BIOTOKSYNY MORSKIE - WYSTPOWANIE I METODY ANALIZY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BIOTOKSYNY MORSKIE - WYSTPOWANIE I METODY ANALIZY"

Transkrypt

1 YWNO. Nauka. Technologia. Jako, 2006, 3 (48), MIROSŁAW M. MICHALSKI BIOTOKSYNY MORSKIE - WYSTPOWANIE I METODY ANALIZY S t r e s z c z e n i e W pracy scharakteryzowano 5 grup biotoksyn morskich wystpujcych w małach blaszkoskrzelnych (dwuskorupkowych) mogcych by przyczyn zatru po ich spoyciu. Nale do nich toksyny paraliujce -PSP, wywołujce biegunk - DSP i AZP, zaburzenia nerwowe - NSP i zaburzenia pamici - ASP. Spoywanie mał, ostryg i omułków staje si w Polsce coraz popularniejsze, a wic i prawdopodobiestwo zatru po spoyciu mał wzrasta. Wskazano ródła toksyn morskich, metody ich wykrywania oraz podstawowe akty prawne zwizanie z hodowl, dystrybucj i nadzorem nad małami przeznaczonymi do konsumpcji przez ludzi. Słowa kluczowe: małe dwuskorupkowe, plankton, toksyny morskie, zatrucia Wprowadzenie Mikroskopijne algi (plankton) s w oceanach podstawowym ródłem poywienia dla miczaków, takich jak: ostrygi, małe, przegrzebki czy te omułki oraz dla larw skorupiaków. Wród około 5000 istniejcych gatunków alg morskich około 300 moe wystpowa w bardzo duej iloci, powodujc tzw. kwitnienie wody połczone ze zmian zabarwienia powierzchni wód i to zarówno słonych, jak i słodkich. Kwitnienie wód nosi równie nazw "red tides" czyli czerwony przypływ, chocia nie zawsze wody zabarwiaj si na czerwono. Wody zabarwiaj si równie na kolor ółty, zielony, brzowy lub niebieski w zalenoci od rodzaju planktonu, jego iloci i głbokoci na jakiej wystpuje. Plankton moe wytworzy zwizki toksyczne dla ludzi, zwłaszcza w czasie tzw. "kwitnienia wód" wytwarza si szczególnie duo rónorodnych toksyn [7, 10]. W ostatnich latach czstotliwo wystpowania kwitnienia alg znacznie si zwikszyła. Przyczyny tej ekspansji nie s do koca poznane. Wydaje si, e wpływ zanieczyszczenia rodowiska substancjami mineralnymi, cieki przemysłowe, podniesienie si temperatury wód przybrzenych Dr in. M.M. Michalski, Pastwowy Instytut Weterynaryjny Pastwowy Instytut Badawczy, Al. Partyzantów 57, Puławy

2 BIOTOKSYNY MORSKIE - WYSTPOWANIE I METODY ANALIZY 17 wpływa znacznie na okresowy i gwałtowny rozwój jednokomórkowców. Równie zmiany klimatyczne i zakłócenia hydrograficzne maj wpływ na ich rozwój. Jednak okresów i miejsc wystpowania nadmiernych iloci planktonu nie mona dzisiaj przewidzie [1, 14]. Termin morskie biotoksyny oznacza substancje toksyczne odkładajce si w ywych małach, zwłaszcza wskutek spoywania przez nie planktonu zawierajcego toksyny. Substancje toksyczne przedostaj si do organizmu miczaków poprzez plankton jako ich poywienie i kumulowane s w miniach i wtrobotrzustce. Biotoksyny morskie wytwarzane s przez glony planktonowe, gdy wystpi korzystne warunki do ich rozwoju tj. dostpno substancji organicznej, dostpno mikroelementów, O 2 /CO 2, obecno wiatła, odpowiednia temperatura wody czy te zmiana zasolenia spowodowana prdami morskimi. Glony przenoszone s przez prdy morskie do miejsc bogatych w substancje odywcze i w kierunku powierzchni, do wiatła. Coraz wiksz popularnoci w naszym kraju ciesz si tzw. owoce morza, w tym małe blaszkoskrzelne (miczaki). W krajach, takich jak: Hiszpania, Francja, Portugalia, USA czy Japonia owoce morza s spoywane bardzo powszechnie, co wie si ze zwikszonym ryzykiem zatru po spoycia mał zawierajcych biotoksyny. Aby unikn przedostania si "skaonych" mał do obrotu stosuje si szereg procedur zabezpieczajcych, poczwszy od nadzoru nad obszarami produkcyjnymi po gotowy produkt. Nadzór nad obszarem produkcji polega na monitorowaniu obecnoci glonów na rónych głbokociach, okrelaniu gatunku i iloci fitoplanktonu/glonów oraz obecnoci składników odywczych (azotany(v), azotany(iii), amoniak, fosforany(v), krzemiany) w rodowisku. Monitorowaniu podlega równie woda, któr bada si na obecno metali, pestycydów, zwizków chloroorganicznych, dokonuje si pomiaru temperatury i stopnia zasolenia, ph, oznacza si zawarto tlenu rozpuszczonego w wodzie, jej przejrzysto itd. Kolejnymi etapami nadzoru jest oznaczanie obecnoci biotoksyn w glonach, biotoksyn w miczakach i badania mikrobiologiczne obszaru produkcyjnego. Otrzymane dane pozwalaj dokona klasyfikacji obszarów produkcyjnych, tzn. dopuszczenie do zbioru mał i przekazanie do handlu lub do zakładów oczyszczania, gdzie toksyny s wymywane z mał blaszkoskrzelnych (dwuskorupkowych) czyst wod. Proces wymywania w zalenoci od rodzaju mały i toksyny trwa od kilku dni do kilkunastu tygodni. Charakterystyka biotoksyn morskich Główne biotoksyny spotykane w miczakach (shellfish marine biotoxins) to: PSP paraliujce, NSP neurotoksyny, ASP anamnestyczne, DSP - wywołujca biegunki oraz AZA (kwas azaspirowy) wywołujcy biegunki.

