GDAŃSKI GEOGRAF FILIP KLUWER ( ) TWÓRCA GRANIC WSPÓŁCZESNEJ EUROPY.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "GDAŃSKI GEOGRAF FILIP KLUWER (1580-1622) TWÓRCA GRANIC WSPÓŁCZESNEJ EUROPY."

Transkrypt

1 Tomasz Bedyński GDAŃSKI GEOGRAF FILIP KLUWER ( ) TWÓRCA GRANIC WSPÓŁCZESNEJ EUROPY. 1

2 Tomasz Bedyński GDAŃSKI GEOGRAF FILIP KLUWER ( ) TWÓRCA GRANIC WSPÓŁCZESNEJ EUROPY. P rzesłaniem niniejszego szkicu historycznego - skomponowanego adekwatnie do przedstawianej postaci na kształt barokowej gawędy szkatułkowej - jest rzucenie nowego światła na sylwetkę gdańskiego geografa Filipa Kluwera (Cluveriusa) sławnego siedemnastowiecznego twórcy geografii historycznej. W dziełach wydanych w 1616 i 1624 roku w Lejdzie (Holandia) zarysował on po raz pierwszy współczesne granice Europy opierając je na Uralu, a wiedzę swoją o państwie moskiewskim, jego granicach, topografii, obyczajach, kulturze zaczerpnął w dużej mierze z dostępnych mu podczas wieloletniego pobytu na polskim dworze królewskim materiałów polskich historiografów i kartografów zarówno opublikowanych, jak i tych sporządzanych na potrzeby polskiej dyplomacji i wywiadu wojskowego do prowadzonych na przemian wojen i układów. Istotne znaczenie dla opartej wówczas o wiedzę geograficzną jak i polityczną, decyzji o świadomym włączeniu przez Kluwera Państwa Moskiewskiego do Europy miało również przekonanie o chrześcijańskim statusie i greckich korzeniach prawosławia, z którym oswoił się w Rzeczypospolitej, a co nie było oczywistością na Zachodzie. Warto przypomnieć, że Polska zarówno samą historię, jak i kształt ideowy Europy przez ostatnie tysiąc lat aktywnie współtworzyła i patrząc dziś na granice i wartości określające współczesną Europę możemy rozpoznać w nich trwały wkład intelektualny i duchowy Rzeczpospolitej Obojga Narodów. E Europa odkryła się sama. uropa teraźniejsza może być kontynentem z przyszłością - jeśli potrafi uporać się z własną tożsamością, odnaleźć w sobie nowe żywotne soki wynikające z docenienia własnej różnorodności i przetopić je w nową jakość. Musi także odnaleźć swe miejsce i nową rolę we współczesnym świecie, za którego tempem zmian przestaje nadążać, zaczynając mu biernie ulegać, zamiast je jak dotąd - współtworzyć. Ale Europa jest przede wszystkim kontynentem z doniosłą przeszłością, szczególnie w sferze istotnych dokonań intelektualnych i duchowych, które jej misję cywilizacyjną niegdyś kształtowały. O Europie, jak o mało którym kontynencie można powiedzieć, że jest fundowana na zrębie podstawowych wartości, które od początku ją konstytuowały i świadomie wyznaczały zasięg jej przestrzeni ideowo-terytorialnej. Pojęcie Europy w obu tych zakresach znaczeniowych od czasów starożytnych miało charakter dynamiczny. Pierwotnie od czasów homeryckich do Ptolemeusza (II w. n.e.) oznaczało niewielkie terytorium stanowiące środkową część Grecji lądowej i zostało zdefiniowane jako kraj zachodni w przeciwieństwie do macierzystej, zaegejskiej - wschodniej Azji. Już Herodot (V w. p.n.e.) i Ksenofont (IV w. p.n.e.) przeciwstawiali praworządność, wolność i demokratyczną ideę ustroju politycznego Europy z przypisywaną Azji tendencją do despotyzmu oraz wykazywanym poczuciem wyższości wobec Afryki. Tę wyraźną dążność do idealizacji własnej genezy widać w sentencji idyllicznego mitu o porwaniu na Kretę najurodziwszej, niewinnej tyrskiej księżniczki Europy przez boskiego Zeusa pod postacią potężnego byka. Trzej synowie Europy i ojca 2

