie prawdopodobnie niższa niż miało to miejsce w ramach funkcjonującego obecnie systemu tzw. "zielonych certyfikatów". Oznacza to, że w celu wypełnienia zobowiązań, utrzymanie wsparcia ze środków PO IŚ jest w tym obszarze prawdopodobnie konieczne - choć forma wsparcia (p. ocena logiki interwencji) powinna zostać poddana głębszej rewizji. Niezależnie od formalnych zobowiązań, wsparcie rozwoju energetyki odnawialnej w Polsce jest uzasadnione także z punktu widzenia celów rozwojowych kraju. Należy oczekiwać, że nowe instalacje OZE przyczynią się do stopniowych zmian w miksie energetycznym, zmniejszają udział paliw kopalnych i - tym samym - poprawiają bezpieczeństwo energetyczne kraju. Taka ocena jest jednak pewnym uproszczeniem, ponieważ horyzont czasowy i możliwy zakres interwencji PO IŚ nie obejmuje innych czynników istotnych dla optymalizacji miksu energetycznego w długim okresie. Przykładowo, wzrost produkcji energii z instalacji wiatrowych i słonecznych wymaga zagwarantowania w systemie rezerwowych mocy bilansujących. Niezależnie od tego, należy zwrócić także uwagę na inne potencjalne korzyści wynikające z realizacji samych inwestycji - szczególnie na poziomie lokalnym, 28 jak i dalej idące konsekwencje zmniejszenia udziału paliw kopalnych w bilansie energetycznym. 29 Z punktu widzenia kształtu przyszłej interwencji PO IŚ należy podkreślić, że uzasadnienie ekonomiczne ma nie tylko wsparcie samych instalacji, ale także komplementarny rozwój sieci przesyłowych i dystrybucyjnych. Problemy z uzyskaniem decyzji o wydaniu warunków przyłączenia - pomimo silnej regulacji całego sektora - pozostają bowiem jedną z najbardziej istotnych barier w rozwoju energetyki odnawialnej. Istotnym elementem uzasadnienia interwencji dla osi priorytetowej I PO IŚ jest także diagnoza i tło działań związanych z wprowadzeniem w Polsce inteligentnych sieci elektroenergetycznych przewidzianych w priorytecie inwestycyjnym 4.4. Stan sieci dystrybucyjnych (i przesyłowych) wskazywany jest jako główna bariera w rozwoju energetyki odnawialnej w Polsce. W szczególności wskazuje się na rosnące potrzeby w zakresie przyłączania do sieci mikroźródeł, co jest związane z postępującym rozwojem energetyki rozproszonej w Polsce. Należy oczekiwać, że w przyszłości potrzeby w tym zakresie będą rosły. Rozwój energetyki odnawialnej wiąże się także z potrzebą wprowadzania rozwiązań sprzyjających bilansowaniu zaopatrzenia w energię oraz lokalnego zarządzania popytem. Wynika to z niestabilnej podaży energii wytwarzanej np. w farmach wiatrowych, która wymaga istnienia w systemie także rezerwowych mocy konwencjonalnych oraz pozwalających na wykorzystanie nadwyżek energii wytwarzanej w mikroźrółach (energetyka prosumencka). Istniejące obecnie rozwiązania (w tym tradycyjne liczniki) nie pozwalają jednak na pełne wykorzystanie potencjału wzrostu efektowności energetycznej - potrzeba do tego rozwiązań, które umożliwią wysyłanie ostatecznym obiorcą systematycznych impulsów cenowych, aby świadomie zarządzali swoim popytem na energię. 28 Linking Renewable Energy to Rural Development, OECD, Paryż Niespłacony rachunek. Jak energetyka węglowa niszczy nasze zdrowie, Health and Environment Alliance,

42 Wykres 13. Emisja gazów cieplarnianych (poziom z 1990 r. = 100) Wykres 14. Emisja gazów cieplarnianych na jednostkę wytworzonej energii (poziom wskaźnika w 2000 r. = 100) Źródło: Opracowanie własne nad podstawie danych Eurostat. Realizację wymienionych wyżej priorytetów inwestycyjnych można uzasadnić także z perspektywy ich wymiernego wpływu na zmniejszenie emisyjności gospodarki. Przywołane wątki, tj. efektywność energetyczna oraz odnawialne źródła energii wiążą się bowiem wprost z problemem wciąż zbyt wysokiej emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Działania wspierające produkcję energii z OZE (PI 4.1 i 4.7 oraz częściowo 4.2, 4.3 i 4.,4) są w tym kontekście uzasadnione, ponieważ przyczynią się do spadku udziału paliw kopalnych w produkcji energii, a tym samym do ogólnego spadku emisji gazów cieplarnianych. Działania związane z poprawą efektywności energetycznej (4.2, 4.3, 4.5 i 4.7) można uzasadnić w dwojaki sposób. Po pierwsze, na poziomie wspartych instalacji/obiektów/przedsiębiorstw przyczynią się one do zmian technologicznych, przez co bezpośrednia emisja gazów cieplarnianych zmaleje. Po drugie, spowodują one (4.2, 4,3, 4.4) spadek popytu na energię cieplną i elektryczną, którą w Polsce wytwarza się w dużym stopniu - co nie zmieni się w nadchodzących dekadach - z wysokoemisyjnych paliw kopalnych. 42

43 oś priortetowa I: przesłanki interwencji cele strategiczne cele strategiczne na poziomie europejskim strategia Europa 2020 i projekt przewodni Europa efektywnie korzystająca z zasobów uniezależnienie wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów poprzez zmniejszenie udziału emisji węgla w europejskiej gospodarce, większe wykorzystanie odnawialnych źródeł energii i propagowanie efektywności energetycznej cele strategiczne na poziomie krajowym Strategia Rozwoju Kraju 2020 oraz projekt strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko konieczność poprawy bezpieczeństwa energetycznego poprzez zwiększenie efektywności energetycznej oraz dywersyfikację nośników wyzwania rozwojowe dla PO IŚ niewystarczające tempo przechodzenia do gospodarki niskoemisyjnej anachroniczny miks energetyczny bardzo wysoki udział paliw kopalnych w produkcji energii cieplnej i elektrycznej zbyt duża energochłonność gospodarki niewykorzystany w pełni potencjał energetyki odnawialnej zbyt duża energochłonność gospodarki, pomimo dynamicznych zmian w ostatnich latach zbyt duże zużycie energii cieplnej w sektorze komunalnobytowym, anachroniczny sposób jej wytwarzania przekłada się na zanieczyszczenie powietrza wysoki poziom zużycia energii elektrycznej i cieplnej w sektorze przedsiębiorstw, wynikający zarówno z niskiego poziomie świadomości i jaki i barku środków na modernizację procesów produkcyjnych niewykorzystywany w pełni potencjał energetyki odnawialnej istniejące mechanizmy rynkowe nie są wystarczające do wypełnienia zobowiązań z pakietu energetycznoklimatycznego dużą barierą w rozwoju energetyki odnawialnej jest niezadowalający stan sieci elektroenergetycznych, uniemożliwiający wyprowadzenie mocy z nowych instalacji wybór priorytetów 4.1 Wspieranie wytwarzania i dystrybucji energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych 4.2 Promowanie efektywności energetycznej i korzystania z odnawialnych źródeł energii w przedsiębiorst wach 4.3 Wspieranie efektywności energetycznej, inteligentnego zarządzania energią i wykorzystania odnawialnych źródeł energii w infrastrukturze publicznej, w tym w budynkach publicznych, i w sektorze mieszkaniowym 4.4 Rozwijanie i wdrażanie inteligentnych systemów dystrybucji działających na niskich i średnich poziomach napięcia 4.5 Promowanie strategii niskoemisyjnych ( ) dla obszarów miejskich ( ) 4.7 Promowanie wykorzystywania wysokosprawnej kogeneracji ciepła i energii elektrycznej w oparciu o zapotrzebowanie na ciepło użytkowe. 43

44 3.1.2 Ocena logiki interwencji Choć na poziomie całej osi priorytetowej I nie sformułowano jednego nadrzędnego rezultatu (zdefiniowano je natomiast na poziomie poszczególnych priorytetów inwestycyjnych), to ze szczegółowych zapisów oraz warsztatów przeprowadzonych w ramach niniejszej ewaluacji, jako podstawowy cel zdefiniować można - zgodnie z zapisami Umowy Partnerstwa - ograniczenie emisyjności gospodarki. Jego realizacji sprzyjać będą wszystkie włączone do osi priorytety inwestycyjne: priorytet inwestycyjny 4.1 przyczyni się do osiągnięcia celu nadrzędnego poprzez rozwój energetyki odnawialnej. Przewidziane w programie wsparcie instalacji i sieci przesyłowych/dystrybucyjnych pozwoli na zwiększenie udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym, a tym samym - na zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, które przy danym zapotrzebowaniu na energię byłyby emitowane w jednostkach wykorzystujących źródła konwencjonalnej; priorytet inwestycyjny 4.2 będzie miał wkład w obniżenie emisyjności gospodarki dzięki zmniejszeniu zapotrzebowania na energię w sektorze przedsiębiorstw. Sprzyjać temu będą przewidziane w programie inwestycje oraz skierowane do firm wsparcie doradcze; priorytet inwestycyjny 4.3 umożliwi osiągnięcie celu nadrzędnego dzięki zmniejszeniu zapotrzebowania na energię w sektorze mieszkalnictwa i obiektach publicznych - kompleksowe przedsięwzięcia termomodernizacyjne pozwolą na zmniejszanie strat (przede wszystkim cieplnej); priorytet inwestycyjny 4.4 obejmuje wsparcie rozwoju inteligentnych sieci elektroenergetycznych. Ich wkład w realizację celu nadrzędnego będzie dwutorowy. Po pierwsze ułatwią one rozwój energetyki odnawialnej (w szczególności mikroźródeł), po drugie zaś kreować będą postawy prosumenckiej oraz zwiększać świadomość energetyczną społeczeństwa; priorytet inwestycyjny 4.5 skoncentrowany jest na inwestycjach na terenach miejskich realizowanych w kompleksowych pakietach w ramach strategii niskoemisyjnych. Szczególnie duży nacisk położony został na sektor ciepłownictwa - jego modernizacja i rozwój przyczynią się do osiągnięcia celu nadrzędnego poprzez zmniejszenie poziomu emisji z ciepłowni (oraz zwiększenie efektywności przesyłu i produkcji), a także z mikroźródeł (tzw. niska emisja); priorytet inwestycyjny 4.7 obejmuje inwestycje w wytwarzanie energii cieplnej i elektrycznej w skojarzeniu - proces ten podniesie efektywność produkcji energii (tym samym zmniejszając jego emisyjność), w części przypadków wsparcie źródła kogeneracyjne będą także oparte na źródłach odnawialnych. Zgodnie z przedstawioną powyżej charakterystyką, poszczególne priorytety inwestycyjne wpłyną na realizację celu nadrzędnego przede wszystkim dwoma kanałami oddziaływania: poprzez wzrost rozwój energetyki odnawialnej w bilansie energetycznym oraz zwiększenie efektywności energetycznej. Dlatego też określając cele szczegółowe (najważniejsze rezultaty) na poziomie 44

45 poszczególnych priorytetów, sugeruje się uszczegółowianie każdego z wymienionych dwóch kanałów oddziaływania - zmniejszenie emisyjności gospodarki powinno natomiast pozostać celem nadrzędnym. Pozwoli to na zachowanie spójności z zapisami celu tematycznego 4 w Umowie Partnerstwa. olś priorytetowa I model logiczny ograniczenie emisyjności gospodarki wzrost udziału OZE w bilansie energetycznym zmniejszenie energochłonności gospodarki wzrost udziału OZE w bilansie energetycznym model logiczny wzrost udziału OZE w bilansie energetycznym Wzrost produkcji energii elektrycznej z OZE w instalacjach Rozwój sieci umożliwiający przyłączenia instalacji Rozwój wysokosprawnej kogeneracji opartej na OZE Wzrost potencjału przyłączy dla mikroźródeł i rozwój inteligentnych sieci energetycznych Zwiększenie wykorzystania OZE w przedsiębiorstwach Zwiększenie wykorzystania OZE w sektorze mieszkaniowym i budynkach użyteczności publicznej (PI 4.1) - budowa/rozbudowa instalacji: farm wiatrowych, instalacji na biomasę, instalacji na biogaz - budowa/rozbudowa sieci przesyłowych i dystrybucyjnych umożliwiających przyłączenia do KSE (PI 4.7) - budowa/przebudowa jednostek wytwarzania energii elektrycznej i ciepła w skojarzeniu z OZE - budowa przyłączeń do sieci ciepłowniczych (PI 4.4) - budowa/ przebudowa w kierunku sieci inteligentnych (OZE) - kompleksowe pilotażowe i demonstracyjne projekty - inteligentny system pomiarowy (PI 4.2) - budowa/ rozbudowa i modernizacja instalacji OZE (jako element projektów termomodernizacyjnych i dot. systemów produkcji) (PI 4.3) - budowa/ rozbudowa i modernizacja instalacji OZE (jako element projektów termomodernizacyjnych 45

46 zmniejszenie energochłonności gospodarki model logiczny zmniejszenie energochłonności gospodarki wzrost efektywności energetycznej na poziomie produkcji wzrost efektywności energetycznej na poziomie dystrybucji wzrost efektywności energetycznej na poziomie zużycia wzrost efektywności produkcji energii cieplnej w miastach zwiększenie efektywności wykorzystania ciepła użytkowego zmniejszenie strat w przesyle energii cieplnej wzrost inteligentnego wykorzystania energii elektrycznej wzrost świadomości energetycznej wzrost efektywności zużycia w sektorze przedsiębiorstw wzrost efektywności zużycia w sektorze mieszkaniowym i budynkach użyteczności publicznej (PI 4.5) - budowa, rozbudowa lub modernizacja sieci ciepłowniczej - wymiana źródeł ciepła (PI 4.7) - budowa lub przebudowa jednostek wytwarzania energii elektrycznej i ciepła w skojarzeniu (w tym OZE) (PI 4.4) - budowa/ przebudowa w kierunku sieci inteligentnych (OZE) - kompleksowe pilotażowe i demonstracyjne projekty - inteligentny system pomiarowy (PI 4.2) - inwestycje zwiększające efektywność energetyczną produkcji - systemy zarządzania energią - doradztwo w zakresie efektywności energetycznej (PI 4.3) - kompleksowa modernizacja energetyczna budynków użyteczności publicznej i mieszkaniowych (PI 4.4) - inteligentne sieci postawy prosumenckie Realizacja priorytetu inwestycyjnego 4.1 ma przyczynić się do zwiększenia udziału energii produkowanej ze źródeł odnawialnych. Tak sformułowany cel szczegółowy należy ocenić jako poprawny jest on zresztą zbieżny z rekomendacjami wypracowanymi w ramach niniejszej ewaluacji i odpowiada oczekiwaniom określonym w Umowie Partnerstwa. W rozwinięciu celu słusznie wskazuje się także na inne oczekiwane efekty interwencji: poprawę efektywności wykorzystania i oszczędzania zasobów surowców energetycznych oraz poprawę stanu środowiska poprzez redukcję zanieczyszczeń do atmosfery. Z kolei w przypadku priorytetu inwestycyjnego 4.2 sformułowano w programie oczekiwanie, że będzie on prowadził do zwiększenia efektywności energetycznej na poziomie zużycia. Cel ten został 46

47 zaproponowany we wcześniejszym etapie ewaluacji programu jest on dobrym uszczegółowieniem zapisów Umowy Partnerstwa. Za trafne posunięcie należy uznać także określenie w programie rezultatu niższego rzędu: wzrost udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym oraz racjonalne zużycie zasobów surowców energetycznych, podobnie jak podkreślenie, że celem interwencji będzie również podniesienie konkurencyjności wspartych przedsiębiorstw. Działania programu w ramach priorytetu inwestycyjnego 4.3 mają przyczynić się do zwiększenia efektywności energetycznej na poziomie zużycia zwiększając przy tym udział odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym poprzez racjonalne zużycie zasobów surowców energetycznych. Główne akcenty w celu zostały określone. Wydaje się jednak, że trzeci człon (poprzez racjonalne zużycie zasobów surowców energetycznych) jest zbędny. Po pierwsze, powoduje on, że cel staje się nielogiczny: wzrost udziału OZE w bilansie energetycznym nie jest wynikiem racjonalnego zużycia..., ale równoległym (a na pewno nie nadrzędnym) rezultatem. Po drugie, tak zdefiniowanym celu pojawia się tautologia: na początku zdania jest mowa o efektywności energetycznej, która polega właśnie na tym, że bardziej racjonalnie korzysta się z danej ilości energii/ surowców energetycznych. W przypadku priorytetu inwestycyjnego 4.4 cel szczegółowy określono jako zwiększenie efektywności energetycznej na poziomie zużycia poprzez wdrożenie elementów sieci inteligentnych, a także do rozwoju energetyki prosumenckiej. Takie ujęcie rezultatów odpowiada oczekiwanym efektom interwencji i wychodzi naprzeciw postulatom zgłoszonym we wcześniejszych etapach ewaluacji. Wdrożenie elementów sieci inteligentnych faktycznie przyczyni się do zwiększenia efektywności energetycznej na poziomie zużycia (szczególnie poprzez wprowadzenie inteligentnego opomiarowania, co przełoży się na bardziej świadome korzystanie z energii elektrycznej przez odbiorców końcowych). W celu szczegółowym słusznie wskazuje również na rozwój energetyki odnawialnej, szczególnie jeśli chodzi o rozwój mikroźródeł i rozpowszechnianie zachowań prosumenckich. Cel szczegółowy priorytetu inwestycyjnego 4.5 dotyczy zwiększenia efektywności energetycznej na poziomie produkcji i przesyłu, co bardzo dobrze koresponduje z oczekiwanym efektami interwencji i właściwie uszczegółowia rezultaty określone w Umowie Partnerstwa. Słusznie wyeksponowano także poprawę jakości powietrza jako rezultat uzupełniający - działania ukierunkowane na zmniejszenie zjawiska niskiej emisji będą miały w tym obszarze realne oddziaływanie. Podobnie jak w przypadku pozostałych priorytetów inwestycyjnych, także ten cel wypracowano w ramach niniejszej ewaluacji. Cel szczegółowy w priorytecie inwestycyjnym 4.7 sformułowano jako zwiększenie efektywności energetycznej na poziomie produkcji oraz udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym. Tak określone rezultaty należy ocenić jako poprawne i zgodne z oczekiwanymi efektami przewidzianej w programie interwencji Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Zakres i formy interwencji proponowane w priorytecie inwestycyjnym 4.1 należy ocenić pozytywnie. Zostały one dobrze dopasowane do celu szczegółowego i należy oczekiwać, że w przypadku sprawnego wdrożenia projektów realnie przyczynią się do jego realizacji. Warto także podkreślić, że 47

48 zaproponowane w programie założenia interwencji w dużym stopniu uwzględniają doświadczenia obecnej perspektywy finansowej. Przesądzenia dotyczące koncentracji dla poszczególnych technologiach OZE należy ocenić jako właściwe - bardziej szczegółowe rozstrzygnięcia mogłyby okazać się zbyt restrykcyjne i powinno się sformułować je dopiero w uszczegółowieniu programu. W programie trafnie zaadresowano problem ograniczonych możliwości przyłączeń instalacji OZE do Krajowego Systemu Elektroenergetycznego. Zawarto także wnioski z bieżącego okresu programowania (Działanie 9.6 POIiŚ) 30 - wsparcie dotyczyć ma nie tylko samych przyłączy, ale także ewentualnej przebudowy odpowiednich elementów systemu przesyłowego/ dystrybucyjnego, koniecznych do włączenia do sieci nowych instalacji OZE. Właściwym krokiem wydaje się być także podkreślenie już na poziomie programu, że projekty inwestycyjne ubiegające się o wsparcie oceniane będą przede wszystkim przez pryzmat efektywności kosztowej (tj. nakładów na jednostkę mocy lub jednostkę wytworzonej energii). Takie podejście jest optymalnym rozwiązaniem sprzyjającym osiągnieciu przyjętych przez Polskę zobowiązań. W kontekście efektywności kosztowej, jako trafne należy również ocenić dopuszczenie w priorytecie instrumentów zwrotnych. 31 Podobnie ogólne założenia priorytetu inwestycyjnego 4.2 zasługują na pozytywną ocenę - formuła interwencji jest zgodna z celem szczegółowym oraz powinna przyczynić się w przyszłości do jego realizacji. Należy jednak pamiętać o specyficznych uwarunkowaniach zaproponowanych w priorytecie typów przedsięwzięć. Zgodnie z opisem priorytetu, jego centralnym elementem jest udzielenie wsparcia w zakresie stosowania energooszczędnych technologii produkcji. Takie podejście jest jak najbardziej właściwie, należy jednak mieć na uwadze, że jeden ze wskazanych typów projektów (modernizacja energetyczna budynków) może być jedynie elementem kompleksowych przedsięwzięć prowadzących do obniżenia energochłonności procesu technologicznego w przedsiębiorstwie. Uwaga ta jest pochodną rekomendacji do części diagnostycznej, w której (w jednej z sekcji) również wymienia się energochłonność przemysłu jedynie z punktu widzenia budynków. Także w tym kontekście należy podkreślić. że badania empiryczne sugerują szczególnie duże znacznie (dla skuteczności przedsięwzięć) systemów zarządzania energią. 32 Na szczególnie wysoką ocenę zasługuje koncepcja skoncentrowania interwencji priorytetu inwestycyjnego 4.2 na stworzeniu systemu usług audytu i doradztwa energetycznego. Badania ewaluacyjne realizowane w krajach Unii Europejskiej jednoznacznie wskazują, że jest 30 Ocena wpływu inwestycji w ramach działania 9.1, 9.4, 9.5, 9.6 oraz 10.3 PO IiŚ na realizację zobowiązań wynikających z dyrektywy 2009/28/WE, Instytut Badań Strukturalnych na zlecenie Ministerstwa Gospodarki, Warszawa ibidem. 32 Energy Efficiency in SMEs: Success Factors and Obstacles, The European Association of Chambers of Commerce and Industry,

49 to optymalna forma interwencji publicznej w tym obszarze - w niewielkim stopniu zaburza konkurencję na rynkach, a do tego wyróżnia się bardzo korzystną relacją nakładów publicznych do oczekiwanych efektów środowiskowych. 33 Stanowi ona również odpowiedź na faktycznie występującą zawodność rynku: koszty transakcyjne, 34 które często postrzegane jako na tyle duże, że zagadnienia związane z efektywnością energetyczną znajdują się bardzo nisko w priorytetach przedsiębiorstw. 35 W konsekwencji, podstawową barierą nie są tak naprawdę ograniczenia technologiczne, ale świadomość samych przedsiębiorców. 36 Właściwy wydaje się także pomysł stworzenia systemu dla wszystkich przedsiębiorstw na szczeblu krajowym (także MŚP, które o wsparcie inwestycyjne będą mogły ubiegać się jedynie na poziomie regionalnym). 37 Powinno to ułatwić zapewnienie odpowiednich standardów jakości, także jednak w tym przypadku mogą się pojawić ograniczenia po stronie podażowej - szczególnie jeśli system doradztwa będzie cieszył się dużym zainteresowaniem. Powszechna dostępność systemu (i jego przyjazność z perspektywy przedsiębiorcy) powinna być zresztą jednym z priorytetowych założeń interwencji. 38 Zakres interwencji zaproponowany w priorytecie inwestycyjnym 4.3 należy ocenić jako poprawny i zgodny zarówno z przyjętymi celami, jak dobrze wychodzący naprzeciw wyzwaniom określonym w części diagnostycznej programu. Na taką ocenę składają się m.in. następujące elementy. Autorzy programu słusznie skoncentrowali interwencję na kompleksowym podejściu do rozwiązania problemy energochłonności sektora budownictwa mieszkaniowego oraz budynków publicznych. Choć ciągle brakuje przekonującej oceny ex-post działań podejmowanych w tym zakresie w Polsce, to w założeniach priorytetu inwestycyjnego 4.3 udało się uwzględnić wyniki ewaluacji przeprowadzonych na szczeblu europejskim. 39 W szczególności na pierwszy plan wysunięto koniczność ekonomicznego uzasadnienia inwestycji - potrzeby danego obiektu muszą zostać w odpowiedni sposób zdiagnozowane, a poniesione koszty muszą być adekwatne do skali oszczędności energii. Takie podejście odpowiada m.in. wnioskom z badania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, z którego wynika, że w ramach polityki spójności wsparciem obejmowano inwestycje o nieakceptowalnie długim okresie zwrotu. 40 Także to kryterium zostało w projekcie programu wystarczająco wyeksponowane. Z punktu widzenia wdrażania interwencji należy jednak bardziej precyzyjnie (w dokumentach niższego rzędu) określić definicję kompleksowej 33 Efficiency of an energy audit programe for SMEs in Germany, IRESS GmbH, Do energy audits help reduce barriers to energy efficiency? An empirical analysis for Germany, Joachim Schleich, International Journal of Energy Technology and Policy, vol. 2 no. 3/ Energy policies for increased industrial energy efficiency: Evaluation of a local energy programme for manufacturing SMEs, Patrik Thollander, Energy Policy, vol. 35, issue 11 (2007). 36 Integrating energy efficiency performance in production management gap analysis between industrial needs and scientific literature, Kathrina Bunse et al, Journal of Cleaner Production, Vol. 19, A new Energy Audit Approach in the Italian SMEs, V. Bellicini, Review of policies and measures for energy efficiency in industry sector, Tanaka, K, Energy Policy, vol. 39, issue 10, Cost-effectivness of Cohesion Policy Investments in Energy Efficiency, Europejski Trybunał Obrachunkowy, Ibidem. 49

50 modernizacji energetycznej - obecne zapisy mogą dawać zbyt duże pole do interpretacji. Trzeba mieć także na uwadze, że ograniczeniem dla skutecznej interwencji szczególnie w przypadku podmiotów publicznych jest brak wystarczających bodźców do realizacji inwestycji zwiększających efektywność energetyczną. 41 Punktem wyjścia do ewentualnego wsparcia inwestycyjnego ma być kompleksowa diagnoza potrzeb danego obiektu, z tego względu w programie podkreślono obowiązkowy charakter audytów energetycznych poprzedzających realizację inwestycji podnoszących efektowność energetyczną obiektów. Warto przy tym podkreślić, że same audyty były obowiązkowe także w obecnej perspektywie finansowej (w tym w większości programów regionalnych), jednak nie stanowiły one wystarczającej blokady dla ukierunkowania wsparcia do stosunkowo prostych projektów, sprowadzających się często do ocieplenia obiektów. Tym ważniejsze wydaje się być wspomniane wcześniej restrykcyjne podejście do kompleksowości termomodernizacji jako kryterium dostępu. Dobrym uzupełnieniem działań inwestycyjnych będzie również proponowany system wsparcia doradczego, skierowanego zarówno do sektora mieszkaniowego jak i publicznego. Z punktu widzenia skuteczności i efektywności interwencji jest także wskazane, aby system doradztwa wdrażany był w powiązaniu z analogicznym rozwiązaniem przewidzianym w priorytecie inwestycyjnym 4.2 dla sektora przedsiębiorstw. W świetle dostępnych wyników badań, 42 ważnym uzupełnieniem projektów inwestycyjnych w sektorze komunalno-bytowym powinny być także zakrojone na szeroką skalę działania informacyjno-edukacyjne, prowadzono w odniesieniu do znacznie szerszej grupy docelowej niż same inwestycje. Zaproponowany w projekcie programu zakres interwencji w priorytecie inwestycyjnym 4.4 jest zasadniczo zgodny z postulatami i wyzwaniami określonymi w części diagnostycznej oraz logicznie powiązany z wyznaczonym celem szczegółowym. W szczególności słusznie wskazano na uzupełniający rezultat związany z rozwojem energetyki prosumenckiej. Autorzy programu słusznie oczekują, że wprowadzenie inteligentnych sieci elektroenergetycznych przyczyni się do rozpowszechnienia postaw prosumenckich oraz wzrostu świadomości energetycznej ostatecznych odbiorców, a w konsekwencji - do zmniejszenia popytu na energię. 43 W Polsce brakuje jeszcze dowodów na faktyczne występowanie tego typu efektów. Badania przeprowadzone w krajach Europy zachodniej 44 sugerują, że oczekiwanie te nie są pozbawione podstaw, ale wymaga to równoległych działań o charakterze informacyjno-edukacyjnym, bez których systemy inteligentnego 41 Guidance on Energy Efficiency in Public Buildings, European PPP Expertise Centre, np. Household Behaviour and the Environment. Reviewing the Evidence, OECD, Paryż Inteligentne opomiarowanie czy to się w Polsce opłaca?, Ernst&Young, Achieving energy efficiency through behaviour change: what does it take?, European Environment Agency,

51 opomiarowania mogą nie przynieść zakładanych rezultatów (przez wystąpienie tzw. efektu odbicia). 45 Należy także pamiętać o efektywności samej infrastruktury sieci inteligentnych. 46 Zadania w ramach priorytetu inwestycyjnego 4.5 (w części energetycznej) skoncentrowane zostały na produkcji i dystrybucji ciepła w ośrodkach miejskich. Taki zakres interwencji odpowiada przyjętym celom, jest także spójny z najważniejszymi wyzwaniami określonymi w diagnozie programy. Z punktu widzenia doprecyzowana logiki tego priorytetu inwestycyjnego należy jednak zwrócić na istotne uwarunkowania interwencji, które będą miały istotne znaczenie dla osiągnięcia zakładanych w programie rezultatów.. W programie słusznie zauważono, że to właśnie sektor ciepła sieciowego jest obszarem, którym - przy pomocy odpowiednio dobranych narzędzi - możliwe będzie osiągnięcie największych efektów dotyczących zarówno zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych, jak i poprawy efektywności energetycznej. W opisie priorytetu jako główne ukierunkowanie interwencji wskazuje się poprawę efektywności dystrybucji ciepła do odbiorców. Warto jednak również pamiętać, że równie ważnym rezultatem powinno być także lepsze dostosowanie zasięgu sieci ciepłowniczych do postępujących procesów urbanizacyjnych. W przypadku wielu polskich miast i ich obszarów funkcjonalnych, kluczowym wyzwaniem powinno być przyłączenie nowych odbiorców do systemu sieciowego i - dzięki temu - wyeliminowanie indywidualnych palenisk, będących jednym z głównych źródeł tzw. niskiej emisji. 47 Pozwoli to także na lepsze wykorzystanie niezagospodarowanej w pełni mocy w części ciepłowni oraz elektrociepłowni. Zostało to zauważone w jednym z wymienionych w programie typów projektów, gdzie wskazano na możliwość rozbudowy sieci ciepłowniczych. Należy podkreślić wkład projektów realizowanych w ramach priorytetu 4.5 w podniesienie jakości powietrza (jako cel uzupełniający do ograniczenie emisji gazów cieplarnianych powinno to znaleźć odzwierciedlenie w dokumentach niższego rzędu). Takie wskazanie wydaje się być o tyle istotne, że może ułatwić w przyszłości koncentrację interwencji w konkursach - np. na tych obszarach miejskich, na których stwierdzono przekroczenie norm jakości powietrza. Ewentualne wsparcie takich obszarów powinno być jednak spójne z ogólnie wyznaczonym w priorytecie podejściem - interwencja musi mieć charakter kompleksowy i wynikać z lokalnych strategii niskoemisyjnych. W tym miejscu należy też pamiętać o częściowej wymienności oraz częściowej komplementarności z działaniami przewidzianymi w priorytecie inwestycyjnym Pozytywnie należy ocenić położenie dużego nacisku na wsparciu/ wymianie źródeł ciepła na jednostki wykorzystujące jednostki wysokosprawnej kogeneracji. Co prawda udział energii cieplnej wytwarzanej w Polsce w skojarzeniu w ogólnej produkcji energii cieplnej jest (na tle innych krajów UE) stosunkowo wyskoki, to kogeneracja koncentruje się w kilkunastu 45 Ibidem. 46 Boosting energy efficiency through Smart Grids, ITU, Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2011, Inspekcja Ochrony Środowiska, Warszawa Investing in Energy Efficiency in Buildings with District Heating, Herrero, S.,

52 miastach, a w pozostałych ośrodkach miejskich w dalszym ciągu istnieje duże pole do skoordynowanej interwencji publicznej. 49 Założenia interwencji w priorytecie inwestycyjnym 4.7 są prawidłowe - odpowiadają diagnozie potrzeb oraz przyczynią się do osiągnięcia przyjętych w programie rezultatów, szczególnie tych związanych z efektywnością energetyczną. 50 Zgodnie ze sformułowaną wcześniej uwagą, należy pamiętać o specyficznej interpretacji celu szczegółowego, ponieważ nie wszystkie projekty wsparte w działaniu prowadzić będą do wzrostu produkcji energii ze źródeł odnawialnych - cześć inwestycji kogeneracyjnych wykorzystywać będzie także źródła konwencjonalne. W projekcie programu przedstawiono wiarygodne uzasadnienie dla wsparcia publicznego produkcji ciepła i energii elektrycznej w skojarzeniu. Wydaje się jednak, że przywołane argumenty w większym stopniu miałyby zastosowanie w priorytecie inwestycyjnym 4.5, gdzie jednym z głównych typów beneficjentów będą spółki ciepłownicze. Na poziomie dokumentów niższego rzędu warto rozważyć oddzielne sformułowanie oczekiwań dotyczących wsparcia projektów wykorzystujących OZE oraz przedsięwzięć bazujących na konwencjonalnych źródłach energii. 51 Tak jak w przypadku priorytetu inwestycyjnego 4.1, słusznym posunięciem jest objęcie wsparciem nie tylko samych instalacji, ale też podłączeń do Krajowego Systemu Elektroenergetycznego oraz do sieci ciepłowniczych. Pozytywnie należy także ocenić wskazanie na potrzebę powiazania interwencji z istniejącymi już mechanizmami wsparcia kogeneracji (system tzw. "kolorowych" certyfikatów) Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego W poszczególnych priorytetach inwestycyjnych wykorzystano trzy wskaźniki rezultatu strategicznego: emisja gazów cieplarnianych, udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto oraz zużycie energii pierwotnej. Miary te są optymalnym odzwierciedleniem kluczowych rezultatów interwencji dla całej osi priorytetowej - oczywiście biorąc pod uwagę ograniczone możliwości źródeł statystyki publicznej. Wszystkie trzy zaproponowane wskaźniki pochodzą zresztą ze strategii Europa 2020, wartości docelowe wynikają zaś ze zobowiązań nałożonych na Polskę w ramach pakietu energetyczno-klimatycznego i uszczegóławiających go dokumentach europejskich. Na poziomie każdego z priorytetów wskazano dwa lub trzy z ww. wskaźników. Analogicznie do uwag sformułowanych do celów szczegółowych rekomenduje się dostosowanie mierników do proponowanych zmian w brzemieniu celów przykładowo ewentualne włączenie do priorytetu inwestycyjnego 4.4 wskaźnika dotyczącego OZE. 49 Cogeneration and District Energy, Międzynarodowa Agencja Energetyczna, Cogeneration and Renewables. Solutions for low-carbon energy future, Międzynarodowa Agencja Energetyczna, Ewaluacja działań 9.1, 9.2, 9.3 POIŚ, Agrotec

53 Tabela 2. Oś priorytetowa I ocena wskaźników rezultatu strategicznego nazwa wskażnika priorytety inwestycyjne ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Emisja gazów cieplarnianych 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, 4.5, 4.7 wskaźnik dobrany Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto 4.1, 4.2, 4.3 wskaźnik dobrany, do rozważenia ewentualne uwzględnienie także w 4.4 i 4.7 Zużycie energii pierwotnej 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, 4.5, 4.7 wskaźnik dobrany Źródło: Opracowanie własne Wskaźniki typu output Wskaźniki typu output w większości przypadków zostały dopasowane do logiki interwencji. W przypadku niektórych priorytetów inwestycyjnych sugeruje się jednak wprowadzenie nieznacznych modyfikacji. W priorytecie inwestycyjnym 4.1 słusznie uwzględniono nie tylko efekty rzeczowe w postaci instalacji OZE, co także rozwój infrastruktury przesyłowej i dystrybucyjnej. Należy jednak pamiętać, że niektóre projekty tego typu będą miały charakter punktowy (np. stacje transformatorowe) i - choć bardzo potrzebne - nie przełożą się na poziomi miernika. W przypadku samych instalacji, wskaźnik dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej warto monitorować w podziale na energię cieplną i elektryczną. Mierniki dla priorytetu inwestycyjnego 4.2 należy ocenić jako poprawne. Docelowo warto jednak rozważyć (być może na poziomie uszczegółowienia programu), aby liczbę wspartych przedsiębiorstw monitorować w podziale na beneficjentów otrzymujących wsparcie bezpośrednie (inwestycyjne) oraz wsparcie doradcze - są to bowiem zupełnie odmienne typy projektów. Wskaźniki w priorytecie inwestycyjnym 4.3 dobrano poprawie. W priorytecie inwestycyjnym 4.4 zaproponowano odpowiednie mierniki. W przypadku priorytetu inwestycyjnego 4.5 warto rozważyć dodanie mierników lepiej dopasowanych do logiki interwencji: liczby wybudowanych lub zmodernizowanych źródeł ciepła oraz liczby nowych odbiorców przyłączonych do sieci ciepłowniczych (brak wskaźnika tego typu może spowodować, że sieci ciepłownicze nie będą w wystarczającym stopniu rozszerzanie). Mierniki w priorytecie inwestycyjnym 4.7 są prawidłowe. 53

54 Tabela 3. Oś priorytetowa I ocena wskaźników nazwa wskaźnika Szacowany spadek emisji gazów cieplarnianych 52 Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej Długość nowo wybudowanych lub zmodernizowanych sieci elektroenergetycznych dla odnawialnych źródeł energii Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej - Roczna produkcja energii elektrycznej z nowo wybudowanych instalacji wykorzystujących OZE Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej - Roczna produkcja energii cieplnej z nowo wybudowanych instalacji wykorzystujących OZE Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej Liczba przedsiębiorstw otrzymujących wsparcie ocena doboru wskaźnika wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany, do rozważania monitoring w podziale na energię elektryczną i ciepło wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany, do rozważania monitoring w podziale na energię elektryczną i ciepło ocena oszacowania wartości wskaźnika 53 Szacowany spadek emisji gazów cieplarnianych 54 wskaźnik dobrany Zmniejszenie zużycia energii końcowej Liczba gospodarstw domowych z lepszą klasą zużycia energii wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany 52 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 53 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 54 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 54

55 nazwa wskaźnika ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej wskaźnik dobrany Szacowany spadek emisji gazów cieplarnianych 55 wskaźnik dobrany Zmniejszenie zużycia energii pierwotnej w budynkach publicznych Zmniejszenie zużycia energii końcowej Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej - Roczna produkcja energii elektrycznej z nowo wybudowanych instalacji wykorzystujących OZE wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej - Roczna produkcja energii elektrycznej z nowo wybudowanych instalacji wykorzystujących OZE wskaźnik dobrany 4.4 Liczba dodatkowych użytkowników energii podłączonych do inteligentnych sieci 56 wskaźnik dobrany Długość wybudowanej lub zmodernizowanej sieci ciepłowniczej wskaźnik dobrany 4.5 Szacowany spadek emisji gazów cieplarnianych 57 Zmniejszenie zużycia energii końcowej Liczby wybudowanych lub zmodernizowanych źródeł ciepła* wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany propozycja nowego wskaźnika (na poziomie uszczegółowienia programu) - Liczby nowych odbiorców przyłączonych do sieci ciepłowniczych* propozycja nowego wskaźnika (na poziomie uszczegółowienia programu) - 55 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 56 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 57 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 55

56 4.7 nazwa wskaźnika Liczba wybudowanych lub zmodernizowanych jednostek wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej w ramach wysokosprawnej kogeneracji Liczba wybudowanych lub zmodernizowanych jednostek wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej w ramach wysokosprawnej kogeneracji z OZE Szacowany spadek emisji gazów cieplarnianych 58 Dodatkowa zdolność wytwarzania energii odnawialnej Dodatkowa zdolność wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej w warunkach wysokosprawnej kogeneracji Dodatkowa zdolność wytwarzania energii elektrycznej w warunkach wysokosprawnej kogeneracji (4.7) Roczna produkcja energii elektrycznej z nowo wybudowanych instalacji wysokosprawnej kogeneracji Dodatkowa zdolność wytwarzania energii cieplnej w warunkach wysokosprawnej kogeneracji (4.7) Roczna produkcja energii cieplnej z nowo wybudowanych instalacji wysokosprawnej kogeneracji ocena doboru wskaźnika wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany Źródło: Opracowanie własne ocena oszacowania wartości wskaźnika Mierniki wybrane do ram wykonania Wskaźnik typu output i kluczowy etap wdrożeniowy wybrane do ram wykonania należy ocenić jako prawidłowe. Zmniejszenie zużycia energii końcowej wydaje się być miernikiem najbardziej reprezentatywnym dla całej osi priorytetowej. Tabela 4. Oś priorytetowa I ocena mierników wybranych do ram wykonania nazwa miernika ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Całkowita kwota certyfikowanych wydatków wskaźnik dobrany miernik oszacowany 58 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 56

57 kwalifikowalnych Zmniejszenie zużycia energii końcowej wskaźnik dobrany miernik oszacowany Zaakceptowane wnioski o dofinansowanie (kluczowy etap wdrożeniowy jednakowe dla wszystkich PI wdrażanych przez NFOŚiGW) miernik dobrany Źródło: Opracowanie własne miernik oszacowany Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Realizacja osi priorytetowej I PO IŚ będzie miała bezpośrednie przełożenie na realizację kluczowych celów strategicznych określonych na poziomie europejskim w strategii Europa W szczególności będą wychodzą one naprzeciw oczekiwaniom sformułowanych w projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów. Przewidziane w projekcie programu interwencja pozwoli w szczególności na osiągnięcie dwóch rezultatów wskazanych w ww. dokumentach strategicznych: przeciwdziałaniu zmianom klimatu oraz czystej i efektywnej energii. Przeciwdziałaniu zmianom klimatu służyć będą praktycznie wszystkie typy projektów objęte wsparciem w analizowanej osi priorytetowej. Przewidziane są bowiem działania ukierunkowane na wszystkie sektory, w przypadku których istnieje istotny potencjał redukcji emisji gazów cieplarnianych: energetyki (w ramach programu wsparcie trafi do przedsięwzięć zmniejszających udział szczególnie emisyjnej energetyki opartej na węglu kamiennym w ogólnym bilansie energetycznym), przemysłu (poprzez zmniejszenie zapotrzebowania na energię w sektorze przemysłowym) a także w sektorze budownictwa oraz sektorze publicznym (podniesienie efektywności energetycznej). Zgodnie z celami określonymi na poziomie europejskim, szczególnie intensywnym wsparciem objęte zostaną obszary miejskiej. Analogicznie należy patrzeć na wkład osi priorytetowej I w realizację celu czysta i efektywna energia: działania przewidziane w programie przyczynią się tym samym do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego Unii Europejskiej. Będzie to możliwe dzięki wzrostowi udziału energii odnawialnej (także w postaci mikroźródeł), tak także dzięki zwiększeniu efektywności energetycznej na poziomie produkcji, przesyłu/dystrybucji oraz zużycia Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Założenia osi priorytetowej I są zasadniczo zgodne z celami określonymi w odpowiednich krajowych dokumentach strategicznych. Przede wszystkim wpisują się one w założenia celu II.6 Strategii Rozwoju Kraju 2020 w następujących jego elementach: Działanie II.6.2 Poprawa efektywności energetycznej - w projekcie programu przewidziano szeroki zakres działań ukierunkowanych na obniżenie energochłonności polskiej gospodarki zarówno na poziomie odbiorców końcowych, jak i w trzech wskazanych w SRK sektorach: energetyki, przemysłu oraz budownictwa. Wskazane programie działania prowadzić będą także do podkreślanych w strategii zmian w zakresie świadomości energetycznej społeczeństwa. 57

58 Działanie II.6.3 Zwiększenie dywersyfikacji dostaw paliw i energii - założenia programu obejmują całe spektrum działań sprzyjających wzrostowi wykorzystania odnawialnych źródeł energii, co docelowo przyczyni się do poprawy bezpieczeństwa energetycznego kraju. 58

59 3.2 Oś II Ochrona środowiska, w tym adaptacja do zmian klimatu Przesłanki interwencji Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu to zagadnienia horyzontalne, których nie można rozpatrywać w oderwaniu od pozostałych obszarów interwencji. Szczególnie uwzględniając fakt, że wiele istotnych zmian w zakresie środowiska możliwych będzie dzięki działaniom w innych osiach programu, np. dla ochrony powietrza kluczowe będzie ograniczenie niskiej emisji, któremu służyć będzie wsparcie w Osi I. Niemniej, zarówno ochrona środowiska, jak i adaptacja do zmian klimatu są jednymi z istotnych warunków zrównoważonego rozwoju. Potrzeba podjęcia działań zwiększających odporność na negatywne skutki zmian klimatu jest bezdyskusyjna. Doświadczenia ostatnich dekad, w tym m.in. powodzi która nawiedziła Polskę w 2010 r. dobitnie wskazują na ogromne koszty niepodejmowania działań adaptacyjnych, ponieważ straty spowodowane niepożądanymi zjawiskami klimatycznymi sięgać mogą 1% PKB. 59 Jako że do największych zagrożeń należą susze i powodzie, a na terenach miejskich również lokalne podtopienia i brak lub niewydolność kanalizacji opadowej, 60 kluczowym zadaniem jest ograniczenie skutków właśnie tych zjawisk. Z tego względu w Polsce koniecznej jest podjęcie interwencji przewidzianej w ramach priorytetu inwestycyjnego 5.2. W przypadku działań bezpośrednio związanych z ochroną środowiska, poza ich wpływem na jakość życia mieszkańców i konkurencyjność gospodarki, w kontekście zrównoważonego korzystania z zasobów, Polska ma do wypełnienie wiele wymogów nałożonych na kraj w związku z przystąpieniem do UE. Rozwój systemu gospodarki odpadami wymuszają zobowiązania akcesyjne. Ramowa dyrektywa o odpadach 61 nakłada obowiązek stworzenia systemu zgodnego z hierarchią postępowania z odpadami, przy zachowaniu kolejności priorytetów: zapobieganie powstawania odpadów, przygotowanie do ponownego użycia, recycling, inne metody odzysku (np. odzysk energii) oraz unieszkodliwianie odpadów, jak również uregulowanie kwestii składowania odpadów, w tym zakazu składowania niektórych ich rodzajów. W dokumencie tym określono konkretne zobowiązania dotyczące odzysku odpadów oraz przygotowania do ponownego wykorzystania i recyclingu min. 50% takich frakcji jak papier, tektura, metale, tworzywa sztuczne i szkło. Kwestie składowania odpadów reguluje ponadto tzw. dyrektywa składowiskowa. 62 W dokumencie tym wskazuje się m.in. konieczność ograniczenia do 2020 roku składowania bio-odpadów komunalnych do 35% masy odpadów wytworzonych w roku 1995 r. Skalę niezbędnych działań umożliwiających wypełnienie powyższych zobowiązań obrazują m.in. dane dotyczące udziału odpadów zebranych selektywnie, 59 Zgodnie z szacunkami straty związane ze zmianami klimatycznymi, w tym powodzią wyniosły w 2010 r. około 1% PKB. W oparciu o Bukowski M., Gąska J., Śpionek A., Wybór optymalnych kosztowo działań adaptacyjnych i określenie wstępnej propozycji instrumentów polityki i oceny skutków regulacji, IBS, Warszawa, październik 2012, za Sadowski M., Siwiec E. (2012a), Analiza strat i kosztów usuwania szkód spowodowanych ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi i klimatycznymi w latach , w (red.) Sadkowski, M., Romańczak A., Siwiec E., Opracowanie i wdrożenie Strategicznego Planu Adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu SYNTEZA Etap II IOŚ-PIB, Warszawa, Popek Z., Analiza możliwości zwiększania retencji na obszarach zurbanizowanych w dorzeczu Wisły Środkowej stan wiedzy i dalsze kierunki działań. Ekspertyza na zlecenie Województwa Mazowieckiego, Warszawa, grudzień 2011 r. 61 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy. 62 Dyrektywa Rady 1999/31/WE z dnia 26 kwietnia 1999 r. w sprawie składowania odpadów 59

60 który pomimo systematycznej poprawy nadal pozostaje na relatywnie niskim poziomie (patrz Wykres 15), czy dominujących form zagospodarowania odpadów, w których w ostatnich latach widoczny jest pewien regres (patrz Wykres 16). Abstrahując jednak od wymogów unijnych, poprawa stanu gospodarki odpadami, w tym ich ponowne użycie, odzysk surowców, energetyczne wykorzystanie odpadów, czy też bardziej efektywne wykorzystywanie zasobów to działania opłacalne ekonomicznie. Biorąc pod uwagę obecny stan gospodarki odpadami oraz wymogi z nią związane w Polsce konieczna jest interwencja w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.1. Wykres 15. Udział odpadów zebranych selektywnie w relacji do ogółu odpadów Wykres 16. Udział odpadów zdeponowanych na składowiskach w ilości odpadów zebranych zmieszanych Źródło: Opracowanie własne Analogicznie jak w przypadku gospodarki odpadami, również rozwój gospodarki wodnościekowej wymuszają zobowiązania akcesyjne. Uregulowanie kwestii gospodarowania wodami poprzez zrównoważone korzystanie z nich, pozwalające na zaspokojenie zapotrzebowania ludności, rolnictwa i przemysłu, jak również poprawę jakości i stanu ekosystemów, zmniejszenie zanieczyszczania wód podziemnych, ochronę tych zasobów oraz ograniczenie skutków powodzi i suszy wyznacza Ramowa Dyrektywa Wodna. 63 Jest ona przedmiotem transpozycji do prawodawstwa polskiego głównie przez ustawę Prawo wodne 64 i Prawo ochrony środowiska 65 oraz ustawę o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. 66 Kwestie powodziowe są szczegółowo regulowane w Dyrektywie powodziowej (2007/60/WE z dn. 23 października 2007 r.), która jest obecnie w trakcie transponowania do prawodawstwa polskiego przez ustawę Prawo wodne. Z kolei uporządkowanie gospodarki ściekowej poprzez wyposażenie wszystkich aglomeracji powyżej 2 tys. RLM w systemy kanalizacji zbiorczej oraz budowę oczyszczalni ścieków, nakłada na Polskę dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych, 67 na potrzeby której stworzony 63 Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE (RDW) z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej. 64 Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne, Dz.U. z 2001 r. Nr 115, poz Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, Dz.U. z 2013 poz Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, Dz.U. z 2006 nr 123 poz Dyrektywa Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 roku dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych. 60

61 został Krajowy program oczyszczania ścieków komunalnych (KPOŚK). Zgodnie z danymi z projektu IV aktualizacji KPOŚK potrzeby inwestycyjne w tym obszarze są następujące: budowa ,2 km oraz modernizację 2 200,9 km sieci kanalizacyjnej; budowa 221 nowych oczyszczalni ścieków komunalnych; rozbudowa i modernizacja 579 oczyszczalni; modernizacja części osadowej w 211 oczyszczalniach; 278 inwestycji w ramach wdrożenia art. 5.2 dyrektywy 91/271/EWG. Nakłady finansowe na realizację zakresu rzeczowo-finansowego planowanych przedsięwzięć szacowane są na kwotę 29,36 mld zł, w tym: na systemy kanalizacyjne 18,75 mld zł; na oczyszczalnie ścieków - 9,44 mld zł; na zagospodarowanie osadów - 1,17 mld zł. 68 Niezależnie jednak od wymogów unijnych, kwestia dostępu do wody dobrej jakości oraz systemu kanalizacyjnego to jedne z podstawowych potrzeb społecznych, wpływających nie tylko na stan środowiska naturalnego, ale i jakość życia. Statystki dotyczące odsetka osób korzystających z oczyszczalni ścieków (68,6%) 69 potwierdzają potrzebę inwestycji w tym obszarze. Biorąc pod uwagę, że Polska jest krajem o stosunkowo skromnych zasobach wodnych, 70 niezbędne jest podjęcie działań zmierzających do racjonalizacji gospodarki wodnej oraz zmniejszenia zanieczyszczeń zarówno wód powierzchniowych, jak i podziemnych. Informacje przytoczone powyżej wskazują na skalę potrzeb w tym obszarze, potwierdzając jednocześnie potrzebę podjęcia interwencji w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.2. Od czasu tzw. Szczytu Ziemi 71 kwestie ochrony różnorodności biologicznej stały się przedmiotem polityk publicznych. Potrzeba chronienia różnorodności gatunkowej odzwierciedlona została w Strategii ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. wyznaczającej sześć celów priorytetowych, obejmujących: ochronę i przywrócenie stanu przyrody (cel 1), utrzymanie i wzmocnienie ekosystemów i ich funkcji (2), zapewnienie zrównoważonego rozwoju rolnictwa i leśnictwa (3), zapewnienie zrównoważonego wykorzystania zasobów rybnych (4), zwalczanie inwazyjnych gatunków obcych (5) oraz podjęcie kwestii światowego kryzysu różnorodności biologicznej (6). Co więcej, potrzebę zachowania siedlisk przyrodniczych i gatunków uznanych za cenne w skali europejskiej, w ramach systemu ochrony przyrody Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, wyznaczają dwie dyrektywy tzw. dyrektywa ptasia 72 i siedliskowa. 73 Zgodnie z diagnozą 68 Roboczy projekt IV Aktualizacji Krajowego programu oczyszczania ścieków komunalnych IV AKAPOŚK, KZGW, MŚ, Warszawa, październik 2013 r. 69 Na podstawie danych BDL GUS, stan na 2012 r. 70 Ochrona środowiska 2013, GUS, Warszawa 2013 r. 71 Mianem Szczytu Ziemi określa się Konferencje Narodów Zjednoczonych Środowisko i Rozwój, która odbyła się w 1992 r. w Rio de Janeiro, podczas której uchwalono m.in. konwencję o biologicznej różnorodności. 72 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa - wcześniej dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa. 61

62 zawartą w Priorytetowych ramach działania dla sieci NATURA 2000 na terenie Polski występują bogate zasoby fauny i flory wymagające ochrony, w tym 18 siedlisk, 10 gatunków roślin i 12 gatunków zwierząt priorytetowych dla wspólnoty. 74 W związku z bogatymi zasobami naturalnymi kraju oraz znaczeniem różnorodności biologicznej dla całej wspólnoty, w Polsce konieczne jest podjęcie interwencji z priorytetu inwestycyjnego 6.4. Obok potrzeby ochrony i zachowania różnorodności biologicznej, w ramach ochrony środowiska istnieją również duże potrzeby związane z poprawą jakości powietrza, ponieważ ma ono kluczowe znaczenie dla zdrowia ludzkiego. Kraje całej Europy borykają się z problem zanieczyszczeń, jednak sytuacja w Polsce jest szczególnie niekorzystna z uwagi na duże przekroczenia norm m.in. pyłów PM10, PM2,5, arsenu As czy benzo(a)pirenu B(a)P. W kontekście ochrony zdrowia istotne są przekroczenia dwutlenku siarki SO2, dwutlenku azotu NO2, tlenku węgla CO, benzenu C6H6, ozonu O3, pyłu PM10, ołowiu Pb w PM10, arsenu As w PM10, kadmu Cd w PM10, niklu Ni w PM10, benzo(a)pirenu B(a)P w pyle PM10 oraz pyłu PM2,5. 75 Zgodnie z dostępnymi analizami za zanieczyszczenia powietrza odpowiada w głównej mierze niska emisja, z sektora bytowokomunalnego i, w zdecydowanie mniejszym stopniu, transportu oraz przemysłu. 76 Kwestie zarządzania jakością powietrza, w tym zdefiniowanie celów, ocenę jakości powietrza, monitoring i zbieranie informacji jej dotyczących oraz utrzymanie jakości powietrza lub jej poprawę, regulują wymogi dyrektywy w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy. 77 Koncentracja ludności na obszarach miejskich 78 sprawia, że kwestia ochrony środowiska jest w ich przypadku szczególnie ważna. Do głównych zagrożeń w miastach zalicza się zanieczyszczenia powietrza opisane powyżej. Zarówno w Polsce, jak i całej Europie obecny jest również problem występowania obszarów zdegradowanych, zlokalizowanych często na terenach poprzemysłowych, powojskowych i pokolejowych. 79 Szacunki dotyczące ogółu obszarów miejskich wymagających rewitalizacji podają wartość przekraczającą 120 tys. ha. 80 Statystyki publiczne wskazują na ponad 64,3 tys. ha terenów zdegradowanych i zdewastowanych (stan na 2012 r.). 81 Brak jest jednak szczegółowych danych dotyczących inwentaryzacji problemu. Niemniej potrzeba podjęcia działań związanych z poprawą stanu środowiska w miastach została podkreślona w Założeniach krajowej polityki miejskiej. Wsparcie dla terenów zdegradowanych uwzględnione zostało w celu 3 (Odbudowa zdolności do rozwoju poprzez rewitalizację zdegradowanych społecznie, ekonomicznie i fizycznie 73 Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory 74 Priorytetowe ramy działań dla sieci Natura 2000, Warszawa, kwiecień 2013 r. 75 Air quality in Europe 2013 report, EEA Report No9/ Inspekcja ochrony środowiska, Ocenia jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2011,Warszawa 2012 r. 77 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy 78 Zgodnie z danymi GUS w roku 2012 nieco ponad 60% ludności Polski zamieszkiwało w miastach. 79 Baucz A., Łotocka M., Węcławowicz G., Rozwój miast w Polsce. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2010 r. 80 Statystyki te przedstawione w Rozwoju miast w Polsce uwzględniają obok terenów poprzemysłowych, powojskowych i pokolejowych, również stare dzielnice śródmiejskie oraz blokowiska. Bez dwóch ostatnich kategorii, mających raczej znaczenie dla rewitalizacji społecznej, powierzchnia obszarów zdegradowanych wynosi niecałe 58 tyś. ha. 81 Ochrona środowiska 2013, GUS, Warszawa 2013 r. 62

63 obszarów miejskich). Przy czym w dokumencie tym nacisk położony jest na kompleksowe działania, obejmujące zarówno aspekt rewitalizacji fizycznej, jak i poprawę sytuacji społeczno-gospodarczej danego obszaru. 82 Uwzględniając wymogi dotyczące jakości powietrza oraz cele dokumentów strategicznych i planistycznych obejmujących m.in. rekultywację terenów zdegradowanych niezbędne jest podjęcie działań możliwych do realizacji w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.5. W zasadzie wszystkie z przytoczonych zagadnień znalazły swoje odzwierciedlenie w części diagnostycznej dokumentu. W dosyć syntetycznych zapisach stosunkowo najwięcej miejsca poświęcono zmianom klimatu i gospodarce wodnej, w dalszej kolejności gospodarce odpadami i w zdecydowanie mniejszym stopniu ochronie różnorodności biologicznej oraz jakości środowiska miejskiego. Z lektury materiału wyłaniają się następujące wyzwania i problemy: potrzeba przeciwdziałania skutkom zmian klimatu i podjęcia działań zwiększających adaptacyjność gospodarki oraz odporność obszarów szczególnie wrażliwych na zmiany klimatu. Wśród zidentyfikowanych wyzwań na czoło wyłaniają się potrzeby związane z ograniczeniem skutków powodzi i suszy; w obszarze gospodarki wodno-ściekowej konieczne jest ograniczenie zrzutów nieoczyszczonych i niedostatecznie oczyszczonych ścieków oraz efektywne zagospodarowanie osadów ściekowych, jak również poprawa parametrów oczyszczania ścieków przemysłowych; konieczność dalszego rozwoju systemu gospodarki odpadami w celu rozwoju systemów selektywnego zbierania odpadów, ograniczenia składowania odpadów, zwiększenia poziomów odzysku i recyklingu, jak również podjęcie działań ograniczających powstawanie odpadów, w tym w sektorze przemysłu; potrzeba ochrony bogatych zasobów środowiskowych oraz ograniczenia spadku różnorodności biologicznej; problem potencjalnej szkodliwości zanieczyszczeń na terenach zdegradowanych, szczególnie w rejonach silnie uprzemysłowionych i zurbanizowanych; duży potencjał związany z szerokorozumianą ochroną środowiska zidentyfikowano w edukacji ekologicznej mieszkańców; problem zanieczyszczenia powietrza, szczególnie dotkliwy na obszarach zurbanizowanych. W diagnozie potrzeb i wyzwań uwzględniono wszystkie kluczowe w danym obszarze zagadnienia, znajdujące swoje odzwierciedlenie w części projekcyjnej dokumentu. Z punktu widzenia zakresu planowanej interwencji, brak jest jedynie odniesień do zagrożeń związanych ze z mianami klimatu na wybrzeżu Morza Bałtyckiego, które obok obszarów miejskich (wymienionych w diagnozie) wskazywane jest jako obszar szczególnie narażony na negatywne efekty zmian klimatu. 82 Założenia Krajowej Polityki miejskiej do roku 2020, MRR, Warszawa, maj 2013 r. 63

64 oś priortetowa II: przesłanki interwencji cele strategiczne cele strategiczne na poziomie europejskim strategia Europa 2020 i projekt przewodni Europa efektywnie korzystająca z zasobów odbudowa różnorodności biologicznej i funkcji ekosystemów, przekształcenie UE w gospodarkę obiegową, dostosowanie do zmian klimatu, racjonalizacja gospodarki wodnej, w tym oszczędzanie wody cele strategiczne na poziomie krajowym Strategia Rozwoju Kraju 2020, projekt strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko, Strategiczny plan adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 z perspektywą do roku 2030 adaptacja do zmian klimatu, potrzeba racjonalizacji gospodarki odpadami i gospodarki wodno-ściekowej, ochrona zasobów naturalnych, rekultywacja obszarów zdegradowanych wyzwania rozwojowe dla PO IŚ niewystarczające zabezpieczenie przed negatywnymi skutkami zmian klimatu i zagrożeniami dla społeczeństwa i gospodarki niska efektywność i niespełnianie wymogów akcesyjnych dotyczących gospodarki odpadami składowanie odpadów jako dominująca forma zagospodarowani a (83%) niski poziom odzysku i recyklingu niespełnianie wymogów akcesyjnych i standardów ochrony środowiska w zakresie gospodarki wodnościekowej potrzeba rozbudowy systemów wodnościekowych w aglomeracjach powyżej 10 tys. RLM bogate zasoby różnorodności biologicznej wymagające ochrony 18 siedlisk, 10 gatunków roślin i 12 gatunków zwierząt priorytetowych dla wspólnoty zanieczyszczenie środowiska na obszarach miejskich przekroczenie norm jakości powietrza występowanie terenów zdegradowanych wybór priorytetów 5.2 Promowanie inwestycji ukierunkowanych na konkretne rodzaje ryzyka, zapewniających odporność na klęski żywiołowe oraz stworzenie systemów zarządzania klęskami żywiołowymi 6.1 Inwestycje w sektorze gospodarki odpadami w celu wypełnienia wymogów wynikających z prawa unijnego oraz zaspokojenia wykraczających poza te wymogi potrzeb ( ) 6.2 Inwestycje w sektorze gospodarki wodnej w celu wypełnienia wymogów wynikających z prawa unijnego oraz zaspokojenia wykraczających poza te wymogi potrzeb ( ) 6.4 Ochrona i przywrócenie różnorodności biologicznej, ochrona i rekultywacja gleby oraz promowanie usług ekosystemowych, w tym programu natura 2000 oraz zielonej infrastruktury 6.5 Działania mające na celu poprawę stanu środowiska miejskiego, rewitalizację miast, rekultywację terenów poprzemysłowych ( ), redukcję zanieczyszczenia powietrza i propagowanie działań służących redukcji hałasu 64

65 3.2.2 Ocena logiki interwencji W Osi priorytetowej II połączono niemal wszystkie priorytety inwestycyjne celów tematycznych 5 i 6, pomijając wsparcie dla sektora kultury, któremu dedykowana jest oddzielna Oś. Podejście takie jest słuszne, pozwala bowiem skupić w jednym miejscu działania z szeroko rozumianego obszaru ochrony środowiska. Co jest szczególnie istotne biorąc pod uwagę, że wsparcie z priorytetu inwestycyjnego 5.2 ma charakter komplementarny do inwestycji możliwych do dofinansowania w priorytetach 6.2 i 6.5. Rozwiązanie problemu gospodarki wodami opadowymi i roztopowymi na terenach miejskich, jest obok uzupełnienia systemów kanalizacyjnych, kluczowym wyzwaniem dla ograniczenia ładunku zanieczyszczeń trafiających do wód powierzchniowych i podziemnych. 83 Renaturyzacja cieków wodnych i obszarów wodno-błotnych obok wpływu na zwiększenie naturalnej retencji może się przyczynić do odtwarzania siedlisk, tym samym uzupełniając wsparcie z priorytetu 6.5. Dla zwiększenia efektywności interwencji w tych obszarach ważnym będzie koordynacja wsparcia pomiędzy nimi. Połączenie w jednej osi priorytetowej interwencji z celów tematycznych 5 i 6 jest najskuteczniejszym sposobem koordynowania tych działań, jednocześnie usprawniającym i ułatwiającym proces zarządzania i wdrażania Programu. Wskazanie jako jednego z celów interwencji koncentracji na wsparciu adaptacji do zmian klimatu, w tym zmniejszeniu wrażliwości sektorów na nie wrażliwych jest zgodne z kluczowymi dokumentami strategicznymi na poziomie UE (Europa 2020) oraz kraju (SRK i KSRR). Podkreśla się w nich potrzebę minimalizacji zagrożeń płynących ze zmian klimatu zarówno dla środowiska naturalnego, jak i ekosystemów. Drugi z aspektów interwencji, dotyczący ochrony środowiska i zrównoważonego korzystania z zasobów, również jest zgodny z założeniami najważniejszych strategii. Potrzeba racjonalizacji gospodarki odpadami oraz wodą, jak i ochrona różnorodności biologicznej są jednymi z istotnych działań średniookresowych określonych w projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów. W dokumentach krajowych na zagadnienia związane z gospodarką odpadową i wodno-kanalizacyjną obok znaczenia dla racjonalizacji gospodarowania zasobami (odpady) i ochroną środowiska (gospodarka wodno-ściekowa i różnorodność biologiczna), 84 patrzy się również pod kątem spójności terytorialnej i przeciwdziałania marginalizacji obszarów problemowych (KSRR). Na poziomie osi priorytetowej sformułowano dwa cele szczegółowe, z których jeden dedykowany jest priorytetowi inwestycyjnemu 5.2 (wzmocnienie odporności na zagrożenia naturalne związane ze zmianami klimatu oraz zwiększenie możliwości zapobiegania zagrożeniom naturalnym), natomiast drugi obejmuje pozostałe priorytety inwestycyjne (zachowanie i poprawa jakości środowiska naturalnego poprzez zrównoważone gospodarowanie zasobami oraz zwiększenie dostępności ludności do infrastruktury środowiskowej). Podejście takie można uznać za poprawne, trudno byłby wyznaczyć wspólny cel dla wszystkich priorytetów. Planowane w ramach Osi działania będą miały wpływ na osiągnięcie tak zdefiniowanych celów. W przypadku priorytetów inwestycyjnych 6.1, 6.2, 6.4 i 6.5 do realizacji ogólnie nakreślonej wizji prowadzić będzie osiągnięcie zdecydowanie węziej zdefiniowanych rezultatów interwencji, co warto uwypuklić w tekście. 83 Ociepa E., Ocena zanieczyszczenia ścieków deszczowych trafiających do systemów kanalizacyjnych, Inżynieria i Ochrona Środowiska, 2011 t.14, nr 4, s Podejście takie prezentowane jest w celu II. 6.1 i 6.4 SRK. 65

66 oś priorytetowa I: model logiczny ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu wzmocnienie odporności na zmiany klimatu oraz zwiększenie możliwości zapobiegania zagrożeniom naturalnym i reagowania na nie zachowanie i poprawa jakości środowiska naturalnego poprzez zrównoważone gospodarowanie zasobami oraz zwiększenie dostępności ludności do infrastruktury środowiskowej racjonalizacja gospodarki odpadami uzupełnienie systemu gospodarki wodno-ściekowej zahamowanie spadku różnorodności biologicznej poprawa stanu środowiska w ośrodkach miejskich (PI 5.2) -opracowanie dokumentów strategicznych - zabezpieczenie przed skutkami zmian klimatu obszarów szczególnie wrażliwych - poprawa bezpieczeństwa powodziowego i przeciwdziałanie suszy - rozwój systemów ratowniczych, - monitoring środowiska, - tworzenie bazy wiedzy, -działania informacyjnoedukacyjne (PI 6.1) - infrastruktura niezbędna do zapewnienia kompleksowej gospodarki odpadami w regionie - instalacje do termicznego przekształcania odpadów komunalnych - technologie w zakresie zmniejszania materiałochłonności produkcji - racjonalizacja gospodarki odpadami przez przedsiębiorców (PI 6.2) - wsparcie kompleksowej gospodarki wodnościekowej w aglomeracjach co najmniej 10 tys. RLM - racjonalizacja gospodarowania wodą w procesach produkcji i poprawa oczyszczania ścieków przemysłowych (PI 6.4) - ochrona zagrożonych gatunków i siedlisk - opracowanie i wdrażanie dokumentów planistycznych -opracowanie zasad kontroli i zwalczania gatunków obcych - rozwój korytarzy ekologicznych -inwentaryzacja cennych siedlisk -zrównoważone zarządzanie obszarami cennymi przyrodniczo -doposażenie obiektów edukacji ekologicznej (PI 6.5) - ograniczenie emisji z zakładów przemysłowych - wsparcie terenów zanieczyszczony ch/zdegradowa nych - rozwój miejskich terenów zielonych 66

67 Realizacja priorytetu inwestycyjnego 5.2 ma się przyczynić do osiągnięcia celu dotyczącego wzmocnienia odporności na zagrożenia związane ze zmianami klimatu oraz zwiększenia możliwości zapobiegania zagrożeniom naturalnym (głównie powodziom i suszom) i reagowaniu na nie. Biorąc pod uwagę tak zdefiniowany cel należy uznać, że jest on co do zasady zgodny z logiką interwencji przyjętą na poziomie priorytetu. Wsparcie inwestycji infrastrukturalnych niwelujących negatywne skutki powodzi i suszy, dzięki zwiększeniu zdolności retencyjnych oraz rozwoju kanalizacji opadowej na obszarach miejskich i zabezpieczeniu wybrzeża Morza Bałtyckiego przyczyni się do zwiększenia odporności na zagrożenia związane ze zmianami klimatu. Uzupełniające inicjatywy obejmujące m.in. opracowanie i aktualizację dokumentów strategicznych, wsparcie systemów ratowniczych, pozwolą na lepsze przygotowanie się do następstw zagrożeń naturalnych oraz skuteczniejsze reagowanie na nie. 85 Po tym względem zapisy dokumentu nie budzą większych kontrowersji, planowane działania powinny bowiem przyczynić się do realizacji tak nakreślonej wizji. Interwencja w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.1 doprowadzi do osiągnięcia celu dotyczącego zachowania i poprawy jakości środowiska naturalnego poprzez zrównoważone gospodarowanie zasobami oraz zwiększenie dostępności ludności do infrastruktury środowiskowej, dzięki racjonalizacji gospodarki odpadami. Planowane działania, uwzględniające rozwój gospodarki odpadami zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami, łącznie z ograniczeniem materiałochłonności procesów produkcyjnych i uporządkowaniem kwestii odpadowych w przedsiębiorstwach przyczynią się do poprawy stanu gospodarki odpadami poczynając od procesów produkcyjnych, po odzysk surowców i energii. Priorytet inwestycyjny 6.2 będzie miał wpływ na zachowanie i poprawę jakości środowiska naturalnego dzięki uzupełnieniu systemu gospodarki wodno-ściekowej, pozwalającemu na ograniczenie presji na środowisko naturalne (m.in. poprzez ograniczenie zrzutu nieoczyszczonych ścieków), jak i zwiększenie dostępności do infrastruktury środowiskowej. Realizacja tych działań doprowadzi do uzupełnienia systemów wodno-ściekowych w aglomeracjach priorytetowych dla wypełnienia zobowiązań akcesyjnych oraz ograniczenia wodochłonności procesów produkcyjnych. W przypadku priorytetu inwestycyjnego 6.4 planowane działania będą miały wpływ na komponent, celu szczegółowego, dotyczący poprawy jakości środowiska. Rezultatem interwencji będzie zahamowanie spadku różnorodności biologicznej. Sprzyjać temu będzie zarówno ochrona zagrożonych siedlisk i gatunków, jak i działania z zakresu opracowania i wdrażania dokumentów planistycznych, inwentaryzacji zasobów oraz zarządzanie obszarami cennymi przyrodniczo. 86 Interwencja planowana do wsparcia w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.5 obejmuje trzy obszary, związane z rekultywacją oraz remediacją terenów zdegradowanych i zanieczyszczonych, ograniczeniem emisji z zakładów przemysłowych oraz rozwojem miejskich terenów zielonych. Działania te przyczynią się do osiągnięcia celu szczegółowego Osi, poprzez poprawę stanu środowiska w miastach, w szczególności zmniejszenie zanieczyszczeń gleby i powietrza. 85 M.in. takie działania wymieniono w Strategicznym planie adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 z perspektywą do roku Proponowane w POIiŚ podejście jest zgodne z założeniami Strategii ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r.

68 3.2.3 Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Zakres interwencji przewidzianej w ramach priorytetu inwestycyjnego 5.2 Osi II PO IŚ odpowiada na wyzwania związane z adaptacyjnością do zmian klimatu. W ramach planowanych działań uwzględniono najważniejsze i jednocześnie możliwe do realizacji obszary interwencji, poczynając od opracowania dokumentów strategicznych i planistycznych, przez działania inwestycyjne mające na celu zabezpieczenie obszarów wrażliwych na skutki zmian klimatu (miasta i wybrzeże Morza Bałtyckiego), poprawę bezpieczeństwa powodziowego i przeciwdziałanie suszy, po systemy zbierania informacji o zmianach klimatu, działania edukacyjne oraz wsparcie systemu ratownictwa. Biorąc pod uwagę zakres planowanego wsparcia można mieć pewne obawy co do potencjalnej skali i co za tym idzie wpływu interwencji. Na wsparcie w ramach PI 5.2 przewidziano alokację w wysokości 500 mln euro. Potrzeby związane z adaptacyjnością do zmian klimatu oszacowano w SPA na 81 mld zł, przy czym około 44% z tej kwoty trzeba przeznaczyć na rolnictwo (niemal 36 mld), nie będące przedmiotem interwencji w ramach PO IŚ. Potrzeby drugiej w kolejności gospodarki wodnej oszacowano na poziomie niemal 12,4 mld (15,3%) nieco mniej środków pochłonie wsparcie gospodarki przestrzennej (niecałe 11 mld, tj. 13,2%), na wsparcie strefy wybrzeża należy przeznaczyć niemal 4,8 mld (5,9%). Biorąc pod uwagę skalę niezbędnych nakładów, niewielka alokacja przewidziana dla priorytetu 5.2 może skutkować relatywnie niewielkim wpływem na rozwiązanie kluczowych problemów. Należy jednak odnotować, że relatywnie niewielka alokacja na te działania związana jest m.in. z brakiem (na obecnym etapie) kluczowych dokumentów planistycznych, zaakceptowanych przez Komisję Europejską. Z uwagi na powyższe wskazana jest większa koncentracja interwencji. Jednym z wyjść może być skupienie się na projektach pozakonkursowych, rozwiązujących niewielką liczbę problemów, za to w sposób kompleksowy. 87 Innym rozwiązaniem może być koncentracja na wsparciu w obszarach spełniających konkretne warunki np. dofinansowanie gospodarki wodami opadowymi i roztopowymi w miastach powyżej pewnej wielkości (np. analogicznie jak w przypadku stworzenia dedykowanych planów adaptacji dla miast powyżej 100 tys. mieszkańców), przy założeniu, że uzupełniające inwestycje będą realizowane z programów regionalnych. Wybór bezzwrotnej formy wsparcia w obszarze adaptacji do zmian klimatu jest właściwym rozwiązaniem. Ze względu na zakres tematyczny interwencji stosowanie instrumentów zwrotnych jest nieuzasadnione. Uzasadnieniem dla interwencji w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.1 jest konieczność dostosowania się do ramowej dyrektywy odpadowej i składowiskowej. Podstawowym wymaganiem, które powinien spełniać wsparty projekt jest zgodność z hierarchią sposobów postępowania z odpadami. 88 Zgodnie z nią, najwyższym priorytetem odznacza się zapobieganie powstawaniu odpadów, następnie przygotowanie odpadów do ponownego użycia, recykling, inne procesy odzysku oraz unieszkodliwianie. Zaprezentowana w dokumencie interwencja koncentruje się na: 87 Istnieje niebezpieczeństwo powielenia błędów ZPORR, patrz: Ocena efektów inwestycji środowiskowych NPR , FundEko, Ustawa z dnia r. o odpadach. Dz. U. z 2013 r. poz

69 infrastrukturze niezbędnej do zapewnienia kompleksowej gospodarki odpadami w regionie łącznie z selektywnym zbieraniem odpadów; instalacjach do termicznego przetwarzania odpadów; zmniejszeniu materiałochłonności procesów produkcyjnych poprzez wsparcie absorbcji technologii ograniczających zużycie materiałów; racjonalizacji gospodarki odpadami przez przedsiębiorców, łącznie z odpadami niebezpiecznymi. Zapisy te, pod warunkiem uwzględnienia wsparcia dla innych metod zagospodarowania odpadów w programach regionalnych, są co do zasady zgodne z hierarchią postępowania z odpadami. W dokumencie warto jednak silniej podkreślić komplementarność z programami szczebla regionalnego, wskazując tym samym, że łącznie interwencja na poziomie regionalnym i centralnym przyczyni się do rozwoju systemu zgodnego z hierarchią postępowania z opadami. Niemniej, aby zwiększyć efektywność interwencji na etapie tworzenia uszczegółowienia Programu, kryteriów wyboru oraz selekcji projektów warto zwrócić uwagę na kilka zagadnień. W opisie priorytetu inwestycyjnego 6.1 deklarowane jest wsparcie kompleksowych projektów inwestycyjnych. Należy jednak zwrócić uwagę, że sama dbałość o kompleksowość projektów inwestycyjnych dotyczących gospodarki odpadami komunalnymi nie wyklucza powstania efektów niezgodnych z tą hierarchią. Przykład Niemiec i Holandii pokazuje przy tym, że nadmierny potencjał spalarni może być przyczyną niekorzystnych zjawisk w systemie recyklingu i odzysku odpadów. 89 Innym problemem wiążącym się z obecnym projektem interwencji jest zagadnienie efektywności ekonomicznej wsparcia Zakładów Termicznego Przekształcania Odpadów Komunalnych, która w przypadku tworzenia infrastruktury dla termicznego przetwarzania odpadów wymaga zapewnienia przewidywalnego i odpowiednio dużego dostępu do odpadów o określonej wartości opałowej (co najmniej wielkości granicy autonomicznego spalania). 90 Realizacja inwestycji powinna być zatem poprzedzona monitoringiem pozwalającym na określenie podaży odpadów w regionie i możliwe do uzyskania przychody dla każdej z rozważanych lokalizacji spalarni i każdego z rozwiązań (instalacje mechanicznobiologicznego i termicznego przetwarzania odpadów). Niezwykle istotne jest przy tym uwzględnienie podmiotów potencjalnie konkurujących o odpady ze spalarniami. Z jednej strony są to zakłady recyklingu (stojące wyżej w hierarchii sposobów postępowania), a z drugiej zakłady przemysłowe (w szczególności cementownie 91 ). 92 Częścią interwencji w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.1 jest wsparcie absorbcji technologii, w tym innowacyjnych, w zakresie zmniejszania materiałochłonności procesów produkcji oraz racjonalizacji gospodarki odpadami, w tym odpadami niebezpiecznymi, przez 89 Piontek W., Poskrobko B., Sidorczuk-Pietraszko E. Perspektywy rozwoju systemu gospodarowania odpadami komunalnymi w Polsce do 2014 r. Bielsko-Biała, Białystok Gumuła S., Piaskowska-Silarska M. Odpady komunalne jako odnawialny surowiec energetyczny problemy i uwarunkowania związane z jego wykorzystaniem. Polityka energetyczna 13(2), Walendziweski, J., Kułażyński, M., Surma, A., Określenie potencjału odpadów i ich rodzajów do produkcji stałych paliw alternatywnych, Politechnika Wrocławska, Wrocław, styczeń Perspektywy rozwoju 69

70 przedsiębiorców. Działania takie cieszą się pozytywnym stosunkiem do nich ze strony przedsiębiorców, o ile mieli oni już doświadczenie w prowadzeniu inwestycji środowiskowych. 93 Wskazane jest zatem prowadzenie aktywnej polityki informacyjnej w odniesieniu do zagadnienia zmniejszania materiałochłonności w przedsiębiorstwach. Pozytywna ocena inwestycji z tego zakresu wśród przedsiębiorców i silne powiązanie celu wsparcia ze zwiększeniem zyskowności podmiotów gospodarczych, do których jest ono skierowana, wskazuje z jednej strony na możliwość podejmowania tego rodzaju działań przez firmy na własną rękę, a z drugiej na ryzyko powstawania straty jałowej, co powinno zostać odzwierciedlone w odpowiednio dostosowanych kryteriach wyborów projektów oraz potencjalnym zastosowaniu instrumentów zwrotnych. Zaproponowany w programie zakres interwencji w obszarze gospodarki wodno-ściekowej (priorytet inwestycyjny 6.2) nie budzi większych kontrowersji. Uwzględnia on wsparcie wszystkich kluczowych obszarów, pozwalających na spełnienie zobowiązań akcesyjnych i osiągnięcie założonego celu. W zapisach uwzględniono zarówno kompleksowe inwestycje wodno-ściekowe, począwszy od zaopatrzenia w wodę, przez systemy odbioru ścieków komunalnych po zagospodarowanie osadów ściekowych, jak i gospodarkę wodną w przedsiębiorstwach. W zapisach PO IŚ warto jednak jednoznacznie podkreślić priorytetyzację wsparcia dla projektów pozwalających na wypełnienie zobowiązań akcesyjnych. Na pozytywną ocenę zasługuje uwzględnienie w priorytecie wsparcia dla procesów oczyszczania ścieków przemysłowych, będących produktem ubocznym procesów produkcyjnych, który wymaga specjalnego zagospodarowania. Nie wszystkie ścieki przemysłowe, ze względu na swoje właściwości, mogą być bowiem odprowadzane do urządzeń kanalizacyjnych kanalizacji komunalnej, część z nich wymaga wcześniejszego podczyszczania. 94 Przy selekcji projektów dotyczących zagospodarowania osadów ściekowych należy brać pod uwagę aspekty ekonomiczne inwestycji oraz cel zagospodarowania tych zasobów, tak aby całe przedsięwzięcie było dopasowane do potencjału poszczególnych obszarów. Z dostępnych opracowań wynika, że osady z małych i średnich oczyszczalni ścieków mogą być wykorzystywane rolniczo, jednak już osady z oczyszczalni w dużych miastach, ze względu na dużą zawartość zanieczyszczeń, w tym metali ciężkich, nie mogą być tak wykorzystywane. 95 Co więcej, w sytuacji wprowadzenia zakazu składowania odpadów, w tym osadów charakteryzujących się ciepłem spalania powyżej 6 MJ/kg 96 spodziewany jest wzrost udziału energetycznego wykorzystania osadów ściekowych. Zgodnie z Krajowym Planem Gospodarki Odpadami 2014 należy dążyć do zwiększania ilości osadów przekształcanych termicznie, w tym współspalanych w cementowniach. Ostateczny wybór technologii zagospodarowania osadów ściekowych powstających w dużych miastach i aglomeracjach musi zależeć od 93 Fundeko, Społeczne, gospodarcze i środowiskowe efekty projektów realizowanych w ramach IV osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko. Badanie ewaluacyjne. Warszawa Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. 95 J. Bień, E. Neczaj, M. Worwąg, A. Grosser, D. Nowak, M. Milczarek, M. Janik, Kierunki zagospodarowania osadów w Polsce po roku 2013, Inżynieria i Ochrona Środowiska 2011, t. 14, nr 4, s Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 8 stycznia 2013 r. w sprawie kryteriów oraz procedur dopuszczania odpadów do składowania na składowisku odpadów danego typu, Dz.U nr 0 poz

71 zespołu czynników ekonomiczno-ekologicznych takich jak warunki odbioru osadów przez lokalne spalarnie i cementownie, koszty transportu osadów do miejsca zagospodarowania, oddziaływanie na środowisko procesu termicznego przekształcania odpadów. Kwestie te powinny być brane pod uwagę na etapie tworzenia uszczegółowienia programu oraz selekcji projektów. Możliwość termicznego zagospodarowania osadów oznacza również potrzebę koordynacji wsparcia w tym obszarze, z interwencją w sektorze gospodarki odpadami. W ramach priorytetu inwestycyjnego 6.4 uwzględniono większość wymienianych w literaturze przedmiotu działań mających na celu zahamowanie spadku różnorodności biologicznej, w szczególności: inwentaryzację gatunków wymagającą intensyfikacji badań naukowych (szacuje się, że całkowita liczba gatunków mieści się w przedziale miedzy 10 a 100 mln, podczas gdy nauce znanych jest nieco ponad 1,4 mln); upowszechnianie zasad zrównoważonego rozwoju np. poprzez ograniczenie lub zmianę sposobu pozyskiwania surowców naturalnych; zachowanie gatunków zagrożonych i ginących m.in. poprzez tworzenie banków nasion i hodowlę ex situ; odtwarzanie ekosystemów naturalnych. 97 Co więcej, autorzy dokumentu słusznie zauważyli potrzebę podjęcia działań edukacyjnych, łącznie z rozwojem ośrodków prowadzących działalność w zakresie edukacji ekologicznej. Działanie to jest o tyle istotne, że zgodnie z wynikami przeprowadzonych badań świadomość na temat różnorodności biologicznej jest w polskim społeczeństwie stosunkowo niska. 98 Zarówno zakres interwencji, jak i zasady wyboru projektów oraz formy finansowania inwestycji w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.4 nie budzą zastrzeżeń. Jednak ze względu na bardzo szeroki katalog planowanych działań, duże potrzeby zawiązane z ochroną środowiska oraz ograniczoną alokacją wskazane będzie, przynajmniej na etapie uszczegółowienia, doprecyzowanie zapisów i wskazanie priorytetowych obszarów interwencji (siedlisk/gatunków). Punktem wyjścia dla tych zapisów powinien być PAF, w którym wskazano listę gatunków i siedlisk priorytetowych dla wspólnoty. Potrzebę takiego doprecyzowania potwierdzają doświadczenia obecnej perspektywy. 99 Ocena zakresu wsparcia w ramach priorytetu inwestycyjnego 6.5 jest utrudniona ze względu na dosyć ogólne zapisy. W ujęciu ogólnym trzy proponowane obszary wsparcia powinny przyczynić się do poprawy stanu środowiska miejskiego, jednak skala tych działań jest trudna do oceny. Co więcej, przynajmniej w zakresie jakości powietrza kluczowe znaczenie będzie miało wsparcie przeznaczone na ograniczenie niskiej emisji, planowane w Osi I oraz wsparcie transportu publicznego w Osi III, co 97 A. Kędziora, J. Karg, Zagrożenia i ochrona różnorodności biologicznej, Nauka nr 4, 2010 r, s Zgodnie z wynikami badania Badanie świadomości i zachowań ekologicznych mieszkańców Polski przeprowadzonego na zlecenie Ministerstwa Środowiska, 16% Polaków jako jeden z największych problemów środowiska naturalnego w Polsce traktuje zanikanie gatunków roślin i zwierząt. Co więcej jedynie 38% respondentów rozumie pojęcie bioróżnorodności. 99 A. Wermeniuk, K. Czupryniak, Ocena modelu finansowania ochrony przyrody w ramach PO IiŚ oraz identyfikacja najlepszych praktyk w tym zakresie, Warszawa, grudzień 2010 r. 71

72 słusznie zostało podkreślone przez autorów dokumentu. Ograniczenie zanieczyszczeń generowanych przez przemysł będzie miało charakter uzupełniający, w zależności od rodzaju i wielkości instalacji może ono być odczuwalne w skali lokalnej lub regionalnej Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego W ramach wszystkich priorytetów inwestycyjnych wskazano sześć wskaźników rezultatu strategicznego: pojemność obiektów małej retencji, udział odpadów komunalnych niepodlegających składowaniu w ogólnej masie odpadów komunalnych, udział odpadów komunalnych zbieranych selektywnie w masie wszystkich zebranych odpadów komunalnych w skali kraju, odsetek ludności korzystających z oczyszczalni ścieków, odsetek obszarów Natura 2000 objętych planami zarządzania oraz zmniejszenie zagrożeń dla środowiska i zdrowia ludzi w ośrodkach miejskich. Wybrane mierniki umożliwią odzwierciedlenie kluczowych rezultatów interwencji dla większości proponowanych działań, w oparciu o dostępne dane ze statystyk publicznych oraz potencjalnie prowadzone badania. Warto odnotować, że wskaźniki dotyczące gospodarki odpadami wynikają ze zobowiązań nałożonych na Polskę przez dyrektywę składowiskową, ułatwiając monitorowanie postępów w wypełnianiu wymogów. Wybrane mierniki obejmują wszystkie priorytety inwestycyjne, przy czym dla gospodarki odpadowej zdecydowano się na dwa wskaźniki. Wśród propozycji zaprezentowanych w PO IŚ indeks mierzący rezultat wsparcia w priorytecie 6.5 powinien zostać dopracowany w toku ewaluacji programu (jest to uzasadnione ze względu na brak dostępności danych dobrej jakości dotyczących poszczególnych obszarów interwencji). Tabela 5. Oś priorytetowa II ocena wskaźników rezultatu strategicznego nazwa wskaźnika priorytety inwestycyjne ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Pojemność obiektów małej retencji 5.2 wskaźnik dobrany brak uwag Udział odpadów komunalnych niepodlegających składowaniu w ogólnej masie odpadów komunalnych 6.1 wskaźnik dobrany brak uwag Udział odpadów komunalnych zbieranych selektywnie w masie wszystkich zebranych odpadów komunalnych w skali kraju 6.1 wskaźnik dobrany brak uwag Odsetek ludności korzystających z oczyszczalni ścieków 6.2 wskaźnik dobrany brak uwag Odsetek obszarów Natura wskaźnik dobrany brak uwag 100 Społeczne, gospodarcze i środowiskowe 72

73 nazwa wskaźnika priorytety inwestycyjne ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika objętych planami zarządzania Zmniejszenie zagrożeń dla środowiska i zdrowia ludzi w ośrodkach miejskich brak możliwości oceny brak możliwości oceny Źródło: Opracowanie własne Wskaźniki typu output Wskaźniki typu output zostały dopasowane do logiki interwencji. Biorąc pod uwagę planowane działania oraz dostępność danych proponowana lista nie budzi większych kontrowersji. Analogiczna ocena dotyczy weryfikacji oszacowania wartości docelowych, w kilku przypadkach z obliczeń prowadzonych na potrzeby niniejszego projektu widoczne są drobne rozbieżności między wynikami oszacowań, a wartościami w PO IŚ. Są one jednak na tyle małe, że nie wymagają one jednak zmiany w programie. W priorytecie inwestycyjnym 5.2 wybrano właściwe mierniki interwencji, uwzględniające zarówno rozwój małej retencji, jak i wsparcie służb ratunkowych. Należy jednak pamiętać, że planowany katalog działań jest zdecydowanie szerszy i na poziomie uszczegółowienia programu warto zwrócić uwagę na kwestie zagospodarowania wód opadowych na obszarach miejskich (np. liczba wybudowanych, rozbudowanych lub zmodernizowanych systemów zagospodarowania wód opadowych) oraz wsparcie działań towarzyszących, wśród których jako istotne należy wskazać monitorowanie liczby miast dla których opracowano dedykowane plany adaptacji. Wskaźnik dla priorytetu inwestycyjnego 6.1 ocenić należy poprawnie, uwzględnia on kluczowy obszar wsparcia w ramach priorytetu. Warto jednak, na poziomie uszczegółowienia Programu, zadbać o monitorowanie pozostałych działań, w tym wsparcia dla przedsiębiorstw. Mierniki wskazane w priorytecie inwestycyjnym 6.2 uwzględniają kluczowe kwestie, z punktu widzenia wypełniania zobowiązań akcesyjnych, ich wybór nie budzi kontrowersji. Na poziomie uszczegółowienia warto jednak wskazać sposób monitorowania wsparcia dla przedsiębiorców. 101 W obecnej formie wskaźnik jest trudny do operacjonalizacji. Biorąc pod uwagę zakres interwencji planowanej do wsparcia w priorytecie inwestycyjnym 6.5 kluczowym efektem interwencji powinno być ograniczenie zanieczyszczeń powietrza i poprawa jego jakości na obszarach miejskich. Z tego względu proponujemy rozważenie doprecyzowania tego miernika o dane dotyczące narażenie na emisję PM10 (µg/m3). Pył ten ma istotny wpływ na zdrowie ludzkie i z tego względu może być wykorzystany do monitorowania zmian w obszarze zagrożeń dla zdrowia ludzkiego i jakości środowiska na obszarach miejskich. Dane takie zbierane są przez Bank Światowy (http://data.worldbank.org/) oraz opublikowane w raportach OECD m.in. Environment at a Glance 2013, OECD INDICATORS. Trzeba jednak odnotować, że nie można mieć pewności co do ich dostępności w kolejnych latach. Niemniej, nawet korzystając z innych źródeł, w przypadku priorytetu inwestycyjnego 6.5 kluczowe wydaje się skupienie na jakości powietrza na wspartych obszarach, jako kluczowego obszaru oddziaływania interwencji oraz relatywnie najbardziej adekwatnego wskaźnika rezultatu. 73

74 W priorytecie inwestycyjnym 6.4 uwzględniono wskaźnik dobrze oddający zakres planowanej interwencji i zgodny z założeniami dotyczącymi ochrony obszarów Natura 2000, wskazanymi w PAF. Uwzględniając proponowane typy projektów w priorytecie inwestycyjnym 6.5 wskaźnik dedykowany dla tych działań można ocenić pozytywnie. Niemniej po rozpoczęciu wdrażania interwencji warto ponownie oszacować jego wartość docelową, ponieważ obecnie brak jest wystarczającej wiedzy do precyzyjnego określenia potrzeb inwestycyjnych. Co więcej, na etapie uszczegółowienia programu warto uwzględnić monitorowanie wsparcia dla przedsiębiorców, związanego z ochroną powietrza. Tabela 6. Oś priorytetowa II ocena wskaźników nazwa wskaźnika ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Objętość retencjonowanej wody wskaźnik dobrany 5.2 Liczba jednostek służb ratowniczych doposażonych w sprzęt do prowadzenia akcji ratowniczych i usuwania skutków awarii katastrof wskaźnik dobrany 6.1 Liczba wybudowanych, rozbudowanych lub zmodernizowanych zakładów zagospodarowywania odpadów wskaźnik dobrany Liczba dodatkowych osób korzystających z ulepszonego oczyszczania ścieków wskaźnik dobrany 6.2 Liczba wybudowanych, rozbudowanych lub zmodernizowanych oczyszczalni ścieków wskaźnik dobrany Długość wybudowanej, rozbudowanej lub zmodernizowanej kanalizacji sanitarnej wskaźnik dobrany 6.4 Powierzchnia siedlisk wspartych w zakresie uzyskania lepszego statusu ochrony wskaźnik dobrany Wartość szacunkowa podana w PO IŚ dotyczy wszystkich obszarów wskazanych w PAF. 6.5 Łączna powierzchnia zrekultywowanych gruntów wskaźnik dobrany 102 Źródło: Opracowanie własne 102 Rekomenduje się dodatkową weryfikację oszacowania wskaźnika, po rozpoczęciu wdrażania interwencji, w momencie w którym będą strony znane dokładne potrzeby inwestycyjne związane z powierzchnią terenów zdegradowanych wymagających rekultywacji (obecnie brak wiarygodnych i wyczerpujących danych na ten temat) oraz koszty jednostkowe rekultywacji na cele środowiskowe. 74

75 Mierniki wybrane do ram wykonania Mierniki wybrane do ram wykonania można ocenić pozytywnie. Uwzględniają one wszystkie najważniejsze działania przewidziane do realizacji w osi II. Tabela 7. Oś priorytetowa I ocena mierników wybranych do ram wykonania nazwa miernika Całkowita kwota certyfikowanych wydatków kwalifikowalnych Objętość retencjonowanej wody ocena doboru wskaźnika wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany ocena oszacowania wartości wskaźnika Liczba wybudowanych, rozbudowanych lub zmodernizowanych zakładów zagospodarowywania odpadów Posiadanie decyzji środowiskowych i lokalizacyjnych przez beneficjentów projektów dot. zakładów zagospodarowywania odpadów Liczba wybudowanych, rozbudowanych lub zmodernizowanych oczyszczalni ścieków wskaźnik dobrany miernik dobrany wskaźnik dobrany miernik oszacowany Posiadanie decyzji środowiskowych i lokalizacyjnych przez beneficjentów projektów dot. budowy, rozbudowy lub modernizacji oczyszczalni ścieków miernik dobrany Źródło: Opracowanie własne miernik oszacowany Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Planowane w ramach PO IŚ działania związane z adaptacją do zmian klimatu odpowiadają na wyzwania określone w kluczowych dokumentach strategicznych poziomu europejskiego, bezpośrednio przyczyniając się do realizacji wyznaczonych w nich celów. PO IŚ odpowiada na wyzwania określone w projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów, w którym wskazano na potrzebę wczesnego podjęcia działań adaptacyjnych, minimalizujących zagrożenia związane ze zmianami klimatu zarówno dla ekosystemów, jak i zdrowia człowieka. Zaproponowany katalog działań odpowiada również na wyzwania zdiagnozowane w Position Paper, w którym wskazuje się m.in. na potrzebę rozwoju, niewystarczających obecnie, środków zarządzania ryzkiem powodziowym oraz podjęcie działań mających na celu zapobieganie ryzyku powodzi, jak również dostosowanie do zmian klimatu obszarów wrażliwych, poczynając od wybrzeża po tereny leśne. Warto jednocześnie podkreślić, że zgodnie z duchem dokumentów strategicznych, w PO IŚ uwzględniono zarówno działania inwestycyjne zwiększające zdolność adaptacyjną obszarów szczególnie wrażliwych, jak i inicjatywy wspierające dostosowanie do zmian klimatu w odniesieniu do działań planistycznych i edukacyjnych. 75

76 Efekty wsparcia w obszarze ochrony środowiska powinny się przyczynić do racjonalizacji gospodarki wodno-ściekowej i gospodarki odpadami. Planowane działania poprawią efektywność wykorzystania zasobów (m.in. wody i surowców), poprzez m.in. ograniczenie wytwarzania odpadów, ich ponowne użycie, zmniejszenie zużycia wody i zwiększenie dostępności do wody dobrej jakości. Inicjatywy te będą miały bezpośrednie przełożenie na cele określone we wspomnianym wcześniej projekcie przewodnim Europa efektywnie korzystająca z zasobów i Position Paper. Realizacji wyzwań określonych w tych dokumentach sprzyjać będą również działania stricte środowiskowe obejmujące ochronę i zachowanie różnorodności biologicznej, poprawę jakości powietrza oraz stanu gruntów, poprzez ich rekultywację. Położenie nacisku na ochronę zasobów przyrodniczych, w szczególności obszarów NATURA 2000 przyczynia się do realizacji celów Strategii ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Interwencja w ramach Osi II przyczyni się do realizacji celów kluczowych dokumentów strategicznych poziomu krajowego. Planowane działania będą miały wpływ na osiągnięcie celu II.6 Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko określonego w SRK oraz celu 1 (Wspomaganie wzrostu i konkurencyjności regionów) i 2 KSRR (Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych). Inicjatywy podejmowane w ramach priorytetu 5.2 będą miały istotne znaczenie dla realizacji założeń SRK w kierunku II.6.5 Adaptacja do zmian klimatu. Z porównania obu dokumentów wynika zbieżność w zakresie opracowania planów adaptacji dla sektorów i obszarów szczególnie wrażliwych (stworzenie dedykowanych planów adaptacji dla miast powyżej 100 tys. mieszkańców) oraz inwestycji ograniczających negatywny wpływ zjawisk pogodowych, jak również działania ochronne dotyczące brzegów morskich. PO IŚ realizuje również część założeń KSRR w zakresie przeciwdziałania i zapobiegania skutkom powodzi i suszy (kierunek dywersyfikacja źródeł i efektywne wykorzystanie energii oraz reagowanie na zagrożenia naturalne). Szczególne znaczenie w tym kontekście mają działania infrastrukturalne związane z rozwojem małej retencji oraz inwestycje skierowane na obszary szczególnie wrażliwe na skutki zmian klimatu (miasta i wybrzeże). Planowana interwencja będzie bezpośrednio zaangażowana w realizację zadań określonych w SPA. Wsparcie skoncentrowane na obszarach miejskich będzie miało bezpośrednie przełożenie na realizację celu 4 (zapewnienie zrównoważonego rozwoju regionalnego i lokalnego z uwzględnieniem zmian klimatu). Z kolei interwencja na wybrzeżu przyczyni się do realizacji celu 1 (zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego i dobrego stanu środowiska). Planowane w PO IŚ działania edukacyjne będą odpowiedzią na wyzwania określone w celu 6 (kształtowanie postaw społecznych sprzyjających adaptacji do zmian klimatu). Jednocześnie trzeba pokreślić, że ze względu na skalę alokacji przeznaczonej na priorytet inwestycyjny 5.2 realizacja założeń SPA odbywać się będzie w ograniczonym zakresie. W zasadzie cała interwencja w obszarze ochrony środowiska zaproponowana w PO IŚ realizuje cele określone w dokumentach strategicznych poziomu krajowego, kładących nacisk na racjonalizację gospodarowania zasobami od różnorodności biologicznej po wodę (SRK, kierunek działań II.6.1 Racjonalne gospodarowanie zasobami). Kwestie rozwoju gospodarki odpadami oraz gospodarką wodno-ściekową rozpatrywane są w SRK, obok inicjatyw związanych z ze zmniejszeniem emisji 76

77 zanieczyszczeń oraz wsparciem ochrony różnorodności biologicznej (kierunek II.6.4 poprawa stanu środowiska), pod kątem ich wpływu na poprawę stanu środowiska. W KSRR akcenty rozłożone są nieco inaczej, działania z zakresu usług komunalnych oraz rekultywacji i rewitalizacji obszarów miejskich powiązano z wymiarem spójnościom (cel 2 Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych). Wśród wymienionych do realizacji zadań wskazuje się dalszą potrzebę interwencji w sferze: zaopatrzenia w wodę, oczyszczania ścieków oraz gospodarki odpadami. Kwestie ochrony środowiska naturalnego porusza się przy okazji wykorzystania walorów środowiskach przyrodniczego oraz kulturowego (kierunek 1.3.6), pod kątem jego racjonalnego wykorzystania dla potrzeb społecznych i gospodarczych. Oś II PO IŚ uwzględnia również zadania określone w projekcie strategii sektorowej Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko. Planowana interwencja w szczególności przyczyni się do osiągnięcia celu 1 Zrównoważone gospodarowanie zasobami, w zakresie gospodarowania wodami dla ochrony przed powodzią, suszą i deficytem wody (kierunek 1.2) oraz zachowania różnorodności biologicznej (kierunek 1.3). PO IŚ będzie miał również wpływ na osiągnięcie założeń celu 3 Poprawa stanu środowiska, w odniesieniu do gospodarki wodnej (kierunek 3.1), odpadowej (kierunek 3.2) oraz ochrony powietrza (kierunek 3.3). Biorąc pod uwagę zakres planowanych działań, wsparcie w ramach osi II odpowiada celowi tematycznemu 5 i 6 WRS i UP. 77

78 3.3 Oś III Rozwój infrastruktury transportowej przyjaznej dla środowiska i ważnej w skali europejskiej Przesłanki interwencji Rozbudowa infrastruktury przyjaznej dla środowiska i ważnej w skali europejskiej w ramach PO IŚ jest kontynuacją polityki rozwoju infrastruktury, rozpoczętej w perspektywie finansowej Sektorowym Programem Operacyjnym Transport, zaś kontynuowanej w perspektywie finansowej priorytetami VI (Drogowa i lotnicza sieć TEN-T) i VII (Transport przyjazny środowisku) Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Rozbudowa infrastruktury transportowej ważnej w skali europejskiej wynika zarówno ze strategii unijnych (w szczególności dotyczących transeuropejskich sieci transportowych TEN-T), jak i krajowych (w szczególności Strategii Rozwoju Transportu wraz z dokumentem implementacyjnym). Polska sieć transportowa w momencie wstąpienia do Unii Europejskiej nie spełniała standardów jakościowych, typowych dla Europy Zachodniej, a także odstawała od innych państw regionu (np. Czechy, Węgry). Skutkowało to niską konkurencyjnością kraju, odwrotem pasażerów od przyjaznych środowisku środków transportu oraz niskim poziomem bezpieczeństwa transportu. Inwestycje perspektyw finansowych oraz pozwoliły częściowo zniwelować tę różnicę, m.in. poprzez intensyfikację budowy sieci autostrad i dróg szybkiego ruchu, modernizację linii kolejowych oraz rozwój miejskiej komunikacji szynowej (metro, tramwaje). Duża skala zaległości inwestycyjnych sprawia, że wciąż jednak nie udało się osiągnąć założonego poziomu obsługi transportowej wszystkich obszarów, w tym wdrożyć odpowiednie standardy na całej sieci TEN-T, na której Polska gra bardzo ważną rolę w tranzycie wschód-zachód, północ-południe, łącząc jednocześnie kraje nadbałtyckie z resztą Europy. W transporcie drogowym osiągnięto bardzo dużą sprawność inwestycji, przeprowadzając je zarówno z środków krajowych (np. odcinki autostrad A1 i A2 budowane w partnerstwie publiczno-prywatnym, Autostradowa Obwodnica Wrocławia), jak i unijnych. Włączono do europejskiej sieci autostrad takie miasta, jak Łódź, Warszawa, Gdańsk i Rzeszów oraz zmniejszono wskaźnik wypadkowości. Wciąż jednak w niektórych miejscach drogi krajowe (w tym również położone na sieci TEN-T) przebiegają przez miejscowości i tereny zabudowane, posiadają szereg skrzyżowań jednopoziomowych, zaś wskaźniki wypadkowości, chociaż spadają, wciąż są wyższe od średnich wartości dla krajów Unii Europejskiej. W transporcie kolejowym udało się wstrzymać wieloletnią degradację infrastruktury i taboru, podejmując najbardziej pilne i konieczne przedsięwzięcia modernizacyjne oraz poważnie intensyfikując wymianę taboru, zwłaszcza elektrycznych zespołów trakcyjnych. Spowolniono długoletni trend spadku przewozów pasażerskich oraz dzięki znacznej liberalizacji rynku osiągnięto wzrost przewozów towarowych. Na uwagę zasługuje również zbudowanie konkurencyjnego na skalę europejską przemysłu budowy i napraw środków transportu kolejowego. Wciąż jednak wiele linii łączących największe ośrodki miejskiej oferuje czasy przejazdu niekonkurencyjne względem motoryzacji, zwłaszcza jeśli uwzględnić czas i koszty dojazdów do dworców. Udział kolei w podziale międzygałęziowym pracy przewozowej jest w porównaniu z innymi krajami europejskimi bardzo niski. 78

79 W transporcie miejskim przede wszystkim osiągnięto renesans komunikacji szynowej, obejmujący zarówno modernizację istniejących linii, budowę nowych, jak i modernizację i wymianę taboru. Jest to tym ważniejsze, że przed wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej działania modernizacyjne w wielu miastach były ograniczone do komunikacji autobusowej. Udało się również zakończyć budowę I linii metra w Warszawie i rozpocząć budowę II linii. Wdrażane są liczne systemy elektroniczne, w tym biletowe, informacyjne i sterujące ruchem. W efekcie praktycznie zatrzymano długoletni spadek liczby przewozów komunikacją miejską, zaś udział transportu publicznego w przewozach w miastach jest wciąż wysoki w porównaniu z innymi krajami UE. Wyzwania polityki klimatycznej UE nakazują jednak dalszą pracę nad konkurencyjnością transportu publicznego w miastach, gdyż pozwala on osiągnąć bardzo dobre efekty ekologiczne. W transporcie lotniczym dokonano znaczącej rozbudowy przepustowości portów lotniczych oraz modernizacji systemów bezpieczeństwa. Niemniej wciąż istnieją obszary kraju źle skomunikowane z najbliższymi lotniskami. W żegludze morskiej polskie porty muszą zachować konkurencyjność względem portów zagranicznych, które charakteryzują się nowoczesną infrastrukturą oraz dobrymi połączeniami w głąb lądu. Budowa konkurencyjności polskich portów pozwoli znacznie zmniejszyć drogę przebywaną przez towary dostarczane i wysyłane drogą morską pomiędzy portem i miejscem nadawania ładunku, co pozwoli zwiększyć konkurencyjność produktów polskich (a także czeskich, czy słowackich) na rynkach światowych. W żegludze śródlądowej długoletnia degradacja dróg wodnych doprowadziła do zaniku tej gałęzi transportu, mimo iż charakteryzuje się ona niskimi kosztami i energochłonnością. O ile obecnie regulacja nowych rzek budzi wątpliwości ekologiczne i ekonomiczne, realnym wyzwaniem jest przywrócenie parametrów żeglugi na Odrze. Udział transportu intermodalnego w Polsce jest wciąż niski, co wynika z niskiej jakości infrastruktury kolejowej (liniowej i punktowej), wysokich stawek dostępu do linii kolejowych oraz braku odpowiedniego taboru. 79

80 oś priortetowa III: przesłanki interwencji cele strategiczne cele strategiczne na poziomie europejskim strategia Europa 2020 (w zakresie zatrudnienia oraz efektywności energetycznej) oraz polityka transportowa (Biała Księga Plan utworzenia jednolitego obszaru transportowego), zwłaszcza w zakresie budowy sieci TEN-T oraz promowania ekologicznych, energooszczędnych gałęzi transportu cele strategiczne na poziomie krajowym DSRK i SRK w zakresie modernizacji, rozbudowy i budowy zintegrowanego systemu transportowego Strategia Rozwoju Transportu, zwłaszcza w zakresie budowy nowoczesnej, spójnej sieci transportowej, a także ograniczania negatywnego wpływu transportu na środowisko, w szczególności na terenach miejskich wyzwania rozwojowe dla PO IŚ Kontynuacja budowy sieci TEN-T Ograniczona dostępność zewnętrzna kraju wymagająca dokończenia budowy nowoczesnej sieci drogowej, podjętej w okresie Realizacja wytycznych UE w sprawie rozwoju kolejowej i drogowej sieci TEN-T oraz umowy dotyczących kluczowych linii dla transportu kolejowego AGTC. Zbyt mały udział przyjaznych środowisku gałęzi transportu w ogóle przewozów Potrzeba odciążenia infrastruktury miejskiej od nadmiernego ruchu drogowego poprzez rozwój systemu niskoemisyjnego transportu zbiorowego oraz kolei Niska konkurencyjność sektora kolejowego względem innych form przewozu towarów i osób, kluczowa dla zapewnienia bardziej zrównoważonego systemu transportowego (tzw. modal split). Konieczność zabezpieczenia obsługi rosnącego poziomu przeładunków kontenerów w portach morskich oraz zintegrowanie ich z zapleczem w głębi kraju. wybór priorytetów 4.5 Promowanie strategii niskoemisyjnych dla wszystkich rodzajów terytoriów, w szczególności dla obszarów miejskich, w tym wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej i działań adaptacyjnych mających oddziaływanie łagodzące na zmiany klimatu 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T 7.3 Rozwój i usprawnienie przyjaznych środowisku (w tym o obniżonej emisji hałasu) i niskoemisyjnych systemów transportu, w tym śródlądowych dróg wodnych i transportu morskiego, portów, połączeń multimodalnych oraz infrastruktury portów lotniczych w celu promowania zrównoważonej mobilności regionalnej i lokalnej 7.4 Rozwój i rehabilitacja kompleksowych, wysokiej jakości i interoperacyjnych systemów transportu kolejowego oraz propagowanie działań służących zmniejszaniu hałasu 80

81 Przeprowadzone badania ewaluacyjne dotyczące oddziaływania programów były w ostatnich latach skoncentrowane przede wszystkim na rozbudowie infrastruktury drogowej, w przypadku której realizacja rzeczowa projektów postępowała szybciej, niż w transporcie kolejowym i była łatwiejsza do uchwycenia, niż w transporcie miejskim. Uwagę ewaluatorów zwracały przede wszystkim następujące fakty: 103 zrealizowana rozbudowa sieci drogowej przyczyniła się do wzrostu spójności terytorialnej oraz zwiększenia dostępności transportowej terytorium Polski zwłaszcza terenów na zachodzie kraju; zbyt mało dróg powstawało na terenach aglomeracji, gdzie kongestia jest duża, co powoduje znacznie wydłużenia czasu przejazdu, zwłaszcza w tranzycie problem ten dotyczy zwłaszcza aglomeracji warszawskiej; w skali lokalnej budowane drogi rzadko kiedy przyniosły spodziewany efekt rozwojowy, co potwierdziło wyniki wcześniejszych badań, również efekt popytowy był stosunkowo niski, m.in. ze względu na falę bankructw firm budowalnych. Autorzy konkludują, że w przyszłości rozwój infrastruktury drogowej powinien być skupiony nie na całych ciągach, lecz przede wszystkim na ich kluczowych odcinkach obwodnicach miast, odcinkach wlotowych do miast oraz innych odcinkach przeciążonych ruchem, zwłaszcza pojazdów ciężarowych. W przypadku transportu kolejowego badania dotyczyły przede wszystkim perspektywy Zwracano w nich uwagę na konieczność budowy komplementarności pomiędzy poszczególnymi działaniami w sektorze kolejowym nie tylko pomiędzy odcinkami modernizowanych linii kolejowych, ale również rewitalizacją dworców, zakupami taboru, a przede wszystkim budową oferty przewozowej, która często jest barierą konkurencyjności kolei, nawet na nowoczesnych liniach. Jako dobre praktyki zidentyfikowano dobudowę nowych przystanków na linii Warszawa Zachodnia Warszawa Służewiec, poprawiające dostępność kolei oraz komplementarność działań taborowych i infrastrukturalnych na odcinku Łódź Widzew Skierniewice. 104 W transporcie towarowym problemem jest niedopasowanie modernizowanych magistral do potrzeb przewoźników oraz wysokie stawki dostępu, przez co w miarę możliwości omijają je oni tańszymi w użytkowaniu liniami regionalnymi. W transporcie intermodalnym ewaluacja ex post SPOT wskazała na bardzo złożony charakter barier rozwoju transportu intermodalnego, obejmujący oprócz wysokich stawek dostępu do infrastruktury kolejowej, również takie czynniki, jak zły stan linii kolejowych, niewystarczającą liczbę terminali 103 T. Komornicki et. al. Wpływ budowy autostrad, 104 M. Wolański et. al., Wpływ projektów dotyczących zakupu lub modernizacji pojazdów szynowych na osiągnięcie głównego celu poddziałania tzn. poprawę warunków przejazdów pasażerów transportem kolejowym między aglomeracjami miejskimi i w aglomeracjach. EGO s.c., Warszawa 2008, Przewidywany wpływ wybranych projektów SPOT dotyczących modernizacji linii kolejowych szynowych w obrębie aglomeracji warszawskiej oraz pomiędzy aglomeracją warszawską i łódzką oraz zakupu pojazdów na zwiększenie udziału przewozów kolejowych w przewozach. EGO s.c., Warszawa

82 logistycznych na granicy, wzdłuż linii kolejowych, w portach morskich oraz ograniczoną liczbę odpowiedniego taboru. 105 W transporcie morskim w toku ewaluacji ex post perspektywy , zwrócono uwagę na konieczność dalszej skoordynowanej budowy infrastruktury dostępowej do portów morskich oraz infrastruktury portowej. Stwierdzono również, że prowadzone projekty nie przekładają się na wzrost przewozu ładunków transportem morskim oraz na ceny usług transportowych. 106 Niestety mimo znacznych inwestycji bardzo niewiele wiadomo w chwili obecnej o efektach działań realizowanych w transporcie miejskim. Badania przeprowadzone na zlecenie Izby Gospodarczej Komunikacji Miejskiej wskazują, że mimo pokaźnych nakładów udało się jedynie zmniejszyć tempo spadku liczby pasażerów komunikacji miejskiej. Jednocześnie następowała stagnacja wielkości oferty przewozowej i bardzo poważny wzrost kosztów eksploatacji. 107 Doświadczenia na poziomie Regionalnych Programów Operacyjnych wskazują, że problemem jest fakt, iż inwestycje obejmujące zakupy nowego taboru oraz elementów infrastruktury (np. dynamicznej informacji pasażerskiej) niewystarczająco zachęcają nowych pasażerów do skorzystania z komunikacji miejskiej. 108 Konieczne jest zapewnianie krótszych czasów podróży transportem zbiorowym, w tym dojścia, oczekiwania, ewentualnych przesiadek i przejazdu. Podobnie brak jest aktualnie badań, dotyczących transportu lotniczego, niemniej jednak dokonano znacznej rozbudowy terminali, dokonując w niektórych przypadkach nawet 2-3 krotnego wzrostu przepustowości i obecnie wyzwaniem jest osiągnięcie założonego ruchu. Problemem jest również wykreowanie odpowiedniej oferty w portach regionalnych oraz budowa powiązań pomiędzy portami, a dużymi miastami, zwłaszcza ośrodkami regionalnymi i subregionalnymi w obszarach ich ciążenia. Przedstawiona w projekcie programu diagnoza stanu sektora transportu odnosząca się do osi priorytetowych III i IV ma charakter w dużej mierze wewnątrzsektorowy i daje zwięzły opis stanu wszystkich gałęzi transportu w Polsce. Identyfikuje się potrzebę przedstawienia w ramach przeprowadzonej diagnozy: powiązań między sektorem transportu a rozwojem gospodarczym; pozytywnych i negatywnych doświadczeń, związanych z realizacją projektów transportowych w dwóch poprzednich perspektywach finansowych (tj. wyników badań ewaluacyjnych, zacytowanych powyżej, wskaźników oddziaływania itp.). Stosunkowo ograniczone zapisy wynikają z konieczności zapewnienia zwięzłości tekstu (zgodnie ze wzorem programu operacyjnego, który przygotowała Komisja Europejska w zakresie ograniczonej liczby znaków), niemniej w ten sposób wystąpiły pewne niedociągnięcia po pierwsze, projektowi 105 Przewidywany wpływ projektów SPOT dotyczących rozwoju transportu intermodalnego na zwiększenie wielkości przewozów ładunków transportem intermodalnym. IBS, Warszawa Przewidywany wpływ projektów SPOT na dostępność oraz wzrost przeładunków w portach morskich w Gdańsku, Gdyni i Szczecinie. Kantor doradcy w zarządzaniu, Warszawa M. Wolański et. al., Raport o stanie komunikacji miejskiej w latach Izba Gospodarcza Komunikacji Miejskiej, Warszawa M. Wolański et. al., Ewaluacja wpływu projektów wybranych do dofinansowania w ramach Priorytetu 3 Transport RPO WD na rozwój i podniesienie konkurencyjności Dolnego Śląska przy respektowaniu zasad zrównoważonego rozwoju. EGO s.c., Warszawa

83 programu można zarzucić, że transport i dostępność transportowa miast wojewódzkich i ośrodków subregionalnych zaczynają być rozumiane, jako cel sam w sobie. Po drugie zaś, nie korzysta się z opisanych powyżej doświadczeń poprzednich perspektyw, a zatem można narazić się na zarzut, że program nie stanowi tzw. evidence-based policy. Głębsza analiza wskazuje jednak, że wnioski z poprzednich perspektyw są w niektórych przypadkach wyciągane np. zaprzestaje się zwiększania przepustowości terminali lotniczych. Postulat ten powinien być uwzględniony w szerszej wersji diagnozy, przygotowanej na potrzeby krajowe. Warto również rozważyć uzupełnienie zdania Dokończenie budowy spójnej sieci transportowej w Polsce, poprawa konkurencyjności ekologicznych form transportu oraz integracja wszystkich gałęzi transportowych są jednym z priorytetów w procesie transformacji gospodarki, która byłaby konkurencyjna, a jednocześnie spełniała wymogi niskiej emisyjności o słowa Dokończenie budowy spójnej sieci transportowej w Polsce, zapewniającej przedsiębiorcom dostęp do rynków zbytu oraz surowców, zaś mieszkańcom do rynków pracy oraz usług publicznych Pozytywnie należy ocenić wprowadzenie do diagnozy kwestii, związanych z wieloletnim brakiem powiązania planowania przestrzennego z rozwojem sieci transportowej. Jednakże, wciąż są one ograniczone do transportu miejskiego, chociaż stanowią istotny problem również w przypadku kolei, będąc jedną z determinant jej niskiej konkurencyjności. W części diagnostycznej duży nacisk, położony został na kwestie związane z Inteligentnymi Systemami Transportowymi. Z pewnością stanowią one jedno z potencjalnych rozwiązań istniejących problemów, jednakże część diagnostyczna nie powinna służyć wskazywaniu potencjalnych rozwiązań, lecz problemów do rozwiązania. Takim problemem w chwili obecnej może być raczej niewielkie oddziaływanie wdrażanych projektów ITS (aczkolwiek z definitywną oceną należy jeszcze się wstrzymać), a nie ich brak jako taki. 83

84 3.3.2 Ocena logiki interwencji W osi priorytetowej III połączono całość projektów inwestycyjnych z zakresu transportu, finansowanych z Funduszu Spójności, realizowanych w ramach PI 4.5, 7.1, 7.3 i 7.4. Układ ten sprawia, że w ramach osi realizowane są priorytety dwóch celów tematycznych, zaś PI 7.1 jest ulokowany w dwóch osiach III i IV. Może się to wydawać nieczytelne, jednakże jest uzasadnione konstrukcją osi jednofunduszowych. PI 4.5 Promowanie strategii niskoemisyjnych dla wszystkich rodzajów terytoriów, w szczególności dla obszarów miejskich, w tym wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej i działań adaptacyjnych mających oddziaływanie łagodzące na zmiany klimatu ma na celu rozwoju niskoemisyjnego transportu miejskiego w obsłudze mieszkańców obszarów funkcjonalnych miast. Cel ten będzie realizowany poprzez szereg działań, które polegają przede wszystkim na modernizacji i budowie nowej infrastruktury oraz zakupie i modernizacji taboru komunikacji miejskiej, z uwzględnieniem postulatów przyjazności środowisku i energooszczędności. Generalnie rzecz biorąc przyjętą logikę należy ocenić poprawnie, niemniej jednak opisane wcześniej doświadczenia poprzednich perspektyw wskazują, że nie wszystkie interwencje w zakresie modernizacji infrastruktury i zakupu taboru przekładają się na oczekiwany wzrost liczby pasażerów. Wynika to z wieloletniego niedopasowania sieci osadniczej i transportowej w największych miastach (rozpoczęło się ono w latach 70., kiedy nowe osiedla przestały być wyposażane w połączenia komunikacją szynową z centrami miast). W efekcie istniejące linie urywają się daleko przed źródłami i celami podróży i nawet ich remont wraz z wymianą taboru może nie zapewnić znacznego wzrostu liczby pasażerów. Stąd też zaleca się nieco większe doprecyzowanie logiki interwencji, poprzez zasygnalizowanie w uszczegółowieniu do programu (bądź ewentualnie w samym programie) preferencji dla inwestycji, polegających na budowie nowej infrastruktury, zapewniającej bezpośrednie, szybkie i wysokiej jakości połączenia dużych generatorów potoków pasażerskich (w szczególności osiedla zbudowane w latach 70.) z głównymi celami podróży (np. centrami miast). Ponadto ważne jest zapewnienie odpowiedniej podaży niedrogich, dobrze skomunikowanych z kluczowymi aglomeracjami terenów mieszkalnych, dzięki odpowiednim działaniom w ramach priorytetów inwestycyjnych 4.5, (a także 7.4 i 7.1 w ramach funkcji lokalnych linii TEN-T), polegających na budowie dostępu do nowych dzielnic mieszkalnych, poprzez przedłużanie istniejących linii komunikacyjnych (tramwaju, metra, szybkiego autobusu) oraz budowę przystanków kolejowych. Takie działania winny być promowane, np. poprzez kryteria wyboru projektów oraz, w przypadku transportu kolejowego, gdzie de facto nie występuje konkurencja między beneficjentami, poprzez wymogi wobec beneficjentów, dotyczące np. redefinicji sieci przystanków oraz konieczności skonsultowania jej z samorządami i przewoźnikami. PI 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T ma na celu stworzenie spójnej, jednolitej sieci transportowej TEN-T obejmującej obszar całego kraju, a dodatkowo przyczyni się do poprawy stanu krajowych połączeń kolejowych. Cel ten jest w dużej mierze zdeterminowany przez politykę transportową UE i zarówno wybór inwestycji (budowa dróg szybkiego ruchu oraz modernizacja linii kolejowych w korytarzach TEN-T), jak i ich kształt są w dużej mierze przez nią określone. Stąd logikę interwencji należy ocenić jako 84

85 poprawną, z zastrzeżeniem uwagi powyżej, dotyczącej rozwoju funkcji lokalnych linii kolejowych w ramach sieci TEN-T. Jest to bardzo poważny problem, gdyż jak już wspomniano infrastruktura kolejowa od dawna jest niedopasowana do sieci osadniczej. Niemniej element ten powinien być rozpatrywany szerzej (w szczególności z uwzględnieniem wsparcia przewidzianego na poziomie regionalnym) niż zakres interwencji przewidziany w PO IŚ, który ze względu na swój krajowy charakter koncentruje się na inwestycjach o znaczeniu europejskim, krajowym i ponadregionalnym. PI 7.3 Rozwój i usprawnienie przyjaznych środowisku (w tym o obniżonej emisji hałasu) i niskoemisyjnych systemów transportu, w tym śródlądowych dróg wodnych i transportu morskiego, portów, połączeń multimodalnych oraz infrastruktury portów lotniczych w celu promowania zrównoważonej mobilności regionalnej i lokalnej ma na celu rozwój przyjaznego środowisku transportu w przewozie towarów, poprzez stworzenie spójnej sieci śródlądowych dróg wodnych o wysokich parametrach, poprawę konkurencyjności portów morskich i transportu intermodalnego, a dodatkowo przyczyni się do stworzenia spójnej, jednolitej sieci transportowej TEN-T obejmującej obszar całego kraju. Podstawową logikę interwencji, obejmującą szeroką gamę inwestycji, dotyczącą m.in. poprawy przepustowości i skomunikowania portów morskich, modernizacji dróg wodnych śródlądowych oraz budowy terminali intermodalnych należy ocenić, aczkolwiek jej skuteczność jest uwarunkowana również działaniami pozainfrastrukturalnymi oraz konsekwencją prowadzonej polityki. Interwencja ta w dużej mierze dotyczy wspierania transportu towarowego i należy dużą uwagę zwrócić na jej dopasowanie w szczegółach do realnych potrzeb przedsiębiorców, gdyż właśnie od tych szczegółów zależy powodzenie jej realizacji. PI 7.4 Rozwój i rehabilitacja kompleksowych, wysokiej jakości i interoperacyjnych systemów transportu kolejowego oraz propagowanie działań służących zmniejszaniu hałasu ma na celu poprawę stanu krajowych połączeń kolejowych i systemu kolejowego w miejskich obszarach funkcjonalnych, a dodatkowo przyczyni się do rozwoju niskoemisyjnego transportu miejskiego w obsłudze mieszkańców obszarów funkcjonalnych miast (poprzez inwestycje z zakresu kolei miejskich i metra). Logikę interwencji, polegającą nie tylko na modernizacji, ale również na rehabilitacji linii kolejowych, a także zakupie taboru należy ocenić jako poprawną. W szczególności korzystne jest uwzględnienie również rehabilitacji linii kolejowych oraz zakupu taboru, co pozwoli osiągnąć odpowiednio wysoką efektywność i komplementarność działań. Uzupełnić należy natomiast katalog wskazywanych działań o budowę przystanków kolejowych poza modernizacją całych linii. Pozwoli to częściowo ograniczyć zjawisko niedopasowania sieci przystanków do sieci osadnicznej. Niemniej jednak przegląd fundamentalnych dokumentów strategicznych (strategii Europa 2020, DSRK i SRK), wyniki wcześniejszych badań ewaluacyjnych oraz efekty warsztatów wskazują, że nadrzędnym celem interwencji w sektorze transportu powinno być wspieranie wzrostu gospodarczego. Natomiast poprawa dostępności komunikacyjnej powinna być celem operacyjnym i należy ją ukierunkować na wspieranie procesów rozwoju gospodarczego. Oznacza to, że charakter poprawy dostępności powinien być uzupełnieniem wizji rozwojowej, dostosowanej do specyfiki i potrzeb danego obszaru. 85

86 Aspekt wspierania rozwoju gospodarczego, zgodnie ze strategią Europa 2020, DSRK i SRK, powinien mieć kluczowe znaczenie dla realizacji PO IŚ należy przeprowadzać przede wszystkim te inwestycje, które zapewnią przedsiębiorcom dostęp do rynków zbytu oraz surowców, zaś mieszkańcom do rynków pracy oraz usług publicznych, zwłaszcza w zakresie edukacji. Należy podkreślić, że wskazanie takich preferencji powinno być dokonane przede wszystkim w uszczegółowieniu programu. Model logiczny dla wspierania rozwoju gospodarczego (patrz niżej) wskazuje na konieczność położenia większego nacisku na powiązania z różnorodnymi ośrodkami budującymi wzrost gospodarczy nie tylko miastami wojewódzkimi, ale również obszarami występowania surowców, klastrami produkcyjnymi, strefami ekonomicznymi itp. Dotyczy to wszelkich gałęzi transportu, w szczególności zaś priorytetów inwestycyjnych 7.3 i 7.4, albowiem w osi III kształt interwencji priorytetu inwestycyjnego 7.1 jest w dużej mierze zdeterminowany przez układ sieci TEN-T. Bardzo istotny jest również rozwój infrastruktury punktowej, takiej jak terminale intermodalne, lotniska towarowe (terminale cargo), przejścia graniczne itp. Ponadto dla rozwoju gospodarczego ważne jest co nie zostało odpowiednio uwypuklone w dokumencie budowanie odpowiednich powiązań między najprężniejszymi aglomeracjami (Warszawa, Poznań, Wrocław, Trójmiasto, Kraków), a regionami ze strukturalnym bezrobociem, położonymi stosunkowo blisko tych aglomeracji, w odległości umożliwiającej codzienne dojazdy transportem kolejowym. Takie rozwiązanie w oczywisty sposób przyczyni się do osiągania równowagi na rynku pracy oraz pozwoli zwiększyć konkurencyjność polskich metropolii, a także poprawić dostęp do wykształcenia. Kwestia ta powinna być uwzględniona zarówno w kontekście priorytetu inwestycyjnego 7.4, jak i 7.1, gdyż linie kolejowe TEN-T pełnią również funkcje lokalne. Mniejsze ośrodki wzrostu powinny zyskać dobre połączenia z większymi ośrodkami, w tym bezpośrednie połączenia kolejowe do lotnisk (konieczne jest zapewnienie odpowiedniej infrastruktury i taboru oraz oferty przewozowej) w ramach priorytetów inwestycyjnych 7.1 i 7.4. Dla budowy dostępności komunikacyjnej poza aspektami przestrzennymi, istotne są również aspekty finansowe. W szczególności płatne autostrady mogą nie zapewniać odpowiedniego dostępu do rynku pracy, szkolnictwa itp., zaś w dalszej przyszłości trudno będzie zachować dysproporcję w cenach za przejazd płatnymi autostradami i bezpłatnymi dla użytkowników samochodów osobowych drogami szybkiego ruchu, co może skutkować wprowadzeniem odpłatności na drogach szybkiego ruchu również dla samochodów osobowych. Również ogół transportu drogowego nie zaspakaja potrzeb wszystkich grup społecznych, zaś codzienne indywidualne dojazdy samochodem do pracy mogą być za drogie np. dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Stąd też duże znaczenie ma planowana modernizacja sieci kolejowej, także w korytarzach wyposażonych w drogi szybkiego ruchu. 86

87 3.3.3 Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów W priorytecie inwestycyjnym 4.5 Promowanie strategii niskoemisyjnych dla wszystkich rodzajów terytoriów, w szczególności dla obszarów miejskich, w tym wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej i działań adaptacyjnych mających oddziaływanie łagodzące na zmiany klimatu proponowane formy wsparcia dotyczą przedsięwzięć w zakresie transportu zbiorowego, wynikających z planów gospodarki niskoemisyjnej miast. W miastach posiadających transport szynowy będzie preferowany rozwój tej gałęzi, natomiast w pozostałych miastach finansowane będą inne niskoemisyjne formy transportu zbiorowego. Postuluje się: zmianę sformułowania w miastach posiadających transport szynowy (tramwaje) na w miastach posiadających trakcję elektryczną (metro, tramwaje, trolejbusy) preferowany będzie rozwój tej trakcji, albowiem z punktu widzenia lokalizacji emisji wszystkie środki transportu trakcji elektrycznej są podobnie korzystne; usunięcie sformułowania natomiast w pozostałych miastach finansowane będą inne niskoemisyjne formy transportu miejskiego, gdyż faktycznie nie wnosi ono nowych treści, pozostawia natomiast wątpliwości, czy w miastach posiadających transport szynowy będą finansowane inne niskoemisyjne formy transportu (zakłada się, że tak, gdyż może to być korzystne ekonomicznie). Wśród proponowanych form wsparcia infrastruktury zasadne wydaje się dodanie w programie lub jego uszczegółowieniu dwóch nowych typów inwestycji BRT (Bus Rapid Transit wydzielone jezdnie dla autobusów) oraz trolejbusów, przy czym należy jednocześnie podkreślić, że w ramach priorytetu inwestycyjnego 4.5 nie powinno finansować się jakichkolwiek inwestycji poprawiających warunki ruchu dla transportu indywidualnego, gdyż jest to sprzeczne z celem priorytetu. Należy również mocniej wspierać realizację projektów taborowych, polegających na zakupie pojazdów fabrycznie nowych. Pojazdy używane nie zapewniają odpowiedniego efektu w zakresie ograniczania emisji, trwałości efektu oraz poprawy jakości. Preferencje dla tego typu projektów powinny się znaleźć w kryteriach wyboru projektów. Zaleca się ograniczanie występowania wśród potencjalnych beneficjentów przewoźników świadczących usługi w zakresie transportu pasażerskiego, tak by tego typu interwencje nie zakłócały konkurencji między przewoźnikami prywatnymi (np. dofinasowanie może otrzymać przewoźnik prywatny, który uzyskał zlecenie w trybie przetargu, co spowoduje dla niego dodatkową, nieuzasadnioną korzyść tego typu przypadek wystąpił na Dolnym Śląsku) 109 oraz umacniać monopole komunalne. 110 Rozwiązaniem pożądanym jest preferowanie realizacji projektów przez organizatorów komunikacji udostępniających tabor przewoźnikom w trybie przetargowym (powinno to być preferowane, jako rozwiązanie proefektywnościowe, sprzyjające rozwojowi oferty przewozowej) lub powierzenia bezpośredniego. Rozwiązaniem alternatywnym może być promowanie projektów, w których beneficjentem jest samorząd lub jego spółka celowa (taborowa), zaś operator będzie wyłaniany w trybie przetargu. Należy wówczas jednocześnie ograniczyć 109 M. Wolański et. al., Ewaluacja wpływu projektów, op. cit. 110 R. Tomanek, B. Mazur, Raport na temat wsparcia dla sektora transportu, op. cit. 87

88 możliwość realizacji projektów przez przewoźników, którzy posiadają umowy o świadczenie usług publicznych, przyznane w trybie konkurencyjnym. Proponuje się również zmianę wprowadzonego w projekcie programu niejasnego sformułowania, że beneficjentami będą jednostki samorządu terytorialnego [ ] oraz działające w ich imieniu jednostki organizacyjne i spółki specjalnego przeznaczenia [ ] oraz organizatorzy i operatorzy publicznego transportu zbiorowego. Wszak organizatorami publicznego transportu zbiorowego są z mocy Ustawy o publicznym transporcie drogowym właśnie jednostki samorządu terytorialnego. W priorytecie inwestycyjnym 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T zakłada się m.in. modernizację i rehabilitację linii kolejowych, budowę nowych odcinków linii kolejowych, inwestycje uzupełniające w transporcie kolejowym (w tym wdrażanie ERTMS, poprawę bezpieczeństwa na przejazdach kolejowych), modernizację i zakup taboru kolejowego, budowę dróg ekspresowych, budowę ITS oraz inne działania poprawiające bezpieczeństwo ruchu drogowego. Rekomenduje się: ograniczenie projektów polegających na modernizacji taboru kolejowego już obecnie modernizacje są realizowane stosunkowo rzadko, zaś wyniki ewaluacji potwierdzają ich nietrwałość 111. Ponadto przy modernizacji wagonów pojawia się problem braku odpowiedniego taboru trakcyjnego do rozwijania prędkości powyżej 120 km/h, zaś zakupy nowych lokomotyw do obsługi zmodernizowanych wagonów są irracjonalnie drogie w porównaniu do zakupu elektrycznych zespołów trakcyjnych; preferencje dla projektów realizowanych przez organizatorów lub inne podmioty, zapewniające długotrwałą publiczną własność taboru, z powodów identycznych jak w priorytecie inwestycyjnym 4.5, ponadto dotychczasowe doświadczenia wskazują, że wspieranie projektów, realizowanych przez operatorów zwłaszcza modernizacyjnych może wypierać inwestycje krajowe. 112 Ponadto takie podejście jest zgodne z założeniami Masterplanu dla transportu kolejowego, który również przewiduje wdrażanie modelu konkurencji regulowanej. W priorytecie inwestycyjnym 7.3 Rozwój i usprawnianie przyjaznych środowisku (w tym o obniżonej emisji hałasu) i niskoemisyjnych środków transportu, w tym śródlądowych dróg wodnych, transportu morskiego, portów, połączeń multimodalnych oraz infrastruktury portów lotniczych, w celu promowania zrównoważonej mobilności regionalnej i lokalnej planuje się szeroką gamę projektów, polegających m.in. na: budowie modernizacji wejść do portów, pirsów i nabrzeży, pogłębianiu torów wodnych budowie i modernizacji terminali promowych, pogłębianiu basenów portowych, rozbudowie i modernizacji wewnętrznej sieci drogowej i kolejowej w portach, budowie układu komunikacyjnego (drogowego i kolejowego) wyprowadzającego ruch z portów, modernizacji infrastruktury żeglugi śródlądowej (usuwanie wąskich gardeł, wdrażanie systemu RIS), modernizacji kolejowej infrastruktury liniowej i punktowej, modernizacji liniowej infrastruktury kolejowej, budowie i rozbudowie terminali intermodalnych, wdrażaniu systemów telematycznych i satelitarnych 111 M. Wolański et. al., Wpływ projektów dotyczących zakupu lub modernizacji pojazdów szynowych, op. cit. 112 M. Wolański et. al., Wpływ projektów dotyczących zakupu lub modernizacji pojazdów szynowych, op. cit. 88

89 oraz zakupie specjalistycznego taboru kolejowego. Zakres ten jest zgodny z dokumentami strategicznymi na poziomie krajowym i unijnym. W priorytecie inwestycyjnym 7.4 Rozwój i rehabilitacja kompleksowych, wysokiej jakości i interoperacyjnych systemów transportu kolejowego oraz propagowanie działań służących zmniejszeniu hałasu planowane projekty zawierają inwestycje infrastrukturalne i taborowe w transporcie kolejowym, włączając w to koleje miejskie i metro oraz pozostałe typy inwestycji kolejowych poza TEN-T, analogicznie do treści priorytetu inwestycyjnego 7.4. Uwagi do katalogu projektów w priorytecie inwestycyjnym 7.4 są identyczne, jak do priorytetu 7.1. Dodatkowo warto explicite wymienić wśród projektów przewidzianych do realizacji budowę nowych przystanków na istniejących liniach kolejowych, pomagających w budowie powiązań między istniejącymi liniami kolejowymi oraz istniejącą zabudową lub planowanymi osiedlami. 113 Będzie to sprzyjało poprawie konkurencyjności kolei w aglomeracjach, a także zwiększało podaż niedrogich, acz dobrze skomunikowanych terenów pod inwestycje mieszkaniowe. W celu dopasowania takich działań do specyfiki programu krajowego, z programu krajowego powinny być finansowane jedynie projekty odpowiednio duże, polegające nie na budowie pojedynczych przystanków, lecz na kompleksowej redefinicji sieci przystanków w obrębie największych aglomeracji (np. w obrębie Warszawskiego Węzła Kolejowego) oraz linii TEN-T. Wyzwania związane z zapewnieniem dostępności transportowej kraju wynikają z niedorozwoju sieci transportowej o wysokich parametrach, będącego skutkiem wieloletnich zaniedbań inwestycyjnych. Z uwagi na skalę i pilność potrzeb, sprostanie im wymaga realizacji inwestycji o dużej skali, których ukończenie przełoży się na poprawę sytuacji odczuwalną w skali całego systemu transportowego. Identyfikacja projektów dużych wynika z projektu Dokumentu Implementacyjnego do Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.), w którym została przeprowadzona ich priorytetyzacja w oparciu o cele jakie mają być zrealizowane w poszczególnych gałęziach transportu oraz stopień przygotowania do realizacji. Realizacja dużych inwestycji liniowych, wypełniających luki w podstawowej sieci transportowej kraju, wpłynie na osiągnięcie celu związanego z rozwojem sieci TEN-T w Polsce. Dzięki odciążeniu dróg i miast niedostosowanych do obecnych potoków ruchu i skierowaniu ich na wysokoprzepustową infrastrukturę spełniającą normy środowiskowe i bezpieczeństwa, ukończenie dużych projektów przyczyni się także do osiągania celów związanych z ochroną życia i zdrowia ludzkiego, a także dostępności terytorialnej i rozwijania policentrycznej struktury osadniczej kraju. Realizacja dużych projektów wspierających przyjazne środowisku formy transportu oprócz korzyści środowiskowych (ograniczenie emisji zanieczyszczeń i innych tzw. kosztów zewnętrznych transportu) przełoży się na pozytywne impulsy dla całej gospodarki (ograniczenie kosztów transportu i wzrost gospodarczy) i społeczeństwa (tworzenie nowych miejsc pracy, wzrost mobilności i ograniczanie wykluczenia społecznego) Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji System wskaźników dla priorytetu inwestycyjnego 4.5 Promowanie strategii niskoemisyjnych dla wszystkich typów obszarów w szczególności dla obszarów miejskich, w tym wspieranie zrównoważonej multimodalnej mobilności miejskiej, transportu miejskiego oraz odpowiednich 89

90 działań adaptacyjnych i mitygacyjnych, obejmuje trzy wskaźniki, które dobrze korespondują z celem priorytetu, jakim jest rozwój niskoemisyjnego transportu miejskiego w obsłudze mieszkańców obszarów funkcjonalnych miast, a także pokrywają podstawowe typy interwencji, planowane do realizacji w ramach priorytetu. Należy jednak postulować następujące zmiany: w odniesieniu do wskaźnika liczba zakupionych lub zmodernizowanych jednostek taboru pasażerskiego w publicznym transporcie zbiorowym komunikacji miejskiej sugeruje się rozważyć możliwość modyfikacji na liczbę zakupionych jednostek taboru komunikacji miejskiej wraz z uproszczeniem sformułowania (komunikacja miejska jest publicznym transportem zbiorowym). Zapewniłoby to preferencje dla zakupu taboru nowego; wskaźnik rezultatu strategicznego liczba przewozów pasażerskich komunikacją miejską w przeliczeniu na 1 mieszkańca obszarów miejskich mógłby być czytelniej sformułowany np.: liczba przejazdów komunikacją miejską w przeliczeniu na 1 mieszkańca obszarów miejskich, co pozwoliło by w szczególności uniknąć mylącego sformułowania obszarów miejskich (kojarzy się ono z miejskimi obszarami funkcjonalnymi, które obejmują również gminy wiejskie), podczas gdy z opisu wskaźnika wynika, że mowa jest o miastach powyżej 20 tys. mieszkańców, ponadto komunikacja miejska wykonuje wyłącznie przewozy pasażerskie. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że obecne sformułowanie jest zaczerpnięte z przyjętej Strategii Rozwoju Transportu sugeruje się jedynie możliwe na obecnym etapie prac dopracowania definicyjne w ramach krajowej bazy STRATEG. W przypadku tego wskaźnika wątpliwości Ewaluatora budzi też wysoka wartość docelowa. W Polsce w ostatnich latach występuje bowiem raczej spadek bezwzględnej liczby pasażerów komunikacji miejskiej w latach wyniósł on łącznie 2,5%, zaś w latach ponad 21%. Oznacza to zatem, że zakładany 35% wzrost oznaczałby powrót przewozów do poziomu z końca lat 90, który był osiągany przy ponad 40% niższym wskaźniku zmotoryzowania. Biorąc więc pod uwagę fakt, że powyższy wskaźnik jako wskaźnik rezultatu strategicznego - jest efektem wielu działań, w tym również polityki taryfowej czy konstrukcji oferty przewozowej zaleca się bardzo staranne zaplanowanie badania ewaluacyjnego dotyczące wpływu programu na wartość docelową wskaźnika. Sugerowane przez Ewaluatora założenia urealnienia wartości docelowej przedmiotowego wskaźnika prowadzą do konkluzji, że w 2023 roku mógłby on przyjąć poziom wartości odpowiadających rokowi 2004, tj. ok. 176,4 (teza ta może zostać zweryfikowana w toku ewentualnych przyszłych prac ewaluacyjnych lub analitycznych dotyczących programu). Ponadto wskaźnik całkowita długość nowych lub ulepszonych linii tramwajowych i linii metra ma charakter zbyt zagregowany, co może utrudnić efektywne zarządzanie programem, jest to jednak tzw. wskaźnik common indicator i jako taki musi być stosowany w pełnym brzmieniu System wskaźników dla priorytetu inwestycyjnego 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T w swoim układzie dobrze koresponduje z celem priorytetu, jakim jest stworzenie spójnej, jednolitej sieci transportowej TEN-T obejmującej obszar całego kraju oraz poprawa stanu krajowych połączeń kolejowych, pokrywając wszelkie rodzaje planowanych inwestycji. Większe zastrzeżenia mogą dotyczyć wskaźników rezultatu 90

91 strategicznego, które mają charakter niedostatecznie powiązany z trafnością i efektywnością podejmowanych inwestycji, de facto są wskaźnikami z pogranicza produktu oraz rezultatu. Należy zatem postulować następujące zmiany: dla wskaźnika liczba przebudowanych lub zmodernizowanych jednostek taboru kolejowego warto byłoby doprecyzować, jak w jego przypadku traktowane będą zakupy pojazdów wieloczłonowych (zespołów trakcyjnych) w celu zapewnienia porównywalności postulowane jest traktowanie każdego członu, jako oddzielnego pojazdu; na poziomie Uszczegółowienia programu, warto rozważyć wskaźnik liczba zbudowanych nowych przystanków kolejowych, który będzie motywował do poprawy dostępności transportu kolejowego, (wskaźnik wspólny z priorytetem inwestycyjnym 7.4); system wskaźników rezultatu strategicznego jest bardzo ograniczony obejmuje on tylko doprowadzenia do miast wojewódzkich, godne rekomendacji jest uwzględnienie dodatkowego miernika, którym mógłby być na przykład: o wskaźnik międzygałęziowej dostępności transportowej miast wojewódzkich jako wskaźnik obrazujący rzeczywistą jakość połączeń miast wojewódzkich, a nie tylko fakt ich istnienia (mogą one np. prowadzić w kierunku niezgodnym z celami podróży mieszkańców oraz kierunkami przemieszczania się ładunków), o lub ewentualnie wielkość rocznych przewozów pasażerskich koleją (analogicznie do wskaźnika: roczna liczba przejazdów komunikacją miejską w przeliczeniu na 1 mieszkańca obszarów miejskich) jako kompleksowy wskaźnik, obrazujący skuteczność prowadzonej polityki (wskaźnik wspólny z priorytetem inwestycyjnym 7.4) aktualna wartość wskaźnika wg. GUS wynosi 18,2 mld pasażerokilometrów (rok 2011), zaś wartość docelową należy szacować na ok mld pasażerokilometrów (poziom z lat ), aczkolwiek np. Masterplan dla transportu kolejowego w scenariuszu inwestycyjnym bez KDP zakłada przewozy w wysokości 29,8 mld pasażerokilometrów w roku 2020, co odpowiada poziomowi z drugiej połowy lat 90. Powyższe zmiany umożliwiłyby wyeliminowanie kontrowersyjnych wskaźników liczba ośrodków wojewódzkich... (niespójna terminologia miast /ośrodków zaczerpnięta z SRT), które mają charakter produktowy, w nikłym stopniu obrazujący rezultaty inwestycji. Ponadto w przypadku wskaźnika liczba ośrodków wojewódzkich połączonych liniami kolejowymi zmodernizowanymi co najmniej do średniej prędkości kursowania pociągów pasażerskich 100 km/h istnieje ryzyko nieosiągnięcia wskaźnika, gdyż dla danego ośrodka będzie on osiągnięty jeśli średnia prędkość wyniesie 100 km/h w relacji do Warszawy, co może nie zostać spełnione w przypadku ograniczeń punktowych (np. na terenie miast) lub występowania odcinków niezmodernizowanych. Szczegółowa weryfikacja tej tezy wymagałaby weryfikacji studiów wykonalności pod kątem parametrów technicznych linii (wystarczy ograniczenie prędkości do 90 km/h na 30% trasy i wskaźnik nie zostanie osiągnięty). Ocena wielkości wskaźnika całkowita długość nowych dróg, jest na chwilę obecną utrudniona, gdyż w przekazanym wykazie dużych projektów realizacja poszczególnych przedsięwzięć będzie uzależniona w istotnej mierze od spełnienia kryteriów wyboru projektów. 91

92 W priorytecie inwestycyjnym 7.3 Rozwój i usprawnienie przyjaznych środowisku (w tym o obniżonej emisji hałasu) i niskoemisyjnych środków transportu, w tym śródlądowych dróg wodnych i transportu morskiego, portów, połączeń multimodalnych oraz infrastruktury portów lotniczych, w celu promowania zrównoważonej mobilności regionalnej i lokalnej wskaźniki output nie obejmują pełnego zakresu projektów, przewidzianych do realizacji w części opisowej programu brakuje wskaźników, które wynikałyby z realizacji takich projektów, jak: budowa i modernizacja terminali promowych; pogłębienie basenów portowych; rozbudowa i modernizacja wewnętrznej sieci drogowej i kolejowej w portach; budowa układu komunikacyjnego (drogowego i kolejowego) wyprowadzającego ruch z portów; projekty związane z żeglugą śródlądową (usuwanie wąskich gardeł, wdrażanie systemu RIS); modernizacja kolejowej infrastruktury liniowej i punktowej; modernizacja liniowej infrastruktury kolejowej; budowa i rozbudowa terminali intermodalnych; wdrażanie systemów telematycznych i satelitarnych; zakup specjalistycznego taboru kolejowego. Zawarty w programie zestaw wskaźników spełnia wymogi w tym zakresie (zamieszczone w programie wskaźniki reprezentują odpowiednią większość alokacji), jednakże może utrudniać efektywne zarządzanie Programem. Rozwiązanie tych potencjalnych problemów mogłoby być ew. dokonane na poziomie uszczegółowienia do programu. Ponadto wątpliwości może budzić wskaźnik rezultatu strategicznego, który jest efektem realizacji jedynie wybranych projektów, związanych z transportem morskim i większość wymienionych wyżej projektów (poza tirret 1-3) nie przekłada się na potencjał przeładunkowy portów morskich. Ponadto wskaźnik ten ma charakter dotyczący jedynie potencjału przeładunkowego, a zatem nie obrazuje trafności realizowanych działań, co nadaje mu charakter w dużej mierze produktowy. Wobec powyższego proponuje się, aby analogicznie jak w komunikacji miejskiej wybrane wskaźniki rezultatu dotyczyły wielkości przewozów w najważniejszych gałęziach objętych wsparciem, np. przeładunków w portach morskich. Biorąc pod uwagę planowany 10% wzrost potencjału przeładunkowego, można zaproponować monitorowany przez GUS wskaźnik Obroty ładunkowe w portach morskich z wartością bazową dla 2010 r. 59,5 mld t i wartością docelową 64,9 mld t. System wskaźników dla priorytetu inwestycyjnego 7.4 Rozwój i rehabilitacja kompleksowych, wysokiej jakości i interoperacyjnych systemów transportu kolejowego oraz propagowanie działań służących zmniejszaniu hałasu, zasadniczo pokrywa pełny zakres interwencji przewidzianych w priorytecie. Dziwić może zastosowanie wskaźników całkowita długość nowych lub ulepszonych linii tramwajowych i linii metra oraz liczba zakupionych lub zmodernizowanych jednostek taboru pasażerskiego w publicznym transporcie zbiorowym komunikacji miejskiej, podczas gdy w opisie mowa jest wyłącznie o szybkiej kolei miejskiej i metrze. Jednak biorąc pod uwagę charakter wskaźników (tzw. common indicator, który powinien być stosowany w pełnym brzmieniu w przypadku pierwszego wskaźnika, umieszczenie na wspólnej liście wskaźników kluczowych na lata 92

93 w przypadku drugiego wskaźnika), chociaż powinny one zostać jasno ograniczone do metra i kolei miejskich, zrozumiałe jest ich zagregowane zastosowanie w zapisach programu. Ponadto w przypadku wskaźników produktu priorytetu 7.4 należy brać pod sugestie opisane w przypadku priorytetów inwestycyjnych 4.5 i 7.1. Tabela 8. Oś priorytetowa III ocena wskaźników rezultatu strategicznego nazwa wskaźnika priorytety inwestycyjne ocena doboru wskaźnika ocena oszacowanie wartości wskaźnika liczba miast wojewódzkich połączonych drogami ekspresowymi lub autostradami 7.1 poprawny mało kompleksowy, sugerowane ewentualne uzupełnienie potencjał przeładunkowy portów morskich 7.3 wskaźnik poprawny, aczkolwiek w dużej mierze produktowy, sugerowana ewentualna zmiana na wskaźnik bardziej oddający rezultat liczba przewozów pasażerskich w przeliczeniu na 1 mieszkańca obszarów miejskich 4.5, 7,4 poprawny (wątpliwości dot. jedynie sformułowań) zbyt optymistyczne liczba ośrodków wojewódzkich połączonych liniami kolejowymi zmodernizowanymi co najmniej do średniej prędkości kursowania pociągów pasażerskich 100 km/h 7.1, 7.4 poprawny mało kompleksowy, sugerowane ewentualne uzupełnienie Źródło: Opracowanie własne zbyt optymistyczne Tabela 2. Oś priorytetowa III ocena wskaźników typu output nazwa wskaźnika ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika 4.5 całkowita długość nowych lub ulepszonych linii tramwajowych i linii metra liczba zakupionych lub zmodernizowanych jednostek taboru pasażerskiego w publicznym transporcie wskaźnik Common Indicator poprawny (wątpliwości dotyczące sformułowania) 93

94 nazwa wskaźnika ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika zbiorowym komunikacji miejskiej całkowita długość nowych dróg, z czego: TEN-T wskaźnik dobrany 7.1 całkowita długość przebudowanych lub zmodernizowanych linii kolejowych (z czego TEN-T) wskaźnik dobrany liczba zakupionych/ zmodernizowanych jednostek taboru kolejowego poprawny (wątpliwości dotyczące jednostek wieloczłonowych) 7.3 długość zbudowanych lub zmodernizowanych nabrzeży w portach morskich wskaźnik dobrany długość zmodernizowanych torów wodnych (podejściowych) wskaźnik dobrany całkowita długość nowych lub ulepszonych linii tramwajowych i linii metra wskaźnik dobrany całkowita długość przebudowanych lub zmodernizowanych linii kolejowych (z czego TEN-T) wskaźnik Common Indicator 7.4 liczba zakupionych/ zmodernizowanych jednostek taboru kolejowego poprawny (wątpliwości dotyczące jednostek wieloczłonowych) liczba zakupionych lub zmodernizowanych jednostek taboru pasażerskiego w publicznym transporcie zbiorowym komunikacji miejskiej poprawny (wątpliwości dotyczące modernizacji) Źródło: Opracowanie własne Ramy wykonania dla osi priorytetowej III określono w sposób prawidłowy. Najbardziej reprezentatywny charakter mają wskaźniki całkowitej długości nowych dróg oraz przebudowanych linii kolejowych. Tabela 3. Oś priorytetowa III ocena mierników wybranych do ram wykonania nazwa miernika całkowita kwota certyfikowanych wydatków kwalifikowalnych ocena doboru miernika wskaźnik dobrany ocena oszacowania wartości wskaźnika całkowita długość nowych dróg, z czego: TEN- wskaźnik dobrany 94

95 T opracowanie Studiów Wykonalności dla wszystkich projektów budowy nowych dróg całkowita długość przebudowanych lub zmodernizowanych linii kolejowych (z czego TEN-T) miernik dobrany wskaźnik dobrany miernik oszacowany wykonanie inwentaryzacji przyrodniczych dla wszystkich projektów dot. przebudowy lub modernizacji linii kolejowych miernik dobrany Źródło: Opracowanie własne miernik oszacowany Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym W sektorze transportu założona interwencja koresponduje ze Strategią Rozwoju Kraju 2020 oraz Długookresową Strategią Rozwoju Kraju Polska 2030 Trzecia Fala Nowoczesności w zakresie zwiększania spójności terytorialnej kraju. W szczególności planowany program realizuje cel 9 DSRK, w którym mowa jest o sprawnej modernizacji, rozbudowie i budowie zintegrowanego systemu transportowego. Należy jednak podkreślić, że znaczna część zapisów DSRK i SRK w zakresie transportu dotyczy ośrodków subregionalnych, powiatowych i obszarów wiejskich w szczególności zaś obszarów poprzemysłowych i peryferyjnych obszarów wiejskich, w przypadku których potrzeba interwencji jest rzeczywiście znaczna 114. Niestety leży ona jednak w obszarze kompetencji regionalnych programów operacyjnych oraz środków krajowych (w znacznej mierze angażowanych przez duże projekty unijne). Może brakować powiązań pomiędzy budową infrastruktury transportowej w ramach PO IŚ , a pozostałymi obszarami zainteresowania DSRK i SRK, zwłaszcza celem II SRK oraz pierwszą częścią celu głównego DSRK, dotyczącymi odpowiednio konkurencyjnej gospodarki i wzrostu gospodarczego. Budowa infrastruktury transportowej powinna te procesy bezpośrednio, celowo i w sposób zaplanowany wspierać. Jest to bardzo ważne, lecz nie dzieje się samoczynnie, gdyż wyniki badań w tym krajowych wskazują, że infrastruktura transportowa może być warunkiem koniecznym rozwoju, nie jest jednak wystarczająca aby wywołać wzrost gospodarczy. Dotyczy to zwłaszcza dróg wysokiej kategorii, realizowanych w ramach PO IŚ , w przypadku których może występować efekt korytarzowy. A zatem rozumienie transportu w wyizolowaniu od innych działań prowzrostowych może powodować powstawanie inwestycji, które w niewielkim stopniu przełożą się na trwały rozwój gospodarczy, zwłaszcza jeśli będą one realizowane na obszarach peryferyjnych. Podobna relacja dotyczy działań transportowych PO IŚ i Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego. KSRR koncentruje się przede wszystkim na poprawianiu spójności przestrzennej w 114 Por. również np.: M. Wolański, B. Ledzion, A. Krzewski, Ewaluacja wpływu projektów wybranych do dofinansowania w ramach Priorytetu 3 Transport RPO WD na rozwój i podniesienie konkurencyjności Dolnego Śląska przy respektowaniu zasad zrównoważonego rozwoju. EGO s.c., Warszawa Por. np.: A. Hirschmann, The Strategy of Economic Development. Yale University Press, New Haven, Conn. 1958, A. Domańska, Wpływ infrastruktury transportu drogowego na rozwój regionalny. PWN, Warszawa 2006, T. Komornicki et. al. Wpływ budowy autostrad i dróg ekspresowych na rozwój społeczno-gospodarczy i terytorialny Polski, MRR, Warszawa

96 kontekście obszarów peryferyjnych oraz dostępu na ich terenie do podstawowych dóbr i usług publicznych, co jest problemem bardzo istotnym, jednak w niewielkim stopniu rozwiązywalnym przy użyciu dostępnych narzędzi PO IŚ Należy zatem podkreślić, że poprawa powiązań pomiędzy PO IŚ oraz SRK i KSRR będzie możliwa w przypadku zwiększenia nacisku na projekty będące częścią większych strategii prowzrostowych. W szczególności, inwestycji dotyczących obszarów peryferyjnych, obejmujących rozwój konkretnych branży produkcji, handlu czy usług i dopasowane swoim kształtem do potrzeb tych branży czyli w dużej mierze projekty analogiczne do poprawiających powiązania pomiędzy PO IŚ i strategią Europa Podobnie poprawie powiązań między strategiami rozwojowymi i działaniami PO IŚ będą służyły projekty mające na celu oferowanie połączeń kolejowych pomiędzy sąsiadującymi obszarami wzrostu oraz stagnacji np. Warszawą i peryferiami województwa mazowieckiego, czy Wrocławiem i peryferiami województwa dolnośląskiego. Budowanie wspomnianych powiązań powinny służyć przede wszystkim preferencje i kryteria wyboru projektów, wskazane w Uszczegółowieniu do Programu, jednakże w miarę możliwości (w tym dostępnej objętości tekstu) należy rozważyć uwzględnienie tych kwestii również w opisie osi priorytetowych. Niemniej jednak należy pamiętać, że istnieje duża różnica pomiędzy pojmowaniem wyzwań spójności transportowej i społecznej na poziomie ww. dokumentów oraz możliwościami inwestycyjnym PO IŚ , wynikającymi z charakteru programu krajowego, finansowanego głównie z Funduszu Spójności, a nie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Zapisy PO IŚ z zakresu transportu dobrze korespondują z istniejącymi krajowymi branżowymi dokumentami strategicznymi, takimi jak Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku (z perspektywą do 2030 roku) wraz z dokumentem implementacyjnym oraz Masterplan dla transportu kolejowego. Spośród priorytetów SRT, PO IŚ bardzo dobrze realizuje cel budowy nowoczesnej, spójnej sieci transportowej, a także ograniczania negatywnego wpływu transportu na środowisko, w szczególności na terenach miejskich, gdzie problem zanieczyszczeń jest największy. Większego wyeksponowania mogą wymagać kwestie związane z poprawą sposobu organizacji i zarządzania systemem transportowym. W tym zakresie kierunkiem działań powinno być ograniczanie możliwości realizacji projektów taborowych (zwłaszcza autobusowych i kolejowych) bezpośrednio przez przewoźników, tak by nie doprowadzać do zakłóceń na rynkach konkurencyjnych oraz utrwalania monopoli na rynkach, na których konkurencja nie została wprowadzona. 116 Działanie takie będzie również spójne z zapisami Masterplanu dla transportu kolejowego. Dlatego preferencje dla inwestycji realizowanych przez organizatorów transportu publicznego powinny zostać uwidocznione w ramach kryteriów wyboru projektów. 116 Por.: R. Tomanek, B. Mazur, Raport na temat wsparcia dla sektora transportu publicznego w ramach programów operacyjnych współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej. Akademia Ekonomiczna w Katowicach, Katowice

97 Oceniany projekt PO IŚ jest również spójny z Dokumentem implementacyjnym do SRT, zawierając w wykazie dużych projektów te inwestycje, które uzyskały stosunkowo wysokie oceny w Dokumencie implementacyjnym. Projekt PO IŚ jest w zakresie transportu dobrze powiązany z aktualnym projektem Umowy Partnerstwa, podobnie jak z omówionymi już Wspólnymi Ramami Odniesienia wszystkie dokumenty operują analogicznymi układami priorytetów, jedynie je doprecyzowując i uzupełniając kwestie na niższych poziomach operacyjności. W szczególności w PO IŚ planowana jest realizacja zadań założonych w projekcie Umowy Partnerstwa: wyrównywania zróżnicowań dostępności transportowej między wschodem i zachodem kraju należy jednak zauważyć, że problemy dostępności przestrzennej dotyczą również innych regionów kraju np. Pomorza Środkowego, na co zwraca się uwagę w KSRR i co również jest częściowo adresowane przez PO IŚ w wykazie projektów dużych; budowy sieci dróg ekspresowych, uzupełniających sieć autostrad. W mniejszym stopniu PO IŚ odpowiada na kwestie zmniejszania różnic w jakości transportu między obszarami wiejskimi i miejskimi, pozostawiając te kwestie programom regionalnym Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Planowana interwencja w zakresie sektora transportu w zróżnicowanym stopniu przekłada się na cele strategii Europa 2020, w szczególności w obszarach zatrudnienia (a co za tym idzie ubóstwa i wykluczenia społecznego) oraz efektywności energetycznej. Należy przy tym podkreślić, że krajowy program operacyjny siłą rzeczy skoncentrowany głównie na sieci TEN-T i największych ośrodkach miejskich jedynie w ograniczonym zakresie może wpływać na kwestie związane z walką z ubóstwem i wykluczeniem społecznym, gdyż kluczową rolę w tym przypadku grają znacznie mniejsze inwestycje programów regionalnych. Stąd też najistotniejsze powiązania pomiędzy PO IŚ i strategią Europa 2020, będą dotyczyły budowy biegunów wzrostu oraz ich powiązań z pozostałymi obszarami. Szczególnie silny wpływ na realizację strategii Europa 2020 posiadają następujące rodzaje inwestycji: projekty przekładające się na wsparcie przedsiębiorców, a co za tym idzie kreowanie miejsc pracy m.in. poprzez połączenia głównych aglomeracji, ośrodków produkcyjnych, logistycznych, usługowych z siecią TEN-T, budowę podstawowej sieci TEN-T, w takim zakresie, w jakim przyspieszy to ruch pojazdów ciężarowych, modernizację wybranych linii kolejowych z uwzględnieniem nacisku 25 kn/oś itp.; projekty szczególnie przyczyniające się do poprawy spójności społecznej, zwłaszcza projekty z zakresu transportu zbiorowego na terenach niezurbanizowanych np. modernizacja linii kolejowych łączących tereny ze strukturalnym bezrobociem z aglomeracjami, zapewniającymi chłonny rynek pracy; projekty przyczyniające się do ograniczenia emisji zanieczyszczeń, a zatem przede wszystkim projekty poprawiające konkurencyjność transportu zbiorowego (kolejowego i komunikacji miejskiej), a także przyjaznych środowisku form transportu towarów (kolejowego, intermodalnego, wodnego śródlądowego i morskiego). 97

98 Z kolei stosunkowo niski wpływ na osiągnięcie celów strategii Europa 2020 posiadają inwestycje drogowe, zwłaszcza te ukierunkowane na transport osób. Poprzez indukowanie ruchu samochodowego mogą one zwiększać emisję zanieczyszczeń, zaś ich wpływ na walkę z wykluczeniem społecznym oraz poprawę zatrudnienia jest ograniczony, ze względu na wysokie koszty codziennych dojazdów samochodami oraz upadek regionalnego transportu autobusowego. Wpływ ten jest szczególnie negatywny w sytuacji, jeśli inwestycje są prowadzone na drogach, na których skrócenie czasu jazdy pojazdów ciężarowych jest stosunkowo małe tj. na drogach z niskim obciążeniem ruchem, bez znaczącego zjawiska kongestii. Tym niemniej, w niektórych przypadkach inwestycje drogowe POIiŚ mogą pozytywnie wpływać na osiąganie celów strategii Europa 2020 związanych z poprawą spójności społecznej czy emisji zanieczyszczeń (inwestycje odciążające infrastrukturę miejską od nadmiernego ruchu drogowego, w tym ruchu tranzytowego ciężkich pojazdów, poprzez ich wyprowadzenie poza miasta). Należy jednoznacznie podkreślić, że możliwie najefektywniejsza realizacja strategii Europa 2020 wymaga szerszego sformułowania celów osi III i IV, poprzez ukierunkowanie ich nie tylko na poprawę dostępności komunikacyjnej, ale również na takie cele, jak: poprawa powiązań rynków pracy i terenów ze strukturalnym bezrobociem (zwłaszcza przy użyciu transportu zbiorowego kolejowego); poprawa dostępności transportowej obszarów kluczowych ze względu na rozwój gospodarczy (nie tylko miast wojewódzkich i ośrodków subregionalnych, ale również innych obszarów intensywnego rozwoju działalności produkcyjnej, logistycznej oraz usługowej). Cele te powinny znaleźć swoje odzwierciedlenie przynajmniej w Uszczegółowieniu do Programu oraz w kryteriach wyboru projektów. Planowana interwencja bardzo dobrze wpisuje się w strategię oraz wizję europejskiego systemu transportowego, założone w Białej Księdze Plan utworzenia jednolitego obszaru transportowego (KOM(2011) 114), biorąc pod uwagę różnicę w poziomie rozwoju infrastruktury transportowej pomiędzy Polską i innymi krajami członkowskimi. Różnica ta została w Białej Księdze podkreślona słowami infrastruktura transportowa jest nierówno rozwinięta na wschodzie i zachodzie UE i należy ją ujednolicić. Zgodnie z priorytetami Białej Księgi, duży nacisk w PO IŚ został położony na tworzenie sieci bazowej transeuropejskich sieci TEN, zarówno w obszarze infrastruktury drogowej jak i co szczególnie ważne kolejowej. Pewne wątpliwości może budzić stosunkowo duży udział inwestycji na transport drogowy w PO IŚ , jednakże zakładając że produktem programu będzie budowa ok km najpotrzebniejszych dróg ekspresowych i obwodnic oraz biorąc pod uwagę ogólny deficyt bezkolizyjnej sieci drogowej w Polsce, można stwierdzić, że planowana interwencja nie narusza istotnie zasady, że projekty współfinansowane również powinny odzwierciedlać potrzebę stworzenia infrastruktury minimalizującej wpływ na środowisko, odpornej na ewentualne zmiany klimatu. Ponadto należy zwrócić uwagę na kluczową rolę transportu drogowego dla obsługi handlu i przemysłu w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że ogół celów i działań wskazanych w Białej Księdze znacznie przekracza zakres możliwych do realizacji projektów wspartych ze środków na rozwój infrastruktury. Pełna 98

99 realizacja założonych priorytetów wymaga dużej komplementarności pomiędzy działaniami legislacyjnymi, finansowaniem krajowym i funduszami unijnymi, chociażby w kwestii zapewnienia atrakcyjnej oferty i informacji, dotyczącej transportu zbiorowego. Planowana interwencja w zakresie transportu jest spójna i dobrze wypisuje się we Wspólne Ramy Strategiczne (analizowane zgodnie z projektem SWD(2012) 91), gdyż układ celów strategicznych osi III i IV PO IŚ zasadniczo odpowiada konstrukcji priorytetów inwestycyjnych Umowy Partnerstwa, a co za tym idzie również WRS. 3.4 Oś IV Zwiększenie dostępności do transportowej sieci europejskiej Przesłanki interwencji Zwiększenie dostępności do transportowej sieci europejskiej w ramach PO IŚ jest kontynuacją polityki rozwoju infrastruktury, rozpoczętej w perspektywie finansowej Sektorowym Programem Operacyjnym Transport, zaś kontynuowanej w perspektywie finansowej priorytetem VIII Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Przesłanki interwencji w Osi Priorytetowej IV zasadniczo są zbliżone do przesłanek rozbudowy transportu drogowego w osi priorytetowej III, aczkolwiek w tym przypadku większy nacisk położyć należy na poprawę dostępności mniejszych ośrodków, które położone dalej od sieci TEN-T znajdują się w gorszej sytuacji konkurencyjnej i napotykają liczne problemy, związane z zachowaniem konkurencyjności oraz powstrzymaniem negatywnego salda migracji. W przypadku dróg poza siecią TEN-T bardzo duże znaczenie mają kwestie, związane z ich przebiegiem na terenie zabudowanym, a co za tym idzie niską płynnością i bezpieczeństwem ruchu oraz znacznym negatywnym wpływem na środowisko. Czynniki te sprawiają, że konieczna staje się rozbudowa sieci drogowej, położonej poza siecią TEN-T, aczkolwiek mającej charakter do niej komplementarny. Spośród konkluzji z poprzednich perspektyw istotna jest zacytowana wcześniej konieczność skupienia się na obwodnicach miast oraz innych odcinkach o dużym ruchu, a nie rozbudowie całych ciągów, a także konieczność wyprowadzania ślepych (nietranzytowych) połączeń drogami szybkiego ruchu w kierunku wybranych ośrodków subregionalnych i turystycznych. Stwierdzono również, że niska dostępność transportowa dotyczy zwłaszcza Polski Wschodniej (dużą barierą dla regionu północnowschodniego jest tutaj przejazd przez Warszawę) oraz Pomorza Środkowego, do którego nie kierowane są specjalne środki pomocowe. 117 Należy jednak podkreślić, że zgodnie z cytowanymi wcześniej wnioskami sama niska dostępność transportowa obszaru nie powinna być wystarczającą przesłanką do doprowadzenia do niego drogi szybkiego ruchu o wysokiej przepustowości, gdyż infrastruktura taka nie osiągnie korzystnego wskaźnika kosztów do korzyści stąd konieczność doboru rozwiązań odpowiednich do natężenia ruchu oraz charakteru drogi. 117 T. Komornicki et. al. Wpływ budowy autostrad, op. cit. 99

100 oś priortetowa IV: przesłanki interwencji cele strategiczne cele strategiczne na poziomie europejskim strategia Europa 2020 (w zakresie zatrudnienia oraz efektywności energetycznej) oraz polityka transportowa (Biała Księga Plan utworzenia jednolitego obszaru transportowego), zwłaszcza w zakresie budowy sieci TEN-T oraz promowania ekologicznych, energooszczędnych gałęzi transportu cele strategiczne na poziomie krajowym DSRK i SRK w zakresie modernizacji, rozbudowy i budowy zintegrowanego systemu transportowego Strategia Rozwoju Transportu, zwłaszcza w zakresie budowy nowoczesnej, spójnej sieci transportowej, a także ograniczania negatywnego wpływu transportu na środowisko, w szczególności na terenach miejskich wyzwania rozwojowe dla PO IŚ Poprawa dostępności transportowej ośrodków, położonych poza siecią TEN-T Ograniczona dostępność zewnętrzna kraju wymagająca dokończenia budowy nowoczesnej sieci drogowej, podjętej w okresie Potrzeba tworzenia warunków do rozwoju policentrycznej struktury osadniczej w kraju, opartej na sieci miast średniej i mniejszej wielkości (tzw. regionalnych i subregionalnych określonych w KPZK) Ograniczona dostępność mniejszych ośrodków miejskich i obszarów ich otaczających, wymagająca inwestycji, które zapewnią rozwój i integrację lokalnych rynków pracy. Wyprowadzenie ruchu tranzytowego z centrów miast oraz obszarów zabudowanych Konieczność eliminacji ograniczeń blokujących rozwój miast, związanych z przeciążeniem ich infrastruktury ruchem tranzytowym ciężkich pojazdów Konieczność poprawy bezpieczeństwa transportu wybór priorytetów 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T 7.2 Zwiększanie mobilności regionalnej poprzez łączenie węzłów drugorzędnych i trzeciorzędnych z infrastrukturą TEN-T, w tym z węzłami multimodalnymi 100

101 3.4.2 Ocena logiki interwencji Podobnie jak w osi priorytetowej III, w osi priorytetowej IV konieczne jest większe podporządkowanie poprawy dostępności transportowej wyzwaniom rozwoju gospodarczego, zawartym w strategii Europa 2020, DSRK i SRK. Można to osiągnąć poprzez wskazanie w Programie lub jego Uszczegółowieniu na konieczność budowy takich powiązań transportowych (drogowych), które będą służyły zwłaszcza usprawnieniu drogowego transportu towarowego oraz poprawie dostępności komunikacyjnej tych obszarów, w przypadku których inwestycje w transport kolejowy nie są zasadne (np. ze względu na brak istniejącej infrastruktury lub natężenie ruchu) lub nie są w najbliższej przyszłości planowane. Może to oznaczać w szczególności priorytet dla poprawy jakości dróg łączących obszary produkcyjne, logistyczne i turystyczne (np. miasta wojewódzkie, ośrodki subregionalne, specjalne strefy ekonomiczne, terminale intermodalne, kurorty itp.) z autostradami i drogami szybkiego ruchu w sieci TEN-T. Należy podkreślić, że w celu maksymalizacji oddziaływania, parametry dróg doprowadzających do sieci TEN-T powinny być adekwatne do natężenia ruchu, potrzeb w zakresie transportu towarowego i uzasadnione ekonomicznie tj. nie tylko zapewniające minimalne wskaźniki efektywności ekonomicznej np. ENPV>0, ale również wynikające z kompleksowego porównania wariantu polegającego np. na budowie drogi dwujezdniowej na całej długości oraz na kluczowych odcinkach obwodnic i odcinków doprowadzających do większych miast. W szczególności godne rozważenia jest wskazanie minimalnej wartości natężenia ruchu koniecznej do dofinansowania drogi szybkiego ruchu lub minimalnego wskaźnika IRR na poziomie przynajmniej kilkunastu procent Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów W priorytecie inwestycyjnym 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T zakłada się realizację inwestycji, polegających na budowie dróg ekspresowych na sieci kompleksowej TEN-T. Godne rozważenia może być rozszerzenie katalogu inwestycji o inne drogi krajowe, nie spełniające wymogów dróg ekspresowych, jednakże umożliwiające późniejszą rozbudowę, np. poprzez dobudowę wiaduktów, zapewniające znaczne przyspieszenie ruchu ciężarowego lub poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego. Byłoby to adekwatne w przypadku odcinków o niskim natężeniu ruchu np. w rejonie granicy lub odcinków doprowadzających do ośrodków subregionalnych, przemysłowych i turystycznych. Niemniej, takie podejście powinno brać pod uwagę potrzeby i plany rozwoju podstawowej sieci drogowej. W priorytecie inwestycyjnym 7.2 Zwiększanie mobilności regionalnej poprzez łączenie węzłów drugorzędnych i trzeciorzędnych z infrastrukturą TEN-T, w tym z węzłami multimodalnymi planuje się budowę dróg krajowych i dróg ekspresowych doprowadzających do sieci TEN-T w tym obwodnic i dróg wylotowych uzupełnionych o systemy monitoringu i zarządzania ruchem, ITS oraz systemy poprawiające bezpieczeństwo ruchu drogowego. Pozytywnie należy ocenić wprowadzenie możliwości realizacji projektów drogowych przez samorządy miejskie (postulat taki zgłaszano w toku konsultacji społecznych), co pomoże w budowie obwodnic miast, usprawniając zwłaszcza ruch pojazdów ciężarowych. 101

102 3.4.4 Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji System wskaźników dla priorytetu inwestycyjnego 7.1 Wspieranie multimodalnego jednolitego europejskiego obszaru transportu poprzez inwestycje w TEN-T w osi priorytetowej III dobrze obrazuje planowaną interwencje w zakresie wskaźników ouput. W zakresie wskaźnika rezultatu uwagi są identyczne, jak przedstawione w ocenie wskaźników osi priorytetowej III, należy zmienić wskaźnik rezultatu, np. na zbliżony do przyjętego w PI 7.2. System wskaźników dla priorytetu inwestycyjnego 7.2 Zwiększanie mobilności regionalnej poprzez łączenie węzłów drugorzędnych i trzeciorzędnych z infrastrukturą TEN-T, w tym z węzłami multimodalnymi w osi priorytetowej III dobrze obrazuje planowane interwencje w zakresie wskaźników output, na uwagę zasługuje rozdzielenie budowy i modernizacji. Pozytywnie należy ocenić również wskaźnik rezultatu, który ma charakter znacznie bardziej kompleksowy niż w PI 7.1 i może stanowić rozwiązanie wzorcowe dla PI 7.1 osi priorytetowej III i IV. Wątpliwości budzić może tylko sformułowanie miast objętych wsparciem czy dotyczy to wyłącznie miast położonych przy odcinkach planowanych do modernizacji, przebudowy lub budowy, a może wszystkich ośrodków położonych na modernizowanych ciągach? Należy zauważyć, że w niektórych przypadkach przebudowa odcinka drogi może mieć ważne znaczenie dla ośrodka subregionalnego niepołożonego bezpośrednio przy tej drodze (np. modernizacja drogi Warszawa Kraków może wpłynąć na poprawę połączenia Warszawa Rzeszów), stąd też zasadne może okazać się uwzględnienie dostępności transportowej ogółu miast subregionalnych i regionalnych (np. w formie dwóch oddzielnych wskaźników, wspólnych dla PI 7.1 i 7.2 w obu osiach). Tabela 4. Oś priorytetowa IV ocena wskaźników rezultatu strategicznego nazwa wskaźnika priorytety inwestycyjne ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika liczba miast wojewódzkich połączonych drogami ekspresowymi lub autostradami 7.1 poprawny mało kompleksowy, sugerowane ewentualne uzupełnienie dostępność transportowa miast objętych wsparciem (na podstawie WMDT) 7.2 wskaźnik dobrany Źródło: Opracowanie własne Tabela 5. Oś priorytetowa IV ocena wskaźników typu output nazwa wskaźnika Ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika 7.1 całkowita długość nowych dróg, z czego: TEN-T wskaźnik dobrany 7.2 całkowita długość nowych dróg, z czego: TEN-T wskaźnik dobrany 102

103 nazwa wskaźnika Ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika całkowita długość przebudowanych lub zmodernizowanych dróg, z czego TEN-T wskaźnik dobrany Źródło: Opracowanie własne Ramy wykonania dla osi priorytetowej IV określono w sposób prawidłowy. Tabela 6. Oś priorytetowa IV ocena mierników wybranych do ram wykonania nazwa miernika całkowita kwota certyfikowanych wydatków kwalifikowalnych całkowita długość nowych dróg, z czego: TEN- T Ocena doboru miernika wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany ocena oszacowania wartości wskaźnika opracowanie Studiów Wykonalności dla wszystkich projektów budowy nowych dróg miernik dobrany Źródło: Opracowanie własne miernik oszacowany 103

104 3.5 Oś V Poprawa bezpieczeństwa energetycznego Przesłanki interwencji Kontekst interwencji w osi priorytetowej V związany jest z bezpieczeństwem energetycznym kraju. Z punktu widzenia możliwości finansowania inwestycji w okresie programowania , zakres możliwych do podjęcia działań obejmuje (z istotnymi ograniczeniami) sektor elektroenergetyki oraz gazu. W przypadku sektora elektroenergetyki, najważniejsze wyzwania dla polityki publicznej są znacznie szersze niż potencjalny zakres oddziaływania PO IŚ Oceniając bezpieczeństwo energetyczne kraju, na pierwszym miejscu wymienia się zazwyczaj ryzyko wystąpienia w nadchodzących latach niedoboru mocy, co jest związane z koniecznością stopniowego wycofywania najstarszych bloków węglowych. 118 Patrząc na problem z nieco szerszej perspektywy, jako istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa wymienia się także niekorzystny miks energetyczny - zdecydowanie dominują w nim paliwa kopalne, co w dłuższym horyzoncie czasowym może okazać się poważną barierą rozwojową kraju, 119 a obecnie już przekłada się na bardzo niekorzystne efekty zewnętrzne. 120 Potencjalny wpływ PO IŚ na ww. problemy jest jednak niewielki, choć rozwijana w ramach osi priorytetowej I programu energetyka oparta na źródłach odnawialnych przyczyni się do pewnej poprawy w tym zakresie. Z perspektywy interwencji programu jako podstawowe wyzwanie należy wymienić niezadowalający stan sieci elektroenergetycznych, które równolegle z wymienionymi wcześniej problemami powinny być priorytetem dla działań publicznych. 121 Zły stan Krajowego Systemu Elektroenergetycznego wynika w dużym stopniu z dekapitalizacji majątku trwałego: przeciętny wiek urządzeń przekracza 40 lat, a więc znacznie więcej niż przewidywany czas ich użytkowania. Dostępne analizy jako główny problem określają stan sieci przesyłowych najwyższego napięcia, przede wszystkim w północnej części kraju - stanowią one najsłabsze ogniwo całego systemu. 122 Konsekwencje obecnej sytuacji są następujące: Polska charakteryzuje się wysokim poziomem strat w przesyle energii elektrycznej. Choć poziom wskaźników poprawił się w ostatnich latach, to wielkość strat w dalszym stopniu jest o około 2 punkty procentowe wyższy niż przeciętnie w krajach OECD. 123 Niższa sprawność przesyłu przekłada się wymiernie na straty finansowe oraz - w konsekwencji - na wyższy poziom cen energii Jak żyć z deficytem mocy? W poszukiwaniu opcji strategicznych dla polskiej energetyki, Centrum Strategii Energetycznych, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Zmierzch węgla kamiennego w Polsce, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Niespłacony rachunek. Jak energetyka węglowa niszczy nasze zdrowie, Health and Environment Alliance, Polityki energetyczne państw MEA. Polska 2011, Międzynarodowa Agencja Energetyczna 2011, 122 Stan krajowego systemu elektroenergetycznego, Zygmunt Maciejewski, Polityka Energetyczna, Tom 14, Zeszyt 2, Polityki energetyczne, op. cit. 124 Sieci przesyłowe jako element bezpieczeństwa elektroenergetycznego Polski, Zygmunt Maciejweski, Polityka Energetyczna, Tom 11, Zeszyt 1,

105 Jeszcze bardziej istotnym problemem jest zawodności systemu, przekładająca się na nieoczekiwane przerwy w dostawach energii elektrycznej do odbiorców końcowych - zarówno gospodarstw domowych jak i podmiotów gospodarczych. To z kolei na przełożenie na jakość życia oraz warunku prowadzenia działalności gospodarczej. 125 Wykres 17. Straty w przesyle energii elektrycznej (udział procentowy strat i różnicy bilansowej w produkcji energii elektrycznej w Polsce) Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych BDL GUS oraz ARE S.A. Uzasadnieniem dla interwencji w sektorze gazu jest również niezadowalający poziom bezpieczeństwa energetycznego kraju. Jako centralny problem należy wskazać zbyt niski poziom dywersyfikacji dostaw. Wydobycie krajowe może zagospodarować jedynie niecałą 1/3 popytu, a pozostałe zapotrzebowanie musi być zaspokajane importem gazu - obecnie w ponad 70% paliwem z Federacji Rosyjskiej. 126 Spadający w ostatnim czasie poziom bezpieczeństwa gazowego ma w dużym stopniu podłoże infrastrukturalne: realizowane w ostatnim czasie inwestycje nie nadążają za rosnącym zapotrzebowaniem na usługi infrastruktury. 127 Jako najbardziej pilne potrzeby inwestycyjne należy wymienić: Deficyty w przepustowości sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, które wynikają w dużym stopniu z dekapitalizacji infrastruktury: wiek ponad 70% rurociągów przekracza 20 lat. W konsekwencji często spotyka się odmowy przyłączenia do sieci. 128 Wciąż niewystarczające możliwości magazynowania gazu. Pomimo realizowanych w ostatnich latach inwestycji zwiększających pojemność magazynów, w dalszym ciągu istnieje potrzeba działań w tym zakresie. Wynika to zarówno z koniczności zabezpieczenia na 125 Istota ciągłości dostaw energii elektrycznej w Unii Europejskiej, Tomasz Motowidlak, Polityka Energetyczna, Tom 10, Zeszyt 1, Sprawozdanie z wyników monitorowania bezpieczeństwa paliw gazowych, Ministerstwo Gospodarki, Analiza infrastruktury gazowej w Polsce z perspektywy przyszłych wyzwań energetycznych i rozwoju sektora gazu niekonwencjonalnego, Instytut Kościuszki, Ibidem. 105

106 wypadek nieoczekiwanej przerwy w dostawach jak i z potrzeby usprawnienia procesu dystrybucji gazu. 129 Dalsze potrzeby wzrostu potencjału regazyfikacji terminala LNG. Co prawda zakończenie pierwszego etapu inwestycji znacznie poprawi bezpieczeństwo energetyczne kraju dzięki możliwości importu gazu w formie skroplonej, to docelowo należy zwiększać możliwości przeładunkowe terminala. 130 Na rozwój infrastruktury gazowej należy patrzeć w szerszej perspektywie niż tylko wynikającej z bieżących potrzeb. Można oczekiwać, ze popyt na gaz będzie w nadchodzących latach dynamicznie wzrastał - zarówno u odbiorców końcowych, jak i w związaniu z planowaną budową elektrowni gazowych, które są potencjalnym rozwiązaniem wielu problemów polskiej energetyki (w tym potencjalnego braku mocy oraz koniczności bilansowania niestabilnej podaży energii z instalacji wykorzystujących źródła odnawialne). 131 Wykres 18. Bilans dostaw gazu na terytorium RP Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Ministerstwa Gospodarki. Wszystkie przywołane powyżej tezy diagnostyczne stanowią uzasadnienie dla interwencji PO IŚ w sektorze gazu oraz elektroenergetyki w ramach priorytetu inwestycyjnego Podziemne magazyny jako element krajowego systemu gazowego, Maciej Kaliski, Piotr Janusz i Adam Szurle, Nafta-Gaz, Rynek Polskiej Nafty i Gazu 2014, Instytut Nafty i Gazu w Krakowie, 2013, 131 Sektor gazowy a energetyka, Raport PwC/ING Bank Śląski,

107 oś priortetowa V: przesłanki interwencji cele strategiczne cele strategiczne na poziomie europejskim strategia Europa 2020 i projekt przewodni Europa efektywnie korzystająca z zasobów uniezależnienie wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów poprzez zmniejszenie udziału emisji węgla w europejskiej gospodarce, większe wykorzystanie odnawialnych źródeł energii i propagowanie efektywności energetycznej cele strategiczne na poziomie krajowym Strategia Rozwoju Kraju 2020 oraz projekt strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko konieczność poprawy bezpieczeństwa energetycznego poprzez zwiększenie efektywności energetycznej oraz dywersyfikację nośników wyzwania rozwojowe dla PO IŚ zły stan sieci energetycznych przekładający się na problemy całego Krajowego Systemu Elektroenergetycznego wysoki poziom dekapitalizacji majątku trwałego przede wszystkim sieci przesyłowych najwyższego napięcia zawodność sieci prowadząca do braku ciągłości dostaw energii elektrycznej dla obiorców końcowych wysokie straty w przesyle energii elektrycznej niewystarczający poziom dywersyfikacji dostaw gazu w kontekście rosnącego popytu dekapitalizacja i niewystarczająca przepustowość cieci przesyłowych i dystrybucyjnych niewystarczający pojemność podziemnych magazynów gazu konieczność dalszej rozbudowy potencjału regazyfikacji terminala LNG wybór priorytetów 7.5 Zwiększenie efektywności energetycznej i bezpieczeństwa dostaw poprzez rozwój inteligentnych systemów dystrybucji, magazynowania i przesyłu energii oraz poprzez integrację rozproszonego wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych 107

108 3.5.2 Ocena logiki interwencji Cel szczegółowy w priorytecie inwestycyjnym 7.5 (a tym samym w całej osi priorytetowej V) określono jako wzrost bezpieczeństwa energetycznego poprzez zabezpieczenie przesyłu i dystrybucji energii oraz zwiększenia bezpieczeństwa gazowego. Takie sformułowanie należy ocenić jako poprawne zgodne z wnioskami wypracowanymi w toku niniejszej ewaluacji. Słusznie zróżnicowano w nim także odmienną specyfikę sektora gazowego oraz elektroenergetyki. W przypadku elektroenergetyki, sytuacja jest o tyle skomplikowana, że interwencje w tym obszarze realizowane będą także w osi priorytetowej I w ramach priorytetu inwestycyjnego 4.1 (przyłącza instalacji OZE do KSE) oraz w ramach priorytetu inwestycyjnego 4.4 (pilotażowe i demonstracyjne inwestycje w sieci inteligentne). Aby zachować spójne podejście do całego sektora, w powyższym modelu logicznym rezultaty zostały przedstawione łącznie dla obydwu osi priorytetowych. Nadrzędnym celem interwencji w obszarze elektroenergetyki jest zabezpieczenie przesyłu i dystrybucji energii, czemu służyć będzie realizacja następujących rezultatów niższego rzędu: stworzenie możliwości odbioru energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych (bezpośrednie temu celowi służyć będą inwestycje w PI 4.1); stworzenie warunków dla postępu technologicznego w KSE rozwój sieci inteligentnych (w obecnych zapisach programu demarkacja pomiędzy priorytetem inwestycyjnym nie jest oczywista wymaga to doprecyzowania) ; usunięcie wąskich gardeł w sieci przesyłowej i dystrybucyjnej (rezultat ten został wypracowany w ramach warsztatów i odpowiada diagnozie potrzeb w obszarze elektroenergetyki, nie został on jednak w wystarczający sposób odzwierciedlony w zapisach projektu programu). W obszarze infrastruktury gazowej, wszystkie działania zostały skoncentrowane w osi priorytetowej V. Jako cel szczegółowy proponuje się określić wzrost bezpieczeństwa gazowego jego osiągnięcie będzie możliwe dzięki realizacji następujących rezultatów niższego rzędu: zwiększenie dywersyfikacji dostaw do czego przyczynią się: zwiększenie możliwości dostaw gazu drogą morską oraz zwiększenie przepustowości systemu przesyłowego (co będzie możliwe dzięki zwiększeniu potencjału magazynowania gazu); zapewnienie niezawodności dostaw gazu, (wyeliminowanie wąskich gardeł systemu dystrybucyjnego). Rekomenduje się uwzględnienie wymienionych wyżej rezultatów w charakterystyce celu szczegółowego. 108

109 oś priorytetowa V: model logiczny wzrost bezpieczeństwa energetycznego zabezpieczenie przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej wzrost bezpieczeństwa gazowego stworzenie możliwości odbioru energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych (4.1)* stworzenie warunków dla postępu technologicznego w KSE rozwój sieci inteligentnych (4.4, 7.5?) usunięcie wąskich gardeł w sieci przesyłowej i dystrybucyjnej (7.5) zwiększenie dywersyfikacji dostaw (7.5) zapewnienie niezawodności dostaw gazu, (wyeliminowanie wąskich gardeł systemu dystrybucyjnego) (7.5) zwiększenie możliwości dostaw gazu drogą morską zwiększenie przepustowości systemu przesyłowego zwiększenie potencjału magazynowania gazu - budowa i modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej, w tym również z wykorzystaniem technologii smart - budowa i modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych gazu ziemnego wraz z infrastrukturą wsparcia dla systemu, w tym również sieci z wykorzystaniem technologii smart - budowa i rozbudowa magazynów gazu ziemnego - rozbudowa możliwości regazyfikacji terminala LNG 109

110 3.5.3 Ocena proponowanych form wsparcia w kontekście dostępnych dowodów Ocena zakresu interwencji w osi priorytetowej V POIiŚ jest o tyle utrudniona, że przewidziano w niej jedynie tryb pozakonkursowy. Takie podejście - szczególnie w kontekście problemów we wdrażaniu projektów energetycznych w obecnej perspektywie - należy uznać za właściwe. W sektorze elektroenergetyki oraz gazu istnieje w szczególności uzasadnienia do realizacji wskazanych w projekcie programu potencjalnych projektów dużych, które (w świetle dostępnych informacji) powinny przyczynić się do osiągnięcia zakładanych rezultatów. Podobnie pozytywnie trzeba ocenić postulat objęcia tych przedsięwzięć project pipeline. W najbardziej ogólnym ujęciu można stwierdzić, że zaproponowany w programie zakres interwencji dobrze odpowiada zidentyfikowanym w części diagnostycznej wyzwaniom rozwojowym i przyczyni się do realizacji zakładanych celów - oczywiście w ramach wyznaczonych przez kwalifikowalność poszczególnych form wsparcia do priorytetu inwestycyjnego 7.5. Pozytywna ocena dotyczy zarówno sektora elektroenergetyki (w zakresie sieci przesyłowych - wsparcie budowy bloków energetycznych jest wykluczone) oraz sektora gazu (terminal LNG, infrastruktura magazynowa oraz sieciowa). Na poziomie szczegółowego opisu interwencji pewne wątpliwości budzą jedynie założenia dotyczące wsparcie inteligentnych sieci elektroenergetycznych. Interwencja w tym obszarze jest oczywiście uzasadniona (zgodnie z argumentacją przedstawioną w ramach oceny osi priorytetowej I). Dla czytelnika nie jest jednak do końca jasna demarkacja pomiędzy priorytetem inwestycyjnym 4.4 oraz 7.5. W pierwszym przypadku (oś I) przewidziano wsparcie w formie demonstracyjnej/ pilotażowej, z kolei w osi V nie wprowadzono już tego ograniczenia. W obydwu przypadkach zaprezentowano jednak podobna argumentację (m.in. podkreślając konieczność zwiększenia roli użytkownika końcowego w sposobie funkcjonowania rynku energii elektrycznej) Ocena wskaźników i propozycje dotyczące ewaluacji Wskaźniki rezultatu strategicznego W jednej z wcześniejszych wersji programu zaproponowano dwa wskaźniki dotyczące sektora gazu. Ze wskazanej pary za bardziej adekwatny należy ocenić miernik Maksymalny udział importu gazu ziemnego z jednego kierunku do wielkości krajowego zużycia surowca ponieważ wskazuje on na podstawowe wyzwanie stojące przed interwencja publiczną w tym obszarze: obniżenie udziału dostaw gazu z kierunku wschodniego. Drugi ze wskaźników (HHI) który ostatecznie uwzględniono w programie - dubluje tę wartość informacyjną, wydaje się być przy tym mniej przejrzysty od pierwszej propozycji, dlatego też zasugerowano usunięcie go z programu. Równocześnie w projekcie PO IŚ nie zawarto żadnego wskaźnika rezultatu dla sektora elektroenergetyki. Krok ten wydaje być się prawidłowy i uzasadniony (w dostępnych źródłach statystyki brakuje miernika adekwatnego do oczekiwanych rezultatów interwencji w obszarze elektroenergetyki). 110

111 Tabela 9. Oś priorytetowa V ocena wskaźników rezultatu strategicznego nazwa wskaźnika priorytety inwestycyjne ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Maksymalny udział importu gazu ziemnego z jednego kierunku do wielkości krajowego zużycia surowca 7.5 wskaźniki wymieniony w poprzedniej wersji programu sugerowane rozważenie ewentualności jego przywrócenia Indeks Herfindahl`a-Hirschman`a (HHI) dla sektora gazowego 7.5 zdublowana wartość informacyjna zawarta w pierwszym wskaźniku Źródło: Opracowanie własne Wskaźniki typu output Zaproponowane wskaźniki typu output należy ocenić jako dobrane do zakresu interwencji. Tabela 10. Oś priorytetowa V ocena wskaźników typu output nazwa wskaźnika ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Długość nowo wybudowanych lub zmodernizowanych gazociągów przesyłowych lub dystrybucyjnych wskaźnik dobrany Długość nowo wybudowanych lub zmodernizowanych elektroenergetycznych sieci przesyłowych lub dystrybucyjnych wskaźnik dobrany 133 Dodatkowa roczna zdolność terminala LNG do odbioru gazu dostarczanego drogą morską wskaźnik dobrany Dodatkowa możliwość zaspokojenia wskaźnik dobrany 132 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 133 W przypadku tego wskaźnika podkreśla się, że bardzo istotne jest dokonanie rekomendowanych w rozdziale nr 2 niniejszego raportu weryfikacji oszacowania wartości - po około roku od rozpoczęcia wdrażania interwencji, tj. po wyborze pierwszych projektów objętych wsparciem (weryfikacja kosztów jednostkowych i innych istotnych uwarunkowań wdrażania) 111

112 nazwa wskaźnika szczytowego dobowego zapotrzebowania na gaz ziemny odbiorem ze wspartych podziemnych magazynów (w odniesieniu do roku 2012) ocena doboru wskaźnika ocena oszacowania wartości wskaźnika Pojemność czynna wspartych podziemnych magazynów gazu ziemnego wskaźnik dobrany Źródło: Opracowanie własne Wskaźniki wybrane do ram wykonania Mierniki wybrane do ram wykonania należy ocenić jako prawidłowe. Tabela 11. Oś priorytetowa V ocena mierników wybranych do ram wykonania nazwa miernika Całkowita kwota certyfikowanych wydatków kwalifikowalnych Długość nowo wybudowanych lub zmodernizowanych gazociągów przesyłowych lub dystrybucyjnych Długość nowo wybudowanych lub zmodernizowanych elektroenergetycznych sieci przesyłowych lub dystrybucyjnych ocena doboru wskaźnika wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany wskaźnik dobrany ocena oszacowania wartości wskaźnika Posiadanie przez beneficjentów studiów wykonalności dla wszystkich projektów wspieranych w ramach osi miernik dobrany Źródło: Opracowanie własne miernik oszacowany 112

113 3.5.5 Wkład w realizację celów strategicznych na poziomie europejskim Oś priorytetowa V będzie miała wkład w realizację celu strategii Europa 2020 związanego z ograniczeniem energochłonności gospodarki przede wszystkim poprzez działania związane z budową sieci elektroenergetycznych. Mogą one przyczynić się do zmniejszenia strat przesyłowych zużywanej energii, dać większe możliwości wykorzystania odnawialnych źródeł oraz pole dla oszczędności dzięki wykorzystaniu technologii smart grid, co będzie miało także przełożenia na potencjalny wzrost udziału źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym. Wpisuje się to tym samym w inicjatywę polegającą na wspieraniu gospodarki efektywniej korzystającej z zasobów, bardziej przyjaznej środowisku i bardziej konkurencyjnej. Całość interwencji Osi V bezpośrednio operacjonalizuje Plan działania na rzecz zintegrowanej europejskiej sieci energetycznej zarówno w obszarze gazu, jak i elektroenergetyki, 134 gdzie znajduje wprost zapisano postulat o konieczności wzmocnienia polskiej sieci wewnętrznej oraz połączeń międzysystemowych. Także w przypadku celu tematycznego 7 Wspólnych Ram Strategicznych (Promowanie zrównoważonego transportu i usuwanie niedoborów przepustowości w działaniu najważniejszych infrastruktur sieciowych) można uznać, że interwencja przełoży się na niwelowanie przepustowości systemu elektroenergetycznego i gazowego Wkład w realizację celów rozwojowych na poziomie krajowym Interwencja Osi V. będzie miała także horyzontalne znaczenie dla kwestii osiągnięcia kierunków działań Celu 7 Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju (Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrona i poprawa stanu środowiska). Realizuje także zapisy ukierunkowane na działania inwestycyjne, sformułowane w Strategii Rozwoju Kraju (z zakresu kierunku II.6.2 Poprawa efektywności energetycznej oraz kierunku II.6.3 Zwiększenie dywersyfikacji dostaw paliw i energii). W dokumencie tym wskazano jednoznacznie potrzebę stopniowych zmian w krajowym miksie energetycznym w szczególności postuluje się wzrost udziału gazu w produkcji energii w Polsce, wskazując jego rolę w bilansowaniu niedoborów oraz niwelowaniu niestabilność produkcji energii w instalacjach wykorzystujących źródła odnawialne

114 3.6 Oś VI Ochrona i rozwój dziedzictwa kulturowego Przesłanki interwencji W większości opracowań na temat kultury i jej wagi we współczesnych społeczeństwach przejawiają się dwa wątki. Pierwszy z nich kieruje uwagę przede wszystkim na komercyjne wykorzystanie kultury i tzw. przemysły kreatywne. Rodzi się jednak pytanie, czy z punktu widzenia przedsięwzięć infrastrukturalnych inwestowanie w rozwój przemysłów kreatywnych ma sens. Mimo, że brakuje danych jednoznacznie rozstrzygających ten problem, to wydaje się, że nie byłby to właściwy wybór dla PO IŚ. Rozwój przemysłów kreatywnych, jak każdych innych nowoczesnych dziedzin gospodarki przypisany jest bardziej programom takim jak PO IR. Inwestycje infrastrukturalne dla tej dziedziny gospodarki nie są najważniejsze. Bardziej istotne jest inwestowanie w tworzenie sieci współpracy, rozwój kompetencji, poszukiwanie i zachęcanie "producentów dóbr kultury" do szerszych działań, a także działalność promocyjna i informacyjna. Drugi, ważniejszy wątek eksponuje powiązania pomiędzy rozwojem kultury a rozwojem kreatywności ludzi i w konsekwencji innowacyjności gospodarki, (ale także innowacyjności społecznej ). W tym przypadku można odwołać się do raportu Study on the Contribution of Culture to Local and Regional Development - Evidence from the Structural Founds. Zgodnie z ideą autorów zysk z kultury rozpatruje się nie tylko jako zysk ze sprzedanych egzemplarzy dzieła czy biletów, ale podkreśla się efekt dźwigni jaki ma ona dla sektorów powiązanych. Tutaj warto z kolei powołać się na tekst Kurs na innowacje, w którym jednym z trzech kluczowych kierunków działania zmierzających do wyrwania Polski z dryfu rozwojowego jest rozwijanie edukacji dla kreatywności 135. W tym przypadku nie odnosi się do systemu kształcenia formalnego, ale w ogóle do wszelkich działań podnoszących kreatywność społeczeństwa i budujących kulturę innowacji. Jedna z dróg wiedzie przez edukację kulturową. Działania z dziedziny kultury jej tworzenia i konsumowania - generują także zyski, miejsca pracy itd. To, co miasta i regiony są w stanie zaoferować w swojej ofercie kulturalnej, stanowi nierzadko o ich atrakcyjności inwestycyjnej. Nie bez znaczenia jest także podnoszenie atrakcyjności turystycznej miast. Obiekty zabytkowe, które otrzymują nowe funkcje, poszerzają ofertę lub wykorzystują nowoczesne techniki prezentacji walorów i zbiorów mogą stać głównymi atrakcjami dla turystów polskich i zagranicznych. Interwencja w sektor kultury koncentruje się na działaniach wobec infrastruktury zabytków stanowiących dziedzictwo narodowe oraz wobec szkół artystycznych. W jednym i w drugim obszarze można wskazać na pewne trendy i zjawiska opisujące kontekst w jakim interwencja będzie miała miejsce. Podstawową formą ochrony zabytków w Polsce jest wpis do właściwego rejestru i objęcie opieką konserwatora (wraz ze wszystkim konsekwencjami prawnymi określającymi możliwości i sposoby zarządzania danym obiektem). Poza tym funkcjonują także inne rejestry takie jak lista UNESCO czy Pomniki Historii. Rejestry zabytków dostarczają pewnych informacji o liczbie i stanie zabytków w Polsce. Należy jednak do tych rejestrów podchodzić ostrożnie. Wynika to z wątpliwości dotyczących 135 T. Geodecki, G. Gorzelak, J. Górniak, J. Hausner, S. Mazur, J. Szlachta, J. Zaleski Kurs na innowacje. Jak wyrwać Polskę z dryfu rozwojowego Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 114

115 jakości procesu gromadzenia danych. 136 Pomimo tego można wskazać pewne istotne dla interwencji fakty. Przede wszystkim zabytki w Polsce rozmieszczone są bardzo nierównomiernie zarówno pod względem regionalnym jaki i pod względem typów miejscowości. Wynika to przede wszystkim z dynamiki rozwoju osadnictwa, uprzemysłowienia oraz szeregu wydarzeń historycznych. Istotny wpływ miała także działalności konserwatorów zabytków w okresie lat 60. i 70., kiedy o wpisie do rejestru decydowały także względy ideologiczne. W okresie od II wojny światowej do roku 1989 miały miejsce istotne procesy, które wpłynęły na te zróżnicowania. Zacierano układy zabytkowe wstawiając w centra miast bloki z wielkiej płyty. Oznacza to, że konserwacja zabytków i ogólnie interwencja wobec nich skierowana nie może brać pod uwagę jedynie samego obiektu, ale także otoczenia w jakim się on znajduje. Jakkolwiek można wskazać, gdzie i ile znajduje się zabytków w skali kraju, to już trudniej określić, jakie są aktualne potrzeby infrastrukturalne związane z ich zachowaniem. W roku 2007 szacowano, że nakłady ze wszystkich źródeł finansowania zaspokajały od 25 do 33% potrzeb. 137 Oznacza to, że wówczas, co najmniej dwie trzecie zabytków nieruchomych nie miało szans zachować swoich walorów dla przyszłych pokoleń. Nie wiadomo jednak, jak ta sytuacja zmieniła się w przeciągu ostatnich lat pomimo zaangażowania znacznych środków PO IŚ Jeżeli zaś chodzi o wyższe szkolnictwo artystyczne w kraju, to widać sukcesywny i istotnie duży wzrost zainteresowania tym typem edukacji. Obecnie funkcjonuje 19 uczelni wyższych o profilu artystycznym, w których kształci się nieco ponad 17 tysięcy studentów 138. Dla porównania, na uniwersytetach jest ich ponad 490 tysięcy zaś w wyższych szkołach technicznych jest ich prawie 340 tysięcy 139. Wykres 19. Liczba studentów i absolwentów wyższych szkół artystycznych Źródło: Opracowania własne na podstawie danych GUS 136 B. Ledzion, P.Kościelecki, A. Weremiuk, A. Gołoś Analiza potrzeb infrastrukturalnych w obszarze dziedzictwa kulturowego, szkolnictwa artystycznego oraz infrastruktury kultury w Polsce w kontekście finansowania w ramach przyszłej perspektywy UE oraz zgodności z celami Strategii Europa 2020 i Inicjatywami Flagowymi MKiDN A. Böhm et al., Raport na temat funkcjonowania systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce po roku 1989 Kraków, Zgodnie z danymi GUS studenci wyższych szkół artystycznych ogółem w roku Zgodnie z danymi GUS studenci uniwersytetów oraz studenci wyższych szkół technicznych ogółem w roku

12.08.2014, Łódź. Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020

12.08.2014, Łódź. Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 12.08.2014, Łódź Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 12.08.2014, Łódź PLAN PREZENTACJI 1. Opis Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 Streszczenie

Załącznik nr 5 Streszczenie Załącznik nr 5 Streszczenie Raport jest podsumowaniem badania pn. Ewaluacja ex-ante Projektu Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 zrealizowanego przez ASM Centrum Badań i Analiz Rynku Sp. z

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Adam Kozierkiewicz JASPERS

Adam Kozierkiewicz JASPERS Adam Kozierkiewicz JASPERS Europa 2020 Flagship initiatives Priorities Targets Digital agenda for Europe Innovation Union Youth on the move Resource efficient Europe An industrial policy for the globalisation

Bardziej szczegółowo

2014-2020. Program. Infrastruktura i Środowisko. Wsparcie projektów z zakresu efektywności energetycznej w perspektywie programowej 2014-2020

2014-2020. Program. Infrastruktura i Środowisko. Wsparcie projektów z zakresu efektywności energetycznej w perspektywie programowej 2014-2020 Program 2014-2020 Infrastruktura i Środowisko Wsparcie projektów z zakresu efektywności energetycznej w perspektywie programowej 2014-2020 Warszawa, 23 kwietnia 2014 r. CELE TEMATYCZNE CELE TEMATYCZNE

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

Ocena ex ante projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020

Ocena ex ante projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Ocena ex ante projektu Strategii Rozwoju Województwa 2011-2020 Zakres, metodologia i wyniki ewaluacji Jakub Szymański Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM 10modułów oceny ex ante 1. Ocena Strategii

Bardziej szczegółowo

Program operacyjny Bezpieczeństwo Energetyczne, Infrastruktura, Środowisko Cel tematyczny 4 i 7.5

Program operacyjny Bezpieczeństwo Energetyczne, Infrastruktura, Środowisko Cel tematyczny 4 i 7.5 Program operacyjny Bezpieczeństwo Energetyczne, Infrastruktura, Środowisko Cel tematyczny 4 i 7.5 2 Koncentracja tematyczna: 1) cele tematyczne (CT): - określają ogólne obszary tematyczne, w których interwencje

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Załacznik nr VIII do Sprawozdania rocznego z realizacji RPO WSL w roku 2013. Tabela 8. Wskaźniki kluczowe (core indicators) 2007-2013

Załacznik nr VIII do Sprawozdania rocznego z realizacji RPO WSL w roku 2013. Tabela 8. Wskaźniki kluczowe (core indicators) 2007-2013 Załacznik nr VIII do Sprawozdania rocznego z realizacji RPO WSL w roku 2013 Tabela 8. Wskaźniki kluczowe (core indicators) 2007-2013 Wskaźnik Jednostka Priorytet Początkowy punkt odniesienia Ostateczny

Bardziej szczegółowo

Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER

Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER Samorządowa jednostka organizacyjna Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER Institute for Territorial Development / Climate-Kic 1 PRZEMYSŁAW MALCZEWSKI LOWER SILESIA COORDINATOR OF REGIONAL ACTIVITY AFFILIATED

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Warszawa, 20 marca 2015 r.

Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Warszawa, 20 marca 2015 r. Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 Warszawa, 20 marca 2015 r. UMOWA PARTNERSTWA Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia)

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia) Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia) Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji województwa lubuskiego. Dokument przedstawia

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE Możliwości finansowania inwestycji w biomasę DZIAŁALNOŚĆ WFOŚIGW PRZYCHODY Przychody statutowe WF - ogółem Przychody z tytułu opłat za korzystanie ze środowiska WYDATKI

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce HORIZON 2020 - THE FRAMEWORK PROGRAMME FOR RESEARCH AND INNOVATION (2014-2020) 2020) Challenge 5 Climate action, environment, resource efficiency and raw materials INFORMAL DRAFT 1 Copyright KPK PB UE

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego. Dokument przedstawia w formie tabelarycznej szacunkową

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015

FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015 FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015 Książki Małgorzata Sikora- Gaca, Urszula Kosowska (Fundusze Europejskie w teorii i praktyce, Warszawa 2014 Magdalena Krasuska, Fundusze Unijne w

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych 2013 Rafał Trzciński Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych Międzyregionalna konferencja ewaluacyjna: Ewaluacja programów operacyjnych wyzwania, inspiracje, przyszłość Toruń, 25.06.2013

Bardziej szczegółowo

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r.

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Agata Payne Dyrektoriat Środowisko Polityka spójności i ocen oddziaływania na

Bardziej szczegółowo

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011 Implementation of the JEREMIE initiative in Poland Prague, 8 November 2011 Poland - main beneficiary of EU structural funds - 20% of allocation within cohesion policy (EUR 67 bln) Over EUR 10 bln of NSRF

Bardziej szczegółowo

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a w perspektywie roku 2020 Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Wrocław 2010 Spis treści Wprowadzenie...7 1. Szanse i zagrożenia dla rozwoju Polski

Bardziej szczegółowo

Perspektywa finansowa 2014-2020

Perspektywa finansowa 2014-2020 Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Perspektywa finansowa 2014-2020 UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Europa 2020 1. Inteligentny rozwój budowanie gospodarki opartej

Bardziej szczegółowo

PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE

PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE FORUM BRANŻOWYCH ORGANIZACJI GOSPODARCZYCH PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE SZANSA DLA INNOWACJI CZY ZAGROŻENIE DLA GOSPODARKI? STANOWISKO PRZEMYSŁU ANDRZEJ WERKOWSKI PRZEWODNICZĄCY FORUM CO2 WARSZAWA,

Bardziej szczegółowo

Skutecznie korzystamy z obecności naszego kraju w Unii Europejskiej. Stawiamy na rozwój regionów i lepszą jakość życia.

Skutecznie korzystamy z obecności naszego kraju w Unii Europejskiej. Stawiamy na rozwój regionów i lepszą jakość życia. Możliwości finansowania projektów budowlanych w Polsce ze środków UE w świetle nowej perspektywy finansowania 2014-2020 Warszawa, 24 września 2013 r. 1 Dotychczasowe doświadczenia Skutecznie korzystamy

Bardziej szczegółowo

Inteligentna Energia Program dla Europy

Inteligentna Energia Program dla Europy Inteligentna Energia Program dla Europy informacje ogólne, priorytety. Antonina Kaniszewska Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji (2007-2013) Competitiveness and Innovation framework Programme

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 29 August 2013. 13174/13 Interinstitutional File: 2013/0224 (COD)

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 29 August 2013. 13174/13 Interinstitutional File: 2013/0224 (COD) COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION Brussels, 29 August 2013 13174/13 Interinstitutional File: 2013/0224 (COD) ENV 782 MAR 119 MI 708 ONU 86 CODEC 1921 INST 459 PARLNAT 214 COVER NOTE from: Polish Senate date

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA na przeprowadzenie badania ewaluacyjnego Ocena systemu monitorowania postępu rzeczowego wraz z oszacowaniem wartości docelowych wskaźników mierzonych na poziomie

Bardziej szczegółowo

Założenia Umowy Partnerstwa 2014-2020. Warszawa, 24 stycznia 2013 r.

Założenia Umowy Partnerstwa 2014-2020. Warszawa, 24 stycznia 2013 r. Założenia Umowy Partnerstwa 2014-2020 Warszawa, 24 stycznia 2013 r. Dokumenty strategiczne na lata 2014-2020 Założenia Umowy Partnerstwa, zaakceptowane przez Radę Ministrów 15 stycznia 2013 r. stanowią

Bardziej szczegółowo

Miasta w polityce spójności 2014-2020 Negocjacje międzyinstytucjonalne. Jan Olbrycht Poseł do Parlamentu Europejskiego

Miasta w polityce spójności 2014-2020 Negocjacje międzyinstytucjonalne. Jan Olbrycht Poseł do Parlamentu Europejskiego Miasta w polityce spójności 2014-2020 Negocjacje międzyinstytucjonalne Jan Olbrycht Poseł do Parlamentu Europejskiego Architektura rozporządzeń Rozporządzenie Ogólne Rozporządzenie dla Europejskiego Funduszu

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

Brygida Beata Cupiał. Keywords: competitiveness, innovativeness, small and medium-sized enterprises, regional support policy

Brygida Beata Cupiał. Keywords: competitiveness, innovativeness, small and medium-sized enterprises, regional support policy Zarządzanie Publiczne, 2(18)/2012, s. 75-85 Kraków 2012 Published online September 10, 2012 doi: 10.4467/20843968ZP. 12.012.0536 Wsparcie konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw w województwie

Bardziej szczegółowo

W drodze do Zrównoważonego Planu Mobilności Miejskiej: polskie doświadczenia w planowaniu zrównoważonej mobilności

W drodze do Zrównoważonego Planu Mobilności Miejskiej: polskie doświadczenia w planowaniu zrównoważonej mobilności W drodze do Zrównoważonego Planu Mobilności Miejskiej: polskie doświadczenia w planowaniu zrównoważonej mobilności dr Marcin Wołek Katedra Rynku Transportowego Uniwersytet Gdański Warszawa, 26.02.2015

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 25 March 2014. 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD)

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 25 March 2014. 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD) COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION Brussels, 25 March 2014 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD) CLIMA 30 ENV 318 MI 307 IND 117 ENER 142 ECOFIN 305 TRANS 175 COMPET 191 CODEC 893 INST 173 PARLNAT

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb sektora ciepłownictwa w obszarze B+R+I. Iwona Wendel, Podsekretarz Stanu w MIiR

Nowa perspektywa finansowa ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb sektora ciepłownictwa w obszarze B+R+I. Iwona Wendel, Podsekretarz Stanu w MIiR Nowa perspektywa finansowa ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb sektora ciepłownictwa w obszarze B+R+I Iwona Wendel, Podsekretarz Stanu w MIiR XIX Forum Ciepłowników Polskich Międzyzdroje, 13-16 września

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 BIBLIOTEKA ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Agnieszka Pogorzelska ekspert ds. funduszy europejskich w Centralnym Punkcie Informacyjnym Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 Strona 2 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Wymiar miejski polityki spójno Zintegrowane Inwestycje Terytorialne. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 24 stycznia 2013 r.

Wymiar miejski polityki spójno Zintegrowane Inwestycje Terytorialne. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 24 stycznia 2013 r. Wymiar miejski polityki spójno jności Zintegrowane Inwestycje Terytorialne Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 24 stycznia 2013 r. 1 Wymiar miejski częś ęścią wymiaru terytorialnego Wymiar miejski

Bardziej szczegółowo

IR ZWIĘKSZENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO

IR ZWIĘKSZENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO Program Operacyjny Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Kryteria wyboru projektów Kryteria formalne jednakowe dla wszystkich działań wdrażanych za pośrednictwem projektów grantowych realizowanych w trybie pozakonkursowym

Bardziej szczegółowo

Polityka spójności UE na lata 2014 2020

Polityka spójności UE na lata 2014 2020 UE na lata 2014 2020 Propozycje Komisji Europejskiej Unii Europejskiej Struktura prezentacji 1. Jakie konsekwencje będzie miała polityka spójności UE? 2. Dlaczego Komisja proponuje zmiany w latach 2014

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA PO IiŚ 2014-2020 stan prac Joanna Miniewicz WFOŚiGW w Gdańsku Fundusze polityki spójności 2014-2020 Infrastruktura i Środowisko 27 513,90 Inteligentny Rozwój 8 614,10 Wiedza,

Bardziej szczegółowo

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r.

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. PRZEGLĄD REGULACJI UE Zestawienie aktualnych dokumentów Strategia Europa 2020

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Osie priorytetowe Gospodarka Innowacje Technologie Rozwój społeczeństwa informacyjnego Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej

Osie priorytetowe Gospodarka Innowacje Technologie Rozwój społeczeństwa informacyjnego Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej RPO WZ 2014-2020 Osie priorytetowe 1. Gospodarka Innowacje Technologie 2. Rozwój społeczeństwa informacyjnego 3. Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej 4. Dostosowanie do zmian klimatu 5. Rozwój naturalnego

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE

INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE MOŻLIWOŚCI FINANSOWANIA INWESTYCJI KOMUNALNYCH ZE ŚRODKÓW PO INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO 2014-2020 2

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa funduszy unijnych na lata 2014-2020. Słubice, 23 listopada 2012 r.

Nowa perspektywa finansowa funduszy unijnych na lata 2014-2020. Słubice, 23 listopada 2012 r. Nowa perspektywa finansowa funduszy unijnych na lata 2014-2020 Słubice, 23 listopada 2012 r. Plan prezentacji dotychczasowa wiedza nt. programowania funduszy 2014-2020 w Polsce, 12 postulatów organizacji

Bardziej szczegółowo

Lista niezbędnych elementów studium wykonalności oraz lista załączników

Lista niezbędnych elementów studium wykonalności oraz lista załączników Lista niezbędnych elementów studium wykonalności oraz lista załączników dla projektów informatycznych realizowanych w ramach 7. osi priorytetowej Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Warszawa,

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA PORADNIKA SPOTKANIE Z KE 18 MAJA 2015R.

PREZENTACJA PORADNIKA SPOTKANIE Z KE 18 MAJA 2015R. PORADNIK PRZYGOTOWANIA INWESTYCJI Z UWZGLĘDNIENIEM ZMIAN KLIMATU, ICH ŁAGODZENIA I PRZYSTOSOWANIA DO TYCH ZMIAN ORAZ ODPORNOŚCI NA KLĘSKI ŻYWIOŁOWE MINISTERSTWO ŚRODOWISKA DEPARTAMENT ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU

Bardziej szczegółowo

Inwestycje Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 a Ramowa Dyrektywa Wodna. Warszawa, 09.06.2015

Inwestycje Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 a Ramowa Dyrektywa Wodna. Warszawa, 09.06.2015 Inwestycje Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 a Ramowa Dyrektywa Wodna Warszawa, 09.06.2015 1 PROGRAM OPERACYJNY INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO 2014-2020 Wsparcie gospodarki efektywnie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020. Warszawa, 23 marca 2015 r.

Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020. Warszawa, 23 marca 2015 r. Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020 Warszawa, 23 marca 2015 r. Kontekst programowania 2014-2020 Konieczność zapewnienia dostępności dla osób o różnych potrzebach

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r.

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r. Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020 Warszawa, 14 października 2014 r. 1 Cele tematyczne 2 Programy operacyjne na poziomie krajowym i regionalnym 3 Programy ramowe Unii Europejskiej Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Marlena Ballak Obowiązki podmiotów publicznych i podmiotów gospodarczych w ramach narodowego programu rozwoju gospodarki niskoemisyjnej

Marlena Ballak Obowiązki podmiotów publicznych i podmiotów gospodarczych w ramach narodowego programu rozwoju gospodarki niskoemisyjnej Marlena Ballak Obowiązki podmiotów publicznych i podmiotów gospodarczych w ramach narodowego programu rozwoju gospodarki niskoemisyjnej Szczecin, 15 kwietnia 2016 r. GOSPODARKA NIESKOEMISYJNA zapewnienie

Bardziej szczegółowo

Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL 1

Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL 1 Załącznik 4 - Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL Karta oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego PO KL 1 NR WNIOSKU KSI: INSTYTUCJA

Bardziej szczegółowo

Wytyczne w zakresie systemu ewaluacji polityki spójności oraz realizacji ewaluacji programów operacyjnych perspektywy 2014-20

Wytyczne w zakresie systemu ewaluacji polityki spójności oraz realizacji ewaluacji programów operacyjnych perspektywy 2014-20 Wytyczne w zakresie systemu ewaluacji polityki spójności oraz realizacji ewaluacji programów operacyjnych perspektywy 2014-20 Proces zatwierdzania wytycznych w MIR Wytyczne KJE Proces zatwierdzania w MIR

Bardziej szczegółowo

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU by Marek Oppeln-Bronikowski, 17 of March 2005, Brussels POLISH ECONOMICAL SITUATION POLISH ECONOMICAL SITUATION REAL ECONOMY: YEAR GDP CPI year-end Investment

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Tadeusz Pindór Mariusz Trela PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Tadeusz Pindór, dr hab. inż. Akademia Górniczo-Hutnicza Mariusz

Bardziej szczegółowo

IR ZWIĘKSZENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO

IR ZWIĘKSZENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO Program Operacyjny Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Kryteria wyboru projektów Kryteria formalne jednakowe dla wszystkich działań wdrażanych za pośrednictwem projektów grantowych realizowanych w trybie pozakonkursowym

Bardziej szczegółowo

Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych

Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020 Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Katowice, 24.03.2015 Fundusze Europejskie 2014-2020 innowacje przedsiębiorczośd

Bardziej szczegółowo

Zasady realizacji Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych w Polsce. Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej MRR

Zasady realizacji Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych w Polsce. Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej MRR Zasady realizacji Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych w Polsce Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej MRR 1 Cele realizacji ZIT w Polsce Wynikają z projektu UP oraz Zasad realizacji ZIT w

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków ekspertka: z UE. Barbara Pędzich-Ciach prowadząca: Dorota Kostowska Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE EUROPEJSKIE PERSPEKTYWA FINANSOWA 2014-2020

FUNDUSZE EUROPEJSKIE PERSPEKTYWA FINANSOWA 2014-2020 FUNDUSZE EUROPEJSKIE PERSPEKTYWA FINANSOWA 2014-2020 Ewa Sobiecka Bielsko-Biała, 20.03.2014 Plan prezentacji Wprowadzenie Umowa partnerska (08.01.2014) Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

Zielona Góra, 21 sierpnia2015 r.

Zielona Góra, 21 sierpnia2015 r. Zielona Góra, 21 sierpnia2015 r. Warunkowość ex-ante informacje ogólne Warunki ex-ante dotyczące wypłaty funduszy wzmacnia się po to, aby zapewnić wdrożenie warunków niezbędnych do skutecznego wspierania

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja to wyprowadzanie ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych poprzez działania całościowe, obejmujące różne sfery życia. Sama definicja

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Wsparcie edukacji zawodowej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014 2020

Wsparcie edukacji zawodowej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014 2020 Wsparcie edukacji zawodowej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014 2020 Agnieszka Pidek-Klepacz Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego w Lublinie Lublin,

Bardziej szczegółowo

IR ZWIĘKSZENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO

IR ZWIĘKSZENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO Program Operacyjny Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Kryteria wyboru projektów Kryteria formalne jednakowe dla wszystkich działań wdrażanych za pośrednictwem projektów grantowych realizowanych w trybie pozakonkursowym

Bardziej szczegółowo

Wsparcie obszarów wiejskich i rolnictwa w nowej perspektywie finansowej w ramach WPR (materiał pomocniczy dla doradców prezentacja 1)

Wsparcie obszarów wiejskich i rolnictwa w nowej perspektywie finansowej w ramach WPR (materiał pomocniczy dla doradców prezentacja 1) Wsparcie obszarów wiejskich i rolnictwa w nowej perspektywie finansowej w ramach WPR (materiał pomocniczy dla doradców prezentacja 1) Kraków, grudzień 2014 r.. Centrum Doradztwa Rolniczego Oddział w Krakowie

Bardziej szczegółowo

PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA GMINY MOSINA. dr Jacek Zatoński Consus Carbon Engineering Sp. z o.o.

PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA GMINY MOSINA. dr Jacek Zatoński Consus Carbon Engineering Sp. z o.o. PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ DLA GMINY MOSINA dr Jacek Zatoński Consus Carbon Engineering Sp. z o.o. AGENDA Czym jest gospodarka niskoemisyjna PGN czym jest i do czego służy Dotychczasowy przebieg prac

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus SIEĆ DYSTRYBUCYJNA OGNIWEM STRATEGICZNEJ ROZBUDOWY SYSTEMU GAZOWEGO ZWIĘKSZAJĄCEGO BEZPIECZEŃSTWO DOSTAW GAZU ZIEMNEGO ORAZ STOPIEŃ DOSTĘPU SPOŁECZEŃSTWA DO SIECI Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski,

Bardziej szczegółowo

Od jednostkowych badań w stronę syntezy i metaanalizy -wyzwanie dla procesu planowania ewaluacji w perspektywie 2014-2020

Od jednostkowych badań w stronę syntezy i metaanalizy -wyzwanie dla procesu planowania ewaluacji w perspektywie 2014-2020 Od jednostkowych badań w stronę syntezy i metaanalizy -wyzwanie dla procesu planowania ewaluacji w perspektywie 2014-2020 OPOLSKA KONFERENCJA MONITOROWANIA I EWALUACJI POLITYK PUBLICZNYCH doświadczenia

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA. Jak przygotować dobry projekt w ramach funduszy strukturalnych?

POLITECHNIKA POZNAŃSKA. Jak przygotować dobry projekt w ramach funduszy strukturalnych? Jak przygotować dobry projekt w ramach funduszy strukturalnych? Opracowanie: Cezary Konrad Wójcik, Politechnika Poznańska 18 czerwca 2007r. 1 Pomysł na projekt Wybór r odpowiedniego programu Dostosowanie

Bardziej szczegółowo

Projekt Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 postulaty organizacji pozarządowych

Projekt Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 postulaty organizacji pozarządowych Projekt Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 postulaty organizacji pozarządowych Przemysław Kalinka Ekspert ds. funduszy UE, Polska Zielona Sieć Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rozwoju OZE w perspektywie finansowej UE 2014-2020

Wsparcie rozwoju OZE w perspektywie finansowej UE 2014-2020 Wsparcie rozwoju OZE w perspektywie finansowej UE 2014-2020 Marceli Niezgoda Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju Lublin, 26 marca 2015 r. Europejskie Fundusze Strukturalne i Inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

Cele Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki CELE SZCZEGÓŁOWE

Cele Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki CELE SZCZEGÓŁOWE Cele Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Cel 1: Cel 2: Cel 3: Cel 4: Cel 5: Cel 6: Celem głównym Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki jest: Wzrost poziomu zatrudnienia i spójności społecznej CELE SZCZEGÓŁOWE

Bardziej szczegółowo

WSPIERANIE PRZECHODZENIA DO GOSPODARKI NISKOWĘGLOWEJ

WSPIERANIE PRZECHODZENIA DO GOSPODARKI NISKOWĘGLOWEJ WSPIERANIE PRZECHODZENIA DO GOSPODARKI NISKOWĘGLOWEJ W ŚWIETLE PROJEKTÓW ROZPORZĄDZEŃ DOTYCZĄCYCH POLITYKI SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 Piotr Żuber Dyrektor Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

Konferencja Rozwój lokalny kierowany przez społeczność w przyszłej perspektywie finansowej na lata 2014-2020 25.06.2013

Konferencja Rozwój lokalny kierowany przez społeczność w przyszłej perspektywie finansowej na lata 2014-2020 25.06.2013 Instrument CLLD w perspektywie finansowej 2014-2020 we wdrażaniu Europejskich Funduszy Strukturalnych i Inwestycyjnych i jego praktyczne zastosowanie w polityce spójności Konferencja Rozwój lokalny kierowany

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Rozporządzenie ogólne PE i Rady Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) THE ANALYSIS CONCERNING THE DESIGNATION OF THE ROUTE THAT INTEGRATES THE SOUTH OF THE LOWER SILESIA PROVINCE TOGETHER WITH NORTH - SOUTHLINKS Analiza

Bardziej szczegółowo