3 18 Mirosław M. Michalski Toksyna paralityczna - PSP (Paralitic Shellfish Poisoning) Toksyny paralityczne s najbardziej niebezpieczne dla człowieka i stanowi duy problem w krajach, gdzie spoywanie mał jest powszechne. I to zarówno tych pochodzcych z hodowli, jak i zbieranych indywidualnie na wybrzeu morza. Aktywn toksyn jest saksytoksyna (STX) oraz jej 21 izomerów (pochodne tetrahydropuryn, SXT's). W 1975 r. po raz pierwszy uzyskano krystaliczn syntetyczn pochodn saksytoksyny i zbadano jej struktur [4]. Minimalna dawka saksytoksyny powodujca zatrucie to 20 µg/kg masy ciała. Dawka miertelna dla człowieka to 150 µg/kg masy ciała. Dopuszczalna zawarto PSP wynosi 80 µg/100 g misa miczaków. Pierwsze udokumentowane zatrucie wystpiło w 1948 r. w Japonii, a w USA w połowie lat 60. XX w. W Europie notowane s zatrucia od wczesnych lat 80. Pod koniec 1987 r. w Wielkiej Brytanii wiele osób zatruło si PSP, a 3 osoby zmarły. Pierwotnym ródłem SXT's s glony z rodzaju Alexandrium, a wic np. A. catenella, A. tamarensis, A. minutum, A. fundyense i A. cohorticula. Równie ródłem STX's s Pyrodinium bahamense i Gymnodinum catenatum [12]. Podczas zakwitu Pyrodinium w 1987 r. w Gwatemali, w wyniku spoycia toksycznych mał, 187 osób było hospitalizowanych, a 26 osób zmarło. Równie kraby, limaki morskie i krewetki mog zawiera PSP. Objawy zatrucia saksytoksyn to: drtwienia jzyka, brak czucia, poraenie mini oddechowych i układu motorycznego, poraenie układu sercowo-naczyniowego, drenie rk i palców u nóg, bełkotliwa mowa, linienie si i kłopoty z oddychaniem. miertelno wynosi około 10%. Do metod wykrywania naley test na myszach (MBA) (metoda referencyjna) lub na szczurach (RBA) i metody alternatywne tj. Elisa (immunoassay), HPLC, LC-MS, LC, chromatografia jonowymienna, elektroforeza, okrelenie stopnia blokowania kanałów sodowych (mouse in vitro) czy te techniki elektroforetyczne. Toksyny wywołujce biegunk DSP (Diarrhetic Shellfish Poisoning) i AZP (Azaspiracid Shellfish Poisoning) DSP nale do toksyn lipofilnych, gromadzcych si w tkance tłuszczowej miczaków. Toksyny s termostabilne. Minimalna dawka toksyny powodujca biegunk to 40 µg. Objawami zatrucia s uporczywe biegunki, wymioty, nudnoci i skurcze ołdka. Objawy s ju widoczne nawet po 30 min od spoycia. Z reguły objawy zanikaj po 3-4 dniach. Przy chronicznych zatruciach jest moliwa indukcja raka ołdka czy te przewodu pokarmowego [5]. W 1984 r., we Francji, około osób zatruło si po spoyciu skaonych miczaków [6]. Do grupy toksyn DSP zalicza si kwas okadaikowy (OA) i jego pochodne - dinofysistoksyny (DTX1, DTX2, DTX3), pektenotoksyny (PTX1, PTX2) oraz yessotoksyny (YTX's). Dinofysiskotoksyny uszkadzaj równie wtrob. ródłem toksyn DSP s glony

4 BIOTOKSYNY MORSKIE - WYSTPOWANIE I METODY ANALIZY 19 Dinophysis spp. oraz Prorocentrum. Metody wykrywania toksyn to MBA [15], HPLC (fluorometric detector), TLC, LC, LC-MS, LC ion-spray MS, Elisa, testy fosfatazowe (np. PP2A, Biosense) czy te testy cytotoksyczne. Badania midzylaboratoryjne LC- MS wskazuj na t metod jako referencyjn przy oznaczaniu toksyn ASP i DSP [8]. AZP jest oddzieln, nowo sklasyfikowan grup toksyn, w której substancj toksyczn jest kwas azaspirowy (AZA) i jego pochodne. Toksyna ta ma równie swoje izomery, AZA2 do AZA5. Objawy przy zatruciu AZA s podobne do zatrucia DSP, a wic uporczywe biegunki, wymioty, nudnoci i skurcze ołdka. W listopadzie 1995 r. w Holandii 8 osób zachorowało po spoyciu hodowlanych omułków (Mytilus edulis) pochodzcych z Irlandii, z Killary Harbour [11]. Nastpne zatrucie AZA wystpiło w nastpnym roku w Irlandii, równie po spoyciu omułków. Przypuszcza si, e plankton (brudnica) Protoceratum crissipes produkuje kwas azaspirowy [13]. Jak dotychczas AZA's znajdowano jedynie w omułkach i ostrygach [9]. Do metod wykrywania toksyn AZP mona zaliczy: RBA, MBA, LC-MS, LC-MS-MS, HPLC z detektorem fluorometrycznym, ELISA czy te testy czynnociowe [10]. Toksyna powodujca amnezj ASP (Amnestic Shellfish Poisoning) Głównym zwizkiem toksycznym jest kwas domoikowy i jego izomery. Po raz pierwszy zdiagnozowano zatrucie kwasem domoikowym w Kanadzie w 1987 r. w wyniku spoycia omułków (blue mussels). Omułki zawierały do 790 ug DA/g (cały omułek). W wyniku tego zatrucia 105 osób było hospitalizowanych, a 3 osoby zmarły. Okrzemek Pseudonitzschia jest głównym jednokomórkowcem wytwarzajcym kwas domoikowy (DA) [2, 7]. Dopuszczalna zawarto DA w miniach mały to 20 µg/100 g misa. Objawy zatrucia wystpuj po 24 godz. od spoycia przy łagodnym zatruciu i od 0,5 do 6 godz. przy ostrym zatruciu. Objawy po spoyciu s podobne do choroby Alzheimera. Nastpuje krótkotrwała utrata pamici (short term memory). Po inhalacji aerozolu w postaci mgiełki z wody morskiej, podczas spaceru brzegiem morza, gdy woda kwitnie moe wystpi dodatkowo skurcz oskrzeli. Przy lekkim zatruciu i u konsumentów niemajcych problemów z nerkami nastpuje całkowite wyzdrowienie ju po kilku dniach. Przy ostrym zatruciu, gdy organizm nie jest w stanie szybko usun toksyny (DA), moe wystpi dodatkowo powane, trwałe uszkodzenie mózgu. Metody wykrywania ASP w owocach morza to HPLC (metoda referencyjna), MBA, Elisa, TLC, GC-MS, LC-MS czy te elektroforeza kapilarna. Test na myszach naley do metod AOAC (1990). Toksyn amnestyczn stwierdzano równie we wntrznociach krabów (do 90 ug/g), mały yletkowych (razor clams) czy te sardynkach.

5 20 Mirosław M. Michalski Toksyny powodujce zaburzenia nerwowe NSP (Neurotic Shellfish Poisoning) Aktywn neurotoksyn jest brewetoksyna i jej izomery. Objawy zatrucia to podwójne widzenie, trudnoci w przełykaniu, dreszcze, mdłoci, biegunka, odrtwienie, sucho w ustach czy tez uporczywy kaszel przy wdychaniu mgiełki morskiej zawierajcej brewetoksyn (objawy astmopodobne). Zatrucia neurotoksyn po spoyciu miczaków najczciej wystpuj w Zatoce Meksykaskiej, Nowej Zelandii i na wschodnim wybrzeu Florydy. W Europie nie stwierdzono zatru po spoyciu mał skaonych brewetoksyn. Jednak w Niemczech, Francji, Grecji, Holandii, Portugalii i Hiszpanii wykryto obecno planktonu wytwarzajcego t toksyn. Za obecno NSP's odpowiadaj brudnice (dinoflagellate), a szczególnie glon Gymnodinium breve (Karenia brevis) [7]. Brewetoksyna jest toksyczna równie dla ryb. Jest to toksyna bezsmakowa, bezzapachowa, ciepłooporna, kwasooporna oraz rozpuszczalna w tłuszczach (lipofilna) [3]. Brewetoksyn wykrywa si testem MBA, testami biologicznymi na rybach Gambusia affinis (FBA), Elisa, TLC, LC-MS czy te metodami radioimmunologicznymi. Akty prawne dotyczce gospodarki małami Zasady wprowadzania do handlu mał s cile okrelone prawem unijnym, szczegółowo regulujcym wszystkie etapy produkcji, od rodowiska hodowlanego, hodowl, oczyszczanie a do limitów pozostałoci w tkankach mał przeznaczonych do bezporedniego spoycia, jak i do przetwórstwa. Aktem prawnym regulujcym bezpieczestwo ywnociowe w odniesieniu do mał jest Decyzja Komisji z dnia 15 marca 2002 r. (2002/225) ustanawiajca szczegółowe zasady wykonania dyrektywy Rady 91/492/EWG w zakresie najwyszego dopuszczalnego poziomu zawartoci i metod analizy niektórych morskich biotoksyn w małach, szkarłupniach, osłonicach i limakach morskich. Sekcja VII w Rozporzdzeniu (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawia szczególne przepisy dotyczce higieny w odniesieniu do ywnoci pochodzenia zwierzcego. Decyzja Komisji z 14 listopada 2003 r. (2003/804/EC) dotyczy warunków zdrowotnych i wymaga certyfikacyjnych przy imporcie mał, ich jaj, gamet przeznaczonych do rozmnaania, hodowli, tuczenia z przeznaczeniem do spoycia przez ludzi. Decyzja Komisji z dnia 15 marca 2002 r. (2002/226) ustanawia specjalne kontrole zdrowotne dotyczce zbierania i przetwarzania okrelonych mał dwuskorupowych o poziomie toksyny ASP (Amnesic Shellfish Poison) przekraczajcym limity okrelone w dyrektywie Rady 91/492/EWG (notyfikowana jako dokument nr C(2002) 1009). Decyzja Komisji z dnia 18 stycznia1996 r. (96/77/EC) ustanawia warunki zbioru i przetwórstwa pewnych mał dwuskorupkowych pochodzcych z obszarów, w których poziom PSP przekracza

6 BIOTOKSYNY MORSKIE - WYSTPOWANIE I METODY ANALIZY 21 dopuszczalne limity okrelone dyrektyw 91/492. Rozporzdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 15 lipca 2005 r. okrela szczegółowe wymagania weterynaryjne dot. umieszczania na rynku zwierzt i produktów akwakultury (Dz. U r. Nr 138 poz. 1158). Podsumowanie Coraz wiksz popularnoci w naszym kraju ciesz si tzw. owoce morza, w tym małe blaszkoskrzelne (miczaki). Jednak po spoyciu mog one by przyczyn zatru z uwagi na moliwo wystpienia w nich biotoksyn morskich. Aby unikn przedostania si skaonych mał do obrotu w wielu krajach zachodnich stosuje si szereg procedur zabezpieczajcych, poczwszy od nadzoru nad obszarami produkcyjnymi po gotowy produkt. Gospodarka małami w UE odbywa si według procedur okrelonych przepisami prawnymi. W Polsce jest to problematyka nieznana na szersz skal, dlatego dokonano przegldu informacji dotyczcych piciu grup toksyn. Scharakteryzowano toksyny paraliujce PSP, wywołujce biegunk DSP i AZP, zaburzenia nerwowe NSP i zaburzenia pamici ASP oraz dokonano przegldu metod ich analizy. Zacytowano take akty prawne obowizujce w UE, a dotyczce szeroko rozumianego bezpieczestwa zdrowotnego w odniesieniu do mał. Przedstawione zagadnienia wymagaj szerszego upowszechniania ze wzgldu na ich wag dla zdrowia konsumenta. Literatura [1] Anderson D.M.: Red Tides. Scientific American, 1994, 271, [2] Bates S.S., Bird C.J., de Freitas A.S.W., Foxall, R., Gilgan M.W., Hanic L.A., Johnson G.E., McCulloch A.W., Odense P., Pocklington R.G., Quilliam M.A., Sim P.G., Smith J.C., Subba Rao D.V., Todd E.C.D., Walter J.A. & Wright J.L.C.: Pennate diatom Nitzschia pungens as the primary source of domoic acid, a toxin in shellfish from Eastern Prince Edward Island,Canada. Can. J. Fish. Aquat. Sci., 1989, 46, [3] Benson J.M., Thischler D.L., Baden D.G.: Uptake, distribution, and excretion of breve toxin 3 administered to rats by intratracheal instillation. J.Toxicol. Environ. Health Part A, 1999, 56, [4] Bower D.J., Hart, R.J., Matthews, P.A., Howden M.E.H.: Nonprotein neurotoxins. Clin. Toxicol., 1981, 18, [5] Draisci R., Lucentini, L., Giannetti, L., Boria P., Poletti R.: First report of pectenotoxin-2 (PTX-2) in algae (Dinophysis fortii) related to seafood poisoning in Europe. Toxicon., 1996, 34 (8), [6] Durborow R.M.: Health and safety concerns in fisheries and aquaculture. Occup. Med: State of the Art Reviews. 1999, 14 (2), [7] Hallegraeff G.M.: 1.Harmful algal blooms: a global overview. In Hallegraeff G.M. et al. Eds. Manual on Harmful Marine Microalgae. 1995, pp IOC Manuals and Guides No. 33. UNESCO.

7 22 Mirosław M. Michalski [8] Holland P., McNabb P.: Inter-laboratory Study of an LC-MS Method for ASP & DSP Toxins in Shellfish. Cawthron Report No.790, 2003, Nelson, New Zealand, Cawthron Institute. [9] James K.J., Furey A., Satake M., Yasumoto T.: Azaspiracid Poisoning (AZP): A new shellfish toxic syndrome in Europe. Abstract for the 9th Int. Conf. on Al.gal Blooms, Tasmania, Australia [10] Lindahl O.: Occurrence and Monitoring of harmful algae in the marine environment. In Miraglia M., van Egmond H., Brera C.J., Gilbert. Eds Mycotoxins and phycotoxins developments in chemistry, toxicology and food safety. Proc. of the IX Int. IUPAC Symposium on Mycotoxins and Phycotoxins. 1998, pp [11] McMahon T., Silke J.: Winter toxicity of unknown aetiology in mussels. Harmful Algae News, 1996, 14, 2-5. [12] Mons M.N., van Egmond H.P., Speijers G.J.A.: Paralytic shellfish poisoning: A Review RIVM Report No , June [13] Peperzak L., Bouma H., Peletier H., Sandee, B.: Rapport RIKZ/OS/ Jaarrapport Monisnel, [14] Van Egmond H.P., Speijers G.J.A.: Natural Toxins II. Phycotoxins. In: van der Heijden K. et al. Eds. Int. Food Safety Handbook. Science, International Regulation and Control. 1999, pp [15] Yasumoto T., Murata M., Oshima Y., Matsumoto G.K., Clardy J.: Diarrhetic shellfish poisoning. ACS Symposium Series No In Ragelis E.P. ed. Seafood Toxins pp MARINE BIOTOXINS - OCCURENCE AND METHOD OF ANALYSIS S u m m a r y In the paper group of five marine biotoxins occuring in bivalve molluscs were described. Marine biotoxins may occur intoxication after consuming toxic molluscs. There are PSP Paralitic Shellfish Poisoning, DSP Diarrhetic Shellfish Poisoning, AZP Azaspiracid Shellfish Poisoning, NSP Neurotic Shellfish Poisoning and ASP Amnestic Shell fish Poisoning. Eating bivalve molluscs, mussels and oysters became more popular in Poland so possibility of intoxication consumers is higher. In article the source of marine biotoxins is indicated, methods of detection and law regulations concerning production and distribution of bivalve moulluscs as a food. Key words: bivalve molluscs, dinoflagellate algae, marine biotoxins, intoxications

Ewa Dzika* Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 44, 2010 r.

Ewa Dzika* Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 44, 2010 r. Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 44, 2010 r. Ewa Dzika* OWOCE MORZA BEZPIECZNE CZY NIEBEZPIECZNE? SEAFOOD SAFE OR DANGEROUS? Słowa kluczowe: owoce morza, mięczaki, biotoksyny. Key words: sea

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA CZEKAJĄCE NA PODRÓŻNYCH W KRAJACH TROPIKALNYCH

ZAGROŻENIA CZEKAJĄCE NA PODRÓŻNYCH W KRAJACH TROPIKALNYCH ZAGROŻENIA CZEKAJĄCE NA PODRÓŻNYCH W KRAJACH TROPIKALNYCH dolegliwości związane ze zmianą stref czasowych biegunka podróżnych choroby przenoszone przez owady choroby wywołane przez pasożyty żyjące w wodzie

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany system wspomagający zarządzaniem i ochroną zbiornika zaporowego POIG 01.01.02-24-078/09

Zintegrowany system wspomagający zarządzaniem i ochroną zbiornika zaporowego POIG 01.01.02-24-078/09 Zintegrowany system wspomagający zarządzaniem i ochroną zbiornika zaporowego POIG 01.01.02-24-078/09 Prezentacja projektu Uniwersytet Śląski, Katowice, 17 maja 2010 1 Uniwersytet Śląski Katowice, 17 maja

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU Tryb ycia współczesnego, młodego pokolenia nie sprzyja regularnemu odywianiu si. W tej sytuacji zapewnienie dzieciom i młodziey moliwoci regularnego

Bardziej szczegółowo

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych ! Liczba substancji istniejcych, ujtych w EINECS 100 106 substancji Liczba substancji obecnych w obrocie około 30 000 70 000 substancji

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z BIOLOGII DLA KLASY II

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z BIOLOGII DLA KLASY II DZIAŁ I wiat zwierzt bezkrgowych PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z BIOLOGII DLA KLASY II NUMER I TEMAT LEKCJI (KORELACJA ZE CIEK EDUKACYJN) WYMAGANIA PODSTAWOWE OCENA DOPUSZCZAJCA UCZE: WYMAGANIA PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Toksykologia rodowiska

Toksykologia rodowiska UNIWERSYTET WARMISKO-MAZURSKI W OLSZTYNIE WYDZIAŁ OCHRONY RODOWISKA I RYBACTWA Kierunek: Ochrona rodowiska Specjalno: Inynieria ekologiczna/ochrona zasobów naturalnych/ Biotechnologia w ochronie rodowiska

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI NIEBEZPIECZNEGO PREPARATU Wazelina

KARTA CHARAKTERYSTYKI NIEBEZPIECZNEGO PREPARATU Wazelina Strona 1 z 5 Wersja 1.03 Data sporządzenia karty: 26.04.2005 Data aktualizacji: 21.03.2006 1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI/PREPARATU I PRODUCENTA, DYSTRYBUTORA NAZWA HANDLOWA ZASTOSOWANIE PRODUKTU PRODUCENT

Bardziej szczegółowo

Przedsibiorstwo Produkcyjno-Handlowe ADW Sp. z o.o. 43-175 Wyry, ul. Zboowa 2a

Przedsibiorstwo Produkcyjno-Handlowe ADW Sp. z o.o. 43-175 Wyry, ul. Zboowa 2a wg rozp. MZ (Dz.U. nr 140, poz. 1171 z 2002.) Strona 1 z 5 Producent: Telefon +48 (32) 218 71 85 Fax +48 (32) 218 70 55 e-mail adw@adw.com.pl Regon 003475821 1. IDENTYFIKACJA PREPARATU Przedsibiorstwo

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWID OWEGO ZBIERANIA GRZYBÓW

ZASADY PRAWID OWEGO ZBIERANIA GRZYBÓW ZASADY PRAWIDOWEGO ZBIERANIA GRZYBÓW 1. Zbieramy wycznie grzyby nam znane. 2. Nie zbieramy grzybów zbyt modych, u których cechy rozpoznawcze nie zostay wyksztacone i istnieje moliwo pomyki. 3. Nie zbieramy

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ MOCZNIK

KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ MOCZNIK KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ MOCZNIK Data wydania: 09.2002 Data aktualizacji: 09.2009 1. Identyfikacja substancji/identyfikacja producenta, dystrybutora Nazwa substancji: Mocznik Synonimy:

Bardziej szczegółowo

14:30-15:30 Obiad. 16:30-17:00 Przerwa bufet kawowy. 17:00-18:00 Terapia trzody chlewnej pozytywne i negatywne

14:30-15:30 Obiad. 16:30-17:00 Przerwa bufet kawowy. 17:00-18:00 Terapia trzody chlewnej pozytywne i negatywne Marine Hotel w Koobrzegu, 18-20 listopada 2016 r. Program Ogólnopolskiej Konferencji (szkolenia) Racjonalne stosowanie produktów leczniczych weterynaryjnych, która odb!dzie si! w Ko"obrzegu w dniach 18-20

Bardziej szczegółowo

ROZPORZDZENIE KOMISJI (WE) NR 69/2001. z dnia 12 stycznia 2001 r.

ROZPORZDZENIE KOMISJI (WE) NR 69/2001. z dnia 12 stycznia 2001 r. ROZPORZDZENIE KOMISJI (WE) NR 69/2001 z dnia 12 stycznia 2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy w ramach zasady de minimis KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzgldniajc

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Systemy wspomagania osób starszych i niepełnosprawnych

Systemy wspomagania osób starszych i niepełnosprawnych Systemy wspomagania osób starszych i niepełnosprawnych Lista projektów Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej Projekt 1 Badania zachowania równowagi ciała u człowieka, przyczyny zaburzeń równowagi

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1664/2006. z dnia 6 listopada 2006 r.

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1664/2006. z dnia 6 listopada 2006 r. 18.11.2006 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 320/13 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1664/2006 z dnia 6 listopada 2006 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 2074/2005 w odniesieniu do środków wykonawczych,

Bardziej szczegółowo

Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych

Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych 1 Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych [1] Ustawa - Kodeks

Bardziej szczegółowo

AKTUALNA SYTUACJA AKWAKULTURY, WYSTĘPUJĄCE TRENDY ORAZ WNIOSKI NA PRZYSZŁOŚĆ

AKTUALNA SYTUACJA AKWAKULTURY, WYSTĘPUJĄCE TRENDY ORAZ WNIOSKI NA PRZYSZŁOŚĆ AKTUALNA SYTUACJA AKWAKULTURY, WYSTĘPUJĄCE TRENDY ORAZ WNIOSKI NA PRZYSZŁOŚĆ Andrzej Lirski Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza w Olsztynie MAŁOPOLSKA REGIONALNA KONFERENCJA RYBACKA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r ROZPOCZĘCIE WYKŁAD. inż. Janusz Kurleto

PROGRAM. PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r ROZPOCZĘCIE WYKŁAD. inż. Janusz Kurleto PROGRAM PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r. 11.00 11.15 ROZPOCZĘCIE 11.15 12.00 WYKŁAD Instruktaż ogólny z zakresu BHP dla osób uczestniczących w szkoleniach prowadzonych przez IES inż. Janusz Kurleto 12.00

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ DANYCH DOTYCZ CYCH BEZPIECZEÑSTWA (œrednia w czasie)

ARKUSZ DANYCH DOTYCZ CYCH BEZPIECZEÑSTWA (œrednia w czasie) ARKUSZ DANYCH DOTYCZ CYCH BEZPIECZEÑSTWA (œrednia w czasie) Nazwa produktu: Numer arkusza danych: 777031 4. 0. 3 Wykorzystanie substancji/preparatu: Water treatment Numer czêœci produktu: 777031 (25Ltr

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenia chemiczne

Zanieczyszczenia chemiczne Zanieczyszczenia chemiczne Zanieczyszczenia w środkach spożywczych Podstawa prawna: Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1881/2006 z dnia 19 grudnia 2006 r. ustalające najwyższe dopuszczalne poziomy niektórych

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015 ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015 7 kwietnia, w rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) obchodzony jest Światowego Dnia Zdrowia. Każdego roku WHO wybiera priorytetowy obszar ważny z punktu widzenia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 258 15110 Poz. 1549 1549 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI 1. IDENTYFIKACJA MIESZANINY IDENTYFIKACJA PRZEDSIBIORSTWA Nazwa handlowa rodek do roztapiania lodu. Ice Melter/Quick Melt Kod produktu 780, 781, 782, 784, 785 Zastosowanie Szybko i skutecznie usuwa lód

Bardziej szczegółowo

BADANIA TOKSYCZNOŚCI ZANIECZYSZCZEŃ ORGANIZMÓW WODNYCH (PN -90/C-04610/01;03;05)

BADANIA TOKSYCZNOŚCI ZANIECZYSZCZEŃ ORGANIZMÓW WODNYCH (PN -90/C-04610/01;03;05) BADANIA TOKSYCZNOŚCI ZANIECZYSZCZEŃ ORGANIZMÓW WODNYCH (PN -90/C-04610/01;03;05) Magdalena Retkiewicz 26.03.2014 ZANIECZYSZCZENIA WÓD Zanieczyszczenie wód niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności Projekt Nr POKL.08.01.01-635/10 pt. Szerzenie wiedzy pracowników sektora spożywczego kluczem do sukcesu przedsiębiorstw. współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

Farby do kontaktu z ywnoci AquaSafe to seria farb na bazie wody oraz lakierów przeznaczonych specjalnie do bezporedniego kontaktu z ywnoci.

Farby do kontaktu z ywnoci AquaSafe to seria farb na bazie wody oraz lakierów przeznaczonych specjalnie do bezporedniego kontaktu z ywnoci. Aquasafe Karta techniczna produktu Farby do bezporedniego kontaktu z ywnoci Aquasafe Prezentowana gama produktów składa si z nastpujcy produktów: Kod Opis Kod Opis 201591 Lakier OPV AquaSafe do kontaktu

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015

NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015 Teresa Karwowska 1 z 6 NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015 1 : Okrela gówne kierunki polityki zdrowotnej pastwa Jest prób zjednoczenia wysików rónych organów administracji rzdowej, organizacji pozarzdowych

Bardziej szczegółowo

Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń. Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy

Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń. Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy Substancje niepożądane w żywności i paszach Substancje anaboliczne hormonalne

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI Data opracowania 29.08.2009 Wydanie : 2 Strona 1/5 KARTA CHARAKTERYSTYKI 1. Identyfikacja preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa 1.1. Identyfikacja preparatu Nazwa handlowa : 1.2. Zastosowanie preparatu

Bardziej szczegółowo

ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody

ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody Bilans jonów Zasady ogólne Kontroli jakości danych dokonuje się wykonując bilans jonów. Bilans jonów jest podstawowym testem poprawności wyników analiz chemicznych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia r. wersja 4., projekt z dnia 1 VI 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia................... 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych

Bardziej szczegółowo

MASZYNY I INNE URZDZENIA TECHNICZNE (Wymagania wobec pracodawców)

MASZYNY I INNE URZDZENIA TECHNICZNE (Wymagania wobec pracodawców) MASZYNY I INNE URZDZENIA TECHNICZNE (Wymagania wobec pracodawców) w) Pastwowa Inspekcja Pracy Główny Inspektorat Pracy Andrzej KOWERSKI ZAKRES DZIAŁANIA ANIA PIP W ZAKRESIE MASZYN 1.MASZYNY NOWE 2. MASZYNY

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenia powietrza w Polsce. Zagrożenia zdrowotne

Zanieczyszczenia powietrza w Polsce. Zagrożenia zdrowotne Zanieczyszczenia powietrza w Polsce Zagrożenia zdrowotne Health and Environment Alliance, 2015 Główne źródła zanieczyszczeń powietrza Do głównych źródeł zanieczyszczeń powietrza w Polsce zaliczamy: Emisje

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O WPIS ZAKŁADU DO REJESTRU ZAKŁADÓW PODLEGAJCYCH URZDOWEJ KONTROLI ORGANÓW PASTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ

WNIOSEK O WPIS ZAKŁADU DO REJESTRU ZAKŁADÓW PODLEGAJCYCH URZDOWEJ KONTROLI ORGANÓW PASTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ WNIOSEK O WPIS ZAKŁADU DO REJESTRU ZAKŁADÓW PODLEGAJCYCH URZDOWEJ KONTROLI ORGANÓW PASTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ... (miejscowo, data) Pastwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w... Na podstawie art. 64 ust.

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego - Zmywacz intensywny WOCA 0. Ogólnie: - oznacza: nie ma zastosowania lub brak danych...

Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego - Zmywacz intensywny WOCA 0. Ogólnie: - oznacza: nie ma zastosowania lub brak danych... Strona 1 z 5 preparatu niebezpiecznego - Zmywacz intensywny WOCA 0. Ogólnie: - oznacza: nie ma zastosowania lub brak danych. 1. Identyfikacja preparatu i firmy: Nazwa produktu: Zmywacz intensywny WOCA

Bardziej szczegółowo

Żywność: Prawo UE: 2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 852/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych

Żywność: Prawo UE: 2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 852/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych Żywność: Prawo UE: 1.Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd

Bardziej szczegółowo

Zasady gospodarki odpadami w Polsce

Zasady gospodarki odpadami w Polsce Zasady gospodarki odpadami w Polsce Poznań, dnia 23 września 2010 r. Beata Kłopotek Beata Kłopotek Dyrektor Departamentu Gospodarki Odpadami Ministerstwo Środowiska Filary gospodarki odpadami Technika,

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ KWAS BOROWY Data wydania: 09.2002 Data aktualizacji: 09.2009 1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora Nazwa substancji: Kwas borowy

Bardziej szczegółowo

Wytyczne dotycz ce systemów gwarancji dla ywno ci * )

Wytyczne dotycz ce systemów gwarancji dla ywno ci * ) Wytyczne dotyczce systemów gwarancji dla ywnoci * ) WPROWADZENIE Agencja ds. Standardów ywnoci uwaa, e systemy gwarancji dla ywnoci mog przyczyni si do szeregu korzyci dla konsumentów oraz wikszej moliwoci

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne metody ochrony środowiska w hodowli łososi na lądzie

Innowacyjne metody ochrony środowiska w hodowli łososi na lądzie Innowacyjne metody ochrony środowiska w hodowli łososi na lądzie Michał Kowalski Photo: Jurassic Salmon Historia Rok 2011 wykonanie odwiertu w celu znalezienia i pozyskania wody geotermalnej na potrzeby

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 258 15110 Poz. 1549 1549 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych

Bardziej szczegółowo

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ MENTOL Data wydania: 09.2002 Data aktualizacji: 09.2009 1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora Nazwa substancji: Mentol Synonimy:

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Podstaw rozwoju kadego społeczestwa jest jego rozwój gospodarczy, a energia stanowi wan rol w jego realizacji. Z uwagi na cigły

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO Data sporzdzenia: 20-03-2010 r. Data aktualizacji: 01-10-2010 r. KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO 1. Identyfikacja preparatu i producenta [*] 1.1. Nazwa handlowa preparatu chemicznego: BIL BABY

Bardziej szczegółowo

Wykaz aktów prawnych w zakresie nadzoru higieny pracy

Wykaz aktów prawnych w zakresie nadzoru higieny pracy Wykaz aktów prawnych w zakresie nadzoru higieny pracy I. PRZEPISY O INSPEKCJI SANITARNEJ 1. Ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2006 r. Nr 122, poz. 851 z późn. zm.)

Bardziej szczegółowo

Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe

Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe Od dnia 1 stycznia 2017 r. weszły w życie akty prawne umożliwiające rejestrację rolniczego handlu detalicznego, w tym przede wszystkim ustawa z dnia 16

Bardziej szczegółowo

Nadzór Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie bezpieczeństwa żywności

Nadzór Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie bezpieczeństwa żywności Nadzór Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie bezpieczeństwa żywności W roku 2013 objętych nadzorem było 33188 obiektów w tym: - 1695 obiektów produkcji żywności, - 19458 obiektów obrotu żywnością,

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO 1. Identyfikacja preparatu KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO Data sporzdzenia: 26-10-2007r. Data aktualizacji: 01-10-2010r. 1.1. Nazwa handlowa: WEZYR DO MYCIA PODŁÓG 1.2. Zastosowanie Płyn do

Bardziej szczegółowo

Zmiany w informatorze technik organizacji us ug gastronomicznych 341[07]

Zmiany w informatorze technik organizacji us ug gastronomicznych 341[07] Technik organizacji usug gastronomicznych errata sierpie 2011 Zmiany w informatorze technik organizacji usug gastronomicznych 341[07] Strona 22 punkt 3. otrzymuje brzmienie: 3. Bezpiecznie wykonywa zadania

Bardziej szczegółowo

dr IRENEUSZ STEFANIUK

dr IRENEUSZ STEFANIUK dr IRENEUSZ STEFANIUK E-mail istef@univ.rzeszow.pl Wykonywanie wicze w laboratorium wie si z koniecznoci pracy z urzdzeniami elektrycznymi, laserami oraz specjalistycznymi urzdzeniami pomiarowymi. Pomimo,

Bardziej szczegółowo

Informacje dla Pacjenta: Laparoskopowe Leczenie GERD

Informacje dla Pacjenta: Laparoskopowe Leczenie GERD Informacje dla Pacjenta: Laparoskopowe Leczenie GERD LECZENIE CHIRURGICZNE CHOROBY REFLUKSOWEJ PRZE?YKU Je?eli cierpisz na chorob? refluksow? prze?yku (GERD) lekarz mo?e zaproponowa? Ci chirurgiczne leczenie

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczak 1,2. Zakład Chemii Ogólnej i Nieorganicznej Wydziału Farmaceutycznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Andrzej Sobczak 1,2. Zakład Chemii Ogólnej i Nieorganicznej Wydziału Farmaceutycznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Ekspozycja użytkowników elektronicznych papierosów na nikotynę Andrzej Sobczak 1,2 1 Zakład Chemii Ogólnej i Nieorganicznej Wydziału Farmaceutycznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach 2 Zakład

Bardziej szczegółowo

Woda w instalacjach ogrzewania

Woda w instalacjach ogrzewania UKD 697.4:663.6.001.4:543.3 P O L S K A N O R M A PN-93 C-04607 POLSKI KOMITET NORMALIZACJI, MIAR I JAKOCI Woda w instalacjach ogrzewania Wymagania i badania dotyczce jakoci wody Zamiast: Grupa katalogowa

Bardziej szczegółowo

Data aktualizacji: 08.09.2011 r.

Data aktualizacji: 08.09.2011 r. Sek cj a 1: I d en t yfika c j a s u b st an cj i / m i es za n i n y i id e n tyf i ka cj a p rze d si ę b i o rs twa 11 Identyfikator produktu Nazwa handlowa: PASTA OŁOWIOWA Nazwa chemiczna: odpady powstające

Bardziej szczegółowo

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ MAGNEZU TLENEK Data wydania: 09.2002 Data aktualizacji: 09.2009 1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora Nazwa substancji: Magnezu

Bardziej szczegółowo

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku.

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku. Warszawa, dnia 22 03 2007 Zrzeszenie Zwizków Zawodowych Energetyków Dotyczy: Informacja prawna dotyczca kwestii wydzielenia Operatora Systemu Dystrybucyjnego w energetyce Argumenty na poparcie idei wydzielenia

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO 1. Identyfikacja preparatu i producenta [*] 1.1. Nazwa handlowa preparatu chemicznego: BIL SPORT ACTIVE PŁYN DO PRANIA ODZIEY SPORTOWEJ 1.2. Zastosowanie: Zagszczony

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. Dz.U.2011.258.1549 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM. Województwo mazowieckie było pierwszym województwem w Polsce, w którym okrelone zostały programy ochrony powietrza. Sze rozporzdze Wojewody Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka MODUŁ II LEKCJA 4 Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka Formy realizacji: œcie ka miêdzyprzedmiotowa. Cele szczegółowe: uzupe³nienie i usystematyzowanie wiadomoœci dotycz¹cych

Bardziej szczegółowo

Zakłady Chemiczne EmiChem P.P.

Zakłady Chemiczne EmiChem P.P. KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO Karta charakterystyki zgodna z wymogami przepisów Rozporządzenia (WE) NR 1907/2006 Parlamentu Europejskiego z dnia 18 grudnia 2006. r. (REACH) 1. IDENTYFIKACJA

Bardziej szczegółowo

PIW.DH /13 Brzeg, dnia 9 grudnia 2013 r. PLAN KONTROLI POWIATOWEGO INSPEKTORATU WETERYNARII W BRZEGU NA 2014 ROK

PIW.DH /13 Brzeg, dnia 9 grudnia 2013 r. PLAN KONTROLI POWIATOWEGO INSPEKTORATU WETERYNARII W BRZEGU NA 2014 ROK PIW..03-/3 Brzeg, dnia 9 grudnia 03 r. PLAN KONTROLI POWIATOWEGO INSPEKTORATU WETERYNARII W BRZEGU NA 04 ROK Lp. Rodzaj kontroli Podmiot kontrolowany Ilość kontroli. okresowa Zakład drobiu tematyka/ zakres

Bardziej szczegółowo

KRONES celerol L

KRONES celerol L Data druku 28.09.2016, Aktualizacja 20.04.2015 Strona 1 / 10 1.1 Identyfikator produktu Nr. art.: 0902813153 1.2 Istotne zidentyfikowane zastosowania substancji lub mieszaniny oraz zastosowania odradzane

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI Data opracowania 13.01.2010 Wydanie : 2 Strona 1/5 KARTA CHARAKTERYSTYKI 1. Identyfikacja preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa 1.1. Identyfikacja preparatu Nazwa handlowa : Płyn do mycia naczyń Baron

Bardziej szczegółowo

PROBLEMY POLSKIEJ OCHRONY ROŚLIN

PROBLEMY POLSKIEJ OCHRONY ROŚLIN INSTYTUT OCHRONY ROŚLIN PROBLEMY POLSKIEJ OCHRONY ROŚLIN Prof. dr hab. Stefan Pruszyński Instytut Ochrony Roślin, Poznań Diabelski krąg inicjowany przez stosowanie środków ochrony roślin Zawartość DDT

Bardziej szczegółowo

Jakość środków chemicznych stosowanych w produkcji cukru w aspekcie spełniania wymagań unijnych aktualizacja.

Jakość środków chemicznych stosowanych w produkcji cukru w aspekcie spełniania wymagań unijnych aktualizacja. Jakość środków chemicznych stosowanych w produkcji cukru w aspekcie spełniania wymagań unijnych aktualizacja. 1 Rozporządzenie (WE) Nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z 28 stycznia 2002 ustanawiające

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO Data sporzdzenia: 02-02-2007r. Data aktualizacji: 01-10-2010r. KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO 1. Identyfikacja preparatu [*] 1.1. Nazwa handlowa: WEZYR ODPLAMIACZ SHOT 1.2. Zastosowanie Odplamiacz

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII INFORMACYJNEJ. TEMAT: Zagroenia zdrowia ludzi i zwierzt we współczesnym wiecie.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII INFORMACYJNEJ. TEMAT: Zagroenia zdrowia ludzi i zwierzt we współczesnym wiecie. Boena Woniak Nauczyciel biologii w Gimnazjum Nr 1 w Konstantynowie Łódzkim SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII INFORMACYJNEJ TEMAT: Zagroenia zdrowia ludzi i zwierzt we współczesnym

Bardziej szczegółowo

WALLFIX NON _- WOVEN

WALLFIX NON _- WOVEN KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ Wersja I; sporządzono 1.03.2008 Aktualizacja 2012.07.02 Producent KBM Sp. z o.o. Adres 97-400 Bełchatów, ul. Czyżewskiego 31A Telefon (0-prefix-44) 633 61

Bardziej szczegółowo

ROZPORZDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 29 lipca 2004 r.

ROZPORZDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 29 lipca 2004 r. Dz.U.04.180.1869 ROZPORZDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 29 lipca 2004 r. zmieniajce rozporzdzenie w sprawie zakresu i organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziemi i młodzie (Dz. U. z dnia

Bardziej szczegółowo

Liquid Ice Spray Czyszczący

Liquid Ice Spray Czyszczący KARTA CHARAKTERYSTYKI BEZPIECZEŃSTWA (MSDS) Liquid Ice Spray Czyszczący SEKCJA 1 IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI I PRODUCENTA Nazwa produktu: Spray czyszczący Kod produktu: 42082 Numer (Producenta) Karty Charakterystyki:

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO Produkt: OLEJ DO WTRYSKIWACZY KF MAX 1. Identyfikacja preparatu Identyfikacja producenta/dystrybutora Producent: Kleen Flo Tumbler Industries Ltd 75 Advance Blvd Brampton L6T 4N1, Ontario Kanada Tel. (905)

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI Data opracowania 02.02.2010 Wydanie : 3 Strona 1/5 KARTA CHARAKTERYSTYKI 1. Identyfikacja preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa 1.1. Identyfikacja preparatu Nazwa handlowa : 1.2. Zastosowanie preparatu

Bardziej szczegółowo

Pobieramy gleb do analizy

Pobieramy gleb do analizy Pobieramy gleb do analizy Wierzchnia warstwa skorupy ziemskiej gleba, jest utworem pełnym ycia. To w niej rozwinie si rzucone ziarno, z którego upieczemy chleb. To ona trzyma targan wiatrem jabło i karmi

Bardziej szczegółowo

AUTO ZAPACH Z WK)ADK+ ZAPACHOW+ APPLE

AUTO ZAPACH Z WK)ADK+ ZAPACHOW+ APPLE Data wystawienia: 06.01.2006 r. Wersja 1.0/PL KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU CHEMICZNEGO [Sporzdzona zgodnie z rozporzdzeniem Ministra Zdrowia z 14 grudnia 2004 r. - Dz. U. Nr 2, poz. 8 z 2005 r. oraz

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 12 czerwca 2015 r. Poz. 795 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 26 maja 2015 r.

Warszawa, dnia 12 czerwca 2015 r. Poz. 795 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 26 maja 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 12 czerwca 2015 r. Poz. 795 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 26 maja 2015 r. w sprawie laboratoriów urzędowych i referencyjnych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA i ROZWOJU WSI 1) z dnia r. w sprawie zwalczania niektórych chorób zakaźnych mięczaków 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA i ROZWOJU WSI 1) z dnia r. w sprawie zwalczania niektórych chorób zakaźnych mięczaków 2) PROJEKT ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA i ROZWOJU WSI 1) z dnia... 2005 r. w sprawie zwalczania niektórych chorób zakaźnych mięczaków 2) Na podstawie art. 61 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki substancji zgodnie z 1907/2006 (REACH) 1. Identyfikacja substancji, przygotowania i przedsiębiorstwa

Karta charakterystyki substancji zgodnie z 1907/2006 (REACH) 1. Identyfikacja substancji, przygotowania i przedsiębiorstwa Strona 1 z 6 Karta charakterystyki substancji zgodnie z 1907/2006 (REACH) 1. Identyfikacja substancji, przygotowania i przedsiębiorstwa Identyfikacja substancji lub przygotowania: Zastosowanie: Roztwór

Bardziej szczegółowo

Alternatywne metody badania kosmetyków

Alternatywne metody badania kosmetyków Alternatywne metody badania kosmetyków Błażej Dolniak, PhD Cell Line Research Wprowadzenie Before humans can be exposed to new chemical substances their tendency to cause skin damage must be determined

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki substancji niebezpiecznej / preparatu niebezpiecznego*

Karta charakterystyki substancji niebezpiecznej / preparatu niebezpiecznego* Karta charakterystyki substancji niebezpiecznej / preparatu niebezpiecznego* Strona: 1/7 1. Identyfikacja substancji/preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa Styrodur* 3035 CS 1265x615x100mm Zastosowanie:

Bardziej szczegółowo

Wykaz niezgodnych substancji chemicznych

Wykaz niezgodnych substancji chemicznych Wykaz niezgodnych substancji chemicznych 1 Wykaz niezgodnych substancji chemicznych Substancje chemiczne zebrane w kolumnie I s niezgodne (niekompatybilne) z substancjami wymienionymi w kolumnie II i powinny

Bardziej szczegółowo

System MICROTOX światowy standard w ocenie toksyczności ścieków przemysłowych

System MICROTOX światowy standard w ocenie toksyczności ścieków przemysłowych System MICROTOX światowy standard w ocenie toksyczności ścieków przemysłowych Grzegorz Piętowski TIGRET Sp. z o.o. www.tigret.eu Jak ocenić parametry ścieków? Podejście chemiczne (analizy chemiczne skażeń)

Bardziej szczegółowo

Taśma Uszcelniająca. Ośno II /24 87-700 Aleksandrów Kujawski

Taśma Uszcelniająca. Ośno II /24 87-700 Aleksandrów Kujawski 1.IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI/PREPARATU. IDENTYFIKACJA PRODUCENTA, IMPORTERA LUB DYSTRYBUTORA Informacje o produkcie Nazwa handlowa Taśma Zalecane użycie Wkładka elastyczna używana w hydroizolacji. Firma

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki

Karta charakterystyki Strona 1 z 5 1. Identyfikacja substancji/preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa Identyfikacja substancji lub preparatu Numer artykulu 31741 Identyfikacja firmy/przedsiębiorstwa Nazwa firmy : FINO GmbH

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie zgodne z rozporządzeniem 1272/2008/WE (CLP) zagrożenia dla zdrowia

Klasyfikacja i oznakowanie zgodne z rozporządzeniem 1272/2008/WE (CLP) zagrożenia dla zdrowia Klasyfikacja i oznakowanie zgodne z rozporządzeniem 1272/2008/WE (CLP) zagrożenia dla zdrowia Dr inż. Dorota Dominiak Sosnowiec, 17 listopada 2010 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

Bardziej szczegółowo

Karta Charakterystyki Substancji Niebezpiecznej

Karta Charakterystyki Substancji Niebezpiecznej 1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI Nazwa zwyczajowa: Szkło wodne sodowe Nazwa chemiczna: Krzemian sodu o wzorze chemicznym Na 2 OxnSiO 2. Numer katalogowy: R-132, R-134, R-135, R-137, R-140, R-142, R-145, R-145S,

Bardziej szczegółowo

Przewidywane procedury rejestracji i kontroli uprawy odmian transgenicznych w Polsce

Przewidywane procedury rejestracji i kontroli uprawy odmian transgenicznych w Polsce NR 221 BIULETYN INSTYTUTU HODOWLI I AKLIMATYZACJI ROŚLIN 2002 EDWARD GACEK Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych, Słupia Wielka Przewidywane procedury rejestracji i kontroli uprawy odmian transgenicznych

Bardziej szczegółowo

REJESTR PODMIOTÓW PROWADZĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ NADZOROWANĄ. Informacja o decyzji, o której mowa. Data Uwagi miejsce. w art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 lub ust.

REJESTR PODMIOTÓW PROWADZĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ NADZOROWANĄ. Informacja o decyzji, o której mowa. Data Uwagi miejsce. w art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 lub ust. REJESTR PODMIOTÓW PROWADZĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ NADZOROWANĄ A. DZIAŁALNOŚĆ, O KTÓREJ MOWA W ART. 1 PKT 1 LIT. A H, LIT. J L I LIT. N USTAWY 1) Lp. Imię i nazwisko, Weterynaryjny Rodzaj Informacja o decyzji,

Bardziej szczegółowo

HCV. Wirusowe zapalenie wtroby typu C

HCV. Wirusowe zapalenie wtroby typu C HCV Wirusowe zapalenie wtroby typu C Kampania edukacyjna dla uczniów szkół rednich. Temat: Wirusowe zapalenie wtroby typu C. Inicjator działa: Stowarzyszenie Pomocy Chorym z HCV Prometeusze Patronat merytoryczny:

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki

Karta charakterystyki Strona 1 z 5 SEKCJA 1: Identyfikacja substancji/mieszaniny i identyfikacja przedsiębiorstwa 1.1. Identyfikator produktu Inne nazwa handlowa : 791442; 505534; 505532 1.2. Istotne zidentyfikowane zastosowania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 13 stycznia 2016 r. (OR. en)

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 13 stycznia 2016 r. (OR. en) Rada Unii Europejskiej Bruksela, 13 stycznia 2016 r. (OR. en) 5215/16 ADD 1 PISMO PRZEWODNIE Od: Komisja Europejska Data otrzymania: 12 stycznia 2016 r. Do: Sekretariat Generalny Rady COMPET 8 ENV 11 CHIMIE

Bardziej szczegółowo

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku.

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Decyzja Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 31 sierpnia 2005 r. dotyczca skargi na przekazanie przez Syndyka akt osobowych Sdowi Okrgowemu - Sdowi Pracy i Ubezpiecze Społecznych. Skarcy

Bardziej szczegółowo