Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Błażków KreacjaPro

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Błażków KreacjaPro"

Transkrypt

1

2

3

4 Redakcja: Anna Sterczyńska Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Błażków KreacjaPro Copyright 2010 by Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Uniwersytet Gdański, Europejskie Centrum Solidarności, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku ISBN ISBN Publikacja dofinansowana przez: Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Uniwersytet Gdański Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, Warszawa tel./fax (22) , (22) , (22) dział handlowy: jak wyżej, w. 105, Wydanie pierwsze Skład i łamanie: WN Scholar (Jerzy Łazarski) Druk i oprawa:

5 Spis treści Część I Rok Świat Europa Polska Marek Andrzejewski, Grzegorz Berendt Gdańsk, miejsce rozpoczęcia II wojny światowej Aleksander W. Lipatow Polska jako problem tożsamości władzy rosyjskiej. Rozmyślania w 70. rocznicę II wojny światowej Bernard Wiaderny II wojna światowa w niemieckiej pamięci zbiorowej ( ) Mykoła Łytwyn Wojskowa kampania niemiecko-sowiecka roku 1939 w Galicji Jacek Tebinka Wielka Brytania wobec sprawy polskiej w okresie dziwnej wojny Część II Kształty pamięci wojny Andrzej Szpociński II wojna światowa w badaniach socjologicznych (do roku 2009) Piotr Tadeusz Kwiatkowski II wojna światowa w pamięci współczesnego społeczeństwa polskiego

6 Anna Kowalewska, Jacek Szut, Małgorzata Kwiatkowska Postawy społeczne wobec idei Muzeum II Wojny Światowej Debata Pamięć II wojny światowej Część III Od zimnej wojny do wolności Dieter Bingen Podział Europy w latach Długa droga od wyzwolenia przez zniewolenie do wolności Jerzy Holzer Polska Wojna wygrana czy przegrana? Jadwiga Staniszkis Rewolucja wojskowa a koniec komunizmu Burkhard Olschowsky Rok 1989 europejski czas pamięci Aleksander Smolar Globalne konsekwencje 1989 roku Panel dyskusyjny [Od zimnej wojny do wolności] Debata

7 Część I Rok Świat Europa Polska

8

9 Marek Andrzejewski, Grzegorz Berendt Gdańsk, miejsce rozpoczęcia II wojny światowej W historii Gdańska duży wkład w rozwój gospodarczy, cywilizacyjny i kulturowy miasta wnosili oprócz Niemców i Polaków m.in. Holendrzy, Szkoci, Szwedzi, Francuzi i Żydzi. Przez wieki w Gdańsku adaptowano do lokalnych potrzeb różne elementy kultury duchowej i materialnej Europy. Dopiero w XIX w. utracił on wiele ze swojej wielokulturowości i wieloetniczności. Osłabły jego więzi z europejską gospodarką, kulturą i nauką. Nastąpił natomiast zauważalny wzrost niemieckiego nacjonalizmu i właśnie on rzutował na sytuację w Gdańsku w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy większości niemieckich mieszkańców idea bliskiej współpracy z Polską wydawała się już obca. Utworzenie w wyniku postanowień traktatu wersalskiego Wolnego Miasta Gdańska było rozwiązaniem kompromisowym, które z jednej strony uwzględniało dominację Niemców, stanowiących ponad 90% ludności, z drugiej zaś wychodziło naprzeciw gospodarczym interesom Rzeczypospolitej. W ustabilizowanej sytuacji politycznej współpraca polsko-gdańska była możliwa i przynosiła obopólne korzyści. Wzrost tendencji nacjonalistycznych sprawił jednak, że Gdańsk odwrócił się od swojego naturalnego zaplecza. Stał się symbolem niemieckich roszczeń rewizjonistycznych, a zarazem papierkiem lakmusowym stosunków polsko-niemieckich: właśnie w Gdańsku dawały o sobie znać pogorszenie lub poprawa relacji między Warszawą a Berlinem 1. Oprócz Niemców lokalny krajobraz etniczny tworzyła 35-tysięczna, bardzo aktywna Polonia Wolnego Miasta, zrzeszająca z dawna osiadłą ludność rodzimą i nieco liczniejszą grupę przybyłych po 1920 r. obywateli Rzeczypospolitej 2. Zróżnicowani wewnętrznie pod względem tożsamości narodowej i pochodzenia geograficznego Żydzi stanowili trzecią co do wielkości zbiorowość narodowo-religijną. Inne społeczności, przede wszystkim Ukraińcy i Rosjanie, liczyły zaledwie po kilkaset osób. 1 K. Skubiszewski, Zachodnia granica Polski, Gdańsk 1969, s. 71 i następne. 2 Szerzej: H. Stępniak, Ludność polska w Wolnym Mieście Gdańsku ( ), Gdańsk

10 Gdańsk był swego rodzaju mikrokosmosem Niemiec, odbiciem ich struktur partyjnych i układu sił politycznych. Byli tu aktywni komuniści, silni socjaldemokraci i konserwatywni nacjonaliści oraz aktywni katolicy z partii Centrum 3. Niestety podobieństwo rozkładu okresowych sympatii politycznych wśród społeczeństwa dotyczyło skali poparcia dla haseł głoszonych przez Adolfa Hitlera. W wyborach do parlamentu Wolnego Miasta Gdańska Volkstagu z 28 maja 1933 r. zwyciężyła NSDAP, którą poparła ponad połowa głosujących. Na zwycięstwo nazistów w Gdańsku duży wpływ miało to, że hitlerowcy już cztery miesiące wcześniej przejęli w Niemczech ster władzy 4. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na artykuł Danziger Volksstimme z 6 maja 1933 roku. Otóż w organie prasowym gdańskiej socjaldemokracji twierdzono, że narodowosocjalistyczny Gdańsk jest równoznaczny z jego trwałą utratą dla Niemiec. Dwanaście lat później okazało się, iż były to prorocze słowa i właśnie objęcie steru władzy w Wolnym Mieście przez narodowych socjalistów było początkiem końca niemieckiego Gdańska. Przywódca nazistów w Wolnym Mieście, pupil Hitlera, gauleiter Albert Forster, systematycznie i konsekwentnie eliminował z lokalnego krajobrazu kolejne podmioty i grupy polityczne, a także starał się osłabić wpływy instytucji uznawanych za obce i zbędne, w tym Ligi Narodów i Kościoła rzymskokatolickiego. Właśnie z inicjatywy Forstera odbyły się 7 kwietnia 1935 r. przedterminowe wybory do Volkstagu. Gdański gauleiter był głęboko przeświadczony o tym, że NSDAP zdobędzie ponad dwie trzecie głosów, co umożliwi jej zmianę konstytucji Wolnego Miasta. Kampanię wyborczą prowadzono w sposób urągający demokratycznym standardom. Nagminne były przypadki zastraszania przeciwników politycznych przez brunatnych bojówkarzy. W dniu wyborów wielokrotnie dochodziło do cudów nad urną. Dość powiedzieć, że w jednym z lokali wyborczych w Sopocie frekwencja wyniosła 110% i nawet Leonid Breżniew nie mógł się pochwalić tak wielkim poparciem wyborców 5. Nie ulega wątpliwości, że uzyskanie przez NSDAP 57,2% nie odpowiadało rzeczywistym sympatiom politycznym obywateli Wolnego Miasta. Taki wynik wyborczy osiągnięto w dużym stopniu przez stosowanie terroru i nagminne oszustwa wyborcze. Pamiętać jednak należy, że przeciętna poparcia dla NSDAP w Wolnym Mieście, mierzona liczbą członków tej partii przypadającą na tysiąc mieszkańców, przewyższała średnią w Rzeszy. Na początku 1935 r. jeden na 18,6 gdańskich obywateli był członkiem NSDAP i jeden na 11,1 uprawnionych 3 Zob. Ch.M. Kimmich, The Free City. Danzig and German Foreign Policy, New Haven, London Szerzej: M. Andrzejewski, Opposition und Widerstand in Danzig 1933 bis 1939, Bonn Ibidem, s

11 wyborców. W tym samym czasie w Niemczech proporcje te wynosiły 1:26,4 i 1:18,5. W listopadzie 1938 r. do partii Hitlera należało w Wolnym Mieście ponad 48 tys. mieszkańców. Jeżeli odliczy się Polaków, Żydów, dzieci i starców, okaże się, że w przybliżeniu co piąty mieszkaniec WM był wówczas, przynajmniej nominalnie, członkiem partii nazistowskiej 6. Tak silne poparcie wynikało z jednej strony z zachwytu sukcesami narodowosocjalistycznej polityki faktów dokonanych, pragnienia zjednoczenia się z Rzeszą i zadowolenia z polityki socjalnej prowadzonej przez NSDAP, z drugiej zaś było skutkiem terroru i codziennej presji. W Gdańsku drugiej połowy lat trzydziestych coraz trudniej było funkcjonować w przestrzeni publicznej bez wyrażania poparcia dla dominującego reżimu. Wybory do gdańskiego Volkstagu z 1935 r. są wydarzeniem wartym odnotowania z innego jeszcze powodu. Fakt, że mimo terroru NSDAP nie zdobyła ilości głosów niezbędnej do legalnej zmiany konstytucji Wolnego Miasta świadczy o tym, że opór społeczny części gdańskich Niemców przeciw totalitarnej władzy nie został jeszcze całkowicie złamany. Dla większości postronnych obserwatorów nie ulegało wątpliwości, że wybory były dotkliwą porażką NSDAP, oznaczały faktyczne cofnięcie poparcia dla hitleryzmu i tylko płynące z Niemiec wsparcie pozwoliło gdańskiej NSDAP przetrwać kryzys 7. Sukcesy III Rzeszy w polityce międzynarodowej i gospodarce stopniowo osłabiały wpływy antynazistowskiej opozycji. Nadmieńmy, że ostatnia niemiecka partia opozycyjna przestała działać w Gdańsku w październiku 1937 roku 8. Po zmiażdżeniu przeciwników politycznych naziści na krótko skoncentrowali swoją uwagę na wymuszeniu masowej emigracji tysięcy Żydów i zepchnięciu nielicznych pozostałych na margines życia publicznego 9. Po wykonaniu dzieła aryzacji Gdańska czekali już tylko na rozkaz Hitlera, by przystąpić do generalnej rozprawy z Polakami i likwidacji polskich instytucji w Wolnym Mieście i tym samym osiągnąć swój cel jednolity narodowo niemiecki Gdańsk. Anschluss Austrii i Monachium oraz wkroczenie Wehrmachtu do Pragi przybliżyły moment likwidacji Wolnego Miasta i przyczyniły się do wzrostu nacjonalistycznych nastrojów wśród gdańskich Niemców. Niezależnie bowiem od opcji politycznej wszyscy oni pragnęli przyłączenia Gdańska do Nie miec. W świetle tego można twierdzić, że były prezydent gdańskiego Se natu Her- 6 H.S. Levine, Hitler s Free City. A History of the Nazi Party in Danzig, , Chicago London 1973, s M. Andrzejewski, Opposition und Widerstand, s. 79 i następne. 8 S. Mikos, Działalność Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku , Warszawa 1971, s , Więcej na ten temat: G. Berendt, Żydzi na terenie Wolnego Miasta Gdańska w latach (Działalność kulturalna, polityczna i socjalna), Gdańsk

12 mann Rauschning, pisząc w lecie 1939 r. w specjalnym numerze Wiadomości Literackich o antyhitlerowskich nastrojach gdańskich Niemców, wyraźnie wyolbrzymiał ich zasięg 10. W porównaniu do 1935 r. cztery lata później poparcie mieszkańców Wolnego Miasta dla nazistów było już znacznie większe. Owacyjne przyjęcie, jakie zgotowały dziesiątki tysięcy gdańszczan 19 września 1939 r. Hitlerowi, świadczyło o tym, że przyłączenie Wolnego Miasta do Rzeszy wychodziło naprzeciw ich pragnieniom budziło wdzięczność wobec Führera. Ulice Gdańska były odświętnie udekorowane i biły dzwony. W Dworze Artusa niemiecki przywódca wygłosił przemówienie, które było transmitowane dla mieszkańców byłego Wolnego Miasta Gdańska, a 21 września Hitler zwiedził Westerplatte. Wróćmy jednak do ostatnich miesięcy pokoju i podejmowanych w Londynie, Paryżu i Warszawie wysiłków, by go zachować. Warto podkreślić, że Rzeczpospolita miała niewielkie pole manewru. Jak się we wrześniu okazało, udzielone Polsce kilka miesięcy wcześniej gwarancje Wielkiej Brytanii oznaczały raczej chęć powstrzymania niemieckiej polityki faktów dokonanych niż rzeczywistą gotowość zbrojnego wystąpienia w obronie suwerenności Rzeczypospolitej. Brytyjscy przywódcy nawet w pierwszych godzinach po wybuchu wojny brali pod uwagę możliwość negocjacji z Berlinem i przyznanie Gdańska Rzeszy; 3 września przeważyło jednak w Wielkiej Brytanii przekonanie, że nawet koncesje na rzecz Niemiec i zgoda Londynu na włączenie Gdańska do Rzeszy nie zagwarantują pokoju. Jeszcze silniej niż w Wielkiej Brytanii nastroje pacyfistyczne były artykułowane we Francji. Pamiętano tam dobrze o niedawnym dramacie i olbrzymich stratach na frontach wielkiej wojny. Oprócz linii Maginota to właśnie pamięć o wykrwawieniu pokolenia jedynaków wpłynęła na wzrost nastrojów pacyfistycznych wśród milionów Francuzów. Najlepiej ilustruje to wymowne pytanie Umierać za Gdańsk? (Mourir pour Dantzig?), które w ostatnich miesiącach pokoju często pojawiało się w zachodnioeuropejskiej prasie i publicystyce. Artykuł pod tytułem Umierać za Gdańsk ukazał się 4 maja 1939 r. w opiniotwórczym piśmie L Oeuvre. Jego autor, sekretarz generalny Unii Socjalistyczno-Republikańskiej, Marcel Deat, stwierdzał, że Polacy w imię zachowania pokoju powinni pójść wobec Niemców na ustępstwa i oddać im Gdańsk. Na pytanie, czy należy walczyć i umierać za Gdańsk, Deat odpowiadał jednoznacznie Nie. Publikacja ta odbiła się głośnym echem we Francji i w Europie. Stała się symbolem biernej postawy wobec ekspansjonistycznej polityki Niemiec. Zarazem bezpośrednie postawienie pytania Umierać za 10 J. Hensal, P. Nordblom (red.), Hermann Rauschning: Materialien und Beiträge zu einer politischen Biographie, Warszawa

13 Gdańsk? sprawiło, że w świadomości milionów Europejczyków stał się on miastem, które może stanowić powód wybuchu nowej wojny 11. W ostatnich tygodniach pokoju Gdańsk nadal był jednym z podstawowych tematów antypolskiej propagandy. Eksponowanie kwestii Wolnego Miasta miało podtrzymywać w społeczeństwie niemieckim temperaturę wrzenia i wmawiać europejskiej opinii publicznej, kto rzekomo ponosi odpowiedzialność za rysujący się konflikt zbrojny. To właśnie nieustępliwość Polski w sprawie Gdańska miała być przyczyną bliskiego wybuchu wojny. Zmasowana kampania propagandowa spowodowała, że nie tylko w Rzeszy, lecz także często w państwach trzecich Gdańsk kojarzono z zaogniającą się sytuacją w Europie. Jednak w rzeczywistości kwestia Wolnego Miasta, podobnie jak mniejszości niemieckiej w Polsce, miała przede wszystkim wymiar propagandowy. Podwładni Josepha Goebbelsa usiłowali wytworzyć obraz awanturniczej Polski i powściągliwych Niemiec, które w sprawie rozwiązania kwestii gdańskiej wykazują wiele dobrej woli 12. Przypisywanie Polsce winy za wzrost napięcia w Gdańsku i zamiarów zbrojnego zajęcia miasta miało dezawuować pokojowe wysiłki Warszawy. W rzeczywistości uregulowanie kwestii Wolnego Miasta było nie po myśli Berlina, którego nie interesowało osiągnięcie rozwiązania kompromisowego. Niemcy skwapliwie też wykorzystywali nietrafione komentarze polskiej prasy. Opublikowany 6 sierpnia 1939 r. w Czasie artykuł o polskich działach skierowanych na Gdańsk stał wodą na młyn niemieckiej propagandy 13. Z pewnością do wzrostu napięcia przyczyniała się również postawa rządu gdańskiego Senatu, kierowanego przez Arthura Greisera, oraz części gdańskich Niemców. Ich agresywne antypolskie działania, szykany wobec polskiej mniejszości i przygotowania militarne wywoływały wrażenie, że oddolnego wybuchu nie da się zatrzymać. Tydzień przed rozpoczęciem II wojny światowej przywódca gdańskiej NSDAP, Albert Forster, został bezprawnie ogłoszony głową państwa, a 1 września 1939 r. podpisał Ustawę o przyłączeniu WM Gdańska do Rzeszy Niemieckiej 14. Wbrew temu, co mogłoby się wydawać, napięta sytuacja w Gdańsku nie wywarła jednak decydującego wpływu na wybuch wojny. Dynamiczny rozwój wydarzeń w Wolnym Mieście, był pod kontrolą Berlina i nie determinował decyzji Hitlera. 11 K. Mazurowa, Europejska polityka Francji , Warszawa 1974, s. 292 i następne. 12 M. Andrzejewski, Wolne Miasto Gdańsk w rewizjonistycznej propagandzie niemieckiej , Gdańsk Ibidem, s.143 i następne. 14 K. Skubiszewski, op. cit., s

14 W obliczu rysującego się konfliktu zbrojnego duże znaczenie miał fakt, że na terytorium Wolnego Miasta, na półwyspie Westerplatte u ujścia Martwej Wisły znajdowała się polska tranzytowa składnica materiałów amunicyjnych, chroniona przez stopniowo wzmacnianą załogę wojskową. Zwłaszcza ostatni rok pokoju strona polska wykorzystała dla zwiększania obronności placówki i poprawy systemu łączności. Pracami tymi kierowali legendarni już dziś oficerowie: mjr Henryk Sucharski i jego podwładny kpt. Franciszek Dąbrowski. Pierwszego września 1939 r. o godz ostrzał artyleryjski pancernika Schleswig-Holstein rozpoczął zmasowany atak sił niemieckich na Westerplatte. Mimo znacznej przewagi w ludziach i sprzęcie, kosztem dziesiątków zabitych i wielu rannych, Niemcy dopiero 7 września zmusili dzielną polską załogę do kapitulacji. Chociaż w ówczesnych warunkach z góry skazana na porażkę, obrona Westerplatte miała głęboki sens symboliczny. Żołnierze mjr. Sucharskiego walczyli o poszanowanie polskich praw i polską obecność w Gdańsku. Ich walkę śledziła cała Polska. Heroiczna obrona odciętej od wojsk polskich załogi miała już we wrześniu 1939 duże znaczenie moralno- -propagandowe i stała się tematem utworów literackich, w tym pięknego wiersza Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, którzy czwórkami do nieba szli. Westerplatte szybko urosło do rangi ogólnonarodowego symbolu 15. Innym punktem oporu w Gdańsku była Poczta Polska, której obrońców Niemcy rozstrzelali 16. Represje dotknęły również wielu członków gdańskiej Polonii. Zostali oni osadzeni w kilku obozach dla jeńców cywilnych, a ostatecznie trafili do leśnego obozu koło wsi Stutthof, przekształconego w 1942 r. w Obóz Koncentracyjny Stutthof. Ogółem w czasie wojny męczeńską śmierć za utrwalanie polskości w Wolnym Mieście Gdańsku poniosło co najmniej 620 przedstawicieli Polonii, setki innych uwięziono, a rodziny wypędzono do Generalnego Gubernatorstwa. Ta bezprzykładna rozprawa z ludnością polską miała na celu wyplenienie z Gdańska wszelkich śladów polskości 17. Kilka lat później okazało się, że wysiłki Alberta Forstera, by uczynić z Gdańska bastion niemczyzny, spełzły na niczym. Pod koniec marca 1945 r. biało-czerwona flaga zawisła na Dworze Artusa i Gdańsk znalazł się w granicach państwa polskiego. Mit polskiego Gdańska był w 1945 r. tak silny, że jego nowi mieszkańcy przybyli nad Bałtyk z dawnych Kresów Wschodnich 15 Por. M. Borowiak, Westerplatte w obronie prawdy, Warszawa D. Schenk, Poczta Polska w Gdańsku: dzieje pewnego niemieckiego zabójstwa sądowego, Gdańsk D. Schenk, Albert Forster: gdański namiestnik Hitlera i zbrodnie hitlerowskie w Gdańsku i Prusach Zachodnich, Gdańsk

15 czy z głębi Polski nie mieli najmniejszej wątpliwości, w obrębie granic jakiego państwa znajdzie się miasto u ujścia Wisły. Podobnego mitu polskości we Wrocławiu i tym bardziej w Szczecinie wówczas nie było 18. Zrządzeniem historii II wojna światowa rozpoczęła się w Gdańsku. Trwała ona na jego obrzeżach i w jego najbliższym sąsiedztwie jeszcze po zajęciu przez Armię Czerwoną Berlina. Jednostki Wehrmachtu skapitulowały na Wyspie Sobieszowskiej, Mierzei Wiślanej i Helu dopiero 9 i 10 maja 1945 roku 19. W dwudziestoleciu międzywojennym Gdańsk był jednym z najbardziej zapalnych punktów w Europie. O ile w 1939 r. stał się zarzewiem nowej wojny światowej, o tyle pół wieku później był już symbolem walki o demokrację i centrum walki z komunistycznym reżimem. W 1989 r. Gdańsk stał się ponadregionalnym symbolem przełamania powojennych podziałów i dołączenia Polski i innych krajów dawnego bloku wschodniego do demokratycznej Europy oraz miejscem polsko-niemieckiego pojednania. Bogata historia, swoisty duch miejsca, genius loci, i wprowadzana umiejętnie w życie zasadę odważnie, ale rozważnie (nec temere, nec timide) silnie wiążą Gdańsk z Europą. Tak jak niegdyś, tak i dzisiaj wzbogaca on rozwój starego kontynentu. Jego mieszkańcy i włodarze, wyciągając naukę z historii promują wartości, które mają zapobiec odrodzeniu się starych lub powstania nowych ideologii totalitarnych, by już nigdy Gdańsk, Polska i Europa nie padły ofiarą takich plag, jak nazizm i komunizm. Gdańsk od lat jest miastem-symbolem i dlatego w programie wizyt zagranicznych polityków często znajduje się złożenie wieńca pod 25-metrowym pomnikiem na Westerplatte. Uczynił to m.in. prezydent RFN Horst Koehler 1 września 2005 roku. To właśnie na Westerplatte papież Jan Paweł II w czerwcu 1987 r. podczas spotkania z młodzieżą wypowiedział znamienne słowa: I każdy z Was kiedyś znajdzie w życiu swoje Westerplatte, porządek prawd i wartości, które należy utrzymać i bronić jak Westerplatte. W 70. rocznicę agresji hitlerowskiej Rzeszy na Polskę właśnie na Westerplatte odbyło się spotkanie przedstawicieli kilkunastu państw, w którym udział wzięli m.in. kanclerz Angela Merkel, premier Rosji Władimir Putin i polski premier, gdańszczanin, Donald Tusk. Do tego symbolicznego spotkania doszło w mieście, gdzie naziści rozpoczęli najkrwawszą w dziejach ludzkości wojnę i gdzie przeszło 40 lat później w Stoczni Gdańskiej im. Lenina został zapoczątkowany upadek komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. 18 Zob. R. Wapiński, Gdańsk w polskiej mitologii politycznej kształtowanie świadomości politycznej [w:] Gdańsk, z historii stosunków polsko-niemieckich. Pod redakcją prof. Marka Andrzejewskiego, Warszawa 1998, s M. Żakiewicz, Gdańsk 1945 kronika wojennej burzy, Gdańsk

16 Aleksander W. Lipatow 16 Polska jako problem tożsamości władzy rosyjskiej. Rozmyślania w 70. rocznicę II wojny światowej Postrzeganie inności oraz wynikający z niego stosunek do innego stanowi zagadnienie i tworzy problemy nie tylko dla tej inności i tego innego, lecz także dla samej istoty tożsamości i podstaw narodowego, państwowego, patriotycznego myślenia tego, kto tę percepcję wytwarza, kształtuje, rozpowszechnia i aktualizuje w miarę własnych potrzeb. Kiedyś już w czasach postsowieckich będący w niełasce elity władzy gen. Aleksander Lebiedź powiedział: Polska to ból zębów Rosji. Nawiasem mówiąc, gdy później został gubernatorem Kraju Krasnojarskiego na Syberii, drzwi jego gabinetu według świadectw lokalnej Polonii i księży polskich zawsze były dla nich otwarte na oścież. Ten prawdziwie rosyjski człowiek, pochodzący ze środowiska robotniczego, potrafił stworzyć normalną atmosferę dla wspólnej egzystencji różnych narodowości na wielkich obszarach zarządzanej przezeń guberni. Jego barwna postać uosabia ten zdrowy chłopski rozum rosyjskiego człowieka, który wobec urzędowych stereotypów myślenia i krzewionej przez władzę ideologii stanowił byt osobny samorządny i samodzielny. Notabene, z badań etnologów rosyjskich końca XIX i początku XX w. wynika, że rosyjska wieś wbrew znanym wysiłkom władz państwowych i Cerkwi nie znała ani polonofobii, ani antysemityzmu. Jak na chłopski rozum i to, i tamto było jakimś zmyślonym i niepojętym dziwolągiem. Przyczyn i skutków bólu zębów trzeba szukać we własnym organizmie Tak na zdrowy rozum jest to oczywiste. Podążając tym tropem, spróbuję zrozumieć, dlaczego po upływie 70 lat od sierpnia września 1939 r. kwestia polska nadal niepokoi rosyjskie umysły i porusza rosyjskie sumienie, a jednocześnie jest problemem rosyjskiej władzy. Układ zawarty 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy hitlerowskimi Niemcami i ZSRR wywołał szok w świadomości masowej ludzi sowieckich, których wyobrażenia o nazizmie były ukształtowane zarówno przez stosunkowo obiek-

17 tywną informację, jak i przez intensywną propagandę. Po nagłym zwrocie politycznym w warunkach państwa totalitarnego i w przygniatającej atmosferze masowych represji niemożliwe było wyrażanie na głos swoich wątpliwości. Znacznie później już po śmierci Stalina Ilia Erenburg wspomniał, że wiadomość o sowiecko-nazistowskim układzie tak nim wstrząsnęła, że stracił głos i przez kilka dni nie mógł niczego włożyć do ust. Jak należy myśleć po nagłym i ostrym zwrocie polityki, władza sowiecka sama wskazała swoim poddanym. Na posiedzeniu Rady Najwyższej ZSRR jej przewodniczący Wiaczesław Mołotow oświadczył: Towarzysz Stalin trafił w cel, demaskując knowania polityków zachodnioeuropejskich, dążących do czołowego zderzenia Niemiec i Związku Sowieckiego. Należy uznać, że również w naszym kraju byli niektórzy krótkowzroczni ludzie, którzy przejęli się spłyconą agitacją antyfaszystowską, zapominając o tej prowokatorskiej pracy naszych wrogów ( Izwiestija, 1 IX 1939). A więc poprzedni, jeszcze dzień wcześniej krzewiony i jedynie dopuszczalny stosunek do hitleryzmu to spłycenie sprawy i wroga prowokacja. Towarzysz Stalin jak zawsze bezbłędnie wskazuje, kto jest naszym wrogiem, a kto przyjacielem. Nic dziwnego, że po tym wskazaniu towarzysza Stalina, Parteigenosse Hitler publicznie stwierdził, że bolszewizm, jeżeli odrzucić jego humanistyczne wezwania i internacjonalistyczne hasła, w niczym nie różni się od nazizmu Polityka i moralność to kategorie nietożsame i pojęcia bynajmniej nierównoznaczne. Z punktu widzenia polityki i prawa międzynarodowego układ zawarty pomiędzy ZSRR i Niemcami był umową dwóch różnych państw, które w trakcie pertraktacji osiągnęły wzajemne porozumienie. Wychodząc z tego założenia, doprowadzenie ludności radzieckiej do zmiany przekonania było rzeczą trudną, ale możliwą: przecież dodatkowe protokoły rzeczywista, pozaprawna istota porozumienia o podziale Europy były utajnione. A właśnie one stanowiły meritum sprawy, która stawiała osiągnięte porozumienia poza prawem i kulturą polityczną Europy jako cywilizacji. W propagandzie i polityce kulturalnej władzy sowieckiej dokonał się nagły i gwałtowny zwrot o 180 stopni. Powracają zakazane przedtem utwory Richarda Wagnera ulubionego kompozytora Hitlera. Urząd Propagandy i Agitacji KC WKP(b) 10 lutego 1940 r. postanawia wycofać z bibliotek i księgarni 171 tytułów antyfaszystowskich książek i broszur. Zdejmuje się z ekranów antyfaszystowskie filmy Prof. Mamlock (według sztuki Friedricha Wolfa), Rodzeństwo Oppenheim (według powieści Leona Feuchtwangera) oraz Aleksander Newski Siergieja Eisensteina. Z libretta opery Siergieja Prokofjewa Siemion Kotko po interwencji prokuratora generalnego Andrieja Wyszyńskiego usunięto epizody związane z niemiecką okupacją Ukrainy w czasach I wojny 17

18 światowej. Z popularnej powieści dla młodzieży Błękitna filiżanka (1936) Arkadija Gajdara w wydaniu z 1940 r. został usunięty fragment o antysemityzmie w Niemczech hitlerowskich. W momencie, gdy Armia Czerwona przekroczyła polską granicę 17 września 1939 r., przed propagandą sowiecką stanął nowy problem usprawiedliwienie oczywistego pogwałcenia prawa międzynarodowego oraz paktu o nieagresji pomiędzy ZSRR a Polską. Podpisany 25 lipca 1932 r., był on nadal świeży w pamięci zbiorowej. Żeby wyprzeć ze świadomości własnego narodu oraz opinii społecznej na Zachodzie właściwy sens zdarzeń, ukryty w punktach tajnych protokołów, wysunięto koncepcję, według której zbrojny napad osłania się hasłem braterskiej pomocy bratnim narodom Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi, zaś sam akt, kwalifikowany przez prawo międzynarodowe jako agresja, uzyskuje szczytne miano pochodu wyzwoleńczego Armii Czerwonej. Poza ideologią sowiecką to się w głowie nie mieściło. Dlatego wódz naczelny wojska polskiego, marszałek Edward Rydz-Śmigły, nie wiedząc o prawdziwych zamiarach ZSRR, wydaje rozkaz, by nie prowadzić działań bojowych przeciwko Armii Czerwonej i stawiać zbrojny opór tylko w przypadkach prób rozbrojenia. Notabene, z dostępnych obecnie dokumentów kontrwywiadu sowieckiego wynika, że wśród czerwonoarmistów mówiono nie o misji wyzwoleńczej, lecz o przyłączeniu zdobywanych terytoriów do ZSRS. Od czasów układu z 1921 r. zarówno w praktyce sowieckiej dyplomacji, jak i w propagandzie kwestia granicy z Polską nie istniała aż do 17 września 1939 roku. Stąd zaskoczenie organów ideologicznych i komórek agitacyjnych, sterowanych przez centralę partyjno-rządową. Zaskoczenie ze względu na temat, lecz nie ze względu na zaplecze kadrowe. Siedemnastego września w całym kraju pospiesznie zwołuje się zebrania pisarzy, którzy jednogłośnie uchwalają rezolucje o udzieleniu braterskiej pomocy narodom Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Organizację literatów, jako część składową systemu propagandy i agitacji, władza totalitarna zaczęła przygotowywać na wypadek wojny od 1938 roku. Wtedy wielu pisarzy odbyło przeszkolenie wojskowe, otrzymało wojskowe stopnie i było przydzielonych do składu wojskowych pracowników politycznych. Temat wojny obronnej był na porządku dziennym nie tylko w środkach propagandy masowej, lecz także w życiu literackim i sztuce. Znamienny pod tym względem był film Jeśli jutro wojna, który wszedł na ekrany w 1938 r. i był wyświetlany aż do połowy lat pięćdziesiątych. 26 września 1939 r. na przednie pozycje Armii Czerwonej zostają wy słane literackie brygady. W ich skład weszli również najbardziej znani pisarze 18

19 spośród tych, którym udało się przeżyć wielki terror (Aleksander Twardowski, Stiepan Szczypaczow, Siemion Kirsanow, Władimir Ługowskoj, Wiktor Szkłowski). Już 10 października organ KC WKP(b) Prawda informuje o wydaniu w Brześciu zbioru Wiersze frontowe, autorstwa członków brygad literackich. 30 października organ rządowy Izwiestija powiadamia o wyjściu w druku we Lwowie zbioru Wasilija Liebiediewa-Kumacza Frontowe pieśni i wiersze. Reportaże i wiersze literatów towarzyszących wyzwoleńczemu pochodowi ukazują się w dziennikach i w pismach. W październiku 1939 r. wychodzi w Moskwie zbiór poetycki Braciom Ukraińcom i Białorusinom (znamienny fakt: Twardowski, Szczypaczow i Kirsanow nie włączali do późniejszych wydań swej poezji ówczesnych wierszy politycznych). W tym samym czasie rozpoczyna się produkcja filmu Marzenie, poświęconego ciężkiemu życiu i niesprawiedliwości społecznej w pańskiej Polsce, z którą walczą polscy komuniści, głoszącego, że marzenie o szczęściu spełnia się tylko w ZSRR. Zaczyna się również kręcenie filmu Bohdan Chmielnicki, w którym zgodnie z wymogami socrealizmu historia ukazuje się w świetle społecznego konfliktu polskich panów i ukraińskiego ludu, zaś niejednoznaczne relacje rosyjsko-ukraińskie są przedstawiane jako wieczysta przyjaźń i klasowe braterstwo. W tymże 1939 r. Wsiewołod Wiszniewski pisze scenariusz filmu Pierwsza konna, aktualizują się stereotypy bolszewickiej propagandy z czasów wojny roku. Obowiązujący jeszcze w latach siedemdziesiątych podręcznik najnowszej historii (1940) Anny Pankratowej utrwalał w świadomości kolejnych pokoleń ideologiczną koncepcję z roku 1939, kontynuowaną w późniejszych podręcznikach J. Kukuszkina i M. Kima, aż do roku Propaganda, literatura piękna, filmy i podręczniki w warunkach żelaznej kurtyny stworzyły w kilku pokoleniach trwałe stereotypy, które w czasach pojelcynowskich były reanimowane i aktualizowane przez pewne ugrupowania w elicie władzy i określone nurty wielkomocarstwowo-nacjonalistyczne 1. W Rosji teraźniejszej pojawiają się dwa typy myślenia: ideologia elity władzy i podporządkowana jej pragmatyka polityczna oraz tradycyjny etos inteligencji rosyjskiej z właściwą mu postawą wewnętrznej swobody, niezależnością intelektualną, poczuciem własnej godności i zwyczajnym ludzkim sumieniem. W warunkach uzależnienia większości mediów od centralnych i regionalnych władz administracji państwowej, jej wpływy przewyższają, zaś 1 A. Lipatow, Od bękarta traktatu wersalskiego do bratniego kraju obozu socjalistycznego (Sztuka państwowa i stereotypy ideologiczne) [w:] A. Lipatow, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Historia. Kultura. Literatura. Polityka, Toruń 2003, s

20 w pewnych regionach wręcz eliminują zasięg informacyjny stacji radiowych i prasy odzwierciedlających zapatrywania społeczeństwa obywatelskiego, nie mówiąc już o niedającej się ugłaskać realnej opozycji w postaci takich partii, jak Jabłoko, Solidarność, Sojusz Narodowo-Demokratyczny, Słuszna Sprawa (Prawoje Dieło), czy takich organizacji społecznych, jak Memoriał (odpowiednik polskiej Karty), Żołnierskie Matki, Matki Biesłanu. W 70 lat po sowiecko-niemieckim układzie i wyzwoleńczym pochodzie Armii Czerwonej 57% obywateli Federacji Rosyjskiej nie widzi w tym nic nagannego (badania opinii publicznej realizowane przez WCJON, 2009 r.). Dlaczego kraj nie może poradzić sobie z własną historią? Dlatego nie potrafi rozjaśnić własnej tożsamości? Jeszcze w 1956 r. XX Zjazd KPZS potępił kult Stalina i zapoczątkował prawną rehabilitację wielu milionów ofiar stalinowskiego reżimu. W 1989 r. zjazd deputowanych do Rady Najwyższej ZSRS potępił pakt Mołotowa i Ribbentropa, tajne protokoły, których istnienie dotychczas było negowane przez władzę sowiecką, choć od czasu ich publikacji na Zachodzie w 1946 r. wiedział o nich cały świat. Już po upadku ZSRR Federacja Rosyjska uznała, że to stalinowski reżim był odpowiedzialny za zbrodnię katyńską, którą władza sowiecka, do końca swego istnienia, obarczała Niemcy hitlerowskie. Wreszcie 1 września 2009 r. premier Putin powiedział w Gdańsku o amoralności układu sowiecko-niemieckiego. Dlaczego więc nadal utrzymują się antypolskie nastawienia, reanimowane przez elitę rządzącą po okresie jelcynowskim? Redaktor naczelny pisma Rosja w Globalnej Polityce, Fiodor Łukjanow, komentując gdańskie przemówienie premiera, którego ton wywołał zdumienie wśród prorządowych politologów, powiedział: Putin, poruszając czułe miejsca rosyjsko-polskich stosunków, poszedł dalej, niż można było oczekiwać, uwzględniając ogólną atmosferę, która powstała wokół takiego tematu wewnątrz Rosji 2. Cóż to za atmosfera? To nie tylko podręczniki historii, mówiące o pragmatycznej, odpowiadającej potrzebom kraju polityce Stalina, i opracowania nadal przypisujące zbrodnię katyńską Niemcom oraz zawierające twierdzenia o prowokacji liberałów, sprzedajności Zachodowi niezależnie myślących naukowców rosyjskich, antypatriotyzmie rządów Jelcyna, kosmopolitycznej i zdradzieckiej postawie rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego. To nie tylko audycje radiowe i telewizyjne oraz publikacje zawierające tezy o zmowie Polaków z Hitlerem i polskiej odpowiedzialności za to, że ZSRR był zmuszony podpisać układ z Niemcami. 2 Rosja w Globalnej Polityce 2009, nr

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego

Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego Redakcja i korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki: Ewa Bobrowska Copyright 2008 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o., Warszawa ISBN 978-83-7383-284-8 Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego Recenzja: prof. dr hab. Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Marek Szczepaniak Korekta: Marek Szczepaniak Joanna Barska Projekt okładki, zgodnie z pomysłem Autora:

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ ROCZNICA ZBRODNI NA WOŁYNIU - PAMIĘĆ I POJEDNANIE BS/117/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LIPIEC 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ ROCZNICA ZBRODNI NA WOŁYNIU - PAMIĘĆ I POJEDNANIE BS/117/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LIPIEC 2003 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego KONFERENCJA NAUKOWO-PRAKTYCZNA w 75 rocznicę Zbrodni Katyńskiej WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego P R O G R A M Kijów, 25 marca 2015 roku 1 ORGANIZATORZY KONFERENCJI:

Bardziej szczegółowo

Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym

Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym we Lwowie gdyż oni najlepiej wiedzą, czym jest miejsce.

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ma być wyrazem hołdu dla

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

II WOJNA ŚWIATOWA GRZEGORZ GRUŻEWSKI KLASA III G SZKOŁA PODSTAWOWA NR 19 GDAŃSK

II WOJNA ŚWIATOWA GRZEGORZ GRUŻEWSKI KLASA III G SZKOŁA PODSTAWOWA NR 19 GDAŃSK KLASA III G SZKOŁA PODSTAWOWA NR 19 GDAŃSK WYBUCH II WOJNY ŚWIATOWEJ PRZEBIEG WOJNY - NAJWAŻNIEJSZE WYDARZENIA UDZIAŁ POLAKÓW W WOJNIE POWSTANIE WARSZAWSKIE KAPITULACJA NIEMIEC I JAPONII II Wojna Światowa

Bardziej szczegółowo

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Terytorium współczesnej Ukrainy zamieszkały przez liczne grupy nieukraińców Radziecki spadek - to spadek niepodległej Ukrainy i niepodległej Polski Ludność polska

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku!

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Wraz z podręcznikiem oddajemy do twoich rąk zeszyt ćwiczeń. Zawarte są w nim różne polecenia i zadania. Powinny one pomóc ci zrozumieć zagadnienia omawiane w podręczniku

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Konflikt na Ukrainie osłabił bezpieczeństwo Litwinów 2015-06-15 15:21:15

Konflikt na Ukrainie osłabił bezpieczeństwo Litwinów 2015-06-15 15:21:15 Konflikt na Ukrainie osłabił bezpieczeństwo Litwinów 2015-06-15 15:21:15 2 Działania Rosji na Ukrainie osłabiły bezpieczeństwo Litwinów. Na Litwie, będącej członkiem NATO, nie powinien się powtórzyć ukraiński

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 2: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC SZACUNEK Podczas studiów Józef zaangażował

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

14 Wybuch II wojny światowej

14 Wybuch II wojny światowej 14 Wybuch II wojny światowej Cele lekcji Wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń posługuje się podstawowym określeniem czasu historycznego: rok; przyporządkowuje fakty historyczne datom; oblicza

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI A 332 02 < Krzysztof Skubiszewski POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993 Warszawa 1997 PRZEDMOWA 11 WYBRANE PRZEMÓWIENIA, OŚWIADCZENIA I WYWIADY

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl 13 LAT PO 13 GRUDNIA

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl 13 LAT PO 13 GRUDNIA CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE Co to jest patriotyzm? Zgodnie z definicją podaną w słowniku Władysława Kopalińskiego patriotyzm oznacza: miłość ojczyzny, własnego narodu, połączoną z gotowością do ofiar

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Pani Krystyna Szumilas Minister Edukacji Narodowej al. Szucha 25 00-918 Warszawa

Pani Krystyna Szumilas Minister Edukacji Narodowej al. Szucha 25 00-918 Warszawa RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO - 725408 - I/13/NC 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Krystyna Szumilas Minister Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt Potulice jedno miejsce, dwie pamięci Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Oldenburg Toruń 2009 1. Hitlerowski kompleks obozowy Potulice

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym 323 9fC Konstanty Adam Wojtaszczyk Partie polityczne w państwie demokratycznym Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998 Spis treści I. Wokół pojęcia partia polityczna" 7 1. W poszukiwaniu nazwy

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935)

JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935) JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935) 70 ROCZNICA ŚMIERCI (zbiory audiowizualne) Wideokasety 1. A JEDNAK Polska (1918-1921 ) / scen. Wincenty Ronisz. Warszawa : Studio Filmów Edukacyjnych Nauka, 1998. 1 kas. wiz.

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r.

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Pracownia UKD rozpoczęła prace nad nowym wydaniem Tablic skróconych

Bardziej szczegółowo

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny 1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości 1. Cele ogólne: a. Uczeń rozumie charakter wystąpień społecznych przeciw władzy w okresie

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic!

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! W związku ze zbliżającą się 70. rocznicą wybuchu II wojny światowej ( 1 września 2009 r. ) grupa byłych i obecnych mieszkańców naszej wsi w składzie: 1. Krzysztof Granat

Bardziej szczegółowo

II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA

II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut. Materiały i środki dydaktyczne: film Noc w galerii,

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Pomorskie.travel http://pomorskie.travel

Pomorskie.travel http://pomorskie.travel Forum "Europa z widokiem na przyszłość" Międzynarodowe forum Europa z Widokiem na Przyszłość zgromadzi w ECS szerokie grono ekspertów od spraw europejskich dziennikarzy, publicystów, polityków, dyplomatów,

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM. Redaktor prowadząca: Anna Raciborska. Redakcja: Magdalena Pluta

Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM. Redaktor prowadząca: Anna Raciborska. Redakcja: Magdalena Pluta Recenzje: prof. dr hab. Krystyna Stany dr hab. Krzysztof Podemski, prof. UAM Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Piotr Paczuski Copyright

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Formowanie Armii Andersa

Formowanie Armii Andersa Michał Bronowicki Formowanie Armii Andersa Gdy 1 września 1939 roku wojska niemieckie i słowackie rozpoczęły inwazję na Polskę, atak ten przyniósł śmierć tysięcy niewinnych ludzi, a dla wielu innych rozpoczął

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

GRUPA A. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu / 2

GRUPA A. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu / 2 Rozdział VII. W powojennej Polsce GRUPA A 8 1. Podaj rok, w którym miały miejsce poniższe wydarzenia. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu 2. Zdecyduj, czy poniższe zdania są

Bardziej szczegółowo

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY SPOŁECZEŃSTWO / POMOC SPOŁECZNA / ZDROWIE / GOSPODARKA... 2 NAUKA / EDUKACJA... 5 KULTURA I SZTUKA... 7 EKOLOGIA/OCHRONA ŚRODOWISKA/TURYSTYKA I KRAJOZNAWSTWO...

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Niemieckie roszczenia odszkodowawcze, czyli o stawianiu historii na głowie

Niemieckie roszczenia odszkodowawcze, czyli o stawianiu historii na głowie Prawo Europejskie w Praktyce Nr 10/2007r. dr Waldemar Gontarski Niemieckie roszczenia odszkodowawcze, czyli o stawianiu historii na głowie Republika Federalna Niemiec w drodze ustawowej powinna wziąć na

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012 Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Karolina Dębska, Anna Kaniewska Korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Ilustracja na okładce James Steidl Fotolia.com

Bardziej szczegółowo

Wrzesień. Październik

Wrzesień. Październik Kalendarz historyczny rok szkolny 2010/2011 Wrzesień 1 września 1939 r. - agresja Niemiec na Polskę 1-7 września 1939 r. - obrona Westerplatte 11 września 1932 r. - Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp...

Spis treści. Wstęp... Wstęp... Dokument 1 1920 listopad 13, Warszawa Fragment protokółu z konferencji naczelników wydziałów politycznych MSZ z wypowiedzią naczelnika w Wydziale Środkowo-Europejskim Jerzego Dzieduszyckiego na

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Praca w narodowosocjalistycznych gettach

Praca w narodowosocjalistycznych gettach Praca w narodowosocjalistycznych gettach Deutsches Historisches Institut & Żydowski Instytut Historyczny Termin: 3 i 4 grudnia 2010 r. Ofiarą narodowosocjalistycznej polityki ekspansji i eksterminacji

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POMIĘDZY STOWARZYSZENIEM RODZIN OSADNIKÓW WOJSKOWYCH I CYWILNYCH KRESÓW WSCHODNICH A MINISTREM OBRONY NARODOWEJ

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POMIĘDZY STOWARZYSZENIEM RODZIN OSADNIKÓW WOJSKOWYCH I CYWILNYCH KRESÓW WSCHODNICH A MINISTREM OBRONY NARODOWEJ POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POMIĘDZY STOWARZYSZENIEM RODZIN OSADNIKÓW WOJSKOWYCH I CYWILNYCH KRESÓW WSCHODNICH A MINISTREM OBRONY NARODOWEJ Zawarte w dniu 19 października 2000 r. 19 października 2000 roku

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

Wiadomości uczniów szkół ponadgimnazjalnych na temat historii Polski XX wieku Informacja prasowa

Wiadomości uczniów szkół ponadgimnazjalnych na temat historii Polski XX wieku Informacja prasowa Warszawa, 10 listopada 2015 r. Wiadomości uczniów szkół ponadgimnazjalnych na temat historii Polski XX wieku Informacja prasowa Uczniowie interesują się historią XX wieku i lubią słuchać opowieści o tym

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

74 -ta rocznica agresji sowieckiej na Polskę 17.09.1939 r.

74 -ta rocznica agresji sowieckiej na Polskę 17.09.1939 r. Nie o zemstę, lecz o prawdę i pamięć wołają Ofiary 74 -ta rocznica agresji sowieckiej na Polskę 17.09.1939 r. 70 -ta rocznica ludobójstwa na Kresach Wschodnich II RP Ostrowiec Świętokrzyski 17.09.2013

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DLA MEDIÓW A PLACE TO STAND / PUNKT OPARCIA, FILM W REŻYSERII ANNY FERENS

INFORMACJA DLA MEDIÓW A PLACE TO STAND / PUNKT OPARCIA, FILM W REŻYSERII ANNY FERENS A Place to Stand / Punkt oparcia to pasjonująca opowieść o tym, jak w latach 80-tych Parlament Europejski upominał się o wolność dla więźniów politycznych i swobody demokratyczne w krajach bloku wschodniego.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

Poważny krok w kierunku normalności

Poważny krok w kierunku normalności Poważny krok w kierunku normalności Dwadzieścia lat po podpisaniu polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy : wyniki raportu Instytutu Allensbach na temat relacji polskoniemieckich

Bardziej szczegółowo

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa Recenzja: dr hab. Małgorzata Jacyno Redakcja: Anna Sterczyńska Korekta: Daria Loska Projekt okładki: Marta Kurczewska Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa ISBN 978-83-7383-487-3 Niniejsza

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny

VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny KOD UCZNIA VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny POLACY I ZIEMIE POLSKIE W OKRESIE 1918-1989 r. Informacja dla ucznia : ETAP POWIATOWY 2012/2013 1. Na stronie tytułowej arkusza w wyznaczonym miejscu

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienne aktualizacje pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabaty na zamówienia zbiorcze do negocjacji

Bardziej szczegółowo