The Codes of Culture. Interaction, Transformation, Synergy. Redakcja Edited by. Halina Kubicka Olga Taranek

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "The Codes of Culture. Interaction, Transformation, Synergy. Redakcja Edited by. Halina Kubicka Olga Taranek"

Transkrypt

1

2 The Codes of Culture Interaction, Transformation, Synergy Redakcja Edited by Halina Kubicka Olga Taranek Wrocław 2009

3 Spis rzeczy Kody kultury: interakcja, transformacja, synergia Recenzja: dr hab. Dorota Heck, prof. UWr Redakcja tomu: Halina Kubicka, Olga Taranek Redakcja tekstu w języku angielskim: Anna Panek Indeks osobowy: Joanna Julka Jesionowska Korekta: Halina Kubicka, Olga Taranek Na okładce: Atrybuty sztuk, Jean Chardin ( ) Copyright by Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej Wszystkie prawa zastrzeżone Copyright for this edition by Sutoris 2009 Skład i przygotowanie do druku: Wydawnictwo Sutoris ul. Jastrzębia 9/ Wrocław Printed in Poland ISBN Od redaktorek Między kodami. Przedmowa Część 1. Anna Wojczyńska, Wielkie oczywistości literaturoznawstwa (casus kulturowej teorii literatury) Izabela Strońska, Literature is not enough... Literatura a media. Perspektywa systemowa Anna Dziok, Literatura hipertekstowa w świetle estetycznej kategorii zaangażowania Sylwia Szykowna, Czyżby śmierć autora? Interaktywność hipertekstu w świetle postrukturalizmu Michał Zawadzki, Przeżycie Przebudzenie Przemiana. Powieść jako medium kulturotwórcze Marcin Jurzysta, Dokąd przeprowadza się literatura? Szanse i zagrożenia Łukasz Gomułka, O roli jednostki w rozwoju kultury na przykładzie dyskursu literatura a nauki ścisłe Halina Kubicka, Literatura i mapy. Modele kartograficzne w badaniach nad literaturą popularną Część 2. Maria Modilina, The analysis of common-european code constants in the XXth century (On the material of literature) Paulina Gąsior, Jak poskromić Europę Wschodnią? O angielskich przekładach polskich powieści współczesnych w perspektywie postkolonialnej

4 Spis rzeczy Spis rzeczy Katarzyna Gutkowska, Za-kodowana bliskość. Komparatystyczna analiza najnowszej prozy polskiej i hiszpańskiej Katarzyna Nowicka, Przekład a recepcja kulturowa. Dziwne losy polskiej Sary Kane Marcela Kościańczuk, Comédia infantil Henninga Mankella jako panorama świata obcej kultury. Czy literatura może wziąć udział w dialogu międzykulturowym? Część 3. Joanna Barska, Fuga czy fuga, czyli między metaforą a nadinterpretacją. O literaturoznawczych dylematach terminologicznych Małgorzata Gamrat, Między narracją a psychologią. Obecność Boskiej Komedii Dantego oraz Fausta Goethego w języku muzycznym Liszta Anna Śliwa, Polska Gioconda. Miron Białoszewski twarzą w twarz z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej Małgorzata Zawadzka, Inspiracje sztuki plastyczne w poezji Cocteau, poezja Cocteau w litografiach Vargi Magdalena Ślawska, Album o nieistniejącym świecie. Fotografia jako medium rekonstrukcji przeszłości w prozie autobiograficznej Dubravki Ugrešić Agata Juziuk, Między tekstem a jego wizualną interpretacją, czyli o tym, jak grafika i fotografia uzupełniają sferę widzialności w prozie artystycznej Andrzeja Stasiuka Agnieszka Fluda-Krokos, Niepozorność a bogactwo niezbadana wielość kodów sztuki ekslibrisowej (na przykładzie zbioru ekslibrisów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie) Część Ramona Słobodzian, Muzyczne odsłony Peleasa i Melizandy Barbara Prasał, Muzyka jako konstrukcyjny i emotywny wzorzec prozy Jarosława Iwaszkiewicza Barbara Walentynowicz, Dwie sonaty Witkacego. O muzyce w dramacie Sonata Belzebuba Magdalena Żółtowska-Sikora, Muzyczny wymiar twórczości literackiej Mazurów pruskich Ewa Borkowska, Muzyczne konteksty poezji Kazimiery Iłłakowiczówny Agnieszka Wnuk, Wajda romantyczny. Kreacja bohatera w twórczości filmowej Andrzeja Wajdy Anna Drobina-Sawicka, Brzezina między Jarosławem Iwaszkiewiczem a Andrzejem Wajdą Andrzej Borkowski, Matka Joanna od Aniołów Jarosława Iwaszkiewicza. Adaptacje i interpretacje Marek Kochanowski, Modernizacje mocnego człowieka. (Mocny człowiek Stanisława Przybyszewskiego i Henryka Szaro) Grzegorz Bubak, Literackie inspiracje w filmach Istvána Szabó Jadwiga Skowron, O przenikaniu się najnowszej literatury ukraińskiej z muzyką 214 Monika Czepielewska, O przekładalności nieprzekładalnego, czyli jak opowiedzieć Gombrowicza językiem filmowym 339 Część 4. Anna Kaczmarek, Pióro, pędzel i klisza: tekst a obraz w powieściach Emila Zoli Magdalena Przybylska, Między inwentarzem a unikiem. Próby opisu Nalewającej mleko Vermeera Małgorzata Jankowska, Rozpaczliwie poszukując happy endu. Filmowe transpozycje literackiej melancholii Bogna Rosińska, Podziemny krąg i Las Vegas Parano. Pokazać niewidoczne, przełożyć nieprzekładalne. Próba przedstawienia za pomocą środków filmowych literackiej narracji pierwszoosobowej

5 Karina Cicha, Gra znaku gra kodu: Petera Greenawaya The Pillow Book Joanna Nadolna, Kto wygra miliard? Slumdog. Milioner z ulicy. Od literackiego debiutu do celuloidowego triumfu Część 6. Olga Taranek, Kapłanka zbożna ironia. Współczesny romantyzm w świetle kulturowej teorii stereotypu Marek Bodusz, Tekst literacki jako tekst rockowy. Utwory romantyczne w obiegu popularnym Aleksandra Madoń, Pomiędzy marketingiem a uczciwością. Twórczość Alessandro Baricco jako misja i narzędzie kształtowania współczesnej kultury Dominika Szmyt, Najnowszy dramat polski i wideoklip. Próba wyznaczenia wspólnych płaszczyzn interpretacyjnych Nazmiye Öztürk, Kenan Güvenç, Poem and Design. The Obscurants and Noah s Choice... Lidia Gąsowska, Fan fiction, czyli złoto dla zuchwałych. Pomiędzy pragnieniem narracji a realizacją opowieści Anna Rumińska, Teksty literackie w przestrzeni publicznej miasta. Studium przypadku: Wrocław Aleksandra Klim, Ani to Ani tamto. Austina Osmana Spare a ucieczka przed absolutnym absolutem Część 7. Piotr Stasiewicz, Formy istnienia narracji w grach komputerowych Michał Wolski, Między literackością a interakcyjnością. Literackie aspekty gier komputerowych na przykładzie serii Legacy of Kain Anna Gapa-Chochorowska, Narracja w kulturze masowej. Innowacyjność, perswazyjność, estetyzacja (na przykładzie reklam i gier komputerowych) Noty o autorach Indeks osobowy Spis rzeczy Od redaktorek Lepiej jest umrzeć niż żyć poza kulturą. Książka ta, stanowiąca zbiór tekstów z międzynarodowej konferencji naukowej Kody kultury: interakcja, transformacja, synergia (Międzygórze, 5 7 czerwca 2009 r.), zainicjowanej przez doktorantki Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego pod auspicjami Towarzystwa Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, jest próbą zbadania interakcji i transformacji, jakie zachodzą między literaturą i kulturą oraz wynikającej stąd multikulturowej synergii, typowej dla procesów globalizacyjnych. Pomysł na zorganizowanie konferencji, a następnie na prezentację powstałych tekstów w postaci tomu zbiorowego, narodził się przede wszystkim jako efekt refleksji nad niepewnym statusem współczesnego literaturoznawstwa z jednej strony nieustannie poszukującego przedmiotu swoich badań, a przez to być może wpadającego w pułapkę ujęć koniunkturalnych i metodologicznie pluralistycznych, i z drugiej literaturoznawstwa unikającego tradycyjnych, na poły tematologicznych i jedynie deskryptywnych interpretacji. W centrum naszego zainteresowania znalazły się zatem zagadnienia literaturoznawcze podejmujące problematykę literatury jako medium kultury, szczególnie w perspektywie interdyscyplinarnej. Temat ten, obciążony bogatą tradycją, domaga się w naszym przekonaniu systematyzacji i osadzenia we współczesnych kontekstach reinterpretacyjnych. Chciałyśmy, aby sesja młodych naukowców miała charakter odważnej rozmowy popartej rzetelnymi argumentami, bogatym materiałem przykładowym pozwalającym na zarysowanie nowych perspektyw badawczych. Dlatego też dyskusji poddałyśmy dwubiegunowo skoncentrowane grupy zagadnień, oscylujące się wokół problematyki literatury jako medium kultury rozpostartych między tradycją a nowoczesnością oraz estetyzacją a ideologizacją. J.M. Rymkiewicz, Aleksander Fredro jest w złym humorze, Warszawa 1977, s

6 Od redaktorek Ofertę uczestnictwa w konferencji skierowałyśmy więc nie tylko do filologów, ale także do młodych badaczy reprezentujących inne dziedziny nauk humanistycznych. Wpłynęło ponad dziewięćdziesiąt zgłoszeń od młodych przedstawicieli nauki, reprezentujących różnorodne ośrodki akademickie zarówno z Polski, jaki i Europy, koncentrujących się w swoich badaniach na różnych aspektach humanistyki. Tę różnorodność uznajemy za największy atut Kodów kultury, a jednocześnie traktujemy jako asumpt do dalszych dyskusji i spotkań w tym międzyuczelnianym gronie. Pragniemy podziękować uczestnikom konferencji za ich przemyślenia oraz uwagi sformułowane w postaci nierzadko trudnych i ważnych tekstów składających się na Kody kultury. Recenzentce tomu zaś, prof. Dorocie Heck, dziękujemy za Jej ogromną życzliwość, sumienność i cierpliwość oraz cenne, często krytyczne, wskazówki merytoryczne i redakcyjne, które w tak dużej mierze przyczyniły się do ostatecznego kształtu książki. Podziękowania za pomoc przy organizacji konferencji oraz wydaniu niniejszego tomu składamy dziekanowi Wydziału Filologicznego UWr, prof. Michałowi Sarnowskiemu oraz prodziekanowi naszego Wydziału, prof. Marcinowi Cieńskiemu za wspieranie tej doktoranckiej inicjatywy i rozumienie potrzeby finalizacji podobnych wydawnictw. Osobne podziękowania składamy Prezesowi Towarzystwa Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, opiekunowi naukowemu konferencji, prof. dr. hab. Marianowi Urselowi za nieustający entuzjazm wykazywany w niejednokrotnie żmudnej pracy z doktorantami. Życzyłybyśmy sobie, aby każdy młody naukowiec miał szansę spotkać na swojej drodze takich Nauczycieli. Dziękujemy również licznym pracownikom Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, w szczególności zaś prof. Wojciechowi Solińskiemu i dr. Rafałowi Augustynowi za obecność i udział w konferencyjnych dyskusjach. Ponadto za wsparcie finansowe dziękujemy Urzędowi Marszałkowskiemu Województwa Dolnośląskiego oraz Burmistrzowi Miasta i Gminy Bystrzyca Kłodzka. Za pomoc organizacyjną dziękujemy także pracownikom Ośrodka Wypoczynkowego Sabat w Międzygórzu oraz dyrekcji Zespołu Szkół Nr 4 we Wrocławiu. Halina Kubicka Olga Taranek Między kodami. Przedmowa Pojemna formuła tytułowa: Kody kultury: interakcja, transformacja, synergia umożliwia uzasadnienie obecności niemal każdego tematu i ujęcia metodologicznego. Kod(y) i transformacje naturalnie występują w samych tekstach, podczas gdy interakcja i synergia pojawiają się raczej między tekstami. Homonimia mianowników liczby mnogiej rzeczowników: kod i koda (zakończenie) powoduje, że tytuł opalizuje znaczeniami. Nasuwa myśl o katastrofach, unicestwieniu, kresie kultury. Jakiej? Minionej, czyli każdej, którą poznaliśmy. Pod pesymistyczno-nostalgiczną interpretacją bez wątpienia nie podpisaliby się dwudziestolatkowie, wibracje sensu i intencji 1 bywają nieprzewidywalne. Żartobliwie mówiąc, smutek jest tu efektem synergii. Poszczególni uczestnicy obrad reprezentowali takie dziedziny wiedzy, jak: metodologia lub teoria literatury, badanie korespondencji sztuk plastycznych z literaturą, muzykologia lub jej literaturoznawcze sąsiedztwo, filmoznawstwo, ludologia, antropologia kulturowa. Podziały i klasyfikacje są zresztą tylko umowne, bo dominuje nad nimi uznanie cząstkowości, prowizoryczności, relatywizmu twierdzeń. Mamy więcej pytań, niż odpowiedzi. Oto cierpliwe ponawianie pytań o partykularną tożsamość w uniwersalizującym się świecie postkolonialnym, podejmowane przez komparatystki, okazuje się warunkiem sine qua non dialogu międzykulturowego. Nie zawsze bezwzględne dążenie do scjentystycznej innowacyjności sprzyjałoby przecież swobodnej refleksji humanistycznej. Choćby takiej, jak wywoływana wtedy, gdy Nazmiye Őztűrk i Kenan Gűvenç przedstawiają esej Poem and Design. Tthe Obscurants and Noah s Choice, który odbiega swoim charakterem od referatów konferencyjnych. Staje się on artystycznym urozmaiceniem naukowego dyskursu. Słusznie na pierwszym miejscu został umieszczony głos Anny Wojczyńskiej Wielkie oczywistości literaturoznawstwa (casus kulturowej teorii literatury). 1 G. Steiner, Nauki mistrzów, przeł. J. Łoziński, Poznań 2007, s

7 Dorota Heck Wojczyńska uwzględnia bardziej aktualną, niż w pierwszej edycji Struktury rewolucji naukowych, wersję koncepcji Kuhna (drugie wydane wspomnianej pracy oraz tegoż autora Dwa bieguny; jeśli ewentualnie coś jeszcze dorzucać do tej konfiguracji tekstów, to wywiad z Kuhnem w wywiadzie-delcie Giovanny Borradori Rozmowy amerykańskie). Wyczerpującą i aktualną wypowiedź wyróżniają szerokie horyzonty poznawcze. Rzecz wyraźnie potwierdza istnienie szkoły naukowej, przemożnego wpływu Profesora Wojciecha Głowali na najmłodszych i zarazem najzdolniejszych teoretyków wrocławskich. Inne pociągające uniwersalnymi walorami poznawczymi wystąpienia to Izabeli Strońskiej Literature is not not enough... (wdzięczna za jasne sformułanie poglądów systemowych chciałabym kiedyś napisać polemikę konserwatystki z tezami o detronizacji wysokoartystycznego kanonu...). Na pochwałę za śmiałą, potrzebną, ożywczą konkluzję zasługuje Michał Zawadzki. Wyjątkowo intensywnie mobilizuje do myślenia artykuł Anny Dziok Literatura hipertekstowa w świetle estetycznej kategorii zaangażowania. Ważną problematykę podejmują: Marcin Jurzysta, który ze znawstwem i wirtuozowsko dobraną metaforyką rozprawia o internetowych peregrynacjach najnowszej poezji polskiej, a także Łukasz Gomułka O roli jednostki w rozwoju kultury na przykładzie dyskursu literatura a nauki ścisłe. Olgi Taranek Kapłanka zbożna ironia. Współczesny romantyzm w świetle kulturowej teorii stereotypu to bogaty w treści, opatrzony solidną bibliografią tekst, w którym uchwycono ironiczną dominantę późnej nowoczesności. Tytuł Kodów kultury ewokuje elementy interakcjonizmu w naukach społecznych, przypomina również semiotyczno-strukturalną aparaturę pojęciową, lecz przede wszystkim odpowiada ponowoczesnemu eklektyzmowi. Czy autorzy zebranych tekstów są poststrukturalistami? Niekoniecznie, nie zawsze, niekonsekwentnie. Czas ostrych rozróżnień pojęciowych nie przypada na okres ich debiutów. Lubomir Doležel pojmował poststrukturalizm jak kontynuację strukturalizmu 2. Teoriosystemowy konstruktywizm bliski pewnie wrocławiankom w literaturoznawstwie, nazywany empirische Literaturwissenschaft usytuował Doležel wśród czterech głównych nurtów postrukturalizmu obok dekonstrukcjonizmu, neopragmatyzmu i Ricoeurowskiej hermeneutyki. Swój obraz poststrukturalizmu nie bez interesującego nas, w Europie Środkowo- Wschodniej, niedaleko od Pragi zatytułował Widok z Mostu Karola. Bez wątpienia Praskie Koło Lingwistyczne i formalizm rosyjski, jako ważne źródła inspiracji, liczą się tutaj szczególnie. Początkujący badacze działają w sytuacji, która by ją najprościej określić ma plusy i minusy. Martwi dzisiaj mylenie: 2 L. Doležel, Poststructuralism: A View from Charles Bridge, Poetics Today 2000, nr 4, s. 633 nn. Inaczej, bo jako niefortunnie nazwane zerwanie ze strukturalizmem rozumie poststrukturalizm Tzvetan Todorov (Travelling Through American Criticism, [w:] Theory s Empire: An Anthology of Dissent, ed. by D. Patai & W. H. Corral, Columbia University Press, New York 2005, s. 53). Przedmowa retoryki z erystyką, porządku deskryptywnego z normatywnym, epistemologii z ontologią. Niektórzy wpisują owo pomieszanie pojęć w zwrot performatywny w naukach społecznych, lecz trudno się pogodzić z takim wyjaśnieniem impasu. Przygnębia niedostatek ambicji literaturoznawców, żeby wpływać na przebieg zmian kulturowych, na przykład rezygnacja z prerogatywów w ustalaniu kanonu edukacji. Zdarza się, że ludzie nauki raczej podporządkowują się presji mass mediów niż dyktują własne warunki (mam tu na myśli zwłaszcza wypowiedzi podczas wrocławskiej konferencji w 2002 roku, na której zaproszeni literaturoznawcy mówili o skracaniu swoich tekstów pod dyktando dziennikarzy 3 ). Brakuje uporu, a zapewne i możliwości, bo sprawa jest trudna, by nie tylko na zewnątrz w sensie społecznym: uczniom czy ogółowi publiczności literackiej, ale także na zewnątrz w znaczeniu zewnętrza geograficznego czy językowego 4, przedstawiać koncepcje literatury, jakie mają jej badacze. Zdarza się, że nawet oni sami za mało nawzajem wiedzą o swoich publikacjach. Plusy obecnej sytuacji to werbalizowane już w światowym literaturoznawstwie, aczkolwiek wciąż słabo w Polsce obecne, aspiracje do odnowienia filologii 5. Nadziei na wzmocnienie racjonalistycznego nurtu w wiedzy o literaturze upatruję w poszukiwaniu wielorakich izomorfizmów, ładu w kulturze współczesnej 6. Podkreśla się niezbędność komparatystycznego podejścia do badań literackich 7. Mimo niełatwej recepcji tego kierunku w Polsce, etyzm w amerykańskich badaniach literackich lat dziewięćdziesiątych ciągle jeszcze, jak sądzę, ma przyszłość w teorii literatury, zwłaszcza gdy inne dziedziny humanistyki przyjmują go życzliwie. Uważa się, że obiecujące po-postrukturalistyczne propozycje teoretyczne są jeszcze bardzo rozproszone 8, ale nawiązu- 3 Por. Z warsztatów badawczych historyków literatury polskiej Wrocław 2002, red. K. Biliński, Wrocław D. Skórczewski, Dialog kultur. Perspektywy polskiej obecności w dyskursie akademickim za Oceanem, Więź 2002, nr E. Bieńkowska, Antynowocześni solą nowoczesności, Europa 2005, nr 43, s. 15. Autorka ukazuje powrót Rolanda Barthes a w ostatnich trzech latach życia do dziedzictwa filologii. Zob. też rozdział The Return to Philology w pracy Edwarda Saida Humanism and Democratic Criticism, Columbia University Press, New York Zob. After Poststructuralism: Interdisciplinarity and Literary Theory, ed. by N. Easterlin, B. Riebling, foreword by F. Crews, Northwestern University Press, Evanston, Illinois Zob. Z warsztatów badawczych... podczas dyskusji na wspomnianej konferencji wrocławskiej największy nacisk na komparatystykę, na konieczność czytania literatury polskiej w kontekstach innych literatur europejskich kładł prof. Mieczysław Klimowicz, podczas Zjazdu Polonistów w 2004 r. zaś podobnie wypowiadał się Kazimierz Bartoszyński. 8 Zob. A. Karcz, Kryzys badań literackich a po-poststrukturalistyczne propozycje, Teksty Drugie 2001, nr 2 i D. Skórczewski, Dokąd zmierza humanistyka? O sytuacji wewnątrz i wokół dyskursu humanistycznego (i teoretycznoliterackiego) na Zachodzie, postkolonializmie i... etyce, Teksty Drugie 2004, nr

8 Dorota Heck jąc do starego, bo z 1938 roku, dzieła Szestowa, do Aten i Jerozolimy 9 powiedziałabym, że ogniskują się one wokół, traktowanych jako metonimie, Aten, Oksfordu i Jerozolimy. Ateny to głosy nawołujące, by przypomnieć sobie i szanować tradycyjną filologię. Bywają to postulaty i praktyka konserwatystów, jak John Martin Ellis, lecz nie tylko, by raz jeszcze wymienić późnego Rolanda Barthes a i Edwarda Saida. Oksford symbolizuje racjonalistyczny w duchu Oświecenia lub materialistyczny pogląd na teorię. Przykładami reprezentantów oksfordzkiego racjonalizmu niech będą Ernest Gellner i Terry Eagleton. Metonimiczna Jerozolima wyłania się ze świętych ksiąg, z judaistycznych źródeł prac Amerykanów: Harolda Blooma i Roberta Altera 10. Aby wyjść poza krąg stale cytowanych przez polonistów w kraju nazwisk oraz poza czarne diagnozy stanu nauk humanistycznych i społecznych 11, dobrze czytać Gellnera, Eagletona, Altera, przestudiować ewolucję stanowisk Barthes a czy Blooma. Niebanalny obraz współczesnej debaty metodologicznej zarysował Christopher Norris 12. Z lewicowego punktu widzenia skrytykowali modny irracjonalizm Alan Sokal i Jean Bricmont 13. Jakiekolwiek orientacje metodologiczne wybiorą młodzi badacze, będą musieli zdecydować, po pierwsze, czy rozumieją literaturę raczej jako jedną ze sztuk (obok malarstwa, rzeźby, muzyki, tańca), czy jako formę perswazji, argumentacji, dowodzenia, a po drugie, czy w nauce o literaturze bliższa im jest tendencja scjentystyczna, racjonalistyczna czy raczej irracjonalna, intuicjonistyczna 14. dr hab. prof. UWr Dorota Heck 1 To uważasz za świat, co wiesz o świecie. Ale to, co ty wiesz to jest jeszcze tobą, a świat zaczyna się dopiero w niewiadomym. Więc kim jestem? Wiem, kiedym się urodził, ale wierzę, że czas i wszystko, co jest w czasie, jest tym, co wiem, a świat zaczyna się tam dopiero, gdzie się kończy moja wiedza. Więc mrok pytający jestem i nic ponadto. Stanisław Brzozowski, Głębokie noce (Z teki pośmiertnej) 9 Por. L. Szestow, Ateny i Jerozolima, tłum. oraz wstępem i przypisami opatrzył C. Wodziński, Wydawnictwo Znak, Kraków Przykładowo wymienić warto przynajmniej następujące prace: J.M. Ellis, Literature Lost. Social Agendas and the Corruption of the Humanities, Yale University Press, New Haven-London 1997; E. Gellner, Postmodernizm, rozum i religia, przeł. M. Kowalczuk, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997; T. Eagleton, Iluzje postmodernizmu, przeł. P. Rymarczyk, Wydawnictwo Spacja, Warszawa 1998; H. Bloom, How To Read and Why, Fourth Estate, London 2001; R. Alter, The Pleasures of Reading in An Ideological Age, W.W. Norton & New York Zob. np. K. Windshuttle, The Killing of History. How Literary Critics and Social Theorists are Murdering Our Past, San Francisco 2000, s. XIV. 12 Ch. Norris, Dekonstrukcja przeciw postmodernizmowi. Teoria krytyczna i prawo rozumu, przeł. A. Przybyslawski, Kraków A. Sokal, J. Bricmont, Modne bzdury. O nadużywaniu pojęć z zakresu nauk ścisłych przez postmodernistycznych intelektualistów, przeł. P. Amsterdamski, Warszawa 2004, s Por. L. Doležel, op. cit., s. 648.

9 Anna Wojczyńska Instytut Filologii Polskiej Uniwersytet Wrocławski Wielkie oczywistości literaturoznawstwa (casus kulturowej teorii literatury) Wielkie oczywistości Interesujące mnie zagadnienie należy do pola problemów, które można opatrzyć szyldem myślenie naukowe a myślenie potoczne, zagospodarowanego m.in. przez filozofię nauki i epistemologię 1, socjologię wiedzy 2, antropologię kulturową 3, psychologię poznawczą 4, językoznawstwo 5. Nauka o literaturze, przynależąc do humanistyki, podlega właściwym jej uwarunkowaniom metodologicznym związanym z wiedzą potoczną. Język humanistyki wyrasta w dosłownym sensie z języka potocznego, rafinowanego do potrzeb naukowych w procesie translacji wewnętrznej (czyli niewykraczającej poza reguły i symbolikę języka naturalnego). Na poziomie słownika sprowadza się ona do terminologizacji nadawania słownictwu wspólnoodmianowemu znaczeń fachowych, oraz słowotwórstwa (ukuwania nowych, nieznanych językowi potocznemu jednostek zgodnie z regułami systemowymi danego języka naturalnego) 6, zaś na poziomie gramatyki do dbałości o logiczną poprawność wnioskowań. Z kwestią języka związane są też problemy teoretyczności dyscypliny. To, co nauka o literaturze określa mianem 1 Np. T. Hołówka, Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku, przedm. opatrzył M. Czerwiński, Warszawa 1986; E. Nagel, Nauka i zdrowy rozsądek, [w:] idem, Struktura nauki. Zagadnienia logiki wyjaśnień naukowych, przeł. J. Giedymin, B. Rassalski, H. Eilstein, Warszawa 1970; K.R. Popper, Dwa oblicza zdrowego rozsądku. Argument w obronie zdroworozsądkowego realizmu i przeciwko zdroworozsądkowej teorii wiedzy, [w:] idem, Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna, przeł., przypisami i wstępem opatrzył A. Chmielewski, wyd. 2, Warszawa Np. M. Scheler, Naczelne rodzaje wiedzy, przeł. Z. Zwoliński, [w:] idem, Problemy socjologii wiedzy, przeł. i przypisami opatrzył S. Czerniak [i in.], wstępem opatrzyli S. Czerniak, A. Węgrzecki, Warszawa Np. C. Geertz, Myśl potoczna jako system kulturowy, [w:] idem, Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, Kraków Np. M. Lewicka, Aktor czy obserwator? Psychologiczne mechanizmy odchyleń od racjonalności w myśleniu potocznym, Warszawa Olsztyn 1993; M. Marody, Technologie intelektu. Językowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania, Warszawa Np. J. Anusiewicz, Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata, [w:] Potoczność w języku i kulturze, pod red. J. Anusiewicza i F. Nieckuli, Język a Kultura, t. 5, Wrocław A. Furdal, Językoznawstwo otwarte, Opole 1977, s

10 Anna Wojczyńska teorii, jest jedynie esencjalnym opisem zjawiska, spełniającym jednocześnie funkcję postawienia problemu i jego rozwiązania 7. Nie posiada ona natomiast teorii jako zbioru hipotez powiązanych logicznie, z których przynajmniej jedna nie jest tylko rezultatem dedukcji z przyjętych praw oraz nie została jeszcze zinterpretowana empirycznie. Nie posługuje się również wnioskowaniami dedukcyjnymi, a jedynie indukcyjnymi bądź redukcyjnymi; w funkcji dowodzenia w sensie logicznym wprowadza interpretację i argumentację; nie buduje klasyfikacji, a jedynie typologie itd. 8. Bagaż ten upodabnia mechanizmy poznania literaturoznawczego do mechanizmów potocznych 9. Obok wiedzy profesjonalnej, produkowanej w ramach dociekań naukowych, współistnieją wielkie oczywistości: wiedza uznawana za pewną; uniwersalia mające charakter podprogowy, a zatem niewidoczne i niepodatne na krytykę. Są one trwałe, ale nie ponadczasowe: za Thomasem S. Kuhnem można powiedzieć, że zachowują swój status w okresach nauki normalnej, gdy pole badań zagospodarowuje paradygmat narzucający reguły rozwiązywania problemów, dyktujący poglądy na temat natury świata, poznania naukowego etc. 10. Radykalne zmiany (Kuhnowskie rewolucje naukowe) wiążą się zawsze z rewizją wielkich oczywistości tzw. przełom poststrukturalistyczny polegał głównie na zakwestionowaniu przyjmowanego przez strukturalizm jako naturalne założenia o możliwości obiektywnego, nieuwarunkowanego kulturowo czy historycznie poznania. Powstałe w ten sposób stwierdzenie, że poznanie jest zawsze uwarunkowane, stało się z kolei wielką oczywistością różnych opcji poststrukturalistycznych. W skład uniwersaliów wchodzą: 1. elementy światopoglądu względnie naturalnego wszystko to, co w grupie [jednolitej etnicznie A.W.] uchodzi powszechnie za bezspornie»dane«, [...] co uzasadnienia nie wymaga i czego uzasadnić nie sposób 11 ; struktury światopoglądowe literaturoznawców jako przedstawicieli ogólnie gatunku ludzkiego, a szczegółowo da- 7 B. Ryż, Literaturoznawstwo i abdukcja. O potrzebie ucieczki nauki o literaturze z pluralistycznej dowolności, [w:] Anatomia dyskursu. Wiedza o literaturze z punktu widzenia obserwatora III, pod red. B. Balickiego, B. Ryża, E. Szczerbuka, Wrocław 2008, s Łaskawszym okiem na wydolność teoretyczną literaturoznawstwa spogląda Henryk Markiewicz jego zdaniem teoria literatury, pomimo niedomagań w kwestii logicznego powiązania zdań, czyni zadość postulatowi systematyczności semantycznej, co wynika z jedności jej odniesienia przedmiotowego i wspólnoty podstawowej struktury pojęciowej, oraz jest zdolna formułować (na polu poetyki) prawa strukturalne: H. Markiewicz, Teoria i metoda w badaniach literackich, [w:] idem, Dopowiedzenia. Rozprawy i szkice z wiedzy o literaturze, Kraków 2000, s Te ostatnie najobszerniej opisuje T. Hołówka, op. cit., passim. 10 Odwołuję się do rozszerzonego w stosunku do pierwotnego kształtu (wyłożonego w: T. S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, posł. przeł. J. Nowotniak, Warszawa 2001) rozumienia pojęcia paradygmatu zob. T. S. Kuhn, Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przeł. i posł. opatrzył S. Amsterdamski, Warszawa 1985, s M. Scheler, op. cit., s. 86. Wielkie oczywistości literaturoznawstwa nego kręgu kulturowego, 2. czasowo akceptowane przez uczonych danej specjalności poglądy na temat granic i celów działalności naukowej, fundujące zasady metodologii i heurystyki ideał nauki w terminologii Stefana Amsterdamskiego 12, 3. elementy wiedzy literaturoznawczej spetryfikowanej w postaci kanonu i tradycji kluczowej, uznanej środowiskowo za pewną i prawdziwą, 4. wypreparowane z macierzystego kontekstu elementy pozaliteraturoznawczej wiedzy naukowej, np. wiedza zdobyta w szkole i w lekturach pozazawodowych, przywoływana pod postacią niesproblematyzowanych pewników np. w sytuacjach, gdy literaturoznawca wypowiada się w funkcji autorytetu na tematy spoza dziedziny swego autorytetu lub gdy sięga po autorytety z odległych dziedzin 13. Powyższa typologia ujawnia eklektyzm wielkich oczywistości nie tylko nie muszą one cechować się pochodzeniem zdroworozsądkowym (w sensie zdrowego rozsądku ogólnoludzkiego ), ale często okazują się być wykrzywionym lustrzanym odbiciem tez naukowych. Wiedza naukowa i wielkie oczywistości nie tworzą twardej opozycji poznanie naukowe wspiera się na zbiorze przedsądów, tworzących jego ramy światopoglądowo-aksjologiczne 14. Materiał badawczy stanowią manifesty teorii kulturowej autorstwa Ryszarda Nycza, Michała Pawła Markowskiego i Anny Burzyńskiej. Poprzez wskazanie na kilka kluczowych wielkich oczywistości tego projektu postaram się uchwycić dynamikę właściwych mu relacji między naukowym a potocznym, a zwłaszcza zachodzące tu dowartościowanie myślenia potocznego uczynienie pewnych jego procedur elementem uznawanego w ramach tej koncepcji antyscjentystycznego ideału humanistyki. Po co ta teoria? Poczesne miejsce przypada wspierającym kulturową teorię literatury epistemologicznym, metodologicznym i aksjologicznym wyobrażeniom na temat kształtu teorii w nauce o literaturze. Są one lepiej widoczne na tle postulatów strukturalistycznych, które odgrywają w projekcie krakowskim rolę tradycji negatywnej. Przywołam fragmenty słynnej definicji teorii literatury autorstwa Janusza Sławińskiego: 12 S. Amsterdamski, Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki, Warszawa 1983, s. 26 i n. 13 Oba typy zachowań opisuje M. Juda-Mieloch, Na ramionach gigantów. Figura autorytetu w polskich współczesnych tekstach literaturoznawczych, Kraków Charakter procedur badawczych przyrodoznawstwa pozwala utrzymywać przedsądy w dość dużej odległości od wiedzy naukowej, natomiast humanistyka i nauki społeczne ze względów, o których była już mowa, posiadają je jako niezbywalne dobrodziejstwo inwentarza. Celny opis tego inwentarza w naukach społecznych, zwłaszcza psychologii, podaje J. Suchecki, Między nauką, religią i sztuką. Nieeksplanacyjne wartości nauk społecznych, Warszawa

11 Anna Wojczyńska Teoria literatury [...] gałąź nauki o literaturze obejmująca dociekania nad prawidłowościami strukturalnymi i ewolucyjnymi literatury jako odrębnej dziedziny aktywności humanistycznej, ogólnymi właściwościami dzieł lit. i ich typologicznym zróżnicowaniem, w pewnym zakresie także nad mechanizmami procesu twórczego i odbioru dzieł lit. Wiedza o jednostkowych zjawiskach lit. stanowi dla t. l. jedynie punkt wyjścia, jej zasadniczym celem jest dotarcie do typowych i powtarzalnych cech owych zjawisk: interesują ją układy modelowe, a nie konkretne, zindywidualizowane przejawy twórczości lit. T. l. wypowiada twierdzenia odnoszące się do całych klas zjawisk lit., a nie do poszczególnych egzemplarzy owych klas; tezom jej przysługują różne stopnie ogólności: najbardziej ogólne tezy dotyczące ontologii literatury (a także teorii jej poznawania) bywają niekiedy zaliczane do tzw. filozofii literatury [...]. W całokształcie nauki o literaturze t. l. spełnia ważną rolę, uogólniając doświadczenia badawcze innych gałęzi tej dyscypliny, pozostających w bezpośredniej styczności poznawczej ze sferą literackiej empirii, w szczególności doświadczenia historii literatury; twierdzenia generalizujące, które z nich wysnuwa, nie tylko pozwalają na systematyzację osiągniętych przez nie wyników, lecz także same stają się z kolei dyrektywami dalszej praktyki badań konkretnych; zmierza do wypracowania kategorii, pojęć i terminów, które zdolne byłyby porządkować wszelkie badania szczegółowe i włączać je w spójny kompleks wiedzy o literaturze 15. Teoria projektowana jest tu jako dyscyplina niemal wszechwładna, regulująca funkcjonowanie podstawowych działów literaturoznawstwa (historii literatury, poetyki). Najważniejsze jest w tym kontekście eksponowanie jej naukowego charakteru ma ona produkować wiedzę pewną, uniwersalną, oraz pozostawać względem swego przedmiotu w pozycji metajęzyka 16. Manifesty teorii kulturowej 17 wspierają się natomiast na stelażu wyraźnie nacechowanej aksjologicznie opozycji jałowa spekulacja (teoria) versus prawdziwe życie (praktyka) (jak pisał Goethe, teoria jest szara, zielone zaś jest 15 J. Sławiński, Teoria literatury, [hasło w:] M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Słownik terminów literackich, wyd. 2 popr. i poszerz., Wrocław 1989, s W wydaniu 3. z 1998 r. do powyższej definicji autor dopisał dwa zdania, osłabiające projekt teorii strukturalistycznej, uwzględniające stanowisko poststrukturalizmu: Nie jest to wszakże pozycja zdobyta raz na zawsze ani bezdyskusyjna. Przeciw generalizacjom i pojęciowym schematyzacjom t. l. kierowały się nieodmiennie szkoły badawcze związane z hermeneutyką; zdecydowanie ateoretyczne czy nawet antyteoretyczne nastawienie doszło do głosu wraz z poststrukturalizmem, którego główny nurt dekonstrukcjonizm wyrósł z radykalnego sprzeciwu wobec uproszczeń poznawczych t. l. (J. Sławiński, Teoria literatury, [hasło w:] M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Słownik terminów literackich, wyd. 3 poszerz. i popr., Wrocław 1998, s ). Dla przejrzystości zapisu pominęłam odsyłacze. [Podkr. A.W.] 16 Szerzej pisałam na ten temat w tekście Konstrukcja tożsamości dyskursu teoretycznoliterackiego w aspekcie perswazyjnym, [w:] Mechanizmy perswazji i manipulacji, pod red. G. Habrajskiej i A. Obrębskiej, Łódź Zwłaszcza te zgromadzone w tomie założycielskim Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, pod red. M.P. Markowskiego i R. Nycza, Kraków Wielkie oczywistości literaturoznawstwa życia drzewo ). W nielicznych miejscach, gdzie opozycja ta opuszcza pole wielkich oczywistości i występuje jako wspierająca wywód teza merytoryczna, autorzy lokalizują jej źródła w amerykańskiej debacie antyteoretycznej na łamach Critical Inquiry z lat , zainicjowanej wystąpieniem Stevena Knappa i Waltera Benna Michaelsa Przeciw teorii, oraz w poglądach neopragmatystów, szczególnie Stanleya Fisha 18. Myślenie wsparte na tej milczącej opozycji można zrekonstruować następująco: teoria literatury w wersji strukturalistycznej grzeszy sztywnością i fundamentalizmem poznawczym, hołdując scjentystycznemu modelowi poznania naukowego 19. Lekarstwem na chroniczną jałowość jest upożytecznienie teorii: przeformułowanie jej do takiej postaci, by służyła Praktyce, a nawet się do niej sprowadzała. Pod szyldem pożyteczności przedstawia się zatem koncepcje teorii jako słownika, zbioru narzędzi analitycznych czy zasobu języków interpretacji: Jeśli [...] można by dzisiaj (bardzo ostrożnie) powiedzieć o jakiejś najbardziej wpływowej idei teorii, to należałoby ją określić jako: szerokie, interdyscyplinarne, wielokontekstowe i zmienne historycznie uniwersum wszelkiej wiedzy użytecznej w procesie czytania literatury 20. Z punktu widzenia interpretatora literatury teoria literatury jest całkiem niepotrzebna, gdyż od samego początku uwikłała się ona w beznadziejnie nierozstrzygalny dylemat, doprowadzający ją do impasu. [...] albo teoria literatury nie interesowała się literaturą, zajmując się wyłącznie interpretacją, albo też odwrotnie nie interesowała się interpretacją, zajmując się literaturą 21. [Kulturowa teoria literatury nie jest teorią A.W.] w sensie zamkniętego systemu ogólnych twierdzeń o uniwersalnej naturze, cechach i funkcjach przedmiotu, którą by można aplikować w gotowej postaci do testowania właściwości literackich obiektów. Jest to bowiem raczej praktykowanie teorii, w sensie otwartego procesu badawczego postępowania, zmierzającego do opisu cech i prawidłowości danego historyczno-kulturowego korpusu zjawisk literackich, które zasięg swego obowiązywania wystawiają na próbę konfrontacji z następnym korpusem tekstowym [...] (jest to więc również słaba teoria małego czy średniego zasięgu) A. Burzyńska, Między nauką a literaturą, [w:] eadem, Anty-teoria literatury, Kraków 2006; A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Kraków Obszerna krytyka wystąpienia Knappa i Michaelsa w: D. Ulicka, Obrona teorii (o upowieściowieniu literaturoznawstwa i powieściach profesorskich), [w:] eadem, Literaturoznawcze dyskursy możliwe. Studia z dziejów nowoczesnej teorii literatury w Europie środkowo-wschodniej, Kraków Domniemany scjentyzm strukturalizmu wprowadza się przez porównanie tego ostatniego z pozytywizmem A. Burzyńska, Kulturowy zwrot teorii, op. cit., s. 48; A. Burzyńska, M.P. Markowski, op. cit., s Ibidem, s. 38. [Podkr. A.W.] 21 M.P. Markowski, Interpretacja i literatura, [w:] Sporne i bezsporne problemy współczesnej wiedzy o literaturze, pod red. W. Boleckiego i R. Nycza, Warszawa 2002, s R. Nycz, Sześć wyjaśnień w sprawie kulturowej teorii literatury, Ruch Literacki 2008, z. 2, s

12 Anna Wojczyńska Kluczowe znaczenie ma mit Praktyki, pełniącej rolę Ziemi Obiecanej, do której dla własnego ratunku podążać musi jałowa teoria. Mimo niedługiej historii projektu krakowskiego da się zauważyć ewolucję konceptualizacji owej Praktyki: w jego antecedencjach 23 i pierwszych manifestach chodziło głównie o interpretację, natomiast obecnie zawrotną karierę robi kategoria doświadczenia 24. Teoria w rozumieniu badaczy krakowskich nie ma prawa do spekulacji i budowania uogólnień jeśli zestawimy te zakazy z nakazami sformułowanymi w definicji strukturalistycznej oraz ogólnych definicjach metodologów nauki 25, to okazuje się, że teoria zostaje pozbawiona cech definicyjnych. Na pierwszy plan wysuwają się parametry wiedzy potocznej: wiedza teoretycznoliteracka ma być tak, jak ona, wiedzą-opisem i wiedzą-receptą 26, wiedzą książki kucharskiej 27. Opuszczone przez poznawczość miejsce naczelnej wartości zajmują praktyczność i użyteczność. Modusem działania tak rozumianej teorii staje się nie właściwa nauce racjonalność emancypacyjna, ale charakterystyczna dla zdrowego rozsądku racjonalność adaptacyjna. Ucieczka od teorii jest widoczna również na płaszczyźnie onomastycznej: niepożądaną nazwę zastępuje się lepiej brzmiącymi: językiem, słownikiem, interpretacją czy filozofią (co widać zwłaszcza w pracach Markowskiego). Strategia ta posiada legitymację wewnątrzśrodowiskową, budzi natomiast opory badaczy przywiązanych do tradycyjnych podziałów dyscyplinowych 28. Ryszard Nycz opisywał niegdyś podniesienie hasła powrotu do rzeczy jako normalny tryb sytuacji kryzysowej w nauce 29 gdy (tu dopowiadam już własną interpretację tezy Nycza) obowiązująca doktryna jest zmęczona, a jej język wytarty i uschematyzowany, ukonkretnienie ma działać odświeżają- 23 Postulaty kulturyzacji badań literackich Nycz zgłaszał już na warszawskim Zjeździe Polonistów w 1995 r. Zob. R. Nycz, Dziedziny zainteresowań współczesnej teorii literatury, [w:] Wiedza o literaturze i edukacja. Księga referatów Zjazdu Polonistów, pod red. T. Michałowskiej, Z. Golińskiego, Z. Jarosińskiego, Warszawa Zob. Literackie reprezentacje doświadczenia, pod red. E. Nawrockiej i W. Boleckiego, Warszawa 2007; Nowoczesność jako doświadczenie, pod red. R. Nycza i A. Zeidler-Janiszewskiej, Kraków Np. E. Nagel, op. cit., s. 88 i n.; R. Wójcicki, Teoria, [hasło w:] Filozofia a nauka. Zarys encyklopedyczny, pod red. Z. Cackowskiego [i in.], Wrocław 1987, s P. L. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywistości, przeł. J. Niżnik, Warszawa Określenie Alfreda Schutza: A. Schutz, Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, przeł. D. Wolska, [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, wybr. i wstępem opatrz. E. Mokrzycki, Warszawa H. Markiewicz, Pytania do kulturowych teoretyków literatury, Ruch Literacki 2007, z. 2, s Zob. też odpowiedź Nycza na tę wątpliwość: R. Nycz, Sześć wyjaśnień..., op. cit., s R. Nycz, Literaturologia. Spojrzenie wstecz na dzieje nowoczesnej myśli teoretycznoliterackiej w Polsce, [w:] idem, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 1997, s Wielkie oczywistości literaturoznawstwa co. Zgodnie z rozpowszechnioną opinią 30 taką funkcję miał pełnić względem schyłkowego strukturalizmu poststrukturalizm. Teoria kulturowa jest natomiast reklamowana jako pierwsza po fazie poststrukturalistycznych zawirowań propozycja pozytywna 31 trudno zatem jej własne hasła powrotu do rzeczy interpretować jako strategię na okres przejściowy. Sądzę, że mamy tu do czynienia ze znaczącą modyfikacją obowiązującego ideału nauki, wymianą w jego ramach oczywistości scjentystycznych na oczywistości potoczne; dowartościowaniem potoczności w myśleniu naukowym. Strategia ta ma wykładniki środowiskowe: usunięcie wielkich oczywistości strukturalizmu jest w tym wypadku standardowym działaniem grupotwórczym, rodzajem ojcobójstwa niezbędnego dla integracji kierunku, zapewnienia mu tożsamości i ekspansywności. Terminologia Nowe informacje na temat relacji kulturowej teorii literatury i myślenia potocznego wnosi spojrzenie na używany przez nią język, a szczególnie jego trzon terminologię. Ustalenia wstępne zapożyczam od Janusza Sławińskiego 32, mając w pamięci fakt, że zostały one sformułowane w duchu strukturalizmu: punkt oparcia autora Prób teoretycznoliterackich stanowił wzorzec naukowości wówczas jawiący się jako oczywisty, natomiast przez teorię kulturową radykalnie odrzucany. Jak stwierdza Sławiński, gros słownika literaturoznawczego zajmują quasi- -nazwy, sytuujące się pomiędzy nazwami (terminami posiadającymi stałą, niezależną od kontekstu denotację) a terminami teoretycznymi (czyli wykładnikami systemu pojęciowego dyscypliny, o denotacji zależnej od zaakceptowanej teorii 205); niesystemowe, o niejasnym odniesieniu przedmiotowym (210). Ze względu na brak akceptowanej przez wszystkich teorii nauka o literaturze nie wykształciła zasobu terminów teoretycznych sensu stricto jej język jest swobodnym zbiorem języków dzielnicowych. Oddzielające je międzyprzestrzenie to miejsce dekontekstualizacji i uwieloznacznienia terminów danej doktryny (212) oraz siedlisko terminów zapożyczonych z innych dyscyplin (215). Ponadto we wszystkich sektorach języka dyscypliny obok jednostek pochodzenia naukowego współistnieją elementy mowy perswazyjnej, poetyckiej i potocznej (218). Ostatnia kwestia jest dla mnie kluczowa: wiele terminów nauki o literaturze to rzeczowniki pospolite znaczenie naukowe nadbudo- 30 Ibidem, s. 212 i n.; A. Burzyńska, Po czym rozpoznać poststrukturalizm?, [w:] eadem, Anty-teoria..., op. cit. 31 R. Nycz, Kulturowa natura, słaby profesjonalizm. Kilka uwag o przedmiocie poznania literackiego i statusie dyskursu literaturoznawczego, [w:] Kulturowa teoria literatury..., op. cit., s J. Sławiński, Problemy literaturoznawczej terminologii, [w:] idem, Dzieło język tradycja, Warszawa Kolejne cytaty lokalizuję, podając numer strony w nawiasie

13 Anna Wojczyńska wuje się nad potocznym, ale nie zagłusza go całkowicie. Spadkiem po potoczności jest np. chybotliwość znaczeniowa, brak odporności na kontekst (220). Jeśli zaakceptować przedstawioną diagnozę (a sądzę, że w swych głównych rysach jest ona trafna), to okazuje się, że żerowanie na potoczności oraz na słownikach innych dyscyplin jest codziennością nauki o literaturze i nie sposób czynić z niego jakiejkolwiek doktrynie zarzut. Zasób słownikowy (za wcześnie chyba jeszcze, by nazywać go terminologią) kulturowej teorii literatury powstaje jednak inaczej mamy tu, jak twierdzę, do czynienia ze zjawiskiem wtórnej potocyzacji jednostek, które na terenie innych dyscyplin (szczególnie nauk o kulturze) oraz samego literaturoznawstwa zdążyły się sterminologizować. Teoria kulturowa wypożycza je i we własnych użyciach przydaje im na powrót wszystkie cechy słownictwa potocznego przede wszystkim wieloznaczność oraz niedookreślenie denotacji i konotacji. Rozpoznanie to można odnieść właściwie do wszystkich słów-kluczy projektu krakowskiego: kultury, dyskursu, tożsamości, nawet literatury (z listy wyłączam prezentujące się najkonkretniej doświadczenie ). Najważniejsze z nich, kultura, występuje w pismach badaczy krakowskich uparcie w stanie czystym, bezprzymiotnikowym 33 i to pomimo uwag recenzentów 34. Jak wyjaśniał Nycz, brak definicji wynika z założenia, że znaczenie terminu wytłumaczy się samo poprzez kontekst 35 problem jednak w tym, że w pismach teoretyków kulturowych nie ujawnił się do tej pory żaden kontekst zestandaryzowany, czyniący kulturę pojęciem samym-przez-się zrozumiałym. Przeciwnie, da się zaobserwować daleko posuniętą idiomatyczność użyć. Pojęć-kolosów (jak kultura czy dyskurs) nie da się raczej raz na zawsze satysfakcjonująco zdefiniować, ale nie zwalnia to chyba jeszcze z obowiązku podejmowania starań. Konsekwencją upotocznienia słownika jest nieoperacyjność analityczna: brak wyjaśnienia znaczeń powoduje zatarcie samego badanego obiektu i osłabia wiarygodność analiz. Ta negatywna ocena zachowuje prawomocność w ramach strukturalistycznego ideału nauki o literaturze. Przedstawiony styl projektowania terminologii współgra jednak z opisywanymi postulatami usytuowania teorii jako wiedzy sytuacyjnej czy residualnej. Jest on również 33 Udało mi się odnaleźć dwa zastosowania opatrzone definicją: R. Nycz, Sześć wyjaśnień..., op. cit., s ; A. Burzyńska, M.P. Markowski, op. cit., s Za dowód nierzetelności trzeba by poczytać ewentualną nieobecność definicji w drugim wskazanym źródle, funkcjonującym przecież jako podręcznik akademicki. Dziwi natomiast odległe usytuowanie tej definicji, pojawiającej się dopiero w rozdziale Badania kulturowe podczas gdy kultura jest odmieniana przez wszystkie przypadki już we Wprowadzeniu. 34 A. Szahaj, Awangarda krakowska, Teksty Drugie 2007, nr 3, s. 96; M. Rembowska-Płuciennik, M. Drabikowska, (rec.) Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, pod red. M.P. Markowskiego i R. Nycza, Kraków 2006, Zagadnienia Rodzajów Literackich 2007, nr 1 2, s R. Nycz, op. cit., s Wielkie oczywistości literaturoznawstwa bardzo efektywny środowiskowo przyzwolenie na wieloznaczność powoduje, że język grupy jest łatwiej wyuczalny, co czyni akces do niej prostszym. Figury myśli Trzon języka literaturoznawczego, obok terminologii, tworzą figury myśli, których cel w tradycyjnej retoryce określa się jako szczególną organizację przebiegu myślowego, która przez uwypuklenie lub przysłonięcie obrazu stanu sprawy wspiera przebieg dowodzenia i przekonywania 36. Ważne są tu dwa wątki: schematyczność i dwupłaszczyznowość działania. Figura myśli to powtarzalny i wyuczalny schemat argumentacji, przybierający równie powtarzalny kształt słowny. W planie treści organizuje ona sposób myślenia literaturoznawców, a w planie wyrażania podsuwa gotowe realizacje językowe. Figury myśli traktuję jako artykulację wielkich oczywistości. Zagospodarowują one obszar tego, co dana dyscyplina zdołała już ustalić, czemu nie ma już potrzeby zadawać pytań i poddawać kontroli, obszarze zarządzanym przez przyzwyczajenie i poczucie poznawczego bezpieczeństwa. Obecność figur myśli jako miejsc potocznych nie jest zatem grzechem kulturowej teorii literatury, ale rezultatem zwyczajnych obciążeń naszej dyscypliny. Niezwyczajny jest natomiast, jak na doktrynę in statu nascendi, sposób ulegania tym obciążeniom. By wyjaśnić tę niezwyczajność, trzeba ustalić pochodzenie figur myśli w mowie literaturoznawczej. Figury wyrażające oczywistości grupy pierwszej literaturoznawstwo przejmuje wprost z języka potocznego, dla niepoznaki ubierając je czasem w bardziej wyrafinowane słownictwo czy podrasowując retorycznie. Twierdzenia z drugiej i czwartej grupy, nim staną się uniwersaliami literaturoznawczymi, artykułowane są odpowiednio w językach filozofii i macierzystych dyscyplin naukowych (po drodze do nauki o literaturze przechodząc zapewne również przez język potoczny). Zbadanie genezy oczywistości i figur myśli trzeciego typu wymagałoby natomiast przemyślenia mechanizmów kanonizacji wiedzy (oraz udziału w nich autorytetów i instytucji), wprowadzenia kategorii tradycji badawczej, wyróżnienia poziomów dyscypliny, na jakich następuje schematyzacja oraz sektorów języka literaturoznawczego ze względu na funkcje, stosunek do opisywanego zjawiska (te zadania utrudnia niemożliwość oddzielenia faktu od teorii oraz opisowości od normatywności), oraz ze względu na modalności natury psychologicznej. Nie rozwinę tu kwestii kanonu i tradycji muszą one na razie pozostać w sferze propozycji badawczych. Jeśli chodzi o podział dyscypliny, wykorzystuję dawny pomysł Edwarda Balcerzana na badanie starzenia się literaturoznawstwa na trzech płaszczyznach: ideologii badawczych (literaturoznawczych 36 J. Ziomek, Retoryka opisowa, Wrocław 1990, s

14 Anna Wojczyńska -izmów), dyscyplin oraz czynności i gatunków badawczych 37. Interesuje mnie pierwszy szereg, oglądany jednak pod innym kątem, niż w tekście Balcerzana: autor śledził jego starzenie się w przekroju przez całą dyscyplinę i doszedł do wniosku, że jest ono sprawą walki pomiędzy starymi i nowymi -izmami. Mnie interesuje proces stabilizacji treści (ich kostnienia) wewnątrz jednego tylko -izmu (który nie jest oczywiście niezależny od działania innych -izmów). Proponuję następujący schemat wyjaśniający: 1. Gdy w polu dyscypliny projektowana jest nowa doktryna, jako względnie pierwsze pojawiają się tezy merytoryczne, pełniące głównie funkcję poznawczą 38. Wysunięcie na pierwszy plan poznawczości trzeba opatrzyć zastrzeżeniem, że grają tu rolę również względy instytucjonalno-środowiskowe (chęć/konieczność przechodzenia na kolejne szczeble kariery akademickiej, wypracowywania pozycji autorytetu etc.). 2. W procesie instytucjonalizacji treści merytoryczne stabilizują się miejsce pytań zajmują odpowiedzi, tworzy się kanon wiedzy grupy, którego treści powtarzane są inercyjnie (właśnie z racji przynależności do grupy). Nadal posiadają one wartość poznawczą, ale już nie jako cele do osiągnięcia, ale jako zakatalogowane zdobycze. 3. Upływ czasu, dalsza schematyzacja skanonizowanych tez oraz nawarstwianie się nowych, niestrudzenie przez literaturoznawców produkowanych języków opisu i rozbrajanie przez nie starszych języków prowadzą do zatracenia ładunku poznawczego w ten sposób rodzi się komunał. Przez komunał 39 rozumiem słowną artykulację wielkich oczywistości grupy trzeciej (dla pozostałych grup rezerwuję tymczasowo ogólne określenie figura myśli ). Mowa komunałowa dominuje w komunikacji literaturoznawczej, zapewniając stabilny punkt oparcia dla wycieczek poznawczych i zwalniając z obowiązku tłumaczenia się z każdego użytego słowa: komunały dostarczają czegoś w rodzaju smaru komunikacyjnego, zapobiegającego 37 E. Balcerzan, Jak starzeje się literaturoznawstwo? Siedem odpowiedzi na (podchwytliwe) pytanie, Teksty Drugie 1992, nr Zaznaczając względność pierwszeństwa, przychylam się tu do opinii, że modusem działania nauki o literaturze nie jest produkowanie nowych problemów i tym samym poszerzanie terytorium, ale raczej wynajdywanie nowych języków opisu stałego repertuaru problemowego (B. Ryż, op. cit., s. 19). Literaturoznawcza nowość polegałaby zatem w dużej mierze na inwencji retorycznej, a prekursorstwo na sztuce zapominania historii. 39 Za wielkiego ojca problemu komunału trzeba uznać Gustawa Flauberta (G. Flaubert, Słownik komunałów, przeł. J. Gondowicz, Warszawa Kraków W sprawie kulisów pomysłu Flauberta patrz: J. Gondowicz, Flaubert i fenomen głupoty, w tymże tomie.). Zjawisko komunału w mowie naukowej nie cieszy się wielką estymą znane są mi jedynie dwa teksty badające tę kwestię: W. Głowala, Ze Słownika współczesnych komunałów krytycznoliterackich, Teksty 1972, nr 2; M. Gorczyński, Komunały po 35 latach, [w:] Wyobraźnia i pedanteria. Prace ofiarowane profesorowi Wojciechowi Głowali w 65. rocznicę urodzin, pod red. M. Adamskiego [i in.], Wrocław 2008 (drugi tekst jest zresztą zamierzoną kontynuacją rozpoznań pierwszego). Wielkie oczywistości literaturoznawstwa zgrzytom. Zwrócę uwagę na trzy relacje, w jakie wchodzi komunał: 1. do swoich pojęć rodzinnych, 2. do form wiedzy, z których się rodzi, oraz 3. do rzeczywistości, którą opisuje. Ad 1. Wskazana jako główna kategoria komunałów nie jest jedynym sposobem artykulacji wielkich oczywistości. Listę pojęć rodzinnych komunału zapożyczam od Macieja Gorczyńskiego 40. Zawiera ona m.in. topos, stereotyp, kliszę, frazeologizm, formułę, sentencję, banał, truizm, szablon, dogmat, konwencję, schemat, nawyk, prototyp. Wyłączam z niej topos jako zjawisko formalnie zbliżone do komunału, ale różniące się od niego miejscem w instrumentarium badawczym topos jest zalegalizowanym chwytem retorycznym, natomiast komunał banitą, funkcjonującym (podobnie jak wielka oczywistość) poniżej poziomu standardowej autorefleksji badawczej 41. Pozostałe zjawiska uznaję za manifestacje nadrzędnej kategorii komunału. Ad 2. Jeśli komunał jest artykulacją wielkich oczywistości, to podziela ich przezroczystość i niekwestionowalność. Charakterystyka ta przystaje jednak również do poprzedników wielkich oczywistości, czyli kanonu i tradycji dyscypliny. Czy są to zatem zjawiska tożsame? Czy komunały to sposób tekstowego istnienia kanonu i tradycji? Przy ujęciu łagodzącym negatywne skojarzenia, jakie wywoływać mogą oczywistość i komunał, można na drugie z tych pytań odpowiedzieć ostrożnie twierdząco komunał byłby artykulacją twardego rdzenia danej tradycji, uznawanego za tak oczywisty, że nie wymagający choćby minimum problematyzacji. W sposób niekomunałowy byłyby natomiast wyzyskiwane te obszary tradycji, które biorą w rozwijaniu danego problemu aktywny udział. Ad 3. Pytanie o stosunek komunału do rzeczywistości jest zarazem pytaniem o prawdziwość wielkich oczywistości (sprawę można tak stawiać, o ile pozostajemy przy korespondencyjnej definicji prawdy). W perspektywie epistemologicznej do wielkich oczywistości zaliczają się zarówno zdania jawnie fałszywe ( wszyscy ludzie to świnie, kultura jest głównym przedmiotem badań literaturoznawczych ), jak i trywialnie prawdziwe ( człowiek jest tylko człowiekiem, literatura jest częścią kultury ) 42. Ważniejsza jest jednak perspektywa psychologiczna nie o prawdę bowiem idzie w oczywistościach, ale o odczucie pewności i stabilności, a takiego dostarczać może również fałsz. 40 M. Gorczyński, op. cit., s Głowala zwraca też uwagę, że topos istnieje zwykle na poziomie artykulacji obrazowej, komunał jest zaś zazwyczaj artykulacją pojęciową idem, op. cit., s Kwestii prawdziwości komunału nie rozstrzygają jednoznacznie również definicje w słowniku języka polskiego w części głównej definicji kwestia prawdziwości jest zawieszona (komunał to wytarty frazes, oklepany sąd, banał, ogólnik ), zaś konteksty pokazują, że komunał może być zarówno prawdziwy, jak fałszywy (Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, wyd. 2, Warszawa 1996, t. 3, s. 891)

15 Anna Wojczyńska Prawda w ramach wielkich oczywistości jest cechą stopniowalną jak słusznie zauważa Gorczyński 43, dalej od niej znajdują się elementy, które zaliczyłam do pierwszej grupy, bliżej te z pozostałych 44. Wróćmy do kulturowej teorii literatury. Jeśli uznajemy, że komunałowe figury myśli zagarniają większą część doktryn wymierających, zaś w doktrynach żywotnych wyrażają punkt wyjścia dociekań, akceptowaną tradycję i kanon, to nietypowość projektu krakowskiego polega na stopniu nasycenia manifestów komunałami oraz funkcjonalizacji tych ostatnich. Spójrzmy na następujące przykłady: Nycz pisze np. o kulturowej rzeczywistości, zapośredniczonym dyskursywnie dostępie do rzeczywistości, symbolicznym uniwersum złożonym z różnorodnych jednostek dyskursywnych 45, obiektywizacji dyskursywnych obiektów kultury, praktyce dyskursywnej rzeczywistości kulturowej 46, tekstowo udostępnionej realności 47 ; a Burzyńska o wszelkich możliwych kulturowych odniesieniach dzieła literackiego, włączaniu rozmaitych dyskursów kulturowych ( kulturowych w szerokim rozumieniu, a więc na przykład politycznych, etycznych, rasowych, etnicznych, płciowych, seksualnych itp.) 48, praktykach interpretacji uruchamiających zróżnicowane konteksty kulturowe, w jakich uczestniczy tekst literacki 49. Do tego dochodzi obowiązkowy dodatek komunał szerokiego rozumienia, np. szeroko rozumiana kultura 50, szeroko rozumiana wiedza o kulturze 51. Zwroty te przez swoją komunałową formę jako założenia grzeszą niejasnością, a jako postulaty niekonkretnością. Krótko mówiąc, miejsce normalnie zajmowane w doktrynach in statu nascendi przez tezy o funkcji przede wszystkim poznawczej, w kulturowej teorii literatury przejmują komunały. Na wyjaśnienie tego zjawiska mogę zaproponować dwie hipotezy. Pierwsza z nich dotyka kwestii tradycji manifesty kulturowej teorii literatury abstrahują od polskiej (a szerzej europejskiej) tradycji literaturoznawczego namysłu nad 43 M. Gorczyński, op. cit., s Grupa druga zawiera tezy filozoficzne, których prawdziwość trudno zazwyczaj rozstrzygnąć, zaś w grupie czwartej prawdziwość jest wystawiona co najmniej na dwie próby: 1. twierdzenia uznawane w rodzimych dyscyplinach za prawdziwe mogą ulegać wypaczeniu w rękach literaturoznawców, 2. twierdzenia te są prawdziwe przy aktualnym stanie wiedzy jej rozwój może je obalić. 45 Te trzy sformułowania pochodzą z tekstu O przedmiocie studiów literackich dziś, [w:] Polonistyka w przebudowie. Literaturoznawstwo-wiedza o języku-wiedza o kulturze-edukacja. Zjazd Polonistów Kraków, września 2004, t. I, pod red. M. Czermińskiej [i in.], Kraków 2005, s R. Nycz, Kulturowa natura, słaby profesjonalizm..., op. cit., s Idem, Antropologia literatury kulturowa teoria literatury poetyka doświadczenia, Teksty Drugie 2007, nr 6, s Oba sformułowania w: A. Burzyńska, M.P. Markowski, op. cit., s Ibidem, s Ibidem, s R. Nycz, O przedmiocie..., op. cit., s. 24. Wielkie oczywistości literaturoznawstwa kulturą 52, zaś przejmowaną przez ten kierunek tradycję angloamerykańskich badań kulturowych da się w pracach badaczy krakowskich prześledzić tylko na podstawie przypisów do tekstu wchodzi ona już w postaci komunałów o kulturowym uwarunkowaniu itp. Być może komunały zajmują w teorii kulturowej normalne miejsce, wyrażając prymarne elementy tradycji badawczej, ale zaburzona jest pozycja tej ostatniej: przeszła ona swój okres burzy i naporu zagranicą, a do polskiego literaturoznawstwa importuje się ją już w postaci niesproblematyzowanych pewników. Zachodnie badania kulturowe dysponują obszernym zapleczem teoretycznym, które polscy badacze znają i akceptują, ale nie zaszczepiają w rodzimej nauce o literaturze, ograniczając się do odtworzenia klimatu właśnie poprzez powielanie komunałów. Druga hipoteza wiąże się z preferowanym przez teorię kulturową ideałem nauki o literaturze: ideałem, przypomnijmy ateoretycznym bądź nawet antyteoretycznym, nastawionym na praktycyzm i użyteczność. Przy takim rozkładzie wartości solidne zaplecze teoretyczne najzwyczajniej nie jest potrzebne cała energia projektu koncentruje się na Praktyce, co w tym wypadku przynosi obfite i nierzadko interesujące rezultaty analiz. Bez względu na motywacje strategia ta jest bardzo wydajna środowiskowo: łatwiej nabyć kompetencję posługiwania się językiem wysyconym komunałami niż językiem hermetycznym to zapewnia kulturowej teorii literatury niespotykaną w Polsce od czasów strukturalizmu ekspansywność. Relacja do potoczności jest jedną z głównych różnic dzielących teorię kulturową od jej tradycji negatywnej strukturalizmu. Trudno w tym momencie wyrokować o skuteczności forsowanego tu ideału nauki. Eliminacja specyficznie literaturoznawczych założeń wyjściowych na rzecz elementów obcych niesie ryzyko utraty tożsamości dyscypliny (badania kulturowe i antropologia jawią się tu jako przeciwnik zdecydowanie silniejszy od literaturoznawstwa 53 ) na to zagrożenie wskazują zresztą zarówno krytycy koncepcji, jak i jej promotorzy. Niedowład manifestów teoretycznych idzie w parze z obfitością ciekawych wyników analitycznych nie można wykluczyć, że z czasem wyłoni się z czynności interpretacyjnych jakaś poetyka zrealizowana doktryny, z której dałoby się wyinterpretować spójniejsze i bardziej operacyjne niż obecnie formułowane w manifestach kulturowej teorii literatury dyrektywy tego kierunku Jest to część szerszego zjawiska ahistoryczności omawianego projektu, która ujawnia się również w utożsamianiu strukturalizmu ze scjentyzmem. Problemem tym nie będę się tu szerzej zajmować. 53 Silniejszy raczej w sensie popularności i społecznej relewancji niż podstaw naukowych. 54 Mniej więcej w taki sposób następowała kodyfikacja teorii literatury Bachtina czy rosyjskiego formalizmu S. Balbus, Granice poetyki i kompetencje teorii literatury, [w:] Poetyka bez granic, pod red. W. Boleckiego i W. Tomasika, Warszawa 1995, s

16 Anna Wojczyńska The great evidences of literary studies (cultural literary theory s case) SUMMARY Literary theory as a discipline of the humanities is entangled in common sense and its ways of perception of reality. Language is the key issue: the humanities, in contrast to the natural science, do not have formalised metalanguage. Therefore, in order to legitimate their statements, they are doomed to struggle with the ambiguity of common language and adapt it to their own needs. The paper aims at analyzing a commonsense way of thinking as a component of the great evidences of cultural literary theory. Starting off from the definition of the scientific great evidences, I devote my attention to such matters as (i) the structure and the aims of theory (here especially typical about commonsense thinking emphasis on empiricism and practice ; bias against unproductive speculations ), (ii) modes of building key notions (particularly culture ), (iii) platitude figures of thought. Literature is not enough... Literatura a media. Perspektywa systemowa Izabela Strońska Instytut Filologii Polskiej Uniwersytet Wrocławski Niniejszy artykuł rodzi się z literaturoznawczego niepokoju. Podskórnej niepewności związanej z obecnym kształtem dyscypliny, jaką przyszło mi się zajmować, i nie tyle nawet z obawy o kierunek, w jakim zmierza, co przeczucia, że właśnie nie zmierza... nigdzie. Słowa uzasadnienia nie wymaga konstatacja, że na taki stan rzeczy poważny literaturoznawca patrzeć spokojnie nie powinien. Wypada wręcz, aby spiesznie począł robić to, do czego został powołany, tzn. zainicjował snucie metodologicznych rozważań oraz podsunął parę konstruktywnych (sic!) pomysłów wyjścia z impasu. Na czym bowiem, według mnie, polega problem? Na tym, że literaturoznawstwo utknęło w martwym punkcie, w poststrukturalnych kłączach, z których nie zamierza się wydostać. Albo inaczej jeśli zamierza, to tylko na swoich warunkach czyli bez koligacji i spoufalania się z innymi dyscyplinami. Za sobą mamy już epokę czystego literaturoznawstwa (czystego, w znaczeniu: hołdującego wszelkim strukturalistycznym aksjomatom) oraz etap rozmaitych mariaży z etnologią, psychologią czy antropologią. Niestety, literaturoznawcze romanse nie przynosiły spodziewanych rezultatów: po pierwsze nie bardzo było wiadomo, czym nowa hybryda (w stylu antropologii literatury) ma się zajmować bardziej antropologią, czy jednak literaturą 1? Po drugie, nie było narzędzi, którymi należało badać wypracowane wspólnie fenomeny i po trzecie wreszcie nie odpowiedziano nigdy na pytanie o funkcjonalność nowej naukowej fuzji. Stąd takie koalicje tworzone pod szyldem interdyscyplinarności sprowadzały się najczęściej do importu metafor literaturoznawcy nie potrafili nie być literaturoznawcami, antropologowie antropologami. Powyższy obraz z konieczności uproszczony, acz stanowiący tło do dalszych rozważań nieuchronnie dowodzi impasu w teorii literatury. Intencją artykułu nie jest jednak zaciągnięcie czarnego całunu na literaturoznawstwie, 1 Zob. na ten temat teksty K. Majbrody, Kulturowa perspektywa w badaniach literackich. Przypadek tzw. antropologii literatury i E. Szczerbuka, Funkcje antropologii literatury w systemie literaturoznawstwa polskiego, [w:] Anatomia dyskursu. Wiedza o literaturze z punktu widzenia obserwatora III, red. B. Balicki [i in.], Wrocław 2008, s i

17 Izabela Strońska lecz konstruktywna propozycja pokazania nowej możliwości. Nowej w zasadzie należałoby tu ująć w cudzysłów, gdyż opierać się będę w głównej mierze na dwóch tekstach Siegfrieda J. Schmidta, które powstały prawie trzydzieści lat temu. Mowa jest o artykułach: Literaturoznawstwo jako projekt interdyscyplinarny 2 oraz Why Literature is not Enough, or: Literary Studies as Media Studies 3. Oba teksty, mimo że niezwykle ważne i ciekawe dla nowoczesnego literaturoznawstwa, nie zrobiły w polskiej humanistyce kariery pierwszy z nich dopiero niedawno został przetłumaczony i czeka na publikację, drugi nie doczekał się nawet polskiego przekładu. Teksty czołowego niemieckiego konstruktywisty to zupełnie nowa jakość w podejściu do teorii literatury, więc to, że do tej pory nie weszły do naukowego obiegu, nolens volens uznaję za jakościowy sygnał kondycji polskiego literaturoznawstwa i smutny wyznacznik perspektyw jego rozwoju. Wracając jednak do głównego nurtu rozważań: punktem wyjścia jest nieco ryzykowne, acz niesłychanie kuszące postawienie niepopularnego w środowisku humanistów (a literaturoznawców zwłaszcza) pytania: komu (i w ogóle czy) służy to, czym się zajmujemy. Społeczeństwo wytwarza społeczny system literatury, ergo istnieje zapotrzebowanie na książki. Rozumując najprościej, dochodzimy do wniosku, że system literaturoznawczy powinien obserwować system literacki, żeby zbadać, jak funkcjonuje. Przeprowadzić badania i oczywiście przedstawić ich wyniki. Tylko komu? Wydaje się, że można zaproponować trzy grupy odbiorców: przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych, uczestników systemu literackiego, wreszcie samych literaturoznawców. Rozpatrzmy bardzo krótko te próby komunikacji najpierw literaturoznawstwo jako naukę o ambicjach scjentystycznych. Przez lata mozolnie aspirowało do uzyskania takiego statusu, jednak dziś wniosek jest miażdżący przez analitycznych teoretyków nauki literaturoznawstwo jest uznawane jako nauka przedparadygmatyczna ze względu na zbyt niejasne teorie, niewystarczająco opracowane metody, wreszcie zbyt wątpliwą zawartość empiryczną wypowiedzi. Bramka druga to projekt literaturoznawstwa jako nauki o kulturze ale statycznej. Literaturoznawstwo nie reaguje bowiem na zmianę kulturową podyktowaną zmianami technologii. Panuje przekonanie o doniosłości i niezwykłości działań literaturoznawczych tak silne, że mogą się one z powodzeniem rozwijać, nie bacząc na jakiekolwiek nowinki technologiczne. Zacytujmy dobitne stanowisko Hartmuta Eggerta: 2 S.J. Schmidt, Literaturwissenschaft als Interdisziplinaeres Vorhaben, LUMIS-Schriften 30, Siegen 1991, [tłum. B. Balicki]. 3 Idem, Why Literature Is Not Enough or: Literary Studies as Media Studies, LUMIS-Schriften 25, 1990, [tłum. cytowanych fragmentów I. Strońska]. Literature is not enough... popularne spekulacje o głębokiej kulturowej przemianie pod wpływem wysokiej technologii pozostaną makulaturą, jeżeli nie wyrobimy sobie w końcu empirycznej pewności o tym, co się właściwie wykształciło 4. Mniej lub bardziej scjentystyczni przedstawiciele innych dyscyplin nie mają więc jak i po co korzystać z wyników literaturoznawczych badań i teorii. Oddajmy więc może głos ludowi aktantom systemu literackiego. Ładnie o oczekiwaniach społecznych wobec nauki o literaturze pisze Schmidt, sprowadzając je do oczekiwania na wiedzę włączalną komunikacyjnie 5. Mowa więc o takiej wiedzy, która jest wyjaśniona empirycznie, dotyka genezy i struktury fenomenów literackich, opisuje dynamikę ról działania w systemie literackim (produkcja, pośredniczenie, odbiór i opracowanie), a także wyjaśnia powstawanie konwencji i kanonów. Wymagania każdej z przedstawionej grup odbiorców 6 dają się sprowadzić do jednego wniosku: literaturoznawstwo wtedy będzie poważną i sensowną nauką, kiedy będzie reagowało na zmiany w systemie społecznym. Powinno stać się nauką dynamiczną, interdyscyplinarną, a więc nieograniczoną tylko do badania linearnego tekstu. Płynie stąd najważniejszy dla całego artykułu postulat traktowania literaturoznawstwa systemowo, jako części systemu społecznego. Żyjemy w funkcjonalnie zróżnicowanym społeczeństwie medialnym. Od XVIII w. wykształcają się samodzielne systemy społeczne, globalnie składające się na społeczeństwo sieci. Są to systemy samoorganizujące się, które, jak pisze Schmidt: osiągają poprzez samoorganizację pewną autonomię, przede wszystkim przez wytworzenie specyficznych dla systemu komunikacji ról działań i poprzez ich zinstytucjonalizowane 7. Do tak pojmowanych systemów społecznych należy system nauki z podsystemem w postaci literaturoznawstwa, a z drugiej strony także system sztuki z systemem cząstkowym w postaci literatury. Jako część systemu nauki oraz szerzej społeczeństwa, literaturoznawstwo uzyskuje legitymizację przez określanie wydajności, jaką wnosi do nauki oraz funkcję, jaką spełnia w społeczeństwie. Co istotne, ponieważ obie te cechy mogą być historycznie zmienne, muszą być analizowane w ramach dynamiki społeczeństwa zróżnicowanego funkcjonalnie. Schmidt uznaje takie właśnie założenie za stałe i konstytutywne dla literaturoznawstwa oraz upatruje w jego respektowaniu szansę na spójność i rozwój dyskursu teoretycznego. 4 Idem, Literaturoznawstwo..., op. cit., s Ibidem, s Tworzenie tekstów dla innych literaturoznawców jest kwestią oczywistą i nie wnosi do prezentowanych rozważań nic istotnego. 7 Ibidem, s

18 Tak jednoznaczny postulat otwarcia nauki o literaturze i dokonywania operacji już nie tylko na linearnym tekście nie może nie napotkać środowiskowego oporu. Przyzwyczajeni bowiem zostaliśmy, że niezwykłość pracy literaturoznawców polega właśnie na tym, że mają do czynienia z literackimi tworami sensu. Usprawiedliwiać ma to hermetyczność i linearność ich prac naukowych, bo inne perspektywy oraz obszary badawcze pozostawione są socjologom czy kulturoznawcom. Schmidt po raz kolejny wytacza kontrę: sens konstruują obserwatorzy, którzy postrzegają i dokonują rozróżnień na podstawie oferty dostarczonej im przez kulturę, społeczeństwo, system społeczny 8. Rozróżnienia, nazwania i komunikacja odbywają się w wyniku dokonanej socjalizacji, bo sami obserwatorzy są w każdym momencie działania zsocjalizowani. Nie może być inaczej, skoro podstawowe założenie szkoły konstruktywistów brzmi: nie można mówić o tekście bez mówienia o konkretnych obserwatorach w systemie społecznym. Stąd do kluczowego wniosku już niedaleko: literaturoznawstwo nie może być czysta nauką o tekście, gdyż sama literatura już do niego się nie ogranicza. Nauka o literaturze powinna zacząć organizować się jako nauka społeczna i rozwijać się przez interakcje z innymi systemami społecznymi, na przykład, co postaram się wykazać, z systemem mediów. Powyższe rozważania nie podejmują wyczerpująco tematu literaturoznawstwa jako projektu interdyscyplinarnego, służą jedynie stworzeniu podwalin pod zaproponowanie fuzji nauki o literaturze z systemem mediów. W dalszej części artykułu koncentruję się już szczegółowo na wzajemnych relacjach mediów i literatury, wskazując na realną możliwość rozpatrywania tych dwóch wytworów kultury w jednym porządku paradygmatycznym i włączeniu ich do jednej metodologii badawczej. Istnieje milczące założenie, że literatura jest tworem skrajnie opozycyjnym wobec mediów, można nawet powiedzieć, że jest tym wszystkim, czym media nie są. W związku z tym panuje niepodzielny dualizm komunikacyjno-systemowy, który pociąga za sobą zupełnie różne sposoby naukowego i społecznego podejścia do obu obiegów. Teza niniejszego artykułu, jak można już było się zorientować, jest oczywiście skrajnie odmienna literatura należy do systemu mediów! Więcej literatura jest medialna ze swej natury i obie te zależności można wykazać na kilku co najmniej poziomach. Na potocznym poziomie komunikacyjnym często mamy do czynienia z dyskusją o pojawianiu się bądź też niepojawianiu się literatury w mediach. Jeśli więc dokonujemy takiego rozróżnienia, przyjmujemy dwa założenia: po pierwsze, że literatura w zetknięciu z mediami zasługuje na specjalne wyróżnienie, a po drugie, że różni się od nich nie tylko naturą, ale i charakterem, 8 Ibidem, s. 4. Izabela Strońska Literature is not enough... z powodu swej niemedialności właśnie. Hołdując takiemu rozumowaniu, ulega się zsocjalizowanemu głęboko przekonaniu, że media to kultura niska, literatura wysoka i swą obecnością w środkach masowego przekazu uszlachetnia je i podnosi ich rangę. W przypadku literatury jeszcze w większym stopniu niż przy literaturoznawstwie dochodzą do głosu komunikacyjne konstrukty, takie jak sprawy ducha, bogate walory estetyczne, subtelny intelekt i uniwersalne wartości. Literacką produkcję stawia się na piedestale sztuki a priori, dopiero w drugim czytaniu, czasem dochodząc do wniosku, że niekoniecznie oto obcujemy z wiekopomnym arcydziełem (nota bene najczęściej dowiadujemy się tej prawdy objawionej z mediów, gdy ujawni nam to odważny krytyk na łamach prasy). W przypadku mediów dokonuje się analogiczna stereotypizacja najpierw uznaje się je za domenę wszelkiego spłaszczenia wartości, przeciętności, banalności i schlebiania masowym gustom. Tak jakby literatura była od tego wolna... Mógłby jakiś mąż uczony posądzić mnie o zarozumialstwo, gdybym ze swej pozycji ferowała teraz wyroki i dociekała przyczyn takiego stanu rzeczy. Świadoma możliwości tej potwarzy, skorzystam w tym miejscu z argumentu autorytetu, cytując, co następuje: Co skłania ludzi, czasami bardzo inteligentnych, do traktowania z pogardą mediów i uwznioślania literatury? Co ich skłania do opluwania tego, co medialne, dla samej zasady? Otóż to, że w ten sposób oni sami zostaną uwzniośleni i choćby na chwilę dostąpią rozkoszy wyrafinowania, niezapośredniczonego przez nikogo innego. Ciągle jeszcze w światłych skądinąd umysłach pokutuje przekonanie, że literatura jest jedynie kwestią intymnego spotkania z książką, sprawą duchowej niezależności, niepodatnej na żadne wpływy. W ostatecznym rozrachunku chodzi tu o to, żeby gdzieś w kątku czytać we własnej duszy i żeby nikt się do tego nie wtrącał. Media dla takiego kogoś to piekło obcych, natrętnych głosów, które przeszkadzają w skupieniu 9. Literaturę się szanuje, ale media są atrakcyjne. Ta kolokwialnie (medialnie?) określona zasada obrazuje funkcjonalne zróżnicowanie społeczeństwa medialnego. Wszyscy czytają i wszyscy oglądają, ale w zależności od przeprowadzonej socjalizacji różnie rozkładają się obszary tabu. W pewnych kręgach nie wypada przyznać się do czerpania swej wiedzy z mediów, w innych z kolei, że zamiast telewizora wybrało się Doris Lessing. Przyczyną sztucznego dualizmu systemowego jest rozpatrywanie literatury i mediów w dwóch różnych porządkach. Do tej pierwszej przykłada się rangę sztuki, do tych drugich rozrywki. Tymczasem, można śmiało wykazać, że ontologicznie i funkcjonalnie systemy 9 M.P. Markowski, Książka na ekranie. Czy literatura musi zniknąć z telewizji i wysokonakładowych czasopism?, [on-line:] [data dostępu: ]

19 Izabela Strońska te mogą (i powinny) podlegać jednej analizie przeprowadzonej narzędziami nowego literaturoznawstwa, będącego jednocześnie medioznawstwem. Zacząć wypada od analizy funkcjonalnej: mimo że tekst ten pisany jest z perspektywy literaturoznawczej, bazę w tym wypadku stanowić będzie przegląd funkcji mediów dokonany przez Denisa McQuaila 10. W swojej klasyfikacji funkcji wyróżnia on: informację, korelację, kontynuację, rozrywkę i mobilizację. Niech ich skrótowe omówienie zostanie skonfrontowane z wyobrażeniami o naturze i zadaniach stawianych literaturze. Teoretycznie najtrudniej odnieść się do funkcji informacyjnej. W teorii mediów jest ona określana jako dostarczanie informacji o wydarzeniach i sytuacji w społeczeństwie, kraju i na świecie [...] ułatwianie innowacji, adaptacji i rozwoju 11. Wspomniana trudność sprowadza się to do sięgania do takich cech środków masowego przekazu, jak aktualność i chwilowość, z czym literatura nie może konkurować. Dodatkowo, ze względu na masowość przekazów kultury, jakimi są produkty mediów, używa się do ich badania innych metod niż w przypadku utworów artystycznych. Jednak, pominąwszy sposób przekazu (trudno uznać go za czynnik decydujący przy określaniu przynależności systemowej), warto pokusić się o przeprowadzenie analizy zawartości jakościowej, zbliżonej do tradycyjnej analizy literackiej. Proponuje to chociażby Goban-Klas, sugerując także odwołanie się do semiologii Rolanda Barthes a czy analizy dyskursowej Stuarta Halla 12. Pojęciem kluczowym dla tak zarysowanej perspektywy jest problem rzeczywistości w mediach. Dla uzyskania wyczerpującego obrazu, należy wziąć pod uwagę trzy zintegrowane systemy: kognitywny, społeczny i mediów. Kognitywny i społeczny uznajemy za autopojetyczne, samoorganizujące (jak system literacki) i operacyjnie zamknięte. Wzajemne relacje między nimi, czyli między sferą indywidualnej świadomości a sferą społeczną, są osiągane dzięki systemowi mediów. Im bardziej media służą jako dostawcy informacji, tym mniej system kognitywny i społeczny komunikują, używając pozamedialnego doświadczenia. Dzięki mediom komunikujemy o zdarzeniach, w których nigdy nie braliśmy udziału i których wiarygodności nikt z nas nigdy nie sprawdził. Rozpowszechniane opinie, prezentowane modele życia, konstruowane historie, debatowane wartości przez swoją obecność w mediach stają się częścią naszego życia i wdzierają się do naszych procesów kognicji T. Goban-Klas, Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa-Kraków 1999, s Ibidem. 12 Idem, Komunikowanie i media, [w:] Dziennikarstwo i świat mediów, red. Z. Bauer, E. Chudziński, Kraków 2008, s S. Schmidt, Why Literature..., op. cit., s. 14. Przez rozwój techniki zaciera się granica między rzeczywistością a fikcją. Oczarowany technologią High Definition Schmidt uważa, że mediom udaje się ukryć misterną konstrukcję materialnego wymiaru komunikacji, przez co odbiorca ulega ułudzie znajdowania się w centrum przedstawianych wydarzeń nawet, jeśli dzieją się w kosmosie. Jeśli zgodzić się z takim układem, oznacza to, że zmienia się pojęcie rzeczywistości i fikcji. Pisze Schmidt: ponieważ normalnie nie mamy osobistego dostępu do wydarzeń, które to obrazy w mediach chcą reprezentować w sposób obiektywny, możemy polegać na wiarygodności systemu mediów, jedynie stosując sprawdzone kryteria autentyczności i reliability, jakie wykształciliśmy w procesie socjalizacji 14. Do takich wyznaczników należą semiotyczne wskaźniki w postaci gatunku, zaufania, jakim darzy się prezenterów i spikerów, porównania z prezentacją tego samego wydarzenia w innych mediach. Zazwyczaj taka ewaluacja dokonywana jest automatycznie, ale są też odbiorcy, którzy traktują medialny komunikat takim, jakimi jest bez roztrząsania jego prawdziwości bądź też jej braku. Wniosek jest jeden: należy przedefiniować pojęcie realności w mediach. Tym bardziej, że coraz częściej mamy do czynienia z mieszaniem się gatunków medialnych produktów: reklamy jako dzieła sztuki, wiadomości przedstawiane w konwencji show, filmy tworzone jak spoty reklamowe, kampanie polityczne prawie wyzute z warstwy informacyjnej, za to kształtem zbliżone do wodewilu... W perspektywie takiej rzeczywistości mediów pojawia się nowa rama odniesienia: komunikaty już nie są wartościowane na racjonalnej skali realne/fikcyjne, ale emocjonalnej: wow! / nudne / poruszające. Jak ta diagnoza odnosi się do literatury? Dwojako: po pierwsze, w analizie zawartości mediów można już posługiwać się narzędziami zarezerwowanymi do tej pory dla tekstu literackiego warstwa estetyczna, świat przedstawiony, fabuła, narracja te wszystkie kategorie znajdują zastosowanie w tekstach mediów, bo można odczytywać je jako teksty kultury. Po drugie, ekspansja pojęcia fikcji w mediach spowodowała, że fikcyjne światy literackie muszą rywalizować nie tylko z innymi zmyślonymi obrazami w mediach audiowizualnych, ale także ze obrazami świata wolnodryfującymi stworzonymi w filmach, reklamach, klipach muzycznych, które, wyjęte z czasu i przestrzeni, istnieją tylko w ekranach w głowach poznających podmiotów 15. Funkcję korelacyjną mediów można sprowadzić do: wyjaśniania, interpretowania oraz komentowaniu znaczenia i sensu wydarzeń i informacji [...] tworzenia consensusu społecznego i politycznego oraz ustalania autorytetów 14 Ibidem, s Ibidem, s. 16. Literature is not enough