3 bogów: Minos, Radamantys i Sarpedon stali się władcami trzech części świata. Warto też przy okazji pamiętać, skąd według Greków przybył sławny ród Europidów i skąd wtedy świeciło światło Historii. Najstarsze prawdopodobnie użycie terminu Europa jako nazwy własnej występuje w Iliadzie Homera w charakteryzowanych stronach wojny trojańskiej jawiącej się w tym świetle już wtedy jako pierwszy konflikt europejsko-azjatycki.w świecie wartości. W tych właśnie kategoriach ateński retor i pisarz Isokrates opisywał go w IV w. n.e. W epoce starożytnej granice Europy poszerzały się wraz z rozpoznawaniem świata opisanego i obejmowaniem kolejnych połaci kontynentu przez Orbis Romanus - zasięg imperium rzymskiego. W średniowieczu po oddzieleniu się i pełnym usamodzielnieniu drugiej stolicy Cesarstwa - Nowego lub Drugiego Rzymu, czyli Konstantynopola, a później Bizancjum - Europa rozumiana i określana zamiennie najczęściej nadal jako romanitas lub christianitas zaczęła być utożsamiana z cesarstwem zachodniorzymskim. Inwazja arabska spychała cywilizację sródziemnomorską w głąb kontynentu kierując ekspansję europejską na północ i tworząc jej nowe centrum krystalizacyjne między Loarą a Renem. Cesarstwo wznowione zostało koronacją przez papieża Leona III w Boże Narodzenie 800 roku w Rzymie - Karola Wielkiego, króla Franków na rex, pater Europae. Termin Francia oznaczał wtedy kraje chrześcijańskie na zachód od Azji. Podobną funkcję uniwersalną starało się odgrywać na kontynencie Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego. Instytucja papiestwa wzmacniała świadomość jedności res publica christiana i odrębności imperium occidentale od coraz bardziej azjatyckiego cesarstwa wschodniorzymskiego. Ostateczny rozłam więzi kościelnych między Rzymem i Konstantynopolem w postaci schizmy wschodniej w 1054 r. usankcjonował trwający już od wielu stuleci faktyczny podział w świecie chrześcijańskim. Ludziom Zachodu greccy chrześcijanie jawili się jako odszczepieńcy, a antygrecyzm kościoła łacińskiego nabrał charakter programowy. Ekstremalnym efektem tego był skandaliczny przebieg IV krucjaty ( ), która zamiast do Palestyny skierowała się do Bizancjum Odtąd określenie świat chrześcijański oznaczało zasięg cywilizacji łacińskiej utożsamianej z państwami chrześcijańskiej Europy uznającymi zwierzchnictwo rzymsko-katolickiego papieża. W pojęciu europejskiej wspólnoty - christianitas nie było miejsca dla Bizancjum i wschodniego chrześcijaństwa. Świadomość jedności europejskiej znajdowała silne oparcie w rzeczywistej wspólnocie kalendarza, kultury i obyczaju, prawodawstwa, nauki i literatury opartych o wpólnotę komunikacyjną, jaką wytwarzał uniwersalny zakres funkcjonowania łaciny w roli języka ponadnarodowego. Dodatkowo wzmacniały ją krucjaty, pielgrzymki, migracje, wędrówki elit, artystów, uczonych, kondotierów, czeladników, kupców, międzynarodowe jarmarki i turnieje rycerskie, cyrkulacja dzieł 3

4 sztuki, wydawnictw, wykładowców, wiedzy i nowych idei między uniwersytetami. Stale obecny był też czynnik zagrożenia zewnętrznego najczęściej pod postacią rosnącej potencji muzułmańskiego Półksiężyca. Dowodem poczucia europejskiej jedności było również kreślenie map kontynentu bez granic wewnętrznych. Poczucie odrębności i wyższości cywilizacyjnej starego kontynentu jeszcze wzrosło w dobie intensywnych odkryć geograficznych łączonych z poziomem rozwoju naukowego, technicznego, ekonomicznego i wiedzy nawigacyjnej Europy, które spowodowały, że to Europejczycy odkrywali dalekie lądy i morza przynosząc tam swój styl życia, a nie mieszkańcy tych krain odkrywali Europę. Znaleziono biblijne uzasadnienie własnej roli w pochodzeniu od rodu Jafeta, najstarszego syna Noego, któremu przeznaczenie dało władzę nad braćmi, podczas gdy azjatyckiemu Semowi przypadła modlitwa, a utożsamianemu z Afryką Chamowi - ciężka praca. W ikonografii Europę symbolizowała bogato ubrana niewiasta w pancerzu, z koroną na głowie i berłem w ręku i z rogiem obfitości. Czasem towarzyszyły jej instrumenty naukowe lub paleta. Zamiast insygniów władzy trzymała też niekiedy krzyż jako symbol chrześcijaństwa. Personifikacje Azji, Afryki i Ameryki stanowiły niemal nagie kobiety w otoczeniu dzikich bestii. Odkrycia geograficzne spowodowały niesłychanie intensywny rozwój astronomii, geografii, kartografii, chorografii (opisu krajów) i innych dziedzin związanych z badaniem i opisywaniem Starego i Nowego Świata. Pojęcie to początkowo oznaczało wszystkie lądy odkryte przez Europejczyków. Renesansowe zainteresowanie antykiem ożywiło zarazem lekturę opisów świata i map sporządzanych przez starożytnych historyków i bujny rozwój historiografii. Dotychczasowe wyznaczniki określające łacińską Europę przestały wystarczać w XVI wieku, w okresie stałego poszerzania orbis mundi połączonego z misjami na różnych kontynentach i w czasie reformacyjnego różnicowania się wyznań chrześcijańskich wewnątrz samego kontynentu. F Sufficit mihi gratia Domini ilip Kluwer (Klüwer, Clüver, Cluverius, Kluweryusz) urodził się pierwszego maja 1580 roku w Gdańsku w zamożnej patrycjuszowskiej rodzinie ewangelickiej. Ojciec Filipa, Jakub był kupcem posiadającym kamieniczkę przy ulicy Chlebnickiej. W 1576 roku poślubił w kościele św. Katarzyny podobnie jak on dwudziestosiedmioletnią pannę Ortin i dochował się z nią sześcioro lub siedmioro dzieci. Najstarszy prawdopodobnie brat Filipa, Jakub jr studiował na uniwersytecie w Lipsku od 1598 r. Ród Kluwerów wywodził się ze starej szlachty dolnoniemieckiej i w średniowieczu szeroko rozgałęził się w całej północnej Europie od Niderlandów aż po Skandynawię. Od 1201 roku notowani są w Bremie, gdzie sprawowali szereg godności i urzędów m. in. arcybiskupa bremeńskiego. Nazwisko najczęściej wywodzi się od wioski Kluven (Klove) w Schlezwigu, skąd też najprawdopodobniej pochodzą spokrewnione gałęzie pomorskie i inflanckie tego rodu. Pieczętowali się herbem własnym z uciętą łapą niedźwiedzia. Pierwsze wzmianki o pojawieniu się Kluwerów w Gdańsku pochodzą z 1377 roku (przybyli prawdopodobnie z Inflant), tak więc w XVI wieku był to już ród dobrze w mieście zadomowiony, a jego przedstawiciele sprawowali w nim różne funkcje początkowo w gdańskich formacjach wojskowych, a następnie również w samorządzie miejskim. Kluwerowie przywiązywali wielką wagę do wykształcenia - wysyłając swych synów po nauce w sławnym Gdańskim Gimnazjum Akademickim na studia najczęściej do Wittembergi, Lejdy i Lipska. Dobrze pamiętając też o swym szlacheckim rodowodzie nie zaniedbywali również ćwiczeń rycerskich, często służąc w polu nie tylko w Gdańsku, ale i za granicą. 4

5 Filip otrzymał swe rycerskie imię (oznaczające miłośnika koni) na cześć najstarszego brata ojca, od poprzedniego roku zarządzającego miejską mennicą, którą wraz z podgdańskimi posiadłościami ziemskimi przekazał pod koniec życia (1610) swemu synowi Danielowi. Obaj byli słynnymi w swym czasie gdańskimi mincerzami, bijącymi nie tylko monety, ale również znakomite artystycznie medale okolicznościowe. Drugi brat ojca, Szymon ( ), jako stypendysta miasta Gdańska studiował prawo w Wittenberdze, Niderlandach i Francji, przebywał na dworze angielskim, wiedeńskim, na Węgrzech i we Włoszech, a następnie jako dr praw był m. in. dyplomatą w służbie miasta Prus Królewskich - Torunia, który reprezentował wobec dworu polskiego, aby następnie po karierze adwokackiej w sądzie kasacyjnym w Speyer zostać syndykiem miejskim (zarządcą) Norymbergii. Swój majątek zapisał obu gdańskim braciom. Podobną karierę urzędniczą lub dyplomatyczną planował również ojciec dla Filipa - wysyłając go w bardzo młodym wieku na dwór króla polskiego Zygmunta III Wazy, aby zapoznał się tam z podstawami prawa i administracji, nabył dworskiej ogłady i edukacji, a także zadzierzgnął nowe przyjaźnie i użyteczne znajomości. Kluwerowie byli związani z polskim dworem królewskim szeregiem więzów: zarówno przez brata ojca Szymona; poprzez zażyłą znajomość z doktorem Tiedemanem Giese, sekretarzem królewskim do spraw gdańskich, synem Jerzego (znanego ze sławnego portretu kupca w Stalowym Dworze, londyńskiej ekspozyturze Hanzy, wykonanego w 1532 r. przez Jana Holbeina mł.), który był wcześniej gdańskim rajcą i królewskim burgrabią, gdy starszy kuzyn ojca Jan Kluwer był ławnikiem w Radzie Miasta Gdańska ( ); jak również 5

6 dzięki późniejszej bliskiej znajomości z Reinholdem Heidensteinem, następcą Tiedemana Giese na funkcji sekretarza królewskiego do spraw gdańskich i pruskich od 1582 roku, a poprzez ród Giese spowinowaconego w następnych latach z Kluwerami. Związki z dworem królewskim mogli Kluwerowie odświeżyć w sposób najbardziej naturalny już w październiku 1587 roku, gdy nowo obrany król-elekt Zygmunt Waza wylądował w Gdańsku pozostawiając swą załogę w Latarni (Wisłoujściu). Ze względu na wynik podwójnej elekcji i zagrożenie zajęcia Krakowa przez wojska mniej szczęśliwego elekta arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, młody 21 letni Zygmunt został 7 października obwołany królem polskim w Katedrze Oliwskiej, a następnego wieczora odbył paradny wjazd do Gdańska. Uroczystości te, w których przy biciu dział, sztucznych ogni i dzwonów wzięło udział całe odświętnie przybrane miasto i szereg znakomitych orszaków dostojników polskich i szwedzkich - z pewnością musiały zrobić duże wrażenie na siedmioletnim chłopcu od najmłodszych lat wykazującym ogromną ciekawość świata i ludzi. Zygmunt III Waza był zresztą królem polskim najczęściej odwiedzającym Gdańsk przy okazji kilkukrotnych podróży przez Bałtyk w sprawach swej szwedzkiej korony. Dwukrotnie skrócił sobie później dystans wypraw do portu gdańskiego przenosząc ostatecznie w 1596 r. stolicę z Krakowa do bliższej i położonej bardziej centralnie w rozrośniętej terytorialnie Rzeczypospolitej Obojga Narodów sejmowej Warszawy. Złota Brama do złotej wolności G dańsk na przełomie XVI i XVII wieku przeżywał podobnie jak cała Rzeczpospolita okres swego największego rozkwitu. Zajmował wyjątkową pozycję w państwie w wyniku przywilejów nadanych mu przez króla Kazimierza Jagiellończyka i uznawał jedynie władzę króla polskiego, nie respektując podległości Sejmowi w Warszawie. Było to główne miasto Prus Królewskich, prowincji przyłączonej do Korony Polskiej z własnej inicjatywy, w efekcie samodzielnego zrzucenia władzy Zakonu Krzyżackiego w 1454 roku na drodze podniesionego przez Związek Miast Pruskich powstania i w ostatecznym wyniku wojny trzynastoletniej, a wskutek tego obdarzonej wyjątkowymi przywilejami. Nadmorska metropolia była również największym miastem w państwie licząc około 80 tys. mieszkańców, to znaczy więcej niż trzy stołeczne miasta: Kraków (40 tys.), Warszawa (20 tys.) i Wilno (10 tys.) łącznie. Gdańsk silny ogromnym zapleczem Rzeczypospolitej - był również największym portem na Bałtyku pełniąc na nim rolę potężnego emporium handlowego dla centralnej i wschodniej Europy, podobną jaką na Morzu Śródziemnym pełniła Wenecja, a na Morzu Północnym, już wkrótce, Wielki Amsterdam. Przez ową Aurea Porta (Złotą Bramę) Rzeczypospolitej przechodziło wówczas ponad 90% polskiego handlu zagranicznego i tyleż rocznego państwowego obrotu gotówki. Budżet uchwalany przez Radę Miasta Gdańska był 32 razy większy od budżetu stołecznego Krakowa, a równy, bądź większy od uchwalanego przez Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Warszawie. Gdańsk był ówcześnie największym miastem północno-wschodniej połowy Europy położonej na wschód od Paryża i na północ od Pragi, większym od Moskwy, Madrytu, Amsterdamu, Brukseli, Wiednia, Berlina,... Jako portowa i handlowa metropolia był również Gdańsk dużym centrum życia politycznego, umysłowego, duchowego i artystycznego ściągając dla budowy fortyfikacji, kościołów, budowli publicznych i prywatnych kamieniczek-pałaców oraz ich ozdabiania najlepszych mistrzów niderlandzkich, włoskich, francuskich, niemieckich i polskich. Z samej natury miasta portowego nastawiony był na chłonięcie najświeższych wiadomości, idei i zdobyczy kulturowych dążąc do poszerzenia znajomości świata, a zwłaszcza ziem mało znanych i nowo odkrytych. W tej dziedzinie Gdańsk wysunął się na czoło polskich ośrodków kartograficznych i geograficznych przewyższając pod tym względem zarówno dwór królewski, jak i dwory magnackie. 6

7 Kraków i pierwsze podróże A lbo z dworu królewskiego w Krakowie, albo jeszcze wcześniej odbył młody Filip szereg podróży po Polsce i Europie, gdyż już w wieku niespełna czternastu lat bawił na dworze cesarskim w Pradze. W tym też mniej więcej czasie odbył długą podróż do Włoch, skąd przywiózł pierwszą przez siebie wykonaną młodzieńczą mapę Italii, którą dedykował trzem swoim dalekim kuzynom kanonikom bremeńskim. Złoty wiek Rzeczypospolitej R zeczpospolita Obojga Narodów w XVI i XVII stuleciu przeżywała również swój złoty i srebrny wiek podczas panowania trzech Zygmuntów - osiągając swój największy zasięg terytorialny i apogeum znaczenia politycznego w Europie, tak w sensie militarnym, jak i ideowym, stając się przedmiotem rozważań i fascynacji Erazma z Rotterdamu, Melanchtona, Machiavellego, Sully ego i wielu innych światłych umysłów europejskich owej doby. Główną w czasach popiastowskich zasługą polską wobec historii kontynentu według Pawła Jasienicy - był udział w stworzeniu pierwszego w dziejach Europy państwa wielu narodów, wiar i kultur. O prekursorstwie rozwiązań ustrojowych, ich oryginalności roli odgrywanej w ówczesnym świecie stanowiło bogactwo struktury wewnętrznej Rzeczypospolitej, państwa, które nie znało jednolitości etnicznej i nie uznawało dominacji jednego narodu nad innymi, państwa, które nigdy nie stanowiło imperium, było bowiem jego zaprzeczeniem federacją. Przedmiotem głębokiej refleksji politycznej i filozoficznej na Zachodzie Europy oraz tytułem do chwały Rzeczypospolitej były wyniki pierwszego sejmu konwokacyjnego w postaci uchwalonych zasad konfederacji warszawskiej (1573) przyjmującej pokój religijny i pacyfizm za podstawę polityki państwa. Jak pisze nieoceniony Jasienica : Z konfederacji warszawskiej bije blask większy niż z tuzina wygranych bitew. Europa przestała go dostrzegać, gdy Rzeczpospolita zaczęła przegrywać batalie. Gwarantując swobodę myśli, słowa i wyznania, zapewniając innowiercom równouprawnienie z katolikami i opiekę państwa - akt ten wyprzedzał analogiczne rozwiązania na zachodzie o ponad dwieście lat. Podobną rewelację wywołały konsekwentnie przyjęte tzw. artykuły henrykowskie i pakta konwenta stanowiące pierwotny równoważnik konstytucji, a stanowiące dobrowolną zawieraną między poddanymi a królem precedensową umowę o władzę. Był to również pierwowzór wielu późniejszych sławnych umów społecznych. Rzeczpospolita nie chowała swych blasków pod korcem, lecz występowała z nimi czynnie i śmiało w przedstawianych królowi Francji Karolowi IX tzw. postulata polonica domagających się w pół roku po nocy św.bartłomieja złagodzenia kursu wobec protestantów francuskich i uzyskując istotny efekt w postaci ograniczonego edyktu tolerancyjnego. Nasi protestanci i zwolennicy tolerancji poznawali, że kto chce na dobre utwierdzić wolność we własnym kraju, ten powinien bronić jej i na szerszej arenie. I znów Jasienica: Postulata polonica zdobyły dla polsko-litewsko-ruskiej Rzeczypospolitej sławę odmiany znakomitej. Argumentowano później w Europie: Czemu w Paryżu nie mogą zapanować przyzwoite stosunki, skoro w Krakowie ludzie różnych wiar żyją ze sobą zgodnie. (...) Przyjrzyjcie się państwu, w którym katolicy i prawosławni od wieków sąsiadują w pokoju.. Równie zaszczytnie prezentowali się nasi posłowie za granicą: Wśród Polaków wszyscy co do jednego biegle władali łaciną, wielu mówiło ponadto po niemiecku, włosku bądź francusku. jak opisywał ich francuski dziejopis. Zwiedzających Polskę cudzoziemców zachwycał poliglotyzm jej mieszkańców. Łacinę znali nie tylko księża oraz ziemianie, lecz często i rzemieślnicy. Niemiecki i włoski były bardzo rozpowszechnione, francuszczyznę uchodzącą wtedy za język powierzchowny, mniej u nas kultywowano. J agiellonowie włączyli w obręb wspólnej Rzeczypospolitej nie tylko własne Wielkie Księstwo Litewskie sięgające aż po Smoleńsk i Dzikie Pola ( na mocy unii lubelskiej w 1569), Ruś Czerwoną ( ), Podole ( ), księstwo oświęcimskie i zatorskie ( ), 7

8 Prusy Królewskie (1466), inkorporowali Mazowsze (1529), Inflanty Polskie (1561), ale też shołdowali Prusy Książęce (1525), Kurlandię i Semigalię (1561), hospodarstwo mołdawskie (1569) i aktywnie zaznaczyli swą obecność na Bałtyku tworząc silną flotę kaperską. Również Krymowi nad Morzem Czarnym wielokrotnie zagrażały flotylle czajek pozostających w służbie polskiej kozaków rejestrowych. Rzeczpospolita osiągnęła wtedy terytorium wielkości miliona kilometrów kwadratowych (nawet bez podarowanej w roku 1600 przez Zygmunta III Wazę Estonii) i była największym państwem Europy konkurując wielkością powierzchni z potężniejącym Wielkim Księstwem Moskiewskim. W polu rodziły się i w nieustannych wojnach na kresach dojrzewały niezwykłe talenty wojskowe tak nieprzeciętnych hetmanów jak Jan Zamoyski, Karol Chodkiewicz, Stanisław Żