GEORGES BLOND OCEAN PRZYGODY TOM 1. Przekład: Barbara Durbajło, Anna T. Kowalewska. Plik sporządzono na podstawie wydania

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "GEORGES BLOND OCEAN PRZYGODY TOM 1. Przekład: Barbara Durbajło, Anna T. Kowalewska. Plik sporządzono na podstawie wydania"

Transkrypt

1 GEORGES BLOND OCEAN PRZYGODY TOM 1 Przekład: Barbara Durbajło, Anna T. Kowalewska Plik sporządzono na podstawie wydania Blond, Georges. Ocean przygody. Warszawa : Świat Książki Bertelsmann Media, 2008 wyłącznie dla celów edukacyjnych i użytku młodzieży ze Szkoły Pod Żaglami Krzysztofa Baranowskiego edycja Ilustracje, mapy, przypisy (jeśli nie zaznaczono inaczej) i daty w tekście (w nawiasach kwadratowych) Kazimierz Robak.

2 Georges Blond Ocean przygody 2 SPIS TREŚCI TOM I Morze Śródziemne (fragment rozdziału) Łzy z obsydianu Nos Kleopatry Krzyż i Półksiężyc Grobowiec Rudobrodego Nieznany Algier Polowanie z orłem Zachwycający Lesseps Zabawy taneczne i proch [ ]

3 Georges Blond Ocean przygody 319 MORZE ŚRÓDZIEMNE

4 Georges Blond Ocean przygody Łzy z obsydianu Dawne cywilizacje narodziły się na niewielkim obszarze, nad brzegami kilku rzek: Tygrysu, Eufratu, Nilu, Indusu oraz Huang-ho, czyli Żółtej Rzeki. Ich okresowe wylewy sprzyjały rozwojowi rolnictwa, a dobrobyt umożliwiał wynalazczośd i wszelkie udoskonalenia. Mieszkaocy Mezopotamii, naród rolniczy od 4000 lat przed naszą erą, znali koło, używali miedzi, a także opanowali sztukę wypalania ceramiki, wytapiania metali i architekturę. Tysiąc lat później w tym samym regionie Sumerowie zwiększyli zbiory zbóż dzięki pracom irygacyjnym przeprowadzonym na wielką skalę, wymyślili alfabet klinowy, stworzyli rasy bydła hodowlanego i nauczyli się wyrabiad cyzelowaną biżuterię. Nad brzegiem Indusu i jego dopływów archeolodzy odkopali ruiny dwóch miast, Mohendżo Daro i Harappa, pochodzących sprzed 3000 lat przed naszą erą. Stojące w nich domy były wyposażone w bieżącą wodę oraz kanalizację, łączącą się z kanalizacją uliczną.

5 Georges Blond Ocean przygody 321 W tym samym czasie hioczycy, chcąc użyźnid basen Żółtej Rzeki, osuszali bagna bądź nawadniali pozbawione wilgoci tereny, hodowali jedwabniki, produkowali wspaniałe tkaniny oraz tworzyli rzeźby z brązu. Pierwsi władcy Egiptu okiełznali wylewy Nilu za pomocą systemu tam i kanałów, ustanowili scentralizowany system rządzenia, który nie miał precedensu w ówczesnej historii, wznosili ogromne, imponujące budowle. Te świadectwa niezrównanej cywilizacji stoją nadal, przytłaczając swym majestatycznym pięknem. Nawet najbardziej roztargniony turysta przystaje w milczeniu przed wielkimi piramidami, gdy przewodnik przypomina, że zbudowano je blisko pięd tysięcy lat temu. Tymczasem wielka przygoda Morza Śródziemnego trwała już cztery tysiące lat przed powstaniem piramid. A przecież to zdanie można napisad dopiero od niedawna. Wszyscy naukowcy zajmujący się prehistorią i historią uważali, że przed piątym tysiącleciem nikt nie wypływał na Morze Śródziemne. Z pewnością taplano się tuż przy brzegu, ale nikt nie odważył się wybrad w prawdziwą podróż po morzu, taką, w czasie której traci się ląd z oczu i płynie poza horyzont. Ani po Morzu Śródziemnym, ani po żadnym innym. A potem były wykopaliska we rachti, na półwyspie Peloponez, i znalezisko, o którym będę mówił. Nie jestem pewny, czy chod jedna gazeta francuska poświęciła mu jakąkolwiek uwagę. A przecież chodzi o sławne wejrzenie w głąb przeszłości rodu ludzkiego. Rybacka wieś rachti leży przy koocu północnej odnogi zatoki Nafplion, niedaleko od Argos i Myken. Ze wsi można zauważyd otwór w skale, który prowadzi do wielkiej groty, mającej około 160 metrów długości i 50 szerokości. Mieszkaocy chodzą tam często czerpad wodę ze źródła. Wiosną 1967 roku przyjechali na półwysep amerykaoscy archeolodzy i zatrzymali się we wsi. Na czele ekspedycji stał profesor Thomas Jacobsen z Uniwersytetu Indiany. Wyprawę sfinansowała ta właśnie uczelnia oraz undacja orda przy Uniwersytecie Pensylwanii. Greckie służby archeologiczne wyraziły zgodę na poszukiwania i chęd współpracy. Archeolodzy zaczynają więc kopad ziemię w grocie we Frachti.

6 Georges Blond Ocean przygody 322 Wieśniacy, niedorostki pasące kozy, obserwują ich błyszczącymi z ciekawości oczami. Prawdopodobnie niewielu ludzi nadal uważa, że archeolodzy posługują się głównie kilofem, jednak nieliczni również orientują się, jaki stopieo delikatności i precyzji osiągnęli. Ani jeden centymetr sześcienny wydobytej ziemi nie umyka ich uwadze. Posługujemy się metodą water-sieving wyjaśnia profesor Jacobsen. Oznacza to, że każdy wydobyty kawałeczek umieszczamy w pojemniku z czystą wodą. Substancje nieorganiczne, które są cięższe, opadają na dno, organiczne unoszą się na powierzchni. Za pomocą metalowych sit o bardzo drobnych oczkach zbieramy najpierw te lżejsze, następnie cięższe. ząsteczki suszymy, ważymy,

7 Georges Blond Ocean przygody 323 mierzymy, badamy, identyfikujemy i klasyfikujemy. Przetrząsamy w ten sposób wykopalisko warstwa po warstwie. Analiza substancji organicznych za pomocą izotopu węgla 14 C pozwala precyzyjnie określid ich wiek. Dziesięd lat później poszukiwania we rachti nadal trwały. Amerykaoscy archeolodzy doszli do poziomu, który odpowiada dwudziestu tysiącom lat przed naszą erą. Grota wyjaśnił jeszcze profesor Jacobsen była zamieszkana od tamtego czasu aż do 3000 lat przed naszą erą. Inaczej mówiąc, podczas paleolitu górnego, mezolitu i neolitu. To jedyne takie miejsce w całym świecie antycznym. Znaleziska, które nas interesuje, dokonano w chwili, gdy archeolodzy we Frachti badali poziom odpowiadający 7500 lat przed naszą erą. Dla laika nie ma w nim nic szczególnego ot po prostu kilka kawałków obsydianu. Obsydian to twarda skała wulkaniczna przypominająca ciemne szkło. Wiele ludów z epoki kamienia wyrabiało z niej siekierki, groty, noże i inne narzędzia. Płytek znalezionych w grocie we rachti nie stworzyła natura. Pierwsze pytanie, które należało sobie postawid, brzmiało: Skąd pochodzą?. Wszyscy współpracownicy profesora Jacobsena znali odpowiedź: Jedyne złoże obsydianu w całym basenie Morza Śródziemnego znajduje się na wyspie Milos. Płytki wysłano do Londynu do analizy. Wynik nadszedł tydzieo później: Bez wątpienia obsydian z Milos. Milos, najdalej na zachód wysunięta wyspa należąca do archipelagu yklady, zwana też Milo lub Melos, jest miejscem, gdzie w 1820 roku znaleziono sławny posąg Wenus. Wyspa ma pochodzenie wulkaniczne, a jej powierzchnia wynosi 161 km 2. Od stałego lądu dzieli ją 140 kilometrów. Zasiedlona została dopiero 3000 lat temu. Ale znajdujące się tu złoża obsydianu eksploatowano dużo wcześniej. Kreteoczycy, a potem enicjanie przewozili ten materiał do Grecji, Libanu, Egiptu i na Sycylię przez całe tysiąclecia. Rene Sedillot datuje początki wydobywania obsydianu przez Kreteoczyków na około 5000 rok przed naszą erą. Znalezisko z Frachti przesuwa datę początków eksploatacji złoża o dwa i pół tysiąca lat wstecz. Archeolodzy musieli postawid sobie drugie pytanie: Kto przywiózł płytki obsydianu z Milo do rachti? Kreteoczycy, którzy zaczęli podróże morskie dużo wcześniej niż dotąd sądzono?. Myślę oświadczył profesor Jacobsen że byli to mieszkaocy Argolidy, którzy sami wypływali po obsydian. Już 7500 lat temu mieli statki. Na czym opiera się to stwierdzenie? Nigdy nigdzie nie znaleziono najmniejszego fragmentu statku z tamtej epoki. Jest jednak coś, co zdaje się świadczyd, że profesor ma rację. W ziemi pieczary we rachti odkryto inne ciekawe przedmioty. Przede wszystkim rybie ości, co dowodzi, że mieszkaocy tego regionu zajmowali się rybołówstwem od czasów prehistorycznych. Drobiazgowe badanie owego znaleziska dostarczyło kolejnych informacji. Ości znalezione w najstarszych warstwach były bardzo drobne, ponieważ rybacy ograniczali się do brodzenia tuż przy brzegu, tak jak wszyscy inni w owym okresie.

8 Georges Blond Ocean przygody 324 Potem, niemal nagle, właśnie na poziomie odpowiadającym 7500 lat, znaleźliśmy ości dużo większe, niektóre z nich miały nawet cztery centymetry grubości i należały prawdopodobnie do tuoczyka. Mieszkaocy wybrzeża wypłynęli na szerokie wody. Mieli statki. Dlatego mówię, że to oni powędrowali na Milos w poszukiwaniu obsydianu. Sto czterdzieści kilometrów morzem. Odległośd niewielka w dzisiejszych czasach, chociaż żeglarze dobrze wiedzą, że wiatr meltem potrafi utrudnid podróż, jeśli wieje trochę silniej. Wyczyn niewątpliwie zdumiewający sześd tysięcy lat przed wybuchem wojny trojaoskiej. Nawet jeśli trzeba go przypisad Kreteoczykom, nie pomniejsza to jego wagi, ponieważ Kretę dzieli od Milos taka sama odległośd, jak tę wyspę od kontynentu. W tamtych czasach w Morzu Śródziemnym było więcej ryb niż w większości akwenów morskich, a na dodatek przez częśd roku jego wody mniej się burzyły. Uważamy więc za naturalne, że rybołówstwo i żegluga zrodziły się właśnie tam. Normalne wydaje nam się także, jeśli spojrzed na mapę, że wszystko zaczęło się w jego części wschodniej. Mnogośd wysp na Morzu Egejskim umożliwiła stopniowy rozwój żeglarskiej dziedziny aktywności ludzkiej, a pomogły w tym także wiatry wiejące zgodnie z ruchem Słooca. Żadnej jednak przygody, żadnego wyczynu nie da się wytłumaczyd wyłącznie sprzyjającymi warunkami geograficznymi czy okolicznościami zewnętrznymi. W żyłach prehistorycznych mieszkaoców basenu Morza Śródziemnego krew krążyła szybciej i była bardziej słona niż u innych ludów na Ziemi. Odważyli się oni stracid z oczu swój rodzinny brzeg i pomknąd w nieznane, które wszędzie indziej mroziło serca największych śmiałków.

9 Georges Blond Ocean przygody 325 Archeolodzy podwodni nie znaleźli w głębinach ani jednego statku kreteoskiego z tamtej epoki, żadnego wraku. Mamy do dyspozycji zaledwie kilka miniatur i znalezisk trudnych do zinterpretowania. Jedno z nich znajduje się w muzeum w Iraklionie mierzący 30 centymetrów, podługowaty przedmiot pochodzący z Palaikastro na Krecie, którego powstanie archeolodzy datują na około 3000 rok przed naszą erą. To lampka oliwna. Nie, przyjrzyjcie się lepiej. To statek z ukośnym, wysoko uniesionym dziobem i zaokrąglonym tyłem. A oto fragmenty ceramiki z 2800 roku przed Chrystusem, znalezione na wyspie Siros w archipelagu Cyklady, niedaleko od Delos, na których wyryto wije. Nie, to znowu statki łapki to wiosła, a może pagaje. Jeśli rytownik nie przesadził z ich liczbą, można wywnioskowad, że te łodzie miały około dziesięciu metrów długości. Masztu nie było. Specjaliści od budowy statków przypuszczają, że to nie pirogi wydłubane w pniach drzew, ale konstrukcje z desek, byd może pokryte skórą. Później, w drugim tysiącleciu przed naszą erą, Kreteoczycy budowali jednostki bardziej zaokrąglone, wyposażone w maszt i żagiel, ale nadal obsługiwane przez wioślarzy, których można zobaczyd na pieczęciach i klejnotach. Dzięki kreteoskim produktom i przedmiotom, znajdowanym to tu, to tam na wyspach i brzegach Morza Śródziemnego, wiemy, co przewozili ci żeglarze. W skład pierwszych transportów wchodził obsydian. Kreteoskie wyroby garncarskie znajdowano w Macedonii, Azji Mniejszej, Egipcie i na Sycylii, a przewożone ładunki stawały się coraz bardziej różnorodne i cenne w miarę rozwoju istniejącej na Krecie cywilizacji kunsztownie zdobiona broo, ceramika, biżuteria, kamienie szlachetne, a na koniec kosztowne stroje kobiece. Żaden starożytny zabytek nie daje tak dobrego pojęcia o wyrafinowaniu społecznym tej epoki jak obrazy z muzeum w Iraklionie, przedstawiające elegantki o niezwykle oryginalnym i współczesnym wyglądzie. Ten szyk pochodził z eksportu wskazują na to egipskie malowidła, na których Egipcjanki noszą typowe suknie kreteoskie ze śmiałym dekoltem. Krawcy kreteoscy poszukiwali zagranicznej klienteli, rozpowszechniając, zamiast katalogów, malowane figurki, ubrane zgodnie z najświeższą modą. W kilku susach przebyliśmy wiele wieków i znaleźliśmy się daleko od pierwszych odważnych przewoźników obsydianu. Na długo przed szczytem rozwoju cywilizacji kreteoskiej marynarze z Krety nie byli sami na Morzu Śródziemnym. Ich pierwsi konkurenci już dawno podnieśli żagle.

10 Georges Blond Ocean przygody 326 Fresk z Thiry, przed eksplozją wulkanu ok p.n.e. Jesteśmy w trzecim tysiącleciu przed naszą erą. Wioska nad brzegiem morza, gdzieś między Hajfą a Zatoką Aleksandretty (obecnie zatoka Iskenderun). Jej mieszkaocy żyją w grotach lub domkach z cegły przykrytych strzechą. Są zadowoleni, bowiem ziemia jest żyzna, a gorący klimat łagodzą wiatry od gór Liban. Uprawiają zboża, warzywa i drzewa owocowe, a wokół wsi pasą się niewielkie stada kóz i owiec. Kiedy pogoda dopisuje, kilku śmiałków łowi ryby, nie oddalając się zbytnio od brzegu na łodziach, byd może przypominających statki Kreteoczyków możliwe, że ci pionierzy zdążyli już w tej wiosce zawitad. Życie toczy się tutaj z biblijną powolnością, a jego rytm zakłóca tylko sezonowy wypas owiec. Co roku na początku lata niewielkie grupy owiec wraz ze swoimi pasterzami oddalają się od wioski, by połączyd się ze stadami z innych miejscowości. Becząca rzeka kieruje się ku wiecznie zielonym pastwiskom w górach Liban, a każdej jesieni odbywa się wędrówka w odwrotnym kierunku. Oprócz tego nie dzieje się prawie nic. Jedynymi znaczącymi zdarzeniami są narodziny i zgony, czasami jakieś morderstwo, porwanie kobiety czy bydła, jednak występki są rzadkością, ponieważ silna presja społeczna i wpływy religii trzymają namiętności w ryzach należy postępowad tak, jak wszyscy postępują od wieków. Pewnego dnia nadciąga od południa grupa składająca się z kilku mężczyzn, kobiet i dzieci. Towarzyszy im stadko zwierząt. Oblicza przybyszów różnią się od twarzy mieszkaoców sąsiednich wiosek. Nieznajomi mówią też innym językiem, chociaż to akurat nigdy nie stanowi wielkiej przeszkody dla prostych ludzi. Obcy dają do zrozumienia, że przychodzą z daleka, z kraju piasków i jałowych gór z Synaju. Właśnie jesteście świadkami przybycia na brzeg morza przodków enicjan. Należy wystrzegad się wyobrażeo o jakimkolwiek najeździe. Kilkoro ludzi przybyło do wioski, później znowu, do tej i do innych wsi położonych nad brzegiem morza. Zostali zaakceptowani przez

11 Georges Blond Ocean przygody 327 pokojowo nastawioną ludnośd, jednak nie wymieszali się przez małżeostwa i zachowali odrębny charakter, a zwłaszcza większy zmysł praktyczny niż rolnicy i pasterze. A w koocu, po długim czasie przenikania, stali się władcami. Fenicjanie Semici, których nazwa obiegła cały świat osiedli najpierw w pasie wybrzeża ciągnącym się na terenie obecnego Libanu i częściowo Syrii. Po mistrzowsku wykorzystali warunki geograficzne i zasoby, których zastosowanie nawet nie przyszło do głowy ich poprzednikom. Zaczęły się połowy już nie indywidualne, rzemieślnicze łowienie ryb. Wypływali na morze łodziami, które przestały byd delikatną konstrukcją z kilku desek. Żeby zbudowad solidne statki, wystarczyło ściąd w górach Liban cedry o drewnie niepodlegającym gniciu. Tak Fenicjanie stworzyli flotę dalekomorską. A ryb, bardzo licznych w tych przybrzeżnych wodach (dzisiejsze miasto Sajda to fenicki Sydon, czyli ryba ), nie konsumowano już tylko na miejscu, gdyż enicjanie bardzo szybko odkryli substancję pozwalającą konserwowad rybie mięso, a więc przewozid je i sprzedawad. Tą substancją jest sól. Ich nieśmiali poprzednicy drążyli jedynie niewielkie solanki przy brzegu. enicjanie zaś sprowadzają sól karawanami znad Morza Martwego z jednego litra pochodzącej z niego wody można otrzymad 200 gramów soli. Następnie tworzą przemysł przetwórczy. W swoich osadach handlowych w Hiszpanii i Maroku zakładają fabryki konserwowania ryb. ortuna uśmiecha się zarówno do ludzi zapobiegliwych, jak i odważnych. Pewnego dnia na wybrzeżu fenickim, niedaleko od Tyru (obecnie Sur), pasterski pies rozgryza małża, a jego pysk natychmiast zabarwia się na jaskrawoczerwony kolor, nigdy dotąd niewidziany w naturze. Małż zostanie nazwany rozkolcem, a kolor purpurą. Barwa ta zafascynowała świat antyczny, stając się synonimem wielkości, siły i majestatu. Ponieważ z każdego małża można uzyskad zaledwie dwie krople farby, sprzedaje się ją po bardzo wygórowanej cenie. W wielu miejscach zamieszkanego przez enicjan wybrzeża odnaleziono stosy skorupek rozkolców. Wszystkie były rozłupane w ten sam sposób. W Sydonie usypano z nich wał mający sto metrów długości i siedem wysokości. enicjanie wykorzystywali rozkolce także w innych częściach wybrzeża Morza Śródziemnego, zwłaszcza na południu Peloponezu. Z powodu tego przemysłu Grecy nazywali ich czerwonymi ludźmi. Dziwny to był lud. Odważny, odkrywczy, a jednocześnie wyrachowany. Rozwinięty pod względem intelektualnym do tego stopnia, że wymyślił cudowne udoskonalenie pisma alfabet. Potrafił wykorzystad każdą sytuację, każdą możliwośd. Gdy powstała ich flota morska, karawany ze Wschodu ze zrozumiałych przyczyn zaczęły kierowad się ku ich brzegom, które stały się najważniejszym obszarem tranzytowym świata. Kiedy bogaty Egipt chce eksportowad swoje zboże, ale brak mu drewna enicjanie dowożą pnie libaoskich cedrów. Odnaleziono ich ślad w egipskich grobowcach z 3500 roku przed naszą erą. W najstarszej znanej relacji z podróży morskiej faraon Snefru z IV dynastii sławi w 2750 roku przed Chrystusem przybycie czterdziestu statków pochodzących z fenickiego portu Gubal (greckie Byblos), które przywiozły ładunek drewna cedrowego. enicjanie rozwożą wszędzie zboże z Egiptu. Układają się z Kreteoczykami (czy też raczej narzucają im swoją wolę) w kwestii wydobycia obsydianu z Milos, wynajmują swoje statki i marynarzy każdemu, kto o to poprosi. W porcie Ezion-Geber, założonym przez hebrajskiego króla Salomona w zatoce Akaba na brzegu Morza zerwonego, będą dla niego budowad statki, wyposażą

12 Georges Blond Ocean przygody 328 je w fenickie załogi i poprowadzą tę flotę aź do na poły legendarnej krainy Punt, dzisiaj zwanej Erytreją 38. Konstrukcja, sprzedaż, wynajem zawsze według życzeo klienteli. Jeden z reliefów z płn.-wsch. fasady dziedzioca VIII w pałacu Sargona w Dur-Šarruken (współczesny Chorsabad). Łodzie fenickie z charakterystyczną dziobnicą zakooczoną rzeźbą głowy kooskiej transportują pnie cedrowe (ok. VIII w p.n.e.) Oryginał w Luwrze. Rys. na podstawie: Botta, Paul-Émile i Eugène Flandin. Monument de Ninive, t. 1, Paris 1849, tabl Starożytna kraina Punt miała obejmowad tereny dzisiejszego wschodniego Sudanu, północno-zachodniej Etiopii i północnej Erytrei. zęśd źródeł utożsamia je z obecną Somalią (przyp. red.).

13 Georges Blond Ocean przygody 329 Dużo częściej używa się słowa enicjanie niż enicja, w tak niewielkim bowiem stopniu to wybrzeże było ich ojczyzną. Jakaś dziesiątka miast mniej lub bardziej podporządkowanych trzem kolejnym przywódcom, Byblosowi, Sydonowi i Tyrowi, złączonych jedynie wspólnymi interesami i umowami handlowymi oto cała enicja. oś w rodzaju Związku Hanzeatyckiego i całkowity brak szowinistycznej próżności, a nawet nacjonalizmu. Ekspansja fenicka jest imponująca. Najpierw wschodnia częśd Morza Śródziemnego, gdzie Fenicjanie konkurowali z Kreteoczykami, których handel później zdominowali. Tam też spotkali Greków, którzy przytłoczeni odniesionym przez przybyszów sukcesem przyjęli ich alfabet. Tam również skolonizowali w sposób pokojowy ypr. Stamtąd, nie porzucając swoich baz w Byblosie, Tyrze i Sydonie, popłynęli na zachód. Od XI wieku przed naszą erą wyprawiali się dużo dalej, aż poza ieśninę Gibraltarską, zakładając po drodze przedstawicielstwa handlowe w Gadezie (dziś Kadyks) 39, na Malcie (IX wiek p.n.e.) i w Kartaginie (koniec IX wieku p.n.e.), później na wybrzeżu hiszpaoskim i marokaoskim, gdzie powstał między innymi Mogador (dziś As-Sawira). enicjanie są bez wątpienia najlepszymi marynarzami świata. * * * Nikt w to wtedy nie wątpił, a z pewnością nie faraon Necho II, który w swojej polityce starał się nie dopuścid do izolacji Egiptu i w tym celu promował wymianę z zagranicą. Handel zagraniczny był już bardzo rozwinięty dzięki enicjanom ale Necho II wymagał od nich więcej. Jesteśmy około 600 roku przed Chrystusem. Wyruszycie na wielką wyprawę. Opuścicie Morze zerwone, opłyniecie Libię (tak dawniej zwano Afrykę). Wrócicie na Morze Śródziemne, przepływając między Słupami Heraklesa ( ieśnina Gibraltarska), a potem do Egiptu. Nie wiadomo dokładnie, do których enicjan faraon się zwrócił, ale tak mniej więcej brzmiała jego wypowiedź według Herodota, który odwiedził Egipt dopiero półtora wieku później i przeprowadził wywiad: i enicjanie donosił opuścili Morze zerwone i płynęli po Oceanie Indyjskim. Gdy nadeszła jesieo, lądowali na wybrzeżu Libii, w tym miejscu, w którym się akurat znajdowali, obsiewali ziemię i czekali na okres zbiorów. Skosiwszy zboże, znowu ruszali w podróż. W trzecim roku przepłynęli obok Słupów Heraklesa i przybyli do Egiptu. Wspaniały wyczyn, jednak tak lakoniczna relacja wywołała sceptycyzm: zy starożytni mogli zrobid okrążenie mierzące mil bez kompasu oraz bez zapasów wody pitnej i żywności? I jaki był cel tej wyprawy? Jeśli się odbyła, musiała mied jakieś następstwa. Nie trzeba by było czekad dwóch tysięcy lat, by zobaczyd, jak inny marynarz (Dias) opływa Afrykę w kierunku przeciwnym. Jednak w naszych czasach coraz większa liczba naukowców wierzy w ten wyczyn. Lakonicznośd Herodota nie dziwi, jeśli sobie przypomnied, w jak wielkiej tajemnicy żeglarze, a zwłaszcza enicjanie, trzymali informacje o trasie swoich podróży. Zobaczymy, w jaki sposób pływano po Morzu Śródziemnym bez kompasu, a żeglarze faraona Necha II, płynąc blisko brzegu, mogli się bez niego obejśd. Nad brzegami Morza Śródziemnego do kooca średniowiecza wyciągano statki z wody jesienią 39 Wg badao archeologicznych Kadyks powstał ok. 800 r. p.n.e. (przyp. red.).

14 Georges Blond Ocean przygody 330 i ponownie wypływano nimi w morze po nastaniu pięknych dni. Zaopatrzenie w żywnośd zapewniało wysiewane zboże było to w tamtych czasach zupełnie normalne, a Fenicjanie z pewnością łowili także ryby. zas trwania ich podróży jest prawdopodobny, podobnie jak to, że Necho II uznał ją za zbyt długą i nie chciał zlecid ponownej wyprawy. Na naszym padole wielkośd nie trwa wiecznie. enicjanie utracili ją w dniu, w którym Aleksander Macedooski, żądny zwycięstwa, przybył w 331 roku przed naszą erą pod Sydon i Tyr. Pierwsze z tych miast poddało się, a drugie padło po siedmiomiesięcznym oblężeniu. Skorzystała na tym Kartagina, ogłaszając niepodległośd, a następnie narzucając swoje panowanie fenickim przedstawicielstwom handlowym na zachodnim brzegu Morza Śródziemnego. Trwało ono do czasu, gdy Rzym pokonał Kartaginę. Jest to długa historia, opowiadana tysiące razy, w obliczu której każdy uczciwy historyk powinien postawid sobie wiele znaków zapytania, ponieważ ci, którzy położyli kres świetności Kartagioczyków, systematycznie niszczyli ich archiwa. * * * Była wiosna 1960 roku. Turecki poławiacz gąbek 40 z pewnością wydawał się starszy, niż był w rzeczywistości z powodu wygarbowanej skóry twarzy i oczu wypalonych solą. Tłumacz przekładał jego słowa: Wrak spoczywa na głębokości trzydziestu metrów, na skale. Nie wiele widad, zaledwie kilka kawałków drewna. Archeolog amerykaoski nazywał się Peter Throckmorton. Kiedy kilka miesięcy wcześniej usłyszał o tym wraku, przypomniał sobie napis na glinianej tabliczce znalezionej w 1929 roku w ruinach fenickiego miasta Ugarit (dziś Ras Szamra), na północ od Latakii w Syrii. Ten pochodzący z drugiego tysiąclecia przed naszą erą tekst dokładnie opisywał starożytną drogę morską z enicji na Kretę, która prowadziła przez ypr i wzdłuż Azji Mniejszej, dzisiejszego wybrzeża tureckiego, aż na pełne morze na wysokości przylądka Gelidonya tam gdzie poławiacze gąbek widzieli wrak statku. Prace wykopaliskowe zaczęły się kilka tygodni później. Muł często pokrywa resztki zatopionych obiektów, jednocześnie je chroniąc. Tak nie stało się koło Gelidonyi, ponieważ dno jest w tym miejscu skaliste. Świdraki okrętowe pożarły znaczną częśd kadłuba. Peter Throckmorton wydał swoje pierwsze polecenie: Kładziemy siatkę kwadratów. Nurkowie zbudowali na dnie rusztowanie z plastikowych rurek, pokrywając i otaczając nim wrak. Dzięki temu miejsce każdego przedmiotu będzie można określid z dokładnością do jednego centymetra. Wykrywacz metalu i magnetometr wykazały, że są tam także obiekty metalowe, ale obrośnięte kamieniem. Tym lepiej mówi archeolog to dowodzi, że mamy do czy nienia z bardzo dawnym stanowiskiem. Wtedy do akcji wkroczyły pogłębiarki, młoty, windy (balony wypełnione powietrzem), sita. Każdy etap pracy był fotografowany dla celów archiwalnych. Złogi kamienia ostrożnie rozbito, a ukryte w nich przedmioty zbadano, zmierzono i zważono. Wydobyte z dna, nabrzmiałe wodą kawałki 40 Kemal Aras

15 Georges Blond Ocean przygody 331 drewna zabezpieczono bez tego rozpadłyby się po wyschnięciu. Zanurzono je więc w kąpieli z polietylenu glikolu, w której pozostały przez sześd miesięcy, by ta chemiczna mieszanina wniknęła w drewno, usuwając z niego wodę, a następnie je osuszono polietylen glikolu twardnieje, przywraca drewnu jego objętośd i nie pozwala się rozpaśd. Oto streszczenie pierwszego sprawozdania zredagowanego przez Petera Throckmortona: Analiza pozostałości kadłuba za pomocą izotopu węgla 14 C wskazuje, że statek został zbudowany około 2000 roku przed Chrystusem. Na ładunek składały się 34 sztabki prawie czystej miedzi, dwa kamienne młotki, jakich enicjanie używali do obróbki metalu, jedna ostrzałka z kamienia i liczne kamienie polerujące. Nie chodzi więc o przewóz towarów, ale prawdopodobnie o wędrownego kowala. Napisy na sztabkach i narzędziach świadczą, że wyprodukowano je na yprze na początku drugiego tysiąclecia przed naszą erą, co potwierdza wiek drewna z kadłuba statku. Znaleźliśmy także kilka przedmiotów należących do kowala lub jego załogi: cylindryczną pieczęd syryjską, kamienne moździerze i glinianą lampę z tego samego regionu, a ponadto kilka zestawów odważników z hematytu (minerał, tlenek żelaza), dopuszczonych do użycia w Syrii, Egipcie, na Cyprze, w Azji Mniejszej i na Krecie.

16 Georges Blond Ocean przygody 332 Archeolodzy George Bass (L) and Peter Throckmorton (P) nad fragmentami wraku spod przylądka Gelidonya. Fot.: Institute of Nautical Archaeology. Cylindryczna pieczęd syryjska, znaleziona we wraku spod przylądka Gelidonya i jej odcisk na glinie. Fot.: Institute of Nautical Archaeology.

17 Georges Blond Ocean przygody 333 Narzędzia z wraku spod przylądka Gelidonya. Na dolnym zdjęciu ze współcześnie dorobionymi rękojeściami. Fot.: Institute of Nautical Archaeology. Dzięki rusztowaniu z rurek wszystkie te przedmioty, podobnie jak fragmenty kadłuba, zostały umieszczone ponownie tak, jak je znaleziono w głębi morza. Dzięki temu archeolodzy mogli ocenid długośd statku kowala około dziewięciu metrów. enickie jednostki pływające bywały dużo większe. W liście napisanym w XIII wieku przed naszą erą do króla Ugaritu król Hetytów prosi go o statek z załogą do transportu w dwóch rzutach

18 Georges Blond Ocean przygody miar ziarna, czyli około 250 ton za każdym razem. W innym piśmie zamawia u tego samego władcy wyposażenie stu pięddziesięciu statków. zas i morze zwyciężyły wspaniałą fenicką flotę handlową. Nic z niej nie zostało oprócz wraku skromnego statku wędrownego kowala, który zatonął na pełnym morzu na wysokości przylądka Gelidonya cztery tysiące lat temu. Przebyta droga świadczy, że jego sternik co najmniej dwa razy stracił ląd z oczu podczas podróży, a w tamtych czasach na statkach nie było kompasu. Tak jak prymitywni mieszkaocy Oceanii na swoich pirogach, żeglarze śródziemnomorscy w starożytności kierowali się w dzieo według słooca, zaś w nocy według gwiazd, wykorzystując także swą doskonałą znajomośd prądów morskich. Żegluga osiągnęła w starożytności wysoki poziom, który trudno nam sobie dzisiaj wyobrazid. * * * Wiatry na wschodzie Morza Śródziemnego są jednocześnie zmienne i regularne można przewidzied, jaki wiatr będzie wiał w danym miejscu rankiem, a jaki wieczorem czy w środku dnia. Podobnie rzecz się ma z prądami. Jeszcze dzisiaj Instrukcje żeglarskie dla Morza Egejskiego dają dokładne wskazówki, jak wykorzystad wiatr i prądy, a pływający po nim rybacy i kabotażnicy prawie nigdy nie patrzą na kompas, nawet gdy stracą ląd z oczu. Prądy Morza Śródziemnego 41 Najwięcej statków pływa po Oceanie Atlantyckim, a przecież można po nim żeglowad całymi tygodniami, nie spotykając nikogo, jeśli nie podąża się utartymi szlakami. Jednak w pobliżu Nowego Jorku czy przylądka Lizard tłok jest tak duży, że przy złej pogodzie w każdej chwili istnieje ryzyko zderzenia. Podobnie Morze Śródziemne w starożytności, po którym pływały małe i słabo widoczne statki, było na większej swojej części wodną pustynią, ale nie na szlakach morskich. Najbardziej zainteresowani tłokiem na tych trasach byli piraci. 41 Phillips, arla Rahn. Na ies and the Mediterranean in the Early Modern Period. W: Hattendorf, John B. (red.). Naval Policy and Strategy in the Mediterranean: Past, Present, and Future. London UK, Portland OR : Frank Cass, 2000.

19 Georges Blond Ocean przygody 335 Istnieli od samego początku handlu morskiego. Tukidydes nazywa Minosa, na poły legendarnego króla Krety (III tysiąclecie p.n.e.), zwycięzcą piratów i twierdzi, że stworzył on pierwszą flotę wojenną, aby ich pokonad. enicjanie zrobili to samo około 1000 roku przed Chrystusem w obronie przed pewnym plemieniem z Azji Mniejszej, które zajmowało się wyłącznie korsarstwem. Greckie i fenickie kolonie i szlaki handlowe ok. VIII w p.n.e. Wyryte na starożytnej ceramice rysunki wskazują, że statki handlowe i wojenne od początku bardzo się od siebie różniły: wypchane towarami żaglowce były pękate, okręty wojenne długie i wąskie, wyposażone w platformę na rufie, ostry dziób i licznych wioślarzy u każdej burty. Miały także żagiel, ale do walki ruszały napędzane wiosłami. Takie są główne cechy galery, statku, który panował na Morzu Śródziemnym przez trzy tysiąclecia.

20 Georges Blond Ocean przygody 336 Kto ją wymyślił, trudno powiedzied. Kiedy się pojawiła, Kreteoczycy i enicjanie nie byli już sami na tym morzu. Widad tam także tych, których historia nazywa Grekami lud już wtedy bardzo różnorodny. Asyryjski okręt wojenny, IX-VIII w p.n.e. Musimy tutaj przyjąd pewien schemat uciążliwy, abstrakcyjny, sumaryczny i dyskusyjny, ponieważ nigdy żaden schemat nie oddaje prawdy o ludzkiej egzystencji ale dzięki niemu będziemy mogli nie zagubid się całkowicie wśród tej morskiej tłuszczy starożytności. Z rodowitymi Grekami, których starożytni nazywali Pelazgami i o których nigdy niczego się nie dowiemy, wymieszały się ludy indoeuropejskie przybyłe z północy. Ludy te, Achajowie, Jooczycy i Eolowie, zaludniwszy półwysep Peloponez, odważyły się udad na wyspy. Od drugiego tysiąclecia przed naszą erą najbardziej śmiali spośród tych najeźdźców Achajowie przeniknęli na Kretę 42. Następnie pojawili się Dorowie, którzy wyparli z wielu terenów swoich poprzedników i zainstalowali się na nich jako władcy. Zawsze będzie nam brakowało liczb. Nie wiemy, ilu Achajów, Jooczyków, Eolów i Dorów przybyło z północy ani czy migracja odbywała się falami, czy też była to stała infiltracja. Talent poetówhistoryków śródziemnomorskiej starożytności oraz ich geniusz mitologizowania dodał blasku i rozmachu zdarzeniom, które oglądane we współczesnej skali historycznej wydałyby się nam małomiasteczkowymi historiami. 42 Pod koniec XVII w. p.n.e. Kreta minojska doznała serii katastrof naturalnych, z których największą był wybuch wulkanu na oddalonej o 110 km wyspie Thira ok r. p.n.e. Osłabieni tym Minojczycy padli ostatecznie ofiarą najazdu Achajów (zwanych także od najważniejszego ośrodka cywilizacji ich cywilizacji, miasta Mykeny Grekami Mykeoskimi). Ok r. p.n.e. Achajowie / Mykeoczycy zdobywają Iraklion i dostaje się pod ich panowanie cała Kreta.

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura najsilniej rozwinięta na tym obszarze. Majowie to grupa

Bardziej szczegółowo

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH Oceany światowe: Ocean Arktyczny Ocean Indyjski Ocean Atlantycki Ocean Spokojny Ocean Arktyczny Ocean Arktyczny jest bardzo ściśle monitorować na skutki zmian klimatycznych.

Bardziej szczegółowo

Wiatry etezyjskie 2015-06-11 10:34:13

Wiatry etezyjskie 2015-06-11 10:34:13 Wiatry etezyjskie 2015-06-11 10:34:13 2 Grecja znajduje się w południowo-wschodniej części Europy, na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Przeważająca część kraju jest pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego.

Bardziej szczegółowo

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael?

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael? IZRAEL Wykład 1 Dlaczego Izrael? Zanim rozpoczniemy wykład na temat Izraela, należy się zastanowić co wpłynęło na fakt, że ten niewielki skrawek lądu budzi zainteresowanie całego świata. Spójrzmy przede

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Joanna Wieczorek

Opracowała: Joanna Wieczorek I. Starożytny Egipt odczytuje informacje ze źródła kartograficznego (zaznacza na mapie Egipt Góry, Egipt Dolny, Morze Śródziemne, Morze Czerwone, Pustynię Libijską i deltę Nilu) analizuje źródło kartograficzne

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIRAMIDA ZDROWIA PIERWSZOKLASISTY

SCENARIUSZ PIRAMIDA ZDROWIA PIERWSZOKLASISTY SCENARIUSZ PIRAMIDA ZDROWIA PIERWSZOKLASISTY CELE: 1. Zapoznanie dzieci z Piramidą Zdrowia pożądanym modelem zdrowego odżywiania. 2. Uczenie dzieci krytycznej oceny własnego sposobu odżywiania i zachowań.

Bardziej szczegółowo

1)Poznajemy starożytny Egipt

1)Poznajemy starożytny Egipt 1)Poznajemy starożytny Egipt a)1. Cele lekcji Cel ogólny: Poznanie starożytnego Egiptu. i)a) Wiadomości Uczeń wie, jak wyglądało życie w starożytnym Egipcie. ii)b) Umiejętności Uczeń potrafi wyjaśnić pojęcia:

Bardziej szczegółowo

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu :

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu : Afryka Afryka drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0, obydwa zwrotniki

Bardziej szczegółowo

Szkolny konkurs historyczny. Starożytny Egipt kraina faraonów

Szkolny konkurs historyczny. Starożytny Egipt kraina faraonów Szkolny konkurs historyczny Starożytny Egipt kraina faraonów.... /61 p. Imię i nazwisko Klasa Data Liczba punktów Na rozwiązanie testu masz 60 min. Czytaj uważnie wszystkie polecenia! Powodzenia! I Spośród

Bardziej szczegółowo

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb.

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Ryby mają głos! w w w. k l u b g a j a. p l fot. www.dos-bertie-winkel.com Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Klub Gaja to jedna z najstarszych

Bardziej szczegółowo

Starozytny Egipt. Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak

Starozytny Egipt. Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak Starozytny Egipt Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak Mapa StaroŜytnego Egiptu Pismo Egipskie Fragment tekstów Piramid w komorze grobowej piramidy Unisa w Sakkarze. ALFABET HIEROGLOFICZNY Cywilizacja

Bardziej szczegółowo

Bałtyk morzem szelfowym i śródlądowym

Bałtyk morzem szelfowym i śródlądowym Konspekt lekcji z geografii dla klasy III gimnazjum Cele lekcji: Bałtyk morzem szelfowym i śródlądowym Cel ogólny: poznanie środowiska geograficznego Bałtyku oraz przyczyn zasolenia Sfera poznawcza cele

Bardziej szczegółowo

WODNA PRZYGODA!!! ORGANIZACJA URODZIN DLA DZIECI OD 10 LAT

WODNA PRZYGODA!!! ORGANIZACJA URODZIN DLA DZIECI OD 10 LAT WODNA PRZYGODA!!! ORGANIZACJA URODZIN DLA DZIECI OD 10 LAT Proponujemy wielką, ciekawą i niezapomnianą nadmorską przygodę! Podczas rejsów w specjalnie odwiedzanych miejscach utrzymujemy odpowiednie warunki

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Noe i Potop

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Noe i Potop Biblia dla Dzieci przedstawia Noe i Potop Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Tammy S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

Test z zakresu rozwoju świata greckiego do czasów Aleksandra Macedońskiego

Test z zakresu rozwoju świata greckiego do czasów Aleksandra Macedońskiego Test z zakresu rozwoju świata greckiego do czasów Aleksandra Macedońskiego 1. Na załączonej mapie zakreśl obszar Hellady i Wielkiej Hellady z właściwą legendą. 2. Analizując mapę przedstawiającą obszar

Bardziej szczegółowo

Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Warszawa: PWN, 1958, t.1, ks. II, 368E-372A. A czyż państwo nie jest większe od jednego człowieka?

Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Warszawa: PWN, 1958, t.1, ks. II, 368E-372A. A czyż państwo nie jest większe od jednego człowieka? Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Warszawa: PWN, 1958, t.1, ks. II, 368E-372A. A czyż państwo nie jest większe od jednego człowieka? Większe powiada. To może i większa sprawiedliwość mieszka 369 w tym,

Bardziej szczegółowo

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Malborskie mosty Bernard Jesionowski Malbork 2008 Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Tradycja istnienia stałej przeprawy przez Nogat w Malborku ma średniowieczną tradycję. Świadczą o tym cylindryczne

Bardziej szczegółowo

W y s t a w a. Archeologia Sudanu. przewodnik Małego Odkrywcy

W y s t a w a. Archeologia Sudanu. przewodnik Małego Odkrywcy W y s t a w a Archeologia Sudanu przewodnik Małego Odkrywcy 1 2 Stolik i postać przewodniczki Zuzi Strój archeologa Tablica magnetyczna: tajemnicze ogony Klocki z bogiem Apademakiem 2 1 projekt przewodników

Bardziej szczegółowo

Witaj. w świecie Drupala

Witaj. w świecie Drupala Witaj w świecie Drupala Drupal chod ta nazwa brzmi groźnie nie jest wcale straszny. Wręcz przeciwnie, służy do tego, aby ułatwid nam życie. Chcąc prowadzid blog, nawet bardzo bogaty pod względem zastosowanych

Bardziej szczegółowo

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem 28.02.2015 Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem Autor: Wieczorna Image not found http://wieczorna.pl/uploads/photos/middle_ Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk o mała Jadwinia p MAŁA JADWINIA nr 11 Opracowała Daniela Abramczuk Zdjęcie na okładce Julia na huśtawce pochodzą z książeczki Julia święta Urszula Ledóchowska za zgodą Wydawnictwa FIDES. o Mała Jadwinia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV historia i czym zajmuje się historyk. WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z HISTORII W KLASIE IV Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Uczeń umie krotko Uczeń wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LEONARDO da VINCI CYPR 2013

PROGRAM LEONARDO da VINCI CYPR 2013 PROGRAM LEONARDO da VINCI CYPR 2013 amathus-hotel Pokoje z basenem Przykładowy pokój Basen Restauracja - praca Geografia Cypr jest krajem kontrastów. Szczyty górskie przeciwstawiają się tu pięknym plażom.

Bardziej szczegółowo

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej Lekcja Projekt Ekodom Źródło: http://hubpages.com/hub/history-of-housing 23/01/2009 1 Pierwsze schronienia Zanim człowiek nauczył się budować schronienia, mieszkał

Bardziej szczegółowo

OFERTA CZARTERÓW JACHTÓW POLCONN CSS

OFERTA CZARTERÓW JACHTÓW POLCONN CSS OFERTA CZARTERÓW JACHTÓW POLCONN CSS Szanowni Państwo, Firma Polconn CSS specjalizuje się w organizacji wakacji pod żaglami o najwyższym standardzie, w najbardziej atrakcyjnych rejonach świata. Naszym

Bardziej szczegółowo

Kto chce niech wierzy

Kto chce niech wierzy Kto chce niech wierzy W pewnym miejscu, gdzie mieszka Bóg pojawił się mały wędrowiec. Przysiadł na skale i zapytał: Zechcesz Panie ze mną porozmawiać? Bóg popatrzył i tak odpowiedział: mam wiele czasu,

Bardziej szczegółowo

Konkurs humanistyczny Etap szkolny

Konkurs humanistyczny Etap szkolny Konkurs humanistyczny Etap szkolny W Egipcie sierpnia 799r. Przywódca Francuzów i późniejszy zdobywca Europy, Napoleon Bonaparte stał u stóp piramidy Cheopsa. Przewodnik wprowadził go do wnętrza piramidy.

Bardziej szczegółowo

Ciekawie o Somalii Somalia w Pigułce państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym Rogiem Afryki ). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym

Bardziej szczegółowo

marek porąbka mój adriatyk Patronat honorowy nad projektem: Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie Paweł Włodarczyk

marek porąbka mój adriatyk Patronat honorowy nad projektem: Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie Paweł Włodarczyk marek porąbka mój adriatyk Patronat honorowy nad projektem: Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie Paweł Włodarczyk Agnieszka Kamińska Zarząd Krajowy Towarzystwo Polsko-Chorwackie z siedzibą przy

Bardziej szczegółowo

Jakieś 12 godzin później dotarliśmy do miasta Darwin w Australii. Zostaliśmy tam 2 dni, dlatego że byliśmy zmęczeni i potrzebowaliśmy odpoczynku.

Jakieś 12 godzin później dotarliśmy do miasta Darwin w Australii. Zostaliśmy tam 2 dni, dlatego że byliśmy zmęczeni i potrzebowaliśmy odpoczynku. Dnia 24 września 1984 roku postanowiłam wyruszyć w podróż. Ustaliłam z moją załogą, że przyjmiemy nowego majtka do sprzątania pokładu. Po 2 dniach zgłosił się do nas pewien chłopak. Miał 14 lat. Nie przedstawił

Bardziej szczegółowo

Jak liczono dawniej?

Jak liczono dawniej? Jak liczono dawniej? Kinga Lużyńska 2a Strona 0 Praca długoterminowa z matematyki System karbowy Ludzie gdy jeszcze prowadzili koczowniczy tryb życia czyli jedli to co znaleźli bądź upolowali, nie musieli

Bardziej szczegółowo

VI WOJEWÓDZKI KONKURS MATEMATYCZNO - PRZYRODNICZY

VI WOJEWÓDZKI KONKURS MATEMATYCZNO - PRZYRODNICZY VI WOJEWÓDZKI KONKURS MATEMATYCZNO - PRZYRODNICZY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH ETAP I 1 listopada 2008 roku Czas pracy 90 minut Kod ucznia Suma punktów Instrukcja dla ucznia 1. Wpisz swój kod. 2. Liczba

Bardziej szczegółowo

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Niemcy - Poczdam Budynek z 1685 r, początkowo jako oranżeria a następnie stajnie

Bardziej szczegółowo

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Anna Hendel Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza w Świdnicy, poza zabytkami związanymi z przeszłością

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy. Klasa 4

Plan wynikowy. Klasa 4 Plan wynikowy. Klasa 4 Gwiazdką oznaczono tematy spoza. Wymagania dotyczące dodatkowych zależą od tego, czy nauczyciel wyznaczy dany temat ten jako obowiązkowy, czy jako nadobowiązkowy wówczas wymagania

Bardziej szczegółowo

Zasady rzutowania prostokątnego. metodą europejską. Opracował: Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu. Zasady rzutowania prostokątnego

Zasady rzutowania prostokątnego. metodą europejską. Opracował: Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu. Zasady rzutowania prostokątnego Zasady rzutowania prostokątnego metodą europejską Opracował: Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu Wiadomości ogólne Rzutem nazywamy rysunkowe odwzorowanie przedmiotu lub bryły geometrycznej

Bardziej szczegółowo

Wieczór Albański. Butrintit i Zamek Lekursi

Wieczór Albański. Butrintit i Zamek Lekursi Wieczór Albański Specjalnie dla Państwa w każdą niedzielę odbywa się wieczór albański przy dźwiękach tradycyjnej polifonicznej muzyki. Cały wieczór to degustacja wspaniałych albańskich potraw oraz niezwykle

Bardziej szczegółowo

Rzeźba na mapach. m n.p.m

Rzeźba na mapach. m n.p.m Rzeźba na mapach Rzeźbę terenu przedstawia się obecnie najczęściej za pomocą poziomic. Poziomice (izohipsy) są to linie na mapie łączące punkty o jednakowej wysokości. Mapa poziomicowa (hipsometryczna)

Bardziej szczegółowo

PAN WIÓRECKI I ŚWIAT-MASZYNA Człowiek a technologia od kamienia do komputera

PAN WIÓRECKI I ŚWIAT-MASZYNA Człowiek a technologia od kamienia do komputera PAN WIÓRECKI I ŚWIAT-MASZYNA Człowiek a technologia od kamienia do komputera Autor: Aleksander Dzbyński ISBN: 978-83-89949-66-0 Liczba stron: 270 Oprawa: miękka Format: 14,5 20,5 cm Rok wydania: 2011 Język:

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów.

1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów. 1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów. 2 dzień Przylot do stolicy Indii Delhi. Ten dzień poświęcimy na aklimatyzację i zapoznanie się z indyjskimi realiami. Udamy się

Bardziej szczegółowo

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument DWA ŚWIATY BOGACTWO I NĘDZA W WIELKIM MIEŚCIE KAIR, miasto na styku światów القاهرة Kair to położona nad Nilem stolica

Bardziej szczegółowo

JEDZIEMY NAD... Morze Bałtyckie

JEDZIEMY NAD... Morze Bałtyckie JEDZIEMY NAD... Morze Bałtyckie Morze Bałtyckie, Bałtyk płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w północnej Europie. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki

Bardziej szczegółowo

Uwaga, niebezpieczeństwo w sieci!

Uwaga, niebezpieczeństwo w sieci! W samo południe 14 Uwaga, niebezpieczeństwo w sieci! przed czytaniem 1. W internecie można znaleźć wiele rzeczy. W internecie, czyli właściwie gdzie? Opracujcie hasło INTERNET na podstawie własnych skojarzeń

Bardziej szczegółowo

CN IGEL DIVERS RADOSŁAW KONIECZNY E-MAIL: RADEK@KURSYNURKOWANIA.EU WWW.KURSYNURKOWANIA.EU MOBILE: 697 899 600

CN IGEL DIVERS RADOSŁAW KONIECZNY E-MAIL: RADEK@KURSYNURKOWANIA.EU WWW.KURSYNURKOWANIA.EU MOBILE: 697 899 600 Malta leży na morzu Śródziemnym, pomiędzy Sycylią a Afryką i ze względu na swoje położenie ma przepiękną, przejrzystą i ciepłą wodę (30 metrów widoczności i 27 stopni pod koniec lata). Ze względu na swoją

Bardziej szczegółowo

O FIRMIE. Serdecznie zapraszamy!!! Bartosz Obracaj. Wojciech Obracaj

O FIRMIE. Serdecznie zapraszamy!!! Bartosz Obracaj. Wojciech Obracaj O FIRMIE Firma Polconn - Complete Sailing Service to przedsięwzięcie bazujące na naszym wieloletnim doświadczeniu w pracy w żeglarstwie, skierowane do wszystkich pasjonatów tego sportu, zarówno osób prywatnych

Bardziej szczegółowo

Historia i społeczeństwo. Wymagania edukacyjne - klasa IV

Historia i społeczeństwo. Wymagania edukacyjne - klasa IV Historia i społeczeństwo. Wymagania edukacyjne - klasa IV Temat lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra 1. Historia Co to takiego? historia jako dzieje, przeszłość,

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

GRA DLA 2-4 GRACZY W WIEKU 6-106 LAT AUTORZY GRY: VALERY FOURCADE I JEAN-PHILIPPE MARS

GRA DLA 2-4 GRACZY W WIEKU 6-106 LAT AUTORZY GRY: VALERY FOURCADE I JEAN-PHILIPPE MARS GRA DLA 2-4 GRACZY W WIEKU 6-106 LAT AUTORZY GRY: VALERY FOURCADE I JEAN-PHILIPPE MARS Jak przewieźć statkiem wilka, kozę i kapustę? To nie takie proste, ponieważ wilk ma apetyt na kozę, a koza bardzo

Bardziej szczegółowo

NAUKA I SZTUKA GEOGRAFIA

NAUKA I SZTUKA GEOGRAFIA NAUKA I SZTUKA GEOGRAFIA ATLANTYDA- JEDNA Z NAJWIĘKSZYCH ZAGADEK Atlantyda od lat jest przedmiotem spekulacji naukowców. Można powiedzieć, że teoria Atlantydy ma więcej przeciwników niż sojuszników. Powód

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Sztuka zarabiania na wypoczynku Aleksandra Ruta Uniwersytet w Białymstoku 8 października 2015 r. Sztuka. zarabiania Sztuka (łac.ars, grec. techne) w starożytności i średniowieczu

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Stanisław Witkiewicz, Zachód słońca na morzu

Stanisław Witkiewicz, Zachód słońca na morzu Stanisław Witkiewicz, Zachód słońca na morzu Zadania od 1. do 6. związane są z zamieszczonym w ramce obrazem. Zadanie 1. Obraz Stanisława Witkiewicza jest podobny do: A. plakatu, B. szkicu, C. płaskorzeźby,

Bardziej szczegółowo

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów)

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów) REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1 (wersja dla studentów) Reklama jest obecna wszędzie w mediach, na ulicy, w miejscach, w których uczymy się, pracujemy i odpoczywamy. Czasem pomaga nam w codziennych

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA Natalia Teda

PREZENTACJA Natalia Teda PREZENTACJA Natalia Teda Flaga Sycylii. Sycylia włoska wyspa z swoją siedzibą w Palermo. Powierzchnia jaką zajmuje to 25 710 km ². Liczba ludności na Sycylii to 5 036 666. Sycylie dzielimy na 9 prowincji

Bardziej szczegółowo

W góry! Cel: Poznanie się, rozwój kreatywności, poznanie podstawowych zasad zachowania w górach.

W góry! Cel: Poznanie się, rozwój kreatywności, poznanie podstawowych zasad zachowania w górach. W góry! Kinga Komnata Cel: Poznanie się, rozwój kreatywności, poznanie podstawowych zasad zachowania w górach. Materiały: karteczki w sześciu kolorach (w każdym kolorze jedna karteczka z kropką), kartki

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny - klasa 4

Wymagania na poszczególne oceny - klasa 4 Wymagania na poszczególne oceny - klasa 4 ***Gwiazdką oznaczono tematy spoza podstawy programowej. Wymagania dotyczące lekcji dodatkowych zależą od tego, czy nauczyciel wyznaczy dany temat ten jako obowiązkowy,

Bardziej szczegółowo

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO Język angielski jest językiem międzynarodowym. Posługują się nim ludzie na całym świecie. Ty jesteś jedną z tych osób. Warto więc dowiedzieć się w jakich państwach mówi się po

Bardziej szczegółowo

Ziemia. Modlitwa Żeglarza

Ziemia. Modlitwa Żeglarza Ziemia Ziemia, którą mi dajesz, nie jest fikcją ani bajką, Wolność którą mam w Sobie Jest Prawdziwa. Wszystkie góry na drodze muszą, muszą ustąpić, Bo wiara góry przenosi, a ja wierzę Tobie. Ref: Będę

Bardziej szczegółowo

O FIRMIE. Serdecznie zapraszamy!!! Bartosz Obracaj. Wojciech Obracaj

O FIRMIE. Serdecznie zapraszamy!!! Bartosz Obracaj. Wojciech Obracaj O FIRMIE Firma Polconn - Complete Sailing Service to przedsięwzięcie bazujące na naszym wieloletnim doświadczeniu żeglarskim, skierowane do wszystkich pasjonatów tego sportu, zarówno osób prywatnych jak

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Londyn, Krążownik HMS Belfast - największy okręt muzeum w Europie.

Londyn, Krążownik HMS Belfast - największy okręt muzeum w Europie. A gdzież to człowieka poniesie czasem. Ano do Londynu na przykład. A Londyn ma do zaoferowania wiele, oj wiele... Z tego też powodu skłonny jestem założyć się, że odwiedzający to miasto turyści, albo nawet

Bardziej szczegółowo

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe Morze Śródziemne Nazaret Jordan Jerozolima Ain Karim Betlejem Jerycho Morze Martwe Grupa I W owym czasie wyszło rozporządzenie cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym świecie. Podążali

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Temat: Wiatr podróżnik i towarzysz zabaw.

Temat: Wiatr podróżnik i towarzysz zabaw. Temat: Wiatr podróżnik i towarzysz zabaw. Czas trwania: 45 min. Tematyka szczegółowa: 1) Energia odnawialna 2) Energia wiatru. Wiadomości: Uczeń wie: - jakie są źródła energii odnawialnej i nieodnawialnej;

Bardziej szczegółowo

Uprzejmie prosimy o podanie źródła i autorów w razie cytowania.

Uprzejmie prosimy o podanie źródła i autorów w razie cytowania. Tytuł: Marzenie Franka Kupki Tekst: Anna Cwojdzińska Ilustracje: Aleksandra Bugajewska Wydanie I, lipiec 2012 Text copyright Anna Cwojdzińska Illustration copyright Aleksandra Bugajewska Uprzejmie prosimy

Bardziej szczegółowo

Zabytki techniki przemysłowej w Karpatach

Zabytki techniki przemysłowej w Karpatach Zabytki techniki przemysłowej w Karpatach kopalnie, szyby naftowe, warzelnie soli, kolej, promy rzeczne, zakłady przemysłowe Arkadiusz Komski Drewno Drewno Drewno Kamień Kamień Glina Glina Węgiel Solanki

Bardziej szczegółowo

Tower Bridge (widok z Monument)

Tower Bridge (widok z Monument) Tower Bridge (widok z Monument) Tower Bridge, to charakterystyczny most zwodzony przeprowadzony przez Tamizę w pobliżu Tower of London, od której bierze swą nazwę. Jest to jeden z najbardziej znanych obiektów

Bardziej szczegółowo

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III część pisemna czas trwania części pisemnej egzaminu: 60 minut Zadanie 1 ( 0-2) Uzupełnij zdania podanymi terminami (jest ich więcej): Atlantycki,

Bardziej szczegółowo

Miłosierdzie Miłosierdzie

Miłosierdzie Miłosierdzie Miłosierdzie Miłosierdzie SP Klasa IV, Temat 57 SP SP Klasa IV, IV, Temat 57 57 SP Klasa IV, Temat 57 Koronka do Miłosierdzia Bożego Na początku odmawia się: Ojcze nasz..., Zdrowaś Maryjo..., Wierzę

Bardziej szczegółowo

Bałtycki Festiwal Nauki

Bałtycki Festiwal Nauki Bałtycki Festiwal Nauki W dniach 27-29 maja 2010r. członkowie Koła Naukowego Nawigator po raz kolejny aktywnie uczestniczyli w organizacji Bałtyckiego Festiwalu Nauki. Główną atrakcją przygotowaną przez

Bardziej szczegółowo

FESTIWAL NAUKI W GIMNAZJUM NR 17

FESTIWAL NAUKI W GIMNAZJUM NR 17 FESTIWAL NAUKI W GIMNAZJUM NR 17 Tegoroczny Festiwal Nauki odbył się w Gimnazjum nr 17 im. Ks. Jana Twardowskiego we Wrocławiu. Pokazy dla uczniów, które zostały przeprowadzone, miały za zadanie pokazad,

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć terenowych z przyrody klasa IV

Scenariusz zajęć terenowych z przyrody klasa IV Scenariusz zajęć terenowych z przyrody klasa IV Opracowała: Krystyna Adamczyk - nauczycielka przyrody Szkoła Podstawowa w Jakubowicach Temat: Woda jako środowisko życia - wycieczka nad rzekę. Trasa wycieczki

Bardziej szczegółowo

Rysunek zwykle bardziej przemawia do wyobraźni niż kolumna liczb. Dlatego tak często dane statystyczne przedstawia się graficznie.

Rysunek zwykle bardziej przemawia do wyobraźni niż kolumna liczb. Dlatego tak często dane statystyczne przedstawia się graficznie. PROCENTY I DIAGRAMY Rysunek zwykle bardziej przemawia do wyobraźni niż kolumna liczb. Dlatego tak często dane statystyczne przedstawia się graficznie. Często spotykamy się z diagramami kołowymi. Przedstawiają

Bardziej szczegółowo

Tekst I. 1. Jakie zwierzę jest najprawdopodobniej protoplastą psa domowego? (0-1p.)

Tekst I. 1. Jakie zwierzę jest najprawdopodobniej protoplastą psa domowego? (0-1p.) CZĘŚĆ PIERWSZA (0-20 punktów) Przeczytaj uważnie zamieszczone poniżej teksty polecenia. i wykonaj związane z nimi Tekst I Pies domowy to zwierzę z rodziny psów, do której należą także wilk, szakal i kojot,

Bardziej szczegółowo

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda Starożytna Grecja Agnieszka Wojewoda Spis treści Położenie Grecji O Grecji słów kilka Starożytna Grecja Bogowie i boginie Grecji Grecki teatr Igrzyska olimpijskie Agora Sztuka grecka Podsumowanie Położenie

Bardziej szczegółowo

Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki

Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki Zajęcia prowadzone metodą projektu w grupie dzieci 6 letnich Motylki Październik 2014 rok Nauczyciel realizujący: I. Piaskowska Cele ogólne: Tworzenie warunków do poznania ekosystemu wodnego oraz znaczenia

Bardziej szczegółowo

Sahel. Sahel, Sahel Tropikalny(sahil wybrzeże) region geograficzny w Afryce. Obejmuje obszar na północ od Sudanu

Sahel. Sahel, Sahel Tropikalny(sahil wybrzeże) region geograficzny w Afryce. Obejmuje obszar na północ od Sudanu SAHEL Położenie Sahel Sahel, Sahel Tropikalny(sahil wybrzeże) region geograficzny w Afryce. Obejmuje obszar na północ od Sudanu (regionu) i południe od Sahary. (Od Sudanu i Senegalu do Somalii przez Mauretanię,

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Piknik Rodzinny w Zwierzynie.

Piknik Rodzinny w Zwierzynie. Piknik Rodzinny w Zwierzynie. Data realizacji Cele operacji Partnerzy i uczestnicy operacji Liczba uczestników SPRAWOZDANIE Z IMPREZY Piknik Rodzinny w Zwierzynie. 14-16 czerwca 2013 roku promocja informacji

Bardziej szczegółowo

Pod Hasłem "MORZA I OCEANY" Etap III Finał

Pod Hasłem MORZA I OCEANY Etap III Finał III MIĘDZYPOWIATOWY KONKURS GEOGRAFICZNY Pod Hasłem "MORZA I OCEANY" Etap III Finał Drogi uczniu, masz przed sobą test składający się z 17 zadań, czytaj uwaŝnie polecenia i pracuj spokojnie. Na rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu 21 X 2011 21 października uczniowie klasy drugiej i szóstej byli na wycieczce w Warszawie. Dzień zaczęli od wizyty w Centrum Nauki Kopernik. Ponad 450 eksponatów w sześciu tematycznych galeriach oraz Teatr

Bardziej szczegółowo

Kodu z klasą. Skarb w zatrutej wodzie, cz. 2. Scenariusz 6

Kodu z klasą. Skarb w zatrutej wodzie, cz. 2. Scenariusz 6 W scenariuszu nr 6 kontynuujemy pracę rozpoczętą na poprzednich zajęciach i ukończymy cały scenariusz. Dzisiaj przygotujemy zdarzenia, gdzie fabryka zatruwa wodę i zwierzęta stają się agresywne oraz zaprogramujemy

Bardziej szczegółowo

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad (1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód. (3) I rzekł Bóg: Niech stanie się światłość.

Bardziej szczegółowo

Kluczem do doskonale dopasowanego garnituru jest dokładność na tym etapie. Zdejmowanie pomiaru jest proste, ale wymaga następujących rzeczy:

Kluczem do doskonale dopasowanego garnituru jest dokładność na tym etapie. Zdejmowanie pomiaru jest proste, ale wymaga następujących rzeczy: Kluczem do doskonale dopasowanego garnituru jest dokładność na tym etapie. Zdejmowanie pomiaru jest proste, ale wymaga następujących rzeczy: Miara. Nie masz? Wydrukuj miarę na www.tailoret.pl. Pomocy innej

Bardziej szczegółowo

Zorza polarna- zjawisko świetlne obserwowane w górnej atmosferze w pobliżu biegunów

Zorza polarna- zjawisko świetlne obserwowane w górnej atmosferze w pobliżu biegunów Zorza polarna- zjawisko świetlne obserwowane w górnej atmosferze w pobliżu biegunów magnetycznych planty, która posiada silne pole magnetyczne o charakterze dipolowym (dwubiegunowym). Na Ziemie zorze występują

Bardziej szczegółowo

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu...

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Wojewódzki Konkurs Geograficzny Etap szkolny 2006/2007 Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Życzymy powodzenia!

Bardziej szczegółowo

Bądź bezpieczny na Mazurach

Bądź bezpieczny na Mazurach www.mazurskiejachty.com Bądź bezpieczny na Mazurach Kapitanie, uchroń siebie, swoją rodzinę i przyjaciół! Unikaj kamieni, mielizn i napowietrznych linii energetycznych. Bądź bezpieczny na Mazurach Jak

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Październik. TYDZIEŃ 3.: oto bardzo ważna sprawa strona lewa, strona prawa

Październik. TYDZIEŃ 3.: oto bardzo ważna sprawa strona lewa, strona prawa Październik TYDZIEŃ 3.: oto bardzo ważna sprawa strona lewa, strona prawa Projekt sytuacji edukacyjnych (oprac. mgr Sylwia Kustosz, Edukator Froebel.pl) Przebieg spotkania w Porannym kole: PONIEDZIAŁEK:

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Wieczorem nasi hiszpańscy koledzy i koleżanki z niecierpliwością czekali, aby nas zabrać do swoich domów.

Wieczorem nasi hiszpańscy koledzy i koleżanki z niecierpliwością czekali, aby nas zabrać do swoich domów. W dniach 9-13 lutego grupa naszych uczennic i nauczycieli uczestniczyła w spotkaniu w ramach programu edukacyjnego Comenius Europe-Different Houses- One Community. Tym razem udaliśmy się do przepięknego

Bardziej szczegółowo

W obecnej chwili w schronisku znajdują same psy, ale można oddać pod opiekę również inne zwierzęta, które czekają na nowy dom.

W obecnej chwili w schronisku znajdują same psy, ale można oddać pod opiekę również inne zwierzęta, które czekają na nowy dom. W obecnej chwili w schronisku znajdują same psy, ale można oddać pod opiekę również inne zwierzęta, które czekają na nowy dom. Mogą to być koty: Gdyby również zaszła taka potrzeba zaopiekowalibyśmy się

Bardziej szczegółowo