20 Izabela Strońska i nadawaniu statusu społecznego 16. Media mają misję formowania ładu społecznego. Jednym z tak rozumianych zadań jest więc niewątpliwie socjalizacja, którą to media dzielą wspólnie ze szkołą 17, ale też z tekstami literackimi. Kształtowanie norm i wzorów zachowań, przygotowanie do życia w społeczeństwie oto zadania przez wieki stawiane właśnie literaturze. Tę funkcję wypada od razu połączyć z kolejną, a mianowicie z kontynuacją. Mediom przypisuje się kolejną misję, tym razem kultywowania tradycji, wytwarzania i utrzymywania wspólnoty wartości, eksponowania dominującej kultury. Mają służyć społecznym interakcjom, tworzeniu subkultur, rozwijaniu społecznej komunikacji. Dostarczać bodźców i tematów do dyskusji, ale w ramach jednej określonej wizji i struktury rzeczywistości. Media postawione są na straży norm społecznych i oczekuje się od nich, że będą piętnować zachowania te normy naruszające. Czy nie takie same wyzwania postawione zostały przed kanonem literackim? Obie wyżej opisane funkcje mediów znajdują odzwierciedlenie również w systemie literackim. Co więcej, są prymarnymi, wyrosłymi z tradycji romantycznej zadaniami przypisywanymi literaturze narodowej. Literaturoznawstwo zna środki i metody badania tych funkcjonalności w systemie, bo porusza się po obszarze tekstów kultury. Po raz kolejny więc nie istnieją żadne metodologiczne przeszkody, aby ująć w perspektywie tekstów kultury również i tekstów mediów. Do omówienia pozostała jeszcze funkcja rozrywki. Celowość jej powołania jest oczywista i nie wymaga dodatkowego komentarza, dlatego skupię się tylko na jednym jej elemencie ustanowionym podziale na kulturę wysoką i niską. W historii mediów wyróżnia się cztery stadia rozwoju: elitarne, popularyzacji, specjalizacji, multimedialne. Po wykształceniu się drugiego z nich (popularyzacji) pojawił się podział na kulturę wysoką i niską masową. Wysoka opiera się na produktach tworzonych przez elitę kulturalną, działaniach w ramach tradycji estetycznej, intelektualnej i literackiej, ustalonych przez znawców standardach i ocenach (oryginalność, głębia). Za cel uznaje się doznania estetyczne i intelektualne. Kultura masowa produkuje swoje artykuły jedynie na rynek masowy, dostosowane do przeciętnych gustów i zachowań konsumenckich i oceniane na podstawie popularności, a nie kanonów. Hasła wywoławcze to uproszczenie, stereotypizacja świata przedstawionego, homogenizacja intelektualna i estetyczna. Celem istnienia kultury masowej jest zaopatrywanie systemu społecznego w rozrywkę. Literature is not enough... Mimo że funkcja rozrywki w mediach definiowana jest wedle konstruktu kultury niskiej i sprowadza się najczęściej do organizowania zabawy, odprężenia, redukowania napięcia, a literaturze przypisuje się miano reprezentantki kultury wysokiej, przestrzenią dla obydwu obiegów są zarówno media, jak i literatura. Abstrahując od sensowności i celowości takiego podziału, jest to argument przemawiający za jednolitą analizą tych środowisk bo są habitatem dla zjawisk kultury. Z podziałem McQuila można się zgadzać lub nie. Jak każda klasyfikacja, także i ta może być modyfikowana i rozbudowywana. I powinna, bo powstała piętnaście lat temu, a od tego czasu w świecie mediów nastąpiły ważkie zmiany i zawirowania. Funkcjonalny podział został tu przywołany jako punkt wyjścia do zobrazowania, że różnica między mediami a literaturą jest de facto pragmatyczna, a nie ontologiczna. W związku z tym literaturoznawstwo może i powinno zająć się badaniem tekstów, jakich dostarczają media. Literatura jest tworem medialnym, czy tego chcemy, czy nie jej akcesu do środków masowego przekazu nie da się już zbywać milczeniem, a należy gruntownie go zbadać i opisać. Literatura jest tworzona przez literaturę i medialną ofertę. Nie ma creatio ex nihilo, jest creatio ex mediis 18 grzmi Schmidt i trudno nie przyznać mu racji, choćby z racji przeprowadzenia najprostszej obserwacji: żeby zaistnieć w nowoczesnym społeczeństwie, literatura, obojętnie czy wzniosła, czy szmirowata, potrzebuje reklamy, obecności w środkach masowego przekazu. Stąd media mogą odgrywać bardzo ważną rolę w promowaniu, a nawet kanonizowaniu dzieł literackich, szczególnie literatury współczesnej. Bo dziś literatura jest w głównej mierze komunikowana przy użyciu technik medialnych. Postawmy diagnozę: należy badać literaturę w kontekście mediów nie czysto ontologicznie. W rezultacie literatura musi się poddać empiryzacji, a literaturoznawstwo stać się nauką interdyscyplinarną. Aby zredukować potencjalne obawy przed dzieleniem się literaturoznawstwem, ważne jest przywołanie konceptu interdyscyplinarności w wersji Schmidta: Interdyscyplinarność nie usuwa ot tak granic dyscyplin; tak jak wcześniej literaturoznawcy pracują jako literaturoznawcy. Interdyscyplinarność oznacza raczej, by własne problemy formułować w taki sposób, żeby przedstawiciele innych dyscyplin mogli je w ogóle zrozumieć i żeby propozycje rozwiązań problemów przedstawić przez operacjonalizacje na tyle przejrzyście, żeby procedury rozwiązywania problemów rodem z innych dziedzin mogły zostać sensownie wypróbowane i sprawdzone odnośnie tego, czy mogą być odpowiednie T. Goban-Klas, Media i komunikowanie masowe..., op. cit., s Na ten temat zob. artykuł D. Lewińskiego, Edukacja medialna perspektywa systemowa, [w:] Literatura, kultura, komunikacja. Księga pamiątkowa ku czci profesora Jerzego Jastrzębskiego w 60. rocznicę urodzin, red. K. Stasiuk, M. Graszewicz, Wrocław 2006, s S. Schmidt, Why Literaure..., op. cit., s Ibidem, s

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki 1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki 2. Obszar kształcenia w zakresie nauk humanistycznych: Kierunek studiów filologia polska obejmuje dwie związane ze

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Odniesienie do efektów kształcenia w obszarze (obszarach)

Odniesienie do efektów kształcenia w obszarze (obszarach) Załącznik nr 42 do Uchwały Nr 54/2012 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 20 czerwca 2012 r. Nazwa wydziału: Wydział Filologiczny Nazwa kierunku studiów: informacja naukowa i bibliotekoznawstwo Obszar

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

Semestr I: Semestr II: Semestr III: 5; Zal, 1 ECTS Semestr IV: 5; Egz, 1 ECTS Semestr V: 5; Zal, 1 ECTS Semestr VI: 5; Egz, 1 ECTS

Semestr I: Semestr II: Semestr III: 5; Zal, 1 ECTS Semestr IV: 5; Egz, 1 ECTS Semestr V: 5; Zal, 1 ECTS Semestr VI: 5; Egz, 1 ECTS AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY Moduł/Przedmiot: Seminarium doktoranckie pracy pisemnej Kod modułu: Koordynator modułu: prof. dr hab. Anna Organiszczak Punkty

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski Piotr Lewandowski Creative writing publicystycznych tekstów dziennikarskich kreatywny wywiad dziennikarski Copyright by Piotr Lewandowski & e-bookowo Projekt okładki: Piotr Lewandowski ISBN 978-83-7859-561-8

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE

PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE PRZEDMIOTOWE ZSADY OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W GIMNAZJUM NR 7 PRZY ZSO NR 7 W CHEŁMIE Chełm 2015r. 1 Zakres ocenianych wiadomości i umiejętności jest zgodny z wymaganiami zawartymi w podstawie programowej

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych 1. Informacje ogólne Prawo autorskie Student przygotowujący pracę dyplomową (licencjacką/magisterską) powinien zapoznać się z przepisami wynikającymi z "Ustawy

Bardziej szczegółowo

Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. w zakresie literaturoznawstwa

Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. w zakresie literaturoznawstwa Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w zakresie literaturoznawstwa Nazwa: Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk Adres: Pałac Staszica,

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu/przedmiotu ANTROPOSFERA I IKONOSFERA KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Kod EA_K_1.4_002 Kierunek studiów Profil (ogólnoakademicki, praktyczny) Rok / Semestr EDUKACJA ARTYSTYCZNA ogólnoakademcki

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium dyplomowe. 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium dyplomowe. 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska KARTA PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium dyplomowe 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: rok

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

Translatio i kultura

Translatio i kultura Uniwersytet Warszawski Wydział Lingwistyki Stosowanej Instytut Lingwistyki Stosowanej Instytut Rusycystyki zapraszają do udziału w Międzynarodowej Konferencji Naukowej nt. Translatio i kultura Warszawa,

Bardziej szczegółowo

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW 1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW Nazwa kierunku studiów FILOLOGIA Poziom STUDIA I STOPNIA Profil OGÓLNOAKADEMICKI Forma studiów Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku polskim angielskim UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA

SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA Elementy składowe sylabusu Opis Nazwa przedmiotu/modułu Seminarium magisterskie Kod przedmiotu PKA36 Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Sztuki Lalkarskiej

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. NARZĘDZIA I TECHNIKI ANALIZY Film i metafilm: niebezpośredniość tekstu filmowego Jacques Aumont Michel Marie

SPIS TREŚCI. NARZĘDZIA I TECHNIKI ANALIZY Film i metafilm: niebezpośredniość tekstu filmowego Jacques Aumont Michel Marie SPIS TREŚCI 5 WPROWADZENIE... 11 Rozdział 1 PRÓBA DEFINICJI ANALIZY FILMU... 17 1. Analiza i inne dyskursy o filmie... 19 1.1. Różne typy dyskursu o filmie... 19 1.2. Analiza i krytyka... 22 1.3. Analiza

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych

Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych I Ogólnopolska interdyscyplinarna konferencja z cyklu Rzeczywistości kulturowe i teksty pisane Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych 6-7 listopada 2014 r. w Łodzi Organizatorzy Sekcja

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia

1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia 1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia 2. Obszar kształcenia Stosunki międzynarodowe jako kierunek studiów lokuje się w obszarze kształcenia w zakresie nauk społecznych. 3.

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA Elementy składowe sylabusu Opis Nazwa przedmiotu/modułu Seminarium magisterskie Kod przedmiotu PKR37 Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Sztuki Lalkarskiej

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny. poziom podstawowy. poziom rozszerzony. pisemny. pisemny. wypracowanie. ustny. rozprawka problemowa. szkic lub rozprawka problemowa

Egzamin maturalny. poziom podstawowy. poziom rozszerzony. pisemny. pisemny. wypracowanie. ustny. rozprawka problemowa. szkic lub rozprawka problemowa Egzamin maturalny poziom podstawowy poziom rozszerzony ustny pisemny pisemny test wypracowanie wypracowanie rozprawka problemowa interpretacja utworu lirycznego szkic lub rozprawka problemowa interpretacja

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej Michał Szczyszek Zakład Frazeologii i Kultury Języka Polskiego UAM Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej 1. Zjawiska globalizacji

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ 1 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowany na podstawie: -Rozporządzenia MEN z dnia 19.04.1999r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia)

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

STOSOWANY W BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

STOSOWANY W BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ OPIS BIBLIOGRAFICZNY STOSOWANY W BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ Bibliografia załącznikowa powinna być opracowana zgodnie z normami: PN-ISO 690: 2002 Dokumentacja. Przypisy bibliograficzne. Zawartość, forma

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S. MODUŁU KSZTAŁCENIA rok akademicki 2012/2013. Dramaturgia / Dramaturgy. Dramaturg teatru. Reżyseria teatru muzycznego

S Y L A B U S. MODUŁU KSZTAŁCENIA rok akademicki 2012/2013. Dramaturgia / Dramaturgy. Dramaturg teatru. Reżyseria teatru muzycznego S Y L A B U S MODUŁU KSZTAŁCENIA rok akademicki 2012/2013 1. NAZWA PRZEDMIOTU polska/angielska 2. KOD PRZEDMIOTU Dramaturgia / Dramaturgy 3. KIERUNEK Reżyseria dramatu WYDZIAŁ 4. SPECJALNOŚĆ Reżyseria

Bardziej szczegółowo

Wykaz publikacji. Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1999, s. 177-185. 4. Poetyka i pragmatyka gatunków dziennikarskich, red. W.

Wykaz publikacji. Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1999, s. 177-185. 4. Poetyka i pragmatyka gatunków dziennikarskich, red. W. dr Wojciech Furman Zakład Stosunków Międzynarodowych Katedra Politologii UR 1 października 2010 r. Wykaz publikacji 1996 1. Łatwość zapominania. Niektóre przykłady krytyki bolszewizmu formułowane w latach

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Autor: Małgorzata Dubis ISBN: 978-83-7587-469-3 Dane techniczne: Wydanie I, Kraków 2011, Format B5, Objętość

Bardziej szczegółowo

kształcenie umiejętności w zakresie poszukiwania, kształcenie umiejętności twórczych; otwartość na nowe kontakty,

kształcenie umiejętności w zakresie poszukiwania, kształcenie umiejętności twórczych; otwartość na nowe kontakty, MULTIMEDIA W EDUKACJI HUMANISTYCZNEJ opracowała Elżbieta Anioła Szkoła w społeczeństwie informacyjnym. kształcenie umiejętności w zakresie poszukiwania, przetwarzania i tworzenia informacji; kształcenie

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki 3. Forma studiów Studia stacjonarne 4. Tytuł uzyskiwany

Bardziej szczegółowo

MOCNE STRONY OSOBOWE:

MOCNE STRONY OSOBOWE: MOCNE STRONY OSOBOWE: To ja Kreatywność / pomysłowość Znajduję różne rozwiązania problemów Łatwo wpadam na nowe pomysły Mam wizjonerskie pomysły Szukam nowych możliwości i wypróbowuję je Potrafię coś zaprojektować

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i Debiuty Naukowe III Leksykon tekst wyraz WARSZAWA 2009-1 - Seria Debiuty Naukowe Redaktor tomu

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE Przedstawione poniżej zalecenia dotyczą zasad realizacji prac licencjackich na kierunku Filologia oraz Stosunki Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Elblągu Instytut Ekonomiczny ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH 1. Założenia ogólne Napisanie pozytywnie ocenionej pracy licencjackiej jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DYPLOMOWEGO NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO

ZASADY PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DYPLOMOWEGO NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO ZASADY PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DYPLOMOWEGO NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO. Nauka w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej na kierunku pielęgniarstwo kończy się napisaniem pracy dyplomowej oraz zdaniem egzaminu

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r.

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Filologicznym UJ stacjonarnych i niestacjonarnych studiów drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo