1/2009. PL ISSN Volume 80 Ginekol Pol 2009 (1) 1-80 STYCZE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1/2009. PL ISSN 0017-0011 Volume 80 Ginekol Pol 2009 (1) 1-80 STYCZE"

Transkrypt

1 STYCZE 1/2009 PL ISSN Volume 80 Ginekol Pol 2009 (1) 1-80 Indexed in: MEDLINE / Index Medicus / Pub Med / Index Copernicus / Journal Citation Reports / Science Citation Index Expanded / KBN Aktualna punktacja: IC 6,23; KBN 10,00

2

3 PL ISSN Volume 80 Ginekol Pol (1) 1-80 STYCZE 1/2009 Komitet Naukowy _Scientific Committee Leszek Bablok W odzimierz Baranowski Antoni Basta Wies awa Bednarek Mariusz Bidziƒski Jacek Bràzert Grzegorz H. Br borowicz Bogdan Chazan Ryszard Czajka Romuald D bski Krzysztof Drews Mariusz Dubiel Antoni Duleba (USA) Janusz Emerich Diane Harper (USA) Grzegorz Jakiel Artur Jakimiuk Maciej Jóêwik Agata Karowicz-Biliƒska Grzegorz Krasomski Witold K dzia Jan Kornafel Jan Kotarski Marek Kulikowski Rafa Kurzawa Zbigniew Kwias Bo ena Leszczyƒska-Gorzelak Andrzej Malarewicz Andrzej Malinowski Tomasz Niemiec Anita Olejek Jan Oleszczuk Tomasz Opala Przemys aw Oszukowski Komitet Honorowy _Honorary Committee Romuald Biczysko Adam Cekaƒski Martin Gillieson (USA) Jerzy Jakowicki Stefan Jaworski Micha Jóêwik Rudolf Klimek Czes aw K yszejko Jadwiga Kuczyƒska-Siciƒska Zdzis aw Maciejewski Tomasz Paszkowski Leszek Pawelczyk Tomasz Pertyƒski Ryszard Por ba Lechos aw Putowski Stanis aw Radowicki Jerzy Radwan Tomasz Rechberger Izabella Rzepka-Górska Andrzej Semczuk Marian Semczuk Agnieszka Seremak-Mrozikiewicz Jerzy Sikora Andrzej Skr t Jana Skrzypczak Violetta Skrzypulec Krzysztof Sodowski Jacek Suzin Krzysztof Szaflik Marian Szpakowski Krzysztof Szy o Wies aw Szymaƒski Jan Urban Alina Warenik-Szymankiewicz Miros aw WielgoÊ Bogna Wierusz-Wysocka Jan Wilczyƒski Andrzej Witek Theresa Whiteside (USA) S awomir Wo czyƒski Witold Woêniak Henryk Wysocki Maciej Zabel Mariusz Zimmer Longin Marianowski Jerzy Mielnik Tadeusz Pisarski El bieta Ronin-Walknowska Stanis aw Ró ewicki Piotr Ska ba Zbigniew S omko Marian Szamatowicz Henk C.S. Wallenburg (Holandia) Edmund Waszyƒski Janusz Woytoƒ Redaktor Naczelny _Editor in Chief prof. dr hab. n. med. Marek Spaczyƒski Zast pca Redaktora Naczelnego _Deputy Editor dr hab. n. med. Ewa Nowak-Markwitz Sekretarz Redakcji _Managing Editor Ma gorzata Skowroƒska Cz onkowie Redakcji _Editors dr hab. n. med. Robert Spaczyƒski prof. dr hab. n. med. Ewa Wender-O egowska lek. med. Magdalena Magnowska Lucyna Januszek-Michalecka Adres Redakcji _Address Redakcja Ginekologii Polskiej, Klinika Onkologii Ginekologicznej Poznaƒ, ul. Polna 33 tel.: fax: Wydawca _Publisher Na zlecenie Zarzàdu G ównego PTG studio k Krzysztof Molenda Poznaƒ ul. Podgórna 19/17 tel./fax: tel. kom.: Redakcja nie odpowiada za treêç i jakoêç reklam oraz og oszeƒ i komunikatów umieszczonych w Ginekologii Polskiej. Reklamy leków wydawanych na recept skierowane sà tylko do lekarzy, którzy posiadajà niezb dne uprawnienia do ich przepisywania. Nak ad: 3250 egz. Indexed in: MEDLINE / Index Medicus / Pub Med / Index Copernicus / Journal Citation Reports / Science Citation Index Expanded / KBN Aktualna punktacja: IC 6,23; KBN 10, Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 1

4 Ginekol Pol. 2009, 90, 2 O D R E D A K C J I Poznaƒ, styczeƒ 2009 Szanowne Kole anki i Koledzy! Dobre wieêci o wpisaniu Ginekologii Polskiej na list czasopism indeksowanych przez Instytut Filadelfijski otrzymane pod koniec roku utwierdzi y Redakcj w przekonaniu, e ambitny cel uzyskania punktacji Impact Factor przez nasz miesi cznik jest realny. Dlatego Nowy Rok powitaliêmy pe ni energii i zapa u do pracy. Pierwszym krokiem, jaki podj liêmy w 2009 roku jest uruchomienie nowej strony internetowej i wdro enie zmienionych zasad rejestracji prac w specjalnie zakupionym programie Index Copernicus. Mamy nadziej, e wprowadzone zmiany przyspieszà proces publikacji, u atwià dost p do recenzowanych artyku ów, a Autorom umo liwià w dowolnym momencie sprawdzenie statusu nades anej pracy w wygodny i szybki sposób. Dlatego zapraszam Paƒstwa do zapoznania si z instrukcjà korzystania z systemu, którà publikujemy w styczniowym numerze GP, bowiem od lutego wy àcznie w ten sposób mo na b dzie zarejestrowaç prace. Równie goràco polecam lektur nowych rekomendacji dotyczàcych zapobiegania perinatalnej transmisji HIV oraz stanowiska zespo u ekspertów PTG dotyczàcego zastosowania antykoncepcyjnej minitabletki gestagennej zawierajàcej 72µg dezogestrolu w wybranych sytuacjach klinicznych. Mamy nadziej, i opracowania te b dà Paƒstwu pomocne w codziennej praktyce lekarskiej. Na koniec chcia bym z o yç serdeczne podzi kowania naszym Recenzentom, których nazwiska publikujemy na sàsiedniej stronie. Ich wk ad w powstawanie kolejnych numerów pisma jest nieoceniony, a konstruktywne uwagi krytyczne przyczyniajà si do podnoszenia poziomu merytorycznego zamieszczanych artyku ów. Poniewa prac swà wykonujà spo ecznie, tylko w ten sposób mog wyraziç swojà ogromnà wdzi cznoêç za pomoc w redagowaniu Ginekologii. Dzi kujemy tak e sponsorom zamieszczajàcym na amach naszego czasopisma informacje o swoich produktach. àcz wyrazy szacunku Marek Spaczyƒski Redaktor Naczelny 2 Nr 1 /2009

5 Ginekol Pol. 2009, 3 S P I S R E C E N Z E N T Ó W SPIS RECENZENTÓW 1. W odzimierz Baranowski 2. Wies awa Bednarek 3. Mariusz Bidziƒski 4. Dariusz Borowski 5. Katarzyna Borszewska-Kornacka 6. Grzegorz H. Br borowicz 7. Jan Br borowicz 8. Zbigniew Celewicz 9. Artur Czekierdowski 10. Romuald D bski 11. Krzysztof Drews 12. Mariusz Dubiel 13. Janusz Emerich 14. Jadwiga Fabijaƒska-Mitek 15. Zbigniew Friebe 16. Anna Goêdzicka-Józefiak 17. Marek Grabiec 18. Pawe Jagodziƒski 19. Anna Jankowska 20. Grzegorz Jakiel 21. Artur Jakimiuk 22. Jerzy Jakowicki 23. Piotr J drzejczak 24. Maciej Jóêwik 25. Pawe Kamiƒski 26. Agata Karowicz-Biliƒska 27. Witold K dzia 28. Tomasz KoÊciƒski 29. Jan Kotarski 30. Urszula Kowalska-Koprek 31. Waldemar Kuczyƒski 32. Beata Kulik-Rechberger 33. Anna Latos-Bieleƒska 34. Bo ena Leszczyƒska-Gorzelak 35. Krzysztof Lewandowski 36. Przemys aw Majewski 37. Zbyszko Malewski 38. Andrzej Malinowski 39. Janina Markowska 40. Anna Markowska 41. Wies aw Markwitz 42. Tadeusz Mazurczak 43. B a ej M czekalski 44. Tomasz Niemiec 45. Ewa Nowak-Markwitz 46. Anita Olejek 47. Tomasz Paszkowski 48. Micha Pawlaczyk 49. Tomasz Pertyƒski 50. Marek Pietryga 51. Krzysztof Podstawski 52. Ryszard Por ba 53. Lechos aw Putowski 54. Jerzy Radwan 55. Piotr Radziszewski 56. Tomasz Rechberger 57. Maria Respondek-Liberska 58. El bieta Ronin-Walknowska 59. Mariola Ropacka 60. Izabella Rzepka-Górska 61. Andrzej Semczuk 62. Agnieszka Seremak-Mrozikiewicz 63. Piotr Sieroszewski 64. Jerzy Sikora 65. Andrzej Skr t 66. Jana Skrzypczak 67. Violetta Skrzypulec 68. Roman Smolarczyk 69. Marek Spaczyƒski 70. Robert Spaczyƒski 71. Krzysztof Szaflik 72. Jacek Szamatowicz 73. Marian Szamatowicz 74. Jacek Szmeja 75. Marian Szpakowski 76. Dariusz Szpurek 77. Wies aw Szymaƒski 78. Krzysztof Szy o 79. Krzysztof Szymanowski 80. Ewa Wender-O egowska 81. Miros aw WielgoÊ 82. Jan Wilczyƒski 83. Andrzej Witek 84. S awomir Wo czyƒski 85. Janusz Woytoƒ 86. Mariusz Zimmer 87. Dorota Zozuliƒska 2009 Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 3

6

7 Ginekol Pol. 2009, 80, 5 STYCZE 1/2009 Spis treêci _Contents 3 Spis Recenzentów Ginekologii Polskiej z 2008 roku P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo 8 Zwiàzek polimorfizmu Arg 353 Gln czynnika VII krzepni cia z poronieniami nawracajàcymi The connection between Arg 353 Gln polymorphism of coagulation factor VII and recurrent miscarriages Seremak-Mrozikiewicz Agnieszka, Drews Krzysztof, Kurzawiƒska Gra yna, Barlik Magdalena, Mrozikiewicz Przemys aw M. 14 Serum visfatin concentration is elevated in pregnant women irrespectively of the presence of gestational diabetes St enie wisfatyny w surowicy kobiet ci arnych z zaburzeniami tolerancji glukozy Szamatowicz Jacek, Kuêmicki Mariusz, Telejko Beata, Zonenberg Anna, Niko ajuk Agnieszka, Kr towski Adam, Górska Maria 19 Ocena przydatnoêci oznaczania elastazy neutrofilowej u ci arnych z przedwczesnym p kni ciem b on p odowych w przypadkach podejrzanych o subklinicznà infekcj wewnàtrzowodniowà The assessment of neutrophil elastase measurements usefulness in pregnant women with premature rupture of fetal membranes and chorioamnionitis suspicion Czajka Ryszard, Kwiatkowski Sebastian, Chlubek Dariusz, Barbara Do gowska, Andrzej Torbé, Rafa Rzepka P R A C E O R Y G I N A L N E ginekologia 25 Zmiany mrna wariantów alternatywnego sk adania C-endopeptydazy prokolagenu w mi Êniakach macicy w zale noêci od fazy cyklu miesi cznego i u kobiet w okresie klimakterium Changes of mrnas encoding alternatively spliced variants of procollagen C-endopeptidase in leiomyomas uteri depending on the phase of menstrual cycle and in postmenopausal women AuguÊciak-Duma Aleksandra, Kajor Maciej, Piwowarczyk Magdalena, Sikora Jerzy, Sieron Aleksander L. P R A C E O R Y G I N A L N E endokrynologia ginekologiczna 33 Wp yw stosowania z o onej, nisko-estrogenowej tabletki antykoncepcyjnej zawierajàcej drospirenon na gospodark wodno-elektrolitowà u m odych kobiet The influence of a combined low dose oral contraceptive containing drospirenone on electrolite equlibrum and renal function in young woman Szlendak-Sauer Katarzyna, Radowicki Stanis aw, Skórzewska Katarzyna 2009 Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 5

8

9 Ginekol Pol. 2009, 80, 7 Spis treêci P R A C E P O G L Å D O W E ginekologia 38 Current views on etiology, diagnosis and the treatment of pain connected with sexual intercourse at women Wspó czesne poglàdy na etiologi, diagnostyk i leczenie bólu zwiàzanego ze wspó yciem seksualnym u kobiet Wróbel Beata 41 Patogeneza i ryzyko zaka enia HIV u kobiet przeglàd aktualnego piêmiennictwa Pathogenesis and risk of HIV infection in women review of recent literature Niemiec Tomasz, Rogowska-Szadkowska Dorota, Wilczyƒska Anna, El Midaoui-Niemiec Asmaa 47 Rola metaloproteaz macierzowych i ich inhibitorów w progresji raka jajnika implikacje diagnostyczne i terapeutyczne Matrix metalloproteinases and their inhibitors in ovarian cancer progression diagnostic and therapeutic implications Stettner Rafa, Bogusiewicz Micha, Rechberger Tomasz P R A C E P O G L Å D O W E po o nictwo 54 Zastosowanie pessarów w leczeniu niewydolnoêci cieêniowo-szyjkowej The use of pessaries in the treatment of incompetent cervix Patro-Ma ysza Jolanta, Leszczyƒska-Gorzelak Bo ena, Marciniak Beata, Bartosiewicz Jacek, Oleszczuk Jan S T A N O W I S K O Z E S P O U E K S P E R T Ó W P T G 59 Rekomendacje Zespo u Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie zapobiegania perinatalnej transmisji HIV z dnia r. Recommendations of an expert group appointed by the Polish Gynaecological Society on Prevention of Mother-to-Child Transmission of HIV 63 Stanowisko Zespo u Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczàce zastosowania antykoncepcyjnej minitabletki gestagennej zawierajàcej 75µg dezogestrelu w wybranych sytuacjach klinicznych stan wiedzy na 2008 rok The statement of Polish Gynecological Society Experts on oral use of contraceptive 75µg desogestrel minipill in different clinical cases state of art in 2008 Na ok adce: Obrazowanie unaczynienia w ultrasonografii dopplerowskiej z zastosowaniem techniki e-flow w przypadku przetrwa ej choroby trofoblastycznej. Zdj cia wykonano w Klinice Onkologii Ginekologicznej Katedry Ginekologii, Po o nictwa i Onkologii Ginekologicznej UM im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 2009 Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 7

10 Ginekol Pol. 2009, 80, 8-13 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Zwiàzek polimorfizmu Arg 353 Gln czynnika VII krzepni cia z poronieniami nawracajàcymi The connection between Arg 353 Gln polymorphism of coagulation factor VII and recurrent miscarriages Seremak-Mrozikiewicz Agnieszka 1, Drews Krzysztof 1, Kurzawiƒska Gra yna 1, Barlik Magdalena 2, Mrozikiewicz Przemys aw M. 3 1 Klinika Perinatologii i Chorób Kobiecych, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu 2 Studenckie Ko o Naukowe przy Klinice Perinatologii i Chorób Kobiecych, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu 3 Instytut RoÊlin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu Streszczenie Wst p: W ostatnich latach zwrócono uwag na mo liwe znaczenia zmian aktywnoêci czynnika VII w etiopatologii poronieƒ nawracajàcych. AktywnoÊç czynnika VII mo e byç w znaczàcy sposób modyfikowana przez polimorfizmy genetyczne. Cel pracy: Celem pracy by a ocena cz stoêci wyst powania polimorfizmu genetycznego Arg 353 Gln genu czynnika VII krzepni cia oraz znaczenie obecnoêci allela Gln 353 w grupie kobiet, u których wystàpi y dwa i wi cej poronienia w pierwszym trymestrze cià y. Materia i metody: W pracy analizowano grupy: 104 kobiet (Êrednia wieku 30,15±4,07 lat), u których wystàpi y dwa lub wi cej poronienia w I trymestrze cià y, pomi dzy 6 a 13 t.c. oraz 163 zdrowych kobiet (Êrednia wieku 29,40±3,56 lat), u których w wywiadzie potwierdzono obecnoêç co najmniej jednej cià y zakoƒczonej urodzeniem zdrowego, donoszonego noworodka. Cz stoêç wyst powania genotypów analizowano za pomocà reakcji aƒcuchowej polimerazy oraz metody polimorfizmu d ugoêci fragmentów restrykcyjnych (PCR/RFLP). Wyniki: W grupie kobiet z poronieniami obserwowano du à cz stoêç wyst powania genotypu homozygotycznego Arg 353 /Arg 353 (82,69 vs 74,85%) oraz ma à cz stoêç wyst powania heterozygotycznego genotypu Arg 353 /Gln 353 (17,31 vs 25,15%) w porównaniu do grupy kontrolnej. Cz stoêç wyst powania zmutowanego allela Gln 353 by a mniejsza w grupie kobiet z poronieniami (8,65 vs 12,58%, ns). Obserwowana cz stoêç wyst powania zmutowanego allela Gln 353 w grupie kontrolnej (12,58%) by a zgodna z cz stoêcià obserwowanà dla rasy kaukaskiej przez innych autorów. Zarówno w podgrupie kobiet z dwoma (80 kobiet) oraz trzema i wi cej poronieniami (24 kobiety) cz stoêç wyst powania genotypu heterozygotycznego Arg 353 /Gln 353 by a ni sza w porównaniu do grupy kontrolnej i wynosi a odpowiednio 16,25% oraz 20,83% (grupa kontrolna 25,15%, ns). Zaobserwowano ni szà cz stoêç wyst powania genotypu heterozygotycznego Arg 353 /Gln 353 w podgrupie kobiet z poronieniami we wczesnym (6-9 t.c.) okresie I trymestru (13,85 vs 25,15%, p=0,04). Adres do korespondencji: Agnieszka Seremak-Mrozikiewicz Klinika Perinatologii i Chorób Kobiecych, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu ul. Polna 33, Poznaƒ tel: , fax: Otrzymano: Zaakceptowano do druku: Nr 1 /2009

11 Ginekol Pol. 2009, 80, 8-13 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Seremak-Mrozikiewicz A, et al. Wnioski: Na podstawie przeprowadzonych badaƒ sugerowaç mo na s aby zwiàzek polimorfizmu Arg 353 /Gln 353 genu czynnika VII z cz stoêcià wyst powania poronieƒ nawracajàcych. Wskazana jednak wi ksza cz stoêç wyst powania allela Gln 353 w grupie kontrolnej zdrowych kobiet sugeruje jego protekcyjny wp yw w stosunku do wyst powania zmian zakrzepowych i poronieƒ nawracajàcych. Interesujàcym jest fakt wyraênie mniejszej cz stoêci wyst powania genotypu heterozygotycznego Arg 353 /Gln 353 w poronieniach dokonanych we wczesnym okresie I trymestru, co sugerowaç mo e równie potencjalnie du e znaczenie ochronne obecnoêci allela Gln 353 w tym w aênie okresie cià y. S owa kluczowe: poronienia nawracajàce / VII czynnik krzepni cia / / polimorfizm genetyczny / Summary Introduction: In recent years much attention has been paid to the possibly significant role of the activity differences of factor VII (FVII) in the etiology of recurrent miscarriages. Objectives: The aim of study was to evaluate the frequency of Arg353Gln genetic polymorphism of coagulation factor VII and the role of presence of Gln353 allele in the group of women with two or more spontaneous abortions in the first trimester of pregnancy. Material and methods: 104 women (average age 30.15±4.07 years),with two or more spontaneous abortions in the first trimester (between 6 and 13 weeks of gestation) of pregnancy, and 163 healthy women (average age 29,40±3,56 years), with at least one pregnancy which had ended with the delivery of a healthy newborn, have been analyzed. The frequency of genotypes has been determined by means of polymerase chain reaction/restriction fragment length polymorphism (PCR/RFLP) methods. Results: In the group of recurrent miscarriages, higher frequency of homozygotic Arg353/Arg353 genotype (82.69 vs 74.85%) and lower frequency of heterozygotic Arg353/Gln353 (17.31 vs 25.15%) genotype have been noted, comparing to the control group. Frequency of mutatedgln353 allele was lower in the group of spontaneous abortions (8.65 vs %, ns). Observed frequency of mutated Gln353 allele in the control group (12.58%) was compatible with th frequency for Caucasian observed by other authors. In the subgroup of women with two (80 women), three or more abortions (24 women), the frequency of heterozygous genotype Arg353/Gln353 was lower if compared to the controls (16.25% and 20.83%, respectively) (controls 25.15%, ns). Lower frequency of heterozygous genotype Arg353/Gln353 in the subgroup of women with abortions in the early (6-9 week of gestation) period of the first trimester (13.85 vs 25.15%, p=0.04) has been observed. Conclusion: Research and investigation which have been carried out suggest a weak connection of Arg353Gln polymorphism of coagulation factor VII with the frequency of recurrent miscarriages. However, higher frequency of Gln353 allele in the control group of healthy women suggests its protective role in coagulation changes and recurrent miscarriages. A visibly lower frequency of heterozygous genotype Arg353/Gln353 in the miscarriages in the early period of the first trimester, which might suggest potentially great protective significance of Gln353 allele presence in this period of pregnancy, remains an interesting fact. Key words: recurrent miscarriages / coagulation factor VII / / genetic polymorphism / Wst p Genetyczne uwarunkowania zaburzeƒ hemostazy sà jednà z przyczyn poronieƒ nawracajàcych (RM recurrent miscarriages). Najcz stsze i najlepiej udokumentowane to przed u- ona aktywnoêç czynnika V Leiden (1691G>A), wzrost st enia protrombiny (20210G>A) oraz zaburzenia termolabilno- Êci enzymu reduktazy metylenotetrahydrofolianowej (677C>T). Stosunkowo rzadziej w populacji ogólnej spotykane sà niedobór bia ka S, bia ka C oraz antytrombiny III. Wszystkie wymienione powy ej zmiany sà przyczynà nadmiernego wykrzepiania wewnàtrznaczyniowego i mogà prowadziç do utraty cià y lub nieprawid owego jej przebiegu [1, 2]. Zdecydowanie mniej badaƒ dotyczy mo liwego znaczenia zmian aktywnoêci czynnika VII w etiopatologii poronieƒ nawracajàcych [3, 4]. Czynnik VII (prokonwertyna, 406 aminokwasów, ci ar molekularny 50kDa) jest glikoproteinà zale nà od witaminy K, syntetyzowanà w wàtrobie i wydzielanà do krwi w postaci pojedynczego aƒcucha nieaktywnego zymogenu. Nast pnie czynnik VII jest przekszta cany w aktywnà postaç (VIIa) poprzez ci cie pojedynczego wiàzania Arg152-Ile153. W kaskadzie krzepni cia czynnik VIIa inicjuje aktywacj zewnàtrzpochodnego toru w kaskadzie krzepni cia dzi ki wiàzaniu z czynnikiem tkankowym (TF tissue factor) i aktywacji czynnika X, z którymi nast pnie tworzy kompleks VIIa-TF- Xa [5]. Gen kodujàcy czynnik VII znajduje si na chromosomie 13 (krótkie rami 13q34, d ugoêç 12,8 kilo par zasad, 9 eksonów) [6]. Obserwuje si homologi w budowie czynnika VII, IX, X oraz bia ka C, co sugeruje wspólne ich pochodzenie i nast pczà duplikacj genów Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 9

12 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Ginekol Pol. 2009, 80, 8-13 Zwiàzek polimorfizmu Arg 353 Gln czynnika VII krzepni cia z poronieniami nawracajàcymi. Region kodujàcy czynnik VII sk ada si ze 1398 par zasad i koduje 38-aminokwasowy odcinek kierujàcy oraz 406-aminokwasowy odcinek w aêciwy czynnika VII. Gen czynnika VII charakteryzuje si du à polimorficznoêcià. Wi kszoêç z opisanych wariantów genetycznych wià e si z niedoborem czynnika VII i jest przyczynà nadmiernych krwawieƒ u pacjentów. Opisano jednak kilka polimorfizmów majàcych wp yw na zmiany w aktywnoêci i st eniu czynnika VII w surowicy, zmieniajàce ryzyko wyst powania zmian zakrzepowych [7]. Najwi ksze znaczenie przypisuje si funkcjonalnemu polimorfizmowi powodujàcemu zamian aminokwasu argininy na glutamin w pozycji 353 aƒcucha bia kowego czynnika VII (Arg353Gln, R 353 Q). Liczne badania w zakresie kardiologii wykaza y, e u osobników hetero- i homozygotycznych, b dàcych nosicielami zmutowanych alleli Gln 353 odnotowuje si obni onà aktywnoêç VIIc (coagulant activity) oraz st enie VIIag (antigen concentration) czynnika VII, co wià e si z redukcjà ryzyka wystàpienia chorób naczyniowych i zawa u serca w porównaniu do osób, u których stwierdza si obecnoêç allela Arg 353 [8, 9, 10, 11]. WyjaÊnia si to spadkiem nasilenia kaskady krzepni cia imo liwym obni eniem ryzyka wystàpienia powik aƒ zakrzepowych. W polimorfizmie Arg 353 Gln wskazuje si przede wszystkim na znaczenie funkcjonalne wyst powania zmutowanego allela Gln 353, który wykazuje gene-dose efect w obecnoêci jednego zmutowanego allela obserwuje si redukcj aktywnoêci czynnika VII o 21%, natomiast przy obecnoêci dwóch alleli (genotyp homozygotyczny) spadek aktywnoêci jest jeszcze wi kszy i wynosi 36%. Odnotowano równie analogiczny, chocia zdecydowanie mniej wyraêny, wp yw allela Gln 353 na st enie czynnika VII [9]. Osobnicy z genotypem homozygotycznym Arg 353 /Arg 353 wykazujà prawid owy poziom i aktywnoêç czynnika VII. Przy zwi kszeniu poziomu czynnika VII w przebiegu cià y, brak protekcyjnego efektu przeciwzakrzepowego jaki wià e si z obecnoêcià allela Gln 353 i/lub na o enie si wp ywu czynników Êrodowiskowych powoduje wzrost st enia i aktywnoêci czynnika VII, co w sumie prowadziç mo e do niepomyêlnego przebiegu cià y. Cel pracy Celem pracy by a ocena cz stoêci wyst powania polimorfizmu genetycznego Arg 353 Gln genu czynnika VII krzepni cia oraz znaczenie obecnoêci allela Gln 353 w grupie kobiet, u których wystàpi y dwa i wi cej poronienia w pierwszym trymestrze cià y. Materia i metody Grup badanà stanowi y 104 kobiety (Êrednia wieku 30,15±4,07 lat, zakres lat, mediana 30 lat), u których wystàpi y dwa lub wi cej poronienia w I trymestrze cià y, pomi dzy 6 a 13 t.c. Poronienie rozpoznawano jako wydalenie z jamy macicy jaja p odowego i zakoƒczenie cià y przed 22 tyg. czasu jej trwania. Wiek cià owy, w którym nastàpi o poronienie okreêlano na podstawie daty ostatniej miesiàczki, regularnoêci cykli miesi cznych oraz badaƒ ultrasonograficznych przeprowadzanych uprzednio u pacjentki. U wszystkich pacjentek z tej grupy wykluczono obecnoêç chorób internistycznych, ylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, innych przyczyn poronieƒ (genetyczne, hormonalne, nieprawid owoêci budowy macicy) oraz potwierdzono brak obecnoêci przeciwcia antyfosfolipidowych. W pracy analizowano równie cz stoêç wyst powania badanego polimorfizmu Arg 353 Gln dzielàc badanà grup pacjentek z poronieniami na podgrupy: kobiet z dwoma poronieniami (80 osób) oraz z trzema i wi cej poronieniami (24 kobiety), jak równie ze wzgl du na tydzieƒ cià y, w którym wystàpi o poronienie (poronieniami wyst pujàcymi we wczesnym (od 6 do 9 t.c.) oraz póênym (od 10 do 13 t.c.) okresie I trymestru cià y). W grupie kontrolnej znalaz y si 163 zdrowe kobiety (Êrednia wieku 29,40±3,56 lat, zakres lat, mediana 29 lat), u których w wywiadzie potwierdzono obecnoêç co najmniej jednej cià y zakoƒczonej urodzeniem zdrowego, donoszonego noworodka. U wszystkich kobiet z grupy badanej i kontrolnej analizowano tak e wartoêci ciênienia t tniczego oraz wskaênika masy cia a (BMI body mass index) wed ug standardowego wzoru (BMI: 21,10±2,37 vs 21,48±3,22 kg/m 2, RR skurczowe: 111,11±11,19 vs 111,33±10,98mmHg oraz RR rozkurczowe: 68,27±7,56 vs 69,64±8,50 mmhg). Ró nice pomi dzy grupami nie by y statystycznie istotne. Pacjentki z obydwu grup nale a y do rasy kaukaskiej i by y narodowoêci polskiej. Zosta y poinformowane o celu oraz zakresie badaƒ i wyrazi y na nie pisemnà zgod. Na przeprowadzenie badaƒ uzyskano zgod Komisji Bioetycznej UM w Poznaniu nr 1082/07. Cz stoêç wyst powania genotypów analizowano za pomocà reakcji aƒcuchowej polimerazy oraz metody polimorfizmu d ugoêci fragmentów restrykcyjnych (PCR/RFLP). Do oznaczania polimorfizmów genetycznych pobierano oko o 3-4ml krwi z y y od okciowej do probówek S-Monovette (Sarstedt, Niemcy) zawierajàcych el K2E. Izolacj DNA z leukocytów przeprowadzano z zastosowaniem komercyjnego zestawu do izolacji QIAamp DNA Blood Mini Kit (QIAGEN Inc., Niemcy). W celu przeprowadzenia reakcji PCR przygotowywano 25ng genomowego DNA, 2,5µl buforu 10 x Taq Bufor z(nh4)2so4 (Fermentas, Litwa), 2,5mM MgCl2 (Fermentas, Litwa), 0,25 mm dntp (GeneCraft, Niemcy), 0,45µM startera F i R(TiBMolBiol, Polska) o nast pujàcej sekwencji F 5`- GGG AGA CTC CCC AAA TAT CAC-3` oraz R 5`-ACG CAG CCT TGG CTT TCT CTC-3` [12] oraz 1U Taq polimerazy (Fermentas, Litwa). Obj toêç koƒcowa reakcji PCR wynosi a 25µl. Reakcj przeprowadzano w nast pujàcych warunkach: denaturacja wst pna przez 3 minuty w temp. 95 C, nast pnie 30 cykli obejmujàcych denaturacj w aêciwà 30 sek. w temp. 94 C, wiàzanie starterów 30 sek. w temp. 62 C, syntez 30 sek. w temp. 72 C, po których nast powa a synteza koƒcowa 10 min. w temp. 72 C. Reakcj przeprowadzano u ywajàc termocyklera Dyad DNA Engine, (Bio-Rad, USA). Uzyskany produkt PCR wielkoêci 312 par zasad poddawano trawieniu enzymem restrykcyjnym MspI (5 C/CGG3 ). Do hydrolizy restrykcyjnej pobrano 19µl uzyskanego we wczeêniejszej reakcji PCR produktu, 2,5µl buforu 1 x Medium Bufor (EURx, Polska), 2,5µl sterylnej wody oraz 1µl enzymu MspI (EURx, Polska). Inkubowano mieszanin w temperaturze 37 C w cieplarce (Memmert, Niemcy), a nast pnie inaktywowano enzym 20 minut w 65 C. 10 Nr 1 /2009

13 Ginekol Pol. 2009, 80, 8-13 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Seremak-Mrozikiewicz A, et al. Po dodaniu buforu obcià ajàcego nak adano próbki na 2% el agarozowy (TiBMolBiol, Polska). Elektroforez prowadzono w buforze 1 x TBE przy napi ciu 200V przez 2 godziny i uzyskane wyniki dokumentowano za pomocà systemu UVI-KS4000/Image PC (Syngen Biotech, USA). Po trawieniu uzyskiwano nast pujàce fragmenty dla poszczególnych genotypów: homozygota Arg 353 /Arg , 67, 39 par zasad (pz), heterozygota Arg 353 /Gln , 206, 67, 39 pz, homozygota Gln 353 /Gln , 39 pz. Analiz statystycznà przeprowadzono przy u yciu programu SPSS v Za statystycznie istotne przyj to wartoêci p równe lub mniejsze od 0,05. Wyniki W grupie kobiet z poronieniami zaobserwowano wi kszà cz stoêç wyst powania homozygotycznego genotypu Arg 353 /Arg 353 w porównaniu do grupy kontrolnej (82,69 vs 74,85%, WR=1,61, ns) oraz mniejszà cz stoêç wyst powania genotypów heterozygotycznych Arg 353 /Gln 353 (17,31%) w porównaniu do grupy kontrolnej (25,15%, WR=0,62, ns). Cz stoêç obserwowanych genotypów pozostawa a zgodna z cz stoêciami wyznaczonymi na podstawie prawa Hardy-Weinberga. Równie cz stoêç wyst powania zmutowanego allela Gln 353 by a mniejsza w grupie kobiet z dwoma i wi cej poronieniami w porównaniu do grupy kontrolnej (8,65 vs 12,58%, WR=0,66, ns). (Tabela I). Obserwowana cz stoêç wyst powania zmutowanego allela Gln 353 w grupie kontrolnej (12,58%) by a zgodna z cz stoêcià obserwowanà dla rasy kaukaskiej przez innych autorów [13]. Zarówno w podgrupie kobiet z dwoma (80 kobiet) oraz ztrzema i wi cej poronieniami (24 kobiety) cz stoêç wyst powania genotypu heterozygotycznego Arg 353 /Gln 353 by a ni sza w porównaniu do grupy kontrolnej i wynosi a odpowiednio 16,25% oraz 20,83% (grupa kontrolna 25,15%). Ró nice te by- y stosunkowo du e, ale statystycznie nieistotne. (Tabela II). Analizujàc podgrup kobiet z poronieniami wyst pujàcymi we wczesnym (od 6 do 9 t.c.) oraz póênym (od 10 do 13 t.c.) okresie I trymestru cià y zaobserwowano ni szà cz stoêç wyst powania genotypu heterozygotycznego Arg 353 /Gln 353 w podgrupie kobiet z poronieniami we wczesnym okresie I trymestru (13,85 vs 25,15%, WR=0,47, p=0,04). Natomiast wy szà cz stoêç wyst powania genotypu homozygotycznego Arg 353 /Arg 353 zarówno w podgrupie kobiet z poronieniami we wczesnym (86,15 vs 74,85%, WR=2,1, p=0,04), póênym (75,00 vs 74,85%, ns), jak i w podgrupie, w której obserwowano wyst powanie poronieƒ we wczesnym i póênym okresie I trymestru (78,26 vs 74,85%, ns) w porównaniu do grupy kontrolnej. (Tabela III). Tabela I. Cz stoêç wyst powania genotypów i alleli polimorfizmu Arg 353 Gln genu czynnika VII u kobiet z dwoma i wi cej poronieniami oraz w grupie kontrolnej. Tabela II.. Cz stoêç wyst powania genotypów polimorfizmu Arg 353 Gln genu czynnika VII w podgrupie z dwoma oraz trzema i wi cej poronieniami Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 11

14 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Ginekol Pol. 2009, 80, 8-13 Zwiàzek polimorfizmu Arg 353 Gln czynnika VII krzepni cia z poronieniami nawracajàcymi. Tabela III. Cz stoêç wyst powania genotypów polimorfizmu Arg 353 Gln genu czynnika VII w podgrupie kobiet z poronieniami we wczesnym, póênym oraz wczesnym i póênym okresie I trymestru cià y. Dyskusja Czynnik VII zajmuje centralnà pozycj w sekwencji kaskady krzepni cia i wspólnie z czynnikiem tkankowym (TF) odgrywa du à rol w aktywacji zewnàtrzpochodnego toru krzepni cia i tworzeniu si skrzepu po uprzednim uszkodzeniu ciàg oêci Êciany naczynia i tkanki. Z tego punku widzenia kompleks FVII-TF mo e byç jednoczeênie w àczony w szlak patofizjologiczny prowadzàcy do powstawania chorób sercowonaczyniowych, stàd czynnik VII jest proponowanym markerem ryzyka wystàpienia choroby wieƒcowej i zawa u serca [14] i zarówno aktywnoêç, jak i st enie czynnika VII majà wartoêç predykcyjnà mówiàcà o ryzyku wystàpienia chorób sercowo-naczyniowych [8, 15]. Badania genetyczne wskazujà, e w populacji ogólnej prawie 1/3 mi dzyosobniczych ró nic w aktywnoêci (VIIc) i st eniu (VIIag) czynnika VII mo e byç uwarunkowana obecnoêcià ró nych wariantów allelicznych jego genu. W du ym stopniu ze zmiennoêcià w st eniu i aktywnoêci koagulacyjnej koreluje polimorfizm Arg 353 Gln genu czynnika VII. Substytucja Arg 353 Gln wp ywa na zmian konformacji proteiny w czasie syntezy czynnika VII w wàtrobie iprawdopodobnie mo e wywieraç równie wp yw na jego katabolizm. Nosiciele genotypu Gln 353 /Gln 353 majà oko o 20-25% ni szà aktywnoêç oraz st enie czynnika VII [14] i wykazujà znaczàco ni sze ryzyko wystàpienia zawa u serca pomimo ci kiej, udokumentowanej angiograficznie, aterosklerozy naczyƒ wieƒcowych [5]. Natomiast u osób z genotypem typu dzikiego Arg 353 /Arg 353 wskazuje si na silnà korelacj aktywnoêci czynnika VIIc z poziomem cholesterolu i triglicerydów oraz zwi kszone ryzyko wystàpienia zakrzepicy i zawa u serca i [8]. Cz stoêç wyst powania zmutowanego allela Gln 353 wrasie bia- ej wynosi 0,12 [13], w rasie ó tej 0,25 do 0,29 [16] a w populacji Afroamerykanów 0,11 [17]. Wp yw czynnika VII na powstawanie powik aƒ w przebiegu cià y jest przedmiotem badaƒ ostatnich lat. Stosunkowo du o analiz dotyczy kobiet ci arnych z niedoborem czynnika VII, u których w przebiegu cià y, porodu lub po ogu obserwuje si nadmierne krwawienia [18]. Niedobór czynnika VII mo- e byç uwarunkowany obecnoêcià wielu mutacji w genie czynnika VII. Poniewa w przebiegu cià y nast puje wzrost prawie wszystkich czynników krzepni cia, a szczególnie VII, VIII, X, XII, XIII i fibrynogenu, stàd u nosicielek genotypów heterozygotycznych podwy szenie poziomu czynnika VII w cià y jest wystarczajàce do utrzymania prawid owej hemostazy. Obfitym krwotokiem zagro one sà natomiast kobiety nosicielki zmutowanych genotypów homozygotycznych [18, 19, 20, 21, 22]. W tej grupie kobiet obserwuje si tak e wyst powanie nadmiernego krwawienia w przypadku wystàpienia poronienia. W niektórych publikacjach podkreêlane jest te wspó istnienie niedoboru czynnika VII z deficytem innych czynników krzepni cia jako przyczyna utraty cià y lub innych komplikacji w jej przebiegu [23]. Niewiele badaƒ dotyczy udzia u zmian w aktywnoêci podwy szonego czynnika VII i wynikajàcej z tego gotowoêci prozakrzepowej w powstawaniu powik aƒ w czasie cià y. Dobrze udokumentowane wyniki dotyczàce tego problemu przedstawiono w pracy Millera i wsp. (2005), gdzie w grupie 96 kobiet znawracajàcymi utratami cià y (65 kobiet z 3 i wi cej poronieniami nawracajàcymi oraz 31 kobiet z utratami cià y w drugim i trzecim trymestrze cià y) oraz w grupie kontrolnej kobiet z wczeêniejszymi ywymi urodzeniami (81 osób) badano aktywnoêç czynnika VII (FVIIc). AktywnoÊç ta by a statystycznie istotnie wy sza w grupie kobiet z utratami cià y 13,8% vs 2,5%, p = 0,012. JednoczeÊnie w pracy tej analizowano polimorfizm -402G>A w odcinku promotorowym genu czynnika VII. Cz stoêç wyst powania genotypów nie ró ni a si w grupie badanej i kontrolnej, natomiast odnotowano ró nic pomi dzy cz stoêcià wyst powania tego polimorfizmu ukobiet z podwy szonym poziomem czynnika VIIc (79%) w porównaniu do kobiet z prawid owym poziomem czynnika VIIc (43%) [3]. Wpracy Nelsona i wsp. (2001) badano zwiàzek pomi dzy czynnikami wp ywajàcymi na hemostaz a wyst powaniem poronieƒ samoistnych. W grupie badanej 134 kobiet z poronieniami samoistnymi potwierdzono mniejsze st enie czynnika VIIag (3,1 vs 3,7%) oraz wskazano, e st enie czynnika VIIag poni ej 94% prawid owego st enia powoduje 3-krotny wzrost ryzyka wystàpienia poronienia [4]. W niniejszej pracy analizie poddano du à grup 104 pacjentek z obcià onym wywiadem w kierunku wyst powania dwóch i wi cej poronieƒ w I trymestrze cià y. W grupie tej wykazano ni szà cz stoêç wyst powania heterozygotycznego genotypu Arg 353 /Gln 353 (17,31 vs 25,15% w grupie kontrolnej) oraz allela Gln 353 (8,65 vs 12,58%), którego obecnoêç koreluje ze zmniejszonà aktywnoêcià czynnika VIIc i wp ywa na zmniejszenie ryzyka wyst powania powik aƒ zakrzepowych. Obserwowane ró nice nie by y jednak statystycznie istotne, co sugeruje jedynie niewielki wp yw ochronny allela Gln Nr 1 /2009

15 Ginekol Pol. 2009, 80, 8-13 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Seremak-Mrozikiewicz A, et al. w stosunku do rozwoju zmian patofizjologicznych w krà eniu maciczno- o yskowym u kobiet z poronieniami. Niewàtpliwie ciekawà obserwacjà jest mniejsza cz stoêç pojawiania si allela Gln 353 zarówno w podgrupie z dwoma oraz trzema i wi cej poronieniami w stosunku do grupy kontrolnej. Jeszcze wyraêniejsza jest ró nica (statystycznie istotne) frekwencji allela Gln 353 obserwowana pomi dzy grupà kobiet z poronieniami we wczesnym okresie I trymestru cià y a grupà kontrolnà. Poniewa jest to pierwsza praca analizujàca znaczenie tego polimorfizmu w patomechanizmie poronieƒ niewàtpliwie potrzebne sà dalsze badania potwierdzajàce te obserwacje. W nielicznych, cytowanych powy ej pracach, analizowano przede wszystkim zwiàzek poronieƒ z aktywnoêcià i st eniem czynnika VII w surowicy krwi [3, 4]. Natomiast badania epidemiologiczne ÊciÊle wskazujà, i obydwa czynniki czynnik VII krzepni cia oraz czynnik tkankowy TF pozostajà pod wp ywem zarówno czynników genetycznych, jak i czynników Êrodowiskowych, mimo i zale noêci te do tej pory pozostajà stosunkowo niejasne. Poziom czynnika VII we krwi zale y od wieku, p ci, ale równie od wp ywów czynników dietetycznych na mas cia a (wp yw Êrodowiska), wskaênika BMI masy cia a, poziomu lipidów w surowicy, co warunkuje osobniczà ró norodnoêç w populacji [24]. Szczególnie silnà korelacj obserwuje si pomi dzy poziomem czynnika VII a st eniem cholesterolu i triglicerydów w surowicy krwi [25]. Wnioski Podsumowujàc, na podstawie przeprowadzonych badaƒ sugerowaç mo na s aby zwiàzek polimorfizmu Arg 353 /Gln 353 genu czynnika VII z cz stoêcià wyst powania poronieƒ nawracajàcych. Wskazana jednak wi ksza cz stoêç wyst powania allela Gln 353 w grupie kontrolnej zdrowych kobiet sugeruje jego protekcyjny wp yw w stosunku do wyst powania zmian zakrzepowych i poronieƒ nawracajàcych. Interesujàcym jest fakt wyraênie mniejszej cz stoêci wyst powania genotypu heterozygotycznego Arg 353 /Gln 353 w poronieniach dokonanych we wczesnym okresie I trymestru, co sugerowaç mo e równie potencjalnie du e znaczenie ochronne obecnoêci allela Gln 353 w tym w aênie okresie cià y. Ze wzgl du jednak na stosunkowo ma o znany efekt ochronny czynnika VII przy obecnoêci allela Gln 353 przed rozwojem powik aƒ prozakrzepowych, potrzebne sà dalsze badania obejmujàce wi kszà liczb pacjentów, ÊciÊle analizujàce st enie i aktywnoêç czynnika VII, jak równie wp yw czynników Êrodowiskowych na wyst powanie powik aƒ w przebiegu cià y. PiÊmiennictwo 1. Middeldorp S. Pregnancy failure and heritable thrombophilia. Semin Hematol. 2007, 44, Dawood F, Mountford R, Farquharson R, [et al.]. Genetic polymorphisms on the factor V gene in women with recurrent miscarriage and acquired APCR. Hum Reprod. 2007, 22, Miller C, De Staercke C, Benson J, [et al.]. Elevated factor VII as a risk factor for recurrent fetal loss. Relationship to factor VII gene polymorphisms. Thromb Haemost. 2005, 93, Nelson D, Ness R, Grisso J, [et al.]. Influence of hemostatic factors on spontaneous abortion. Am J Perinatol. 2001, 18, Girelli D, Russo C, Ferraresi P, [et al.]. Polymorphisms in the factor VII gene and the risk of myocardial infarction in patients with coronary artery disease. N Eng J Med. 2000, 343, O Hara P, Grant F, Haldeman B, [et al.]. Nucleotide sequence of the gene coding for human factor VII, a vitamin K-dependent protein participating in blood coagulation. Proc Natl Acad Sci USA. 1987; 84: Hunault M, Arbini A, Lopaciuk S, [et al.]. The Arg353Gln polymorphism reduces the level of coagulation factor VII: in vivo and in vitro studies. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 1997, 17, Iacoviello L, Di Castelnuovo A, De Knijff P, [et al.]. Polymorphisms in the coagulation factor VII gene and the risk of myocardial infarction. N Engl J Med. 1998, 338, Mrozikiewicz P, Cascorbi I, Ziemer S, [et al.]. Reduced procedural risk for coronary catheter interventions in carriers of the coagulation factor VII-Gln353 gene. J Am Coll Cardiol. 2000, 36, Petrovic D, Zorc M, Keber I, [et al.]. Joint effect of G1691A factor V point mutation and the risk of premature coronary artery disease. Ann Genet. 2001, 44, Salazar-Sanchez L, Chaves L, Cartin M, [et al.]. Common polymorphisms and cardiovascular factors in patients with myocardial infarction of Costa Rica. Rev Biol Trop. 2006, 54, Green F, Kelleher C, Wilkes H, [et al.]. A common genetic polymorphism associated with lower coagulation factor VII levels in healthy individuals. Arterioscler Thromb. 1991, 11, Heywood D, Carter A, Catto A, [et al.]. Polymorphisms of the factor VII gene and circulating FVII: C levels in relation to acute cerebrovascular disease and poststroke mortality. Stroke. 1997, 28, Junker R, Heinrich J, Schulte H, [et al.]. Coagulation factor VII and the risk of coronary heart disease in healthy men. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 1997, 17, Campo G, Valgimigli M, Ferraresi P, [et al.]. Tissue factor and coagulation factor VII levels during acute myocardial infarction. Arterioscler Thromb Vssc Biol. 2006, 26, Kain K, Catto AJ, Young J, [et al.]. Coagulation factor VII activity, Arg/Gln353 polymorphism and features of insulin resistance in first-degree-relatives of South Asian Patients with stroke. Thromb Haemost 2002, 88, Austin H, Hooper W, Lally C, [et al.]. Venous thrombosis in relation to fibrinogen and factor VII genes among African-Americans. J Clin Epidemiol. 2000, 53, Kulkarni A, Lee C, Kadir R. Pregnancy in women with congenital factor VII deficiency. Haemophilia. 2006, 12, Mota L, Ghosh K, Shetty S. Second trimester antenatal diagnosis in rare coagulation factor deficiencies. J Pediatr Hematol Oncol. 2007, 29, Pehlivanov B, Milchev N, Kroumov G. Factor VII deficiency and its treatment in delivery with recombinant factor VII. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2004, 116, De Leo V, Ditto A, Morgante G, [et al.]. Prophylactic therapy in a pregnant women with severe factor VII deficiency. Gynecol Obstet Invest. 2000, 50, Rizk D, Castella A, Shaheen H, [et al.]. Factor VII deficiency detected In pregnancy: a case report. Am J Perinatol. 1999, 16, Vora S, Shetty S, Ghosh K. Coagulation factor deficiency as a cause of recurrent fetal loss: a red herring. Blood Coagul Fibrinolysis. 2007, 18, Di Castelnuovo A, D Orazio A, Amore C, [et al.]. Genetic modulation of coagulation factor VII plasma levels: contribution of different polymorphisms and gender-related effects. Thromb Haemost. 1998, 80, Green D, Chamberlain M, Ruth K, [et al.]. Factor VII, cholesterol, and triglycerides. The CARDIA study. Coronary Artery Risk Development in Young Adults Study. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 1997, 17, Praca finansowana ze Êrodków pieni nych grantu KBN N / Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 13

16 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Ginekol Pol. 2009, 80, Serum visfatin concentration is elevated in pregnant women irrespectively of the presence of gestational diabetes St enie wisfatyny w surowicy kobiet ci arnych z zaburzeniami tolerancji glukozy Szamatowicz Jacek 1, Kuêmicki Mariusz 2, Telejko Beata 3, Zonenberg Anna 3, Niko ajuk Agnieszka 3, Kr towski Adam 3, Górska Maria 3 1 Department of Gynaecology, Medical University of Bialystok, Poland 2 Department of Pathophysiology of Pregnancy, Medical University of Bialystok, Poland 3 Department of Endocrinology, Diabetology and Internal Medicine, Medical University of Bialystok, Poland Summary Objectives: The aim of the present study was to compare serum concentrations of a recently identified namely visfatin between pregnant women with normal glucose tolerance (NGT) and gestational diabetes mellitus (GDM), as well as non-pregnant healthy subjects. Materials and methods: Serum visfatin concentration was measured in 61 patients with GDM, 63 pregnant subjects with NGT and 36 non-pregnant healthy women by means of an immunoassay. Results: Median visfatin levels did not differ in the women with GDM (14.8 [ ] µg/l) and NGT (15.3 [ ] µg/l), but were significantly higher than those found in the non-pregnant women (11.4 [ ] µg/l, p= vs NGT and p=0.008 vs GDM group). Visfatin concentrations correlated significantly with fasting insulin (R=0.20, p=0.01), HOMA-IR (R=0.19, p=0.02) and HOMA-%B (R=0.23, p=0.004). Stepwise regression analysis revealed that serum visfatin levels were significantly predicted only by HbA1c values (b=0.21, p=0.04). Conclusions: Serum visfatin concentrations are elevated in pregnant women, irrespectively of their glucose tolerance status. This elevation may be caused by an additional secretion of visfatin from the placenta, however other possible sources of visfatin should also be taken into account. Key words: visfatin / pregnancy / gestational diabetes mellitus / Address for correspondence: Jacek Szamatowicz Department of Gynaecology, Medical University of Bia ystok, M. Curie-Sk odowskiej 24A, Bia ystok, Poland, tel.: Otrzymano: Zaakceptowano do druku: Nr 1 /2009

17 Ginekol Pol. 2009, 80, P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Szamatowicz J, et al. Streszczenie Cel pracy: Celem pracy by o porównanie st eƒ wisfatyny w osoczu kobiet ci arnych z prawid owà tolerancjà glukozy i cukrzycà cià owà oraz zdrowych kobiet nie b dàcych w cià y. Materia i metody: St enie wisfatyny oznaczono metodà immunoenzymatycznà w osoczu 61 pacjentek z cukrzycà cià owà, 63 ci arnych z prawid owà tolerancjà glukozy oraz 36 kobiet nie b dàcych w cià y. Wyniki: St enia wisfatyny nie ró ni y si istotnie w grupie kobiet z cukrzycà cià owà (mediana 14,8 [10,8-17,3]µg/l) i prawid owà tolerancjà glukozy (15,3 [11,8-19,4] µg/l), by y jednak znamiennie wy sze ni w grupie kobiet nie b dàcych w cià y (11,4 [8,6-15,2] µg/l, p=0,008 vs cukrzyca cià owa i p=0,0008 vs prawid owa tolerancja glukozy). Stwierdzono istotnà korelacj pomi dzy st eniem wisfatyny i insuliny (R=0,20, p=0,01), HOMA-IR (R=0,19, p=0,02) i HOMA-%B (R=0,23, p=0,004). Regresja wieloraka wykaza a, e jedynym czynnikiem wp ywajàcym znamiennie na st enia wisfatyny w osoczu by a wartoêç HbA1c (b=0,21, p=0,04). Wnioski: St enie wisfatyny w osoczu wzrasta u kobiet w cià y, niezale nie od wspó istniejàcych zaburzeƒ tolerancji glukozy, prawdopodobnie wskutek dodatkowej sekrecji tej adipokiny przez tkank o yska. S owa kluczowe: wisfatyna / cià a / cukrzyca cià owa / Wst p Visfatin was originally identified as pre-b cell colonyenhancing factor (PBEF) a 52-kilodalton protein expressed in lymphocytes that synergized with interleukin-7 and stem cell factors to promote the growth of B cell precursors [1]. Visfatin mrna and protein is expressed in subcutaneous fat tissue (SAT) [2, 3], visceral fat tissue (VAT) [2, 3], as well as in the liver [1], muscle [1], macrophages [4], placenta and foetal membranes [5, 6]. The same gene was also identified as a cytosolic enzyme micotinamide 5-phosphoribosyl-1- pyrophosphate transferase (Nampt) that catalyzes the ratelimiting step in nicotinamide adenine dinucleotide (NAD) biosynthesis [7]. Insulin-mimetic effects, initially ascribed to visfatin, have not been confirmed in recent studies but visfatin is involved in glucose metabolism at the beta-cell level by regulating insulin secretion via the NAD pathway [8]. However, clinical data linking circulating visfatin to the parameters of glucose metabolism and insulin resistance are contradictory, since both increased [9, 10, 11, 12, 13, 14] and decreased levels [15] have been observed in patients with type 1 and type 2 diabetes. Conflicting results have been also obtained in obese subjects [2, 16, 17, 18]. It has been demonstrated that circulating visfatin levels are elevated in pregnant women with intrauterine growth retardation (IUGR) [19] and preeclampsia [20], whereas significantly lower [21, 22] or higher [23, 24] visfatin concentrations have been shown in patients with gestational diabetes mellitus (GDM) when compared with healthy pregnant controls. Therefore, in the present study we investigated serum visfatin concentrations in pregnant women with various degree of glucose intolerance in order to establish its relation to a range of anthropometric and metabolic factors conferring glucose metabolism and insulin resistance. Materials and methods The group studied consisted of 61 patients with GDM and 63 pregnant women with NGT, between 24 and 31 week of gestation, attending the gynaecological out-patient clinic of the Medical University of Bialystok: GDM was diagnosed according to the WHO criteria [25]. Blood samples for visfatin assay were collected before the initiation of diet or insulin therapy. All subjects were nonsmokers and had not taken any drugs known to affect carbohydrate metabolism in the previous 3 months. Patients with abnormal glucose readings before pregnancy, as well as with pregnancy induced hypertension (PIH), preeclampsia and other pregnancy complications (except GDM), were not included. All pregnancies were singletons. The estimation of pregnancy duration was based on routine ultrasonographic examination preformed between 10 and 12 weeks of gestation. The control group consisted of 36 non-pregnant healthy women, nine of whom had one or more pregnancies without a history of GDM and 27 had no previous pregnancy. Written informed consent was obtained from all participants, and the protocol was approved by the local ethics committee (Medical University of Bialystok). For each patient body mass index (BMI) was calculated at the time of blood collection as weight in kilograms divided by height in meters squared. Medical records were also analyzed to collect information concerning subjects weight shortly before conception, and prepregnancy BMI was calculated as described above. Plasma glucose concentration was measured using oxidase method (CORMAY, Poland), fasting serum insulin level was assayed by immunoradiometric method (Biosource Europe SA, Belgium) and glycated haemoglobin (HbA1c) was evaluated by a high performance liquid chromatography technique (HPLC Variant TM, BIO-RAD Laboratories, Germany). Serum visfatin concentration was measured using commercial Visfatin-C Terminal Human Enzyme Immunoassay kit (Phoenix Pharmaceuticals, Inc., USA) with the detection 2009 Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 15

18 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Ginekol Pol. 2009, 80, Serum visfatin concentration is elevated in pregnant women... Table I. Clinical and biochemical characteristics of the population studied. limit of 0.1µg/l. The intraassay and interassay coefficients of variation (CVs) were less than 5.0% and 14.0%, respectively. HOMA2 (the Homeostasis Model Assessment 2) Calculator was used to estimate steady state beta cell function (%B) and insulin resistance (HOMA-IR) according to the updated HOMA2 model (www.ocdem.ox.ac.uk). Statistical analysis was performed using the STATISTICA 7.0 for Windows software package (StatSoft.Inc, Tulsa, USA). Non-normally distributed variables were expressed as medians and interquartile ranges (IR). The differences between the groups were compared by Mann - Whitney U test. Multivariate least square regression procedures were used to estimate mean case control differences in plasma visfatin concentrations after allowing for potential confounders. Relationships between variables were tested by Spearman s rank correlations. Multivariate linear regression analysis was performed to establish which of the metabolic and anthropometric factors (age, gestational age, BMI, glucose, insulin, HbA1c) were significantly and independently associated with the variance in plasma visfatin concentration. P value less than 0.05 was regarded as statistically significant. Results Clinical and biochemical characteristics of the groups studied are summarized in Table I. There were not significant differences in the mean age, parity, gestational age, current BMI (except non-pregnant subjects) and HbA1c values between the groups. The patients with GDM had markedly higher fasting and post-load glucose than the women with NGT (p<0.0001), as well as significantly higher pre-pregnancy BMI (p=0.01), fasting insulin (p=0.02), HOMA-IR (p=0.007) and HOMA-%B (p=0.007) in comparison with the control group. The pregnant women with NGT had significantly lower fasting glucose levels (p<0.0001), but higher fasting insulin (p=0.035) and HOMA-%B values (p<0.0001) in comparison with the non-pregnant women. Serum visfatin concentrations were comparable in the NGT and GDM groups but significantly higher than those found in the non-pregnant subjects (p= vs NGT group and p=0.008 vs GDM group, Table I). After an adjustment for glucose and insulin values, the differences in visfatin levels between the control group and the pregnant women remained statistically significant (p=0.003 vs NGT group and p=0.009 vs GDM group). 16 Nr 1 /2009

19 Ginekol Pol. 2009, 80, P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Szamatowicz J, et al. Table II. Serum visfatin concentrations with respect to prepregnancy BMI values. When all the women studied were divided into two groups according to their prepregnancy BMI values (Table II), there was no significant difference in serum visfatin levels between the subjects with BMI < and 25kg/m 2 both in the whole population studied, as well as in the subgroups with NGT and GDM, whereas in the control group serum visfatin concentrations were apparently lower in obese than in slim subjects (p=0.047, Table II). In a pooled analysis serum visfatin levels correlated significantly with fasting insulin (R=0.20, p=0.01), HOMA-IR (R=0.19, p=0.02) and HOMA-%B (R=0.23, p=0.004). However, when the three subgroups were analysed separately, visfatin levels were not associated with any of the clinical or metabolic parameters studied. Stepwise multiple regression analysis with visfatin as a dependent value (independent values: age, gestational age, BMI, glucose, insulin, HbA1c) revealed that in the whole group of pregnant women HbA1c was the only significant predictor (b=0.26, p=0.005), explaining about 7% of the variance in serum visfatin concentration. In the subgroup with GDM visfatin levels were also significantly predicted by HbA1c values (b=0.29, p=0.03), whereas in the subjects with NGT visfatin concentrations were not associated with any of the parameters analyzed (age, gestational age, BMI, glucose, insulin, HbA1c). In the control group stepwise multiple regression analysis showed that visfatin concentrations were significantly related to BMI values (b=0.47, p=0.01). Discussion In the present study we showed that patients with GDM had markedly higher fasting glucose than women with NGT, as well as significantly higher fasting insulin and the index of insulin resistance as compared with the control group, whereas pregnant women with NGT demonstrated markedly lower fasting glucose and higher insulin concentrations in comparison with the non-pregnant group. These findings correspond to the well-known metabolic changes that occur in normal and diabetic pregnancy, since non-diabetic pregnancy produces an accelerated starvation in the fasting state, with an earlier and more profound hypoglycaemia and an increased fasting insulin level, whereas women with GDM demonstrate elevated fasting insulin concentrations i the first place [26]. Serum visfatin levels in the NGT and GDM groups were comparable, but markedly higher than those found in the nonpregnant women. Because of the differences observed in glucose and insulin values, an adjustment for these covariates was made, but the differences in visfatin concentrations between the pregnant and the non-pregnant subjects remained statistically significant. Our findings are in part consistent with the results obtained by Mastorakos et al. [27] who demonstrated that serum visfatin concentrations increased during healthy pregnancy, especially between the 1 st and the 2 nd trimester, in parallel with b-cell secretion indices, probably compensating for a gradual increase in insulin resistance. Moreover, serum visfatin concentration in the 1 st trimester was a significant predictor of insulin sensitivity during the 2 nd trimester, however later this close association disappeared, possibly because of an increase in visfatin secretion by an additional source other that adipose tissue, namely the placenta [27]. The results concerning circulating visfatin obtained by other authors in different populations with GDM are contradictory since Chan et al. [21] and Haider et al. [22] demonstrated significantly lower serum visfatin levels in patients with GDM, whereas Krzyzanowska et al. [23] and Lewandowski et al. [24] reported that median visfatin concentrations were significantly elevated in women with GDM when compared with healthy pregnant controls. The reasons for this discrepancy may be related to differences regarding sampling time during pregnancy, various diagnostic criteria or even racial differences, nevertheless they remain unclear. The mechanisms controlling visfatin secretion in humans are also under discussion. Haider et al. [28] showed that glucose induces an increase in visfatin release, whereas insulin can suppress this effect in vitro and in vivo, however it has no influence on basal visfatin concentrations. In clinical studies concerning pregnant women various factors, potentially influencing circulating visfatin levels, have been noted. Haider et al. [22] demonstrated a significant correlation between fasting glucose and visfatin concentrations in subjects with both NGT and GDM, whereas Krzyzanowska et al. [23] found no association between plasma visfatin and fasting glucose, insulin, HOMA-IR, HbA1c or BMI. In women with GDM visfatin correlated significantly only with the week of gestation at the time of sampling [23]. On the contrary, Chan et al. [21] observed no relationship between circulating visfatin and gestational age Polskie Towarzystwo Ginekologiczne 17

20 P R A C E O R Y G I N A L N E po o nictwo Ginekol Pol. 2009, 80, Serum visfatin concentration is elevated in pregnant women... Finally, Lewandowski et al. [24] found positive correlations between serum visfatin concentrations and fasting insulin and HOMA-IR, which is consistent with our findings. In our population serum visfatin levels correlated significantly with fasting insulin, HOMA-IR and HOMA-%B an indirect index of beta cell function. However, stepwise multiple regression analysis revealed that in the whole population studied, as well as in the subgroup with GDM, HbA1c was the only significant predictor, explaining less than 7% of the variance in serum visfatin concentration. In the non-pregnant group visfatin concentrations were significantly related to BMI values. The association between circulating visfatin and BMI was also demonstrated by Berndt et al. in a large population based study, but in a subgroup of women with a wide range of obesity and insulin sensitivity the correlation did not reach statistical significance [2]. Conclusion In conclusion, our results suggest that serum visfatin concentrations are elevated in pregnant women when compared with non-pregnant healthy subjects. This elevation was not related to the coexisting disturbances of glucose tolerance, however multiple regression analysis revealed that HbA1c a metabolic parameter reflecting retrospectively mean plasma glucose levels - was the only significant predictor of serum visfatin values both in the whole population studied, as well as in the subgroup with GDM. The elevation of circulating visfatin during pregnancy may be caused by its additional secretion from the placenta, however other possible sources should be also taken into account. In fact, more research work is needed to determine the mechanism(s) regulating visfatin secretion and action during pregnancy both physiological and complicated by GDM. 10. López-Bermejo A, Chico-Julia B, Fern_ndez-Balsells M, [et al.]. Serum visfatin increases with progressive beta-cell deterioration. Diabetes. 2006, 55, Chen M, Chung F, Chang D, [et al.]. Elevated plasma level of visfatin/pre-b cell colonyenhancing factor in patients with type 2 diabetes mellitus. J Clin Endocrinol Metab. 2006, 91, Dogru T, Sonmez A, Tasci I, [et al.]. Plasma visfatin levels in patients with newly diagnosed and untreated type 2 diabetes mellitus and impaired glucose tolerance. Diabetes Res Clin Pract. 2007, 76, Fernández-Real J, Moreno J, Chico B, [et al.]. Circulating visfatin is associated with parameters of iron metabolism in subjects with altered glucose tolerance. Diabetes Care. 2007, 30, Hammarstedt A, Pihlajamäki J, Rotter Sopasakis V, [et al.]. Visfatin is an adipokine, but it is not regulated by thiazolidinediones. J Clin Endocrinol Metab. 2006, 91, Li L, Yang G, Li Q, [et al.]. Changes and relations of circulating visfatin, apelin, and resistin levels in normal, impaired glucose tolerance, and type 2 diabetic subjects. Exp Clin Endocrinol Diabetes. 2006, 114, Haider D, Schindler K, Schaller G, [et al.]. Increased plasma visfatin concentrations in morbidly obese subjects are reduced after gastric banding. J Clin Endocrinol Metab. 2006, 91, Zahorska-Markiewicz B, Olszanecka-Glinianowicz M, Janowska J, [et al.]. Serum concentration of visfatin in obese women. Metabolism. 2007, 56, Pagano C, Pilon C, Olivieri M, [et al.]. Reduced plasma visfatin/pre-b cell colony-enhancing factor in obesity is not related to insulin resistance in humans. J Clin Endocrinol Metab. 2006, 91, Fasshauer M, Blüher M, Stumvoll M, [et al.]. Differential regulation of visfatin and adiponectin in pregnancies with normal and abnormal placental function. Clin Endocrinol (Oxf). 2007, 66, Fasshauer M, Waldeyer T, Seeger J, [et al.]. Serum levels of the adipokine visfatin are increased in pre-eclampsia. Clin Endocrinol (Oxf). 2008, 69, Chan T, Chen Y, Lee C, [et al.] Decreased plasma visfatin concentrations in women with gestational diabetes mellitus. J Soc Gynecol Invest. 2006, 13, Haider D, Handisurya A, Storka A, [et al.]. Visfatin response to glucose is reduced in women with gestational diabetes mellitus. Diabetes Care. 2007, 30, Krzyzanowska K, Krugluger W, Mittermayer F, [et al.]. Increased visfatin concentrations in women with gestational diabetes mellitus. Clin Science (Lond). 2006, 110, Lewandowski K, Stojanovic N, Press M, [et al.] Elevated serum levels of visfatin in gestational diabetes: a comparative study across various degree of glucose tolerance. Diabetologia. 2007, 50, Alberti K, Zimmet P. Definition, diagnosis, and classification of diabetes mellitus and its complications. Report of a WHO consultation. Part 1: diagnosis and classification of diabetes mellitus provisional report of a WHO consultation. Diabet Med. 1998, 15, Carpenter M. Metabolic changes in gestational diabetes. Clin Perinatol. 1993, 20, Mastorakos G, Valsamakis G, Papatheodorou D, [et al.]. The role of adipocytokines in insulin resistance in normal pregnancy: visfatin concentrations in early pregnancy predict insulin sensitivity. Clin Chem. 2007, 53, Haider D, Schaller G, Kapiotis S, [et al.]. The release of the adipocytokine visfatin is regulated by glucose and insulin. Diabetologia. 2006, 49, References 1. Samal B, Sun Y, Stearns G, [et al.]. Cloning and characterization of the cdna encoding a novel human pre-b-cell colony-enhancing factor. Mol Cell Biol. 1994, 14, Berndt J, Klöting N, Kralisch S, [et al.]. Plasma visfatin concentrations and fat depot-specific mrna expression in humans. Diabetes. 2005, 54, Varma V, Yao-Borengasser A, Rasouli N, [et al.]. Human visfatin expression: relationship to insulin sensitivity, intramyocellular lipids, and inflammation. J Clin Endocrinol Metab. 2007, 92, Curat C, Wegner V, Sengenes C, [et al.]. Macrophages in human visceral adipose tissue: increased accumulation in obesity and a source of resistin and visfatin. Diabetologia. 2006, 49, Ognjanovic S, Bao S, Yamamoto S, [et al.]. Genomic organization of the gene coding for human pre-b-cell colony enhancing factor and expression in human fetal membranes. J Mol Endocrinol. 2001, 26, Ognjanovic S, Bryant-Greenwood G. Pre-B-cell colony-enhancing factor, a novel cytokine of human fetal membranes Am J Obstet Gynecol. 2002, 187, Rongvaux A, Shea R, Mulks M, [et al.]. Pre-B-cell colony-enhancing factor, whose expression is up-regulated in activated lymphocytes, is a nicotinamide phosphoribosyltransferase, a cytosolic enzyme involved in NAD biosynthesis. Eur J Immunol. 2002, 32, Revollo J, Korner A, Mills K, [et al.]. Nampt/PBEF/visfatin regulates insulin secretion in beta cells as a systemic NAD biosynthetic enzyme. Cell Metab. 2007, 6, Haider D, Pleiner J, Francesconi M, [et al.]. Exercise training lowers plasma visfatin concentrations in patients with type 1 diabetes. J Clin Endocrinol Metab. 2006, 91, Nr 1 /2009

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

I Kongres Ultrasonografia w Ginekologii i Położnictwie Poznań 1-2 kwietnia 2005 r.

I Kongres Ultrasonografia w Ginekologii i Położnictwie Poznań 1-2 kwietnia 2005 r. I Kongres Ultrasonografia w Ginekologii i Położnictwie Poznań 1-2 kwietnia 2005 r. Komitet naukowy Przewodniczący prof. dr hab. n. med. Jacek Brązert prof. dr hab. n. med. Krzysztof Szaflik prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 HemoRec in Poland Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 Institute of Biostatistics and Analyses. Masaryk University. Brno Participating

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

estrogenowego α a objawami zespołu menopauzalnego badanych kobiet; estrogenowego α a lipidogramem badanych kobiet;

estrogenowego α a objawami zespołu menopauzalnego badanych kobiet; estrogenowego α a lipidogramem badanych kobiet; 11.Streszczenie Liczne badania sugerują, że zmniejszenie stężenia endogennych estrogenów po menopauzie jest przyczyną dolegliwości menopauzalnych i może być krytycznym czynnikiem ryzyka chorób nasilających

Bardziej szczegółowo

Badanie predyspozycji do łysienia androgenowego u kobiet (AGA)

Badanie predyspozycji do łysienia androgenowego u kobiet (AGA) Badanie predyspozycji do łysienia androgenowego u kobiet (AGA) RAPORT GENETYCZNY Wyniki testu dla Pacjent Testowy Pacjent Pacjent Testowy ID pacjenta 0999900004112 Imię i nazwisko pacjenta Pacjent Testowy

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

Lek. Ewelina Litwińska

Lek. Ewelina Litwińska Lek. Ewelina Litwińska Rozprawa doktorska pt.: Markery biochemiczne i biofizyczne w predykcji powikłań nadciśnienia tętniczego w ciąży Promotor: dr hab. n. med. Piotr Kaczmarek STRESZCZENIE Wprowadzenie:

Bardziej szczegółowo

II KONGRES ULTRASONOGRAFIA W GINEKOLOGII I POŁOŻNICTWIE PROGRAM 25.05.2007. 9.00 9.10 Otwarcie kongresu

II KONGRES ULTRASONOGRAFIA W GINEKOLOGII I POŁOŻNICTWIE PROGRAM 25.05.2007. 9.00 9.10 Otwarcie kongresu II KONGRES ULTRASONOGRAFIA W GINEKOLOGII I POŁOŻNICTWIE PROGRAM 25.05.2007 9.00 9.10 Otwarcie kongresu Jacek Brązert Przewodniczący Sekcji Ultrasonografii Grzegorz H. Bręborowicz J.M. Rektor Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

Bardziej szczegółowo

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE Czynniki socjodemograficzne wpływające na poziom wiedzy dotyczącej dróg szerzenia się zakażenia w kontaktach niezwiązanych z procedurami medycznymi wśród pacjentów z WZW typu C Kamil Barański 1, Ewelina

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Zależność między wskaźnikiem masy ciała i obwodem talii a wskaźnikiem filtracji kłębuszkowej u młodych mężczyzn

Zależność między wskaźnikiem masy ciała i obwodem talii a wskaźnikiem filtracji kłębuszkowej u młodych mężczyzn ANNALES ACADEMIAE MEDICAE SILESIEIS PRACA ORYGINALNA Zależność między wskaźnikiem masy ciała i obwodem talii a wskaźnikiem filtracji kłębuszkowej u młodych mężczyzn The relationship between body mass index,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV

Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV Cel ćwiczenia Określenie podatności na zakażenie wirusem HIV poprzez detekcję homo lub heterozygotyczności

Bardziej szczegółowo

Anna Zmelonek, Miros³awa Dudyñska, Karolina Ziaja

Anna Zmelonek, Miros³awa Dudyñska, Karolina Ziaja Studia Medyczne Akademii Œwiêtokrzyskiej tom 4 Kielce 2006 Anna Zmelonek, Miros³awa Dudyñska, Karolina Ziaja Klinika Neonatologii Katedry Ginekologii i Po³o nictwa Collegium Medicum Uniwersytetu Jagielloñskiego

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Program Poprawy Opieki Perinatalnej w Województwie Lubuskim 2014-2016

Program Poprawy Opieki Perinatalnej w Województwie Lubuskim 2014-2016 Program Poprawy Opieki Perinatalnej w Województwie Lubuskim 2014-2016 Współczynnik umieralności okołoporodowej na terenie województwa lubuskiego w roku 2013 wg GUS wyniósł 7,3 i uplasował województwo lubuskie

Bardziej szczegółowo

XIII SYMPOZJUM NAUKOWO - SZKOLENIOWE STANY NAGLĄCE W POŁOŻNICTWIE I GINEKOLOGII RAMOWY PROGRAM

XIII SYMPOZJUM NAUKOWO - SZKOLENIOWE STANY NAGLĄCE W POŁOŻNICTWIE I GINEKOLOGII RAMOWY PROGRAM XIII SYMPOZJUM NAUKOWO - SZKOLENIOWE STANY NAGLĄCE W POŁOŻNICTWIE I GINEKOLOGII RAMOWY PROGRAM Tychy 17 18 września 2010 r. CZWARTEK 16.09.2010 r. RAMOWY PROGRAM SYMPOZJUM 16:00 18:00 ZEBRANIE ZARZĄDU

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ OCENY RYZYKA / INSURANCE QUESTIONNAIRE

KWESTIONARIUSZ OCENY RYZYKA / INSURANCE QUESTIONNAIRE Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia badań klinicznych/ Clinical trials liability insurance KWESTIONARIUSZ OCENY RYZYKA / INSURANCE QUESTIONNAIRE ZEZWOLENIA PUNU NR 1098/02 I NR

Bardziej szczegółowo

Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych

Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych Praca na stopień doktora nauk medycznych mgr Joanna Preis-Orlikowska Promotor pracy: prof. dr hab. Mikołaj Majkowicz Gdańsk,

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r.

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. w sprawie zakresu Êwiadczeƒ opieki zdrowotnej, w tym badaƒ przesiewowych, oraz okresów, w których

Bardziej szczegółowo

W dniu 09.01.2004 odbyło się posiedzenie grupy ekspertów powołanych przez Zarząd

W dniu 09.01.2004 odbyło się posiedzenie grupy ekspertów powołanych przez Zarząd W dniu 09.01.2004 odbyło się posiedzenie grupy ekspertów powołanych przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego wraz z reprezentantami genetyków polskich. W wyniku dwudniowej dyskusji opracowano

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

2014-3-30. Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz T ssswedfsdfurbanek J., Jabłoński A., Barszcz T., Wykonanie pomiarów

2014-3-30. Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz T ssswedfsdfurbanek J., Jabłoński A., Barszcz T., Wykonanie pomiarów Wykonanie pomiarów sygnałów wibroakustycznych przy stałych oraz zmiennych warunkach eksploatacyjnych na stanowisku testowym. Część II: Analiza poprawności pomiarów. Autorzy: Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz

Bardziej szczegółowo

Postêpowanie przed- i pooperacyjne w ginekologii i po³o nictwie. VII Sympozjum z cyklu Ekologia Prokreacji Cz³owieka

Postêpowanie przed- i pooperacyjne w ginekologii i po³o nictwie. VII Sympozjum z cyklu Ekologia Prokreacji Cz³owieka Postêpowanie przed- i pooperacyjne w ginekologii i po³o nictwie VII Sympozjum z cyklu Ekologia Prokreacji Cz³owieka Lublin, 7-8 grudzieñ 2007 1 Patronat honorowy Jego Magnificencja Rektor Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF)

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Gliwice, Poland, 28th February 2014 Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Krzysztof A. Cyran The project has received Community research funding under the 7th Framework

Bardziej szczegółowo

II ZACHODNIOPOMORSKIE DNI GINEKOLOGII POŁOŻNICTWA I NEONATOLOGII

II ZACHODNIOPOMORSKIE DNI GINEKOLOGII POŁOŻNICTWA I NEONATOLOGII ODDZIAŁ ZACHODNIOPOMORSKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA GINEKOLOGICZNEGO ZAKŁAD FARMAKOLOGII OGÓLNEJ I FARMAKOEKONOMIKI PUM W SZCZECINIE ODDZIAŁ ZACHODNIOPOMORSKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA MEDYCYNY PERINATALNEJ POLSKIE

Bardziej szczegółowo

STUDIA MEDIOZNAWCZE MEDIA STUDIES. Vol. 4 (39) 2009. Nr 4 (39) 2009. Warsaw 2009. Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego

STUDIA MEDIOZNAWCZE MEDIA STUDIES. Vol. 4 (39) 2009. Nr 4 (39) 2009. Warsaw 2009. Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego The Institute of Journalism of Warsaw University Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego MEDIA STUDIES STUDIA MEDIOZNAWCZE Vol. 4 (39) 2009 Nr 4 (39) 2009 Warsaw 2009 Warszawa 2009 SPIS TREŒCI

Bardziej szczegółowo

Pomiar kąta twarzowo-szczękowego u płodów pomiędzy 11+0 a 13+6. tygodniem ciąży. Zastosowanie w diagnostyce prenatalnej trisomii 21

Pomiar kąta twarzowo-szczękowego u płodów pomiędzy 11+0 a 13+6. tygodniem ciąży. Zastosowanie w diagnostyce prenatalnej trisomii 21 P R A C E O R Y G I N A L N E Ginekol Pol. 2013, 84, 624-629 Pomiar kąta twarzowo-szczękowego u płodów pomiędzy 11+0 a 13+6. tygodniem ciąży. Zastosowanie w diagnostyce prenatalnej trisomii 21 Frontomaxillary

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Zmienność genu UDP-glukuronozylotransferazy 1A1 a hiperbilirubinemia noworodków.

Zmienność genu UDP-glukuronozylotransferazy 1A1 a hiperbilirubinemia noworodków. Zmienność genu UDP-glukuronozylotransferazy 1A1 a hiperbilirubinemia noworodków. Katarzyna Mazur-Kominek Współautorzy Tomasz Romanowski, Krzysztof P. Bielawski, Bogumiła Kiełbratowska, Magdalena Słomińska-

Bardziej szczegółowo

Test BRCA1. BRCA1 testing

Test BRCA1. BRCA1 testing Test BRCA1 BRCA1 testing 2 Streszczenie Za najczęstszą przyczynę występowania wysokiej, genetycznie uwarunkowanej predyspozycji do rozwoju raka piersi i/lub jajnika w Polsce uznaje się nosicielstwo trzech

Bardziej szczegółowo

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Dokładniejsze badania i leczenie retinopatii cukrzycowej Closer monitoring and treatment for diabetic retinopathy Ważne informacje o ochronie zdrowia Important

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

VI Konferencja Naukowo-Szkoleniowa SALMED - LABORATORIUM 2012

VI Konferencja Naukowo-Szkoleniowa SALMED - LABORATORIUM 2012 VI Konferencja Naukowo-Szkoleniowa SALMED - LABORATORIUM 2012 Medyczne laboratorium diagnostyczne w systemie opieki zdrowotnej stan aktualny i perspektywy rozwoju ZAPROSZENIE 14-15 marca 2012 Poznań Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010)

BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010) BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010) prof. dr hab. med. Zbigniew Lew-Starowicz Streszczenie Z badania 608 kobiet i m czyzn

Bardziej szczegółowo

Lider w praktyce pielęgniarskiej

Lider w praktyce pielęgniarskiej II FORUM DYSKUSYJN0 - NAUKOWE W PIELĘGNIARSTWIE Lider w praktyce pielęgniarskiej Lublin, 13 MAJA 2015 Organizator: Koło Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego przy Wydziale Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

OCENA MOśLIWOŚCI WYKORZYSTANIA HODOWLI ŚWIŃ RASY ZŁOTNICKIEJ

OCENA MOśLIWOŚCI WYKORZYSTANIA HODOWLI ŚWIŃ RASY ZŁOTNICKIEJ ASSESSMENT OF POTENTIAL FOR ZŁOTNICKA SPOTTED PIG BREEDING IN ORGANIC FARMS OCENA MOśLIWOŚCI WYKORZYSTANIA HODOWLI ŚWIŃ RASY ZŁOTNICKIEJ PSTREJ W GOSPODARSTWACH EKOLOGICZNYCH Janusz Tomasz Buczyński (1),

Bardziej szczegółowo

Lekarz Przemysław Jerzy Kwasiborski

Lekarz Przemysław Jerzy Kwasiborski Lekarz Przemysław Jerzy Kwasiborski Ocena możliwości klinicznego wykorzystania oznaczeń stężenia cytokin uwalnianych przez HIF-1 w odpowiedzi na hipoksję u chorych kardiodiabetologicznych ROZPRAWA NA STOPIEŃ

Bardziej szczegółowo

Evaluation of upper limb function in women after mastectomy with secondary lymphedema

Evaluation of upper limb function in women after mastectomy with secondary lymphedema IV Ogólnopolska Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Polskiego Towarzystwa Pielęgniarstwa Aniologicznego Bydgoszcz, 21-22 maj 2014 r. Ocena sprawności funkcjonalnej kończyny górnej u kobiet z wtórnym obrzękiem

Bardziej szczegółowo

Absolwenci Szkoły Podstawowej w Brzegach

Absolwenci Szkoły Podstawowej w Brzegach Absolwenci Szkoły Podstawowej w Brzegach Rok urodzenia 1996 1. Babiarz Maciej 2. Babiarz Piotr 3. Bobak Kamil 4. Liszka Krzysztof 5. Mąka Monika 6. Petyniak Roksana 7. Sopuch Mariusz 8. Stokłosa Barbara

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o podatkach i opłatach lokalnych.

- o zmianie ustawy o podatkach i opłatach lokalnych. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Druk nr 2876 Warszawa, 18 grudnia 2009 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCZNY. Agnieszka WALCZYK

WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCZNY. Agnieszka WALCZYK WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCZNY Agnieszka WALCZYK Analiza porównawcza wpływu aktywującej mutacji p.v600e w genie BRAF na przebieg kliniczny raka brodawkowatego tarczycy o różnym stopniu zaawansowania choroby

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. PIASTÓW ŚLĄSKICH WE WROCŁAWIU. Lek. med. Ali Akbar Hedayati

UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. PIASTÓW ŚLĄSKICH WE WROCŁAWIU. Lek. med. Ali Akbar Hedayati UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. PIASTÓW ŚLĄSKICH WE WROCŁAWIU Lek. med. Ali Akbar Hedayati starszy asystent Oddziału Chirurgii Ogólnej i Onkologicznej Szpitala Wojewódzkiego w Zielonej Górze Analiza wyników operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Przyrost masy ciała kobiet ciężarnych w zależności od wartości BMI w okresie przedkoncepcyjnym

Przyrost masy ciała kobiet ciężarnych w zależności od wartości BMI w okresie przedkoncepcyjnym prace oryginalne Borgis Postępy Nauk Medycznych, t. XXIV, nr 9, 2011 original papers *Regina Wierzejska 1, Mirosław Jarosz 1, Jerzy Stelmachów 2, Włodzimierz Sawicki 2, Magdalena Siuba 1 Gestational weight

Bardziej szczegółowo

OCENA ENDOMETRIUM NIEPŁODNYCH KLACZY WYBRANYMI METODAMI DIAGNOSTYCZNYMI

OCENA ENDOMETRIUM NIEPŁODNYCH KLACZY WYBRANYMI METODAMI DIAGNOSTYCZNYMI UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU WYDZIAŁ MEDYCYNY WETERYNARYJNEJ KATEDRA ROZRODU Z KLINIKĄ ZWIERZĄT GOSPODARSKICH Lek. wet. OCENA ENDOMETRIUM NIEPŁODNYCH KLACZY WYBRANYMI METODAMI DIAGNOSTYCZNYMI

Bardziej szczegółowo

Konkurs Wygraj z Barbie 17.08-06.09.2015 r. Lista laureatów, którzy spełnili warunki otrzymania Nagrody

Konkurs Wygraj z Barbie 17.08-06.09.2015 r. Lista laureatów, którzy spełnili warunki otrzymania Nagrody Konkurs Wygraj z Barbie 17.08-06.09.2015 r. Lista laureatów, którzy spełnili warunki otrzymania Nagrody Nagroda I Stopnia samochód osobowy Fiat 500 1. Radosław U., 502580 Nagroda II Stopnia płyta DVD z

Bardziej szczegółowo

is being observed in developing countries what is related to worldwide epidemic of obesity due to atherogenic diet rich in calories, genetic

is being observed in developing countries what is related to worldwide epidemic of obesity due to atherogenic diet rich in calories, genetic Streszczenie Cukrzyca jako choroba społeczna i cywilizacyjna przybrała na przełomie XX i XXI wieku rozmiary epidemii. Szczególnie wzrost liczby chorych na cukrzycę typu 2 (T2DM) obserwuje się w krajach

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

UCZELNIANA KOMISJA REKRUTACYJNA WYDZIAŁOWE KOMISJE REKRUTACYJNE

UCZELNIANA KOMISJA REKRUTACYJNA WYDZIAŁOWE KOMISJE REKRUTACYJNE Prosimy o wypełnienie poniższych tabel, a następnie przesłanie ich zarówno w wersji elektronicznej na adres: zespol.rekrutacji@uj.edu.pl, jak i w formie wydruku podpisanego przez Dziekana lub Prodziekana

Bardziej szczegółowo

[ leczenie nauka praktyka ]

[ leczenie nauka praktyka ] [ leczenie nauka praktyka ] oferta 2014 Gabinet Prywatny domena lekarzy aktywnych Gabinet Prywatny jest niezależnym czasopismem naukowym o zasięgu ogólnopolskim. Ukazuje się od 1993 roku. Wydawany w formie

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Grażyna Szypuła, Magdalena Rusin Bielski Szkolny Ośrodek Gimnastyki Korekcyjno-Kompensacyjnej im. R. Liszki w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNA ULTRASONOGRAFIA W GINEKOLOGII I PO O NICTWIE

PRAKTYCZNA ULTRASONOGRAFIA W GINEKOLOGII I PO O NICTWIE Sekcja Ultrasonografii Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego Stowarzyszenie na Rzecz Zdrowia Matki i Dziecka Oddzial Polozniczo-Ginekologiczny Podhalanskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawla

Bardziej szczegółowo

Testy DNA umiarkowanie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe

Testy DNA umiarkowanie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe Grzegorz Kurzawski, Janina Suchy, Cezary Cybulski, Joanna Trubicka, Tadeusz Dębniak, Bohdan Górski, Tomasz Huzarski, Anna Janicka, Jolanta Szymańska-Pasternak, Jan Lubiński Testy DNA umiarkowanie zwiększonego

Bardziej szczegółowo

B IURO B ADAWCZE DS. J AKOŚCI

B IURO B ADAWCZE DS. J AKOŚCI ISO 9001 Q Ref. Certif. No. PL 2 IEC SYSTEM FOR MUTUAL RECOGNITION OF TEST CERTIFICATES FOR ELECTRICAL EQUIPMENT (IECEE) CB SCHEME SYSTEME CEI D ACCEPTATION MUTUELLE DE CERTIFICATS D ESSAIS DES EQUIPEMENTS

Bardziej szczegółowo

Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku. Starosta Działdowski Marian Janicki

Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku. Starosta Działdowski Marian Janicki Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku W posiedzeniu udział wzięli wg załączonej listy obecności: Starosta Działdowski Wicestarosta Członkowie Zarządu: Ponadto uczestniczył:

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

Sugerowany profil testów

Sugerowany profil testów ZWIERZĘTA FUTERKOWE Alergologia Molekularna Rozwiąż niejasne przypadki alergii na zwierzęta futerkowe Użyj komponentów alergenowych w celu wyjaśnienia problemu wielopozytywności wyników testów na ekstrakty

Bardziej szczegółowo

Densitometric test in differential diagnosis of short stature children *

Densitometric test in differential diagnosis of short stature children * Przegląd Antropologiczny Anthropological Review Vol 62, pp. 49 55 (1999) Densitometric test in differential diagnosis of short stature children * Grażyna Łysoń-Wojciechowska 1, Tomasz Romer 1, Waldemar

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

pod patronatem National Lipid Association WARSZAWA, 9 10 września 2011 r.

pod patronatem National Lipid Association WARSZAWA, 9 10 września 2011 r. pod patronatem National Lipid Association WARSZAWA, 9 10 września 2011 r. 1 PROGRAM 9 10 września 2011 r. Aktualne rekomendacje leczenia zaburzeń lipidowych o konferencji Termin 9 10 września 2011 r. 2

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 173/ 354 /2010 Zarządu Powiatu Złotowskiego z dnia 3 marca 2010 roku

UCHWAŁA NR 173/ 354 /2010 Zarządu Powiatu Złotowskiego z dnia 3 marca 2010 roku UCHWAŁA NR 173/ 354 /2010 w sprawie: przystąpienia do realizacji projektu unijnego pn. "Zawód kierowcy nadzieją na lepsze jutro" Na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 17 i art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca

Bardziej szczegółowo

IMPACT OF POSTTRANSPLANT DIABETES MELLITUS ON GRAFT FUNCTION IN AUTOSOMAL DOMINANT POLYCYSTIC KIDNEY DISEASE PATIENTS AFTER KIDNEY TRANSPLANTATION

IMPACT OF POSTTRANSPLANT DIABETES MELLITUS ON GRAFT FUNCTION IN AUTOSOMAL DOMINANT POLYCYSTIC KIDNEY DISEASE PATIENTS AFTER KIDNEY TRANSPLANTATION ANNALES ACADEMIAE MEDICAE STETINENSIS ROCZNIKI POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE 2008, 54, 1, 41 48 MARIA PIETRZAK-NOWACKA, KRZYSZTOF SAFRANOW 1, KRZYSZTOF DZIEWANOWSKI 2, ALICJA DĘBSKA-ŚLIZIEŃ

Bardziej szczegółowo

Political Science Review

Political Science Review Nr 1/2009 kwartalnik Political Science Review Spis treœci Artyku³y PRZEGL D POLITOLOGICZNY NR 1/2009 by Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM 7 Karol B. JANOWSKI 25 Przemys³aw UKIEWICZ Stereotypy w polityce polskiej

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

Gestational diabetes mellitus: the effects of diagnosis time and implementation of diabetic care on management of glycemia

Gestational diabetes mellitus: the effects of diagnosis time and implementation of diabetic care on management of glycemia Original paper Gestational diabetes mellitus: the effects of diagnosis time and implementation of diabetic care on management of glycemia Wpływ czasu rozpoznania cukrzycy ciążowej i wdrożenia programu

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY IM. JANA I JÊDRZEJA ŒNIADECKICH W BYDGOSZCZY ROZPRAWY NR 128 Stanis³aw Mroziñski STABILIZACJA W ASNOŒCI CYKLICZNYCH METALI I JEJ WP YW NA TRWA OŒÆ ZMÊCZENIOW BYDGOSZCZ

Bardziej szczegółowo

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@amu.edu.pl Plan: definicja pojęcia wnioskowania wypowiedzi inferencyjne i wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o systemie oświaty.

- o zmianie ustawy o systemie oświaty. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII kadencja Druk nr 150 Warszawa, 6 grudnia 2011 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

RAPORT OSTRZEŻEŃ W PROTOKOLE GŁOSOWANIA W OBWODZIE [SR0012] Liczba kart wyjętych z urny powinna być równa liczbie osób, którym wydano karty.

RAPORT OSTRZEŻEŃ W PROTOKOLE GŁOSOWANIA W OBWODZIE [SR0012] Liczba kart wyjętych z urny powinna być równa liczbie osób, którym wydano karty. WYBORY DO RADY POWIATU Załącznik do Protokołu Głosowania w obwodzie Kod terytorialny gminy 2 4 1 3 0 8 Nr obwodu głosowania * * * 2 Siedziba Obwodowej Komisji Wyborczej (adres) Szkoła Podstawowa, Tworóg,

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r.

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r. Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 12 grudnia 2002 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie wzorów deklaracji podatkowych dla podatku od towarów i us ug oraz

Bardziej szczegółowo

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze.

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze. Mgr Urszula Borawska-Kowalczyk Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze Streszczenie Wprowadzenie Mukowiscydoza

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM dr in. Marek GOŒCIAÑSKI, dr in. Bart³omiej DUDZIAK Przemys³owy Instytut Maszyn Rolniczych, Poznañ e-mail: office@pimr.poznan.pl BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII

Bardziej szczegółowo

I. REKLAMA KIEROWANA DO LEKARZY

I. REKLAMA KIEROWANA DO LEKARZY Instrukcja postępowania w sprawie warunków i formy reklamy produktów leczniczych w Specjalistycznym Szpitalu Klinicznym Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Instrukcja określa

Bardziej szczegółowo

Aplikacje medyczne dla pacjentów.! Monitoring pacjentów w warunkach domowych

Aplikacje medyczne dla pacjentów.! Monitoring pacjentów w warunkach domowych Aplikacje medyczne dla pacjentów.! Monitoring pacjentów w warunkach domowych dr n. med. Lukasz Koltowski I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

Ełk, 17 kwietnia 2014 r. Protokół Nr 15.2014 z posiedzenia Zarządu Powiatu Ełckiego, które odbyło się 17 kwietnia 2014 r. (czwartek), o godz. 8 00.

Ełk, 17 kwietnia 2014 r. Protokół Nr 15.2014 z posiedzenia Zarządu Powiatu Ełckiego, które odbyło się 17 kwietnia 2014 r. (czwartek), o godz. 8 00. Ełk, 17 kwietnia 2014 r. Protokół Nr 15.2014 z posiedzenia Zarządu Powiatu Ełckiego, które odbyło się 17 kwietnia 2014 r. (czwartek), o godz. 8 00. Obecni na posiedzeniu członkowie Zarządu Powiatu według

Bardziej szczegółowo

Promotor: Prof. dr hab. n. med. Wiesław Janusz Kruszewski. Zakład Propedeutyki Onkologii. Gdański Uniwersytet Medyczny

Promotor: Prof. dr hab. n. med. Wiesław Janusz Kruszewski. Zakład Propedeutyki Onkologii. Gdański Uniwersytet Medyczny LEK. MED. BEATA SZUTOWICZ-WYDRA Promotor: Prof. dr hab. n. med. Wiesław Janusz Kruszewski Zakład Propedeutyki Onkologii Gdański Uniwersytet Medyczny Gdańsk 2015 1. STRESZCZENIE Rak piersi jest w Polsce

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32 Spis treêci 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz.... 15 1.1. Rys historyczny rozwoju norm ywienia.............. 16 1.2. Wspó czesne metody opracowywania norm............ 19 1.3. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

1945 (96,1%) backlinks currently link back. 1505 (74,4%) links bear full SEO value. 0 links are set up using embedded object

1945 (96,1%) backlinks currently link back. 1505 (74,4%) links bear full SEO value. 0 links are set up using embedded object Website Backlinks Analysis Report 2023 backlinks from 224 domains Report created: Jan 3, 2015 Website: http://wpisz.stronę.odbiorcy Compared with: 7 day(s) old Domain Statistics The domain seo.zgred.pl

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Dyskusja pro/contra: Leczenie statynami a nowe przypadki cukrzycy. Lipidologiczne

Dyskusja pro/contra: Leczenie statynami a nowe przypadki cukrzycy. Lipidologiczne Dyskusja pro/contra: Leczenie statynami a nowe przypadki cukrzycy Prof. nadzw. Dr hab. med. Maciej Banach Przewodniczący, Polskie Towarzystwo Przewodniczący, Polskie Towarzystwo Lipidologiczne Statin Efficacy:

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECI SKIEGO NR 486 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 24 2007 KATARZYNA KOTARSKA ALICJA DROHOMIRECKA CHARAKTERYSTYKA RODOWISKA RODZINNEGO DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną.

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Monika śuk opiekun: prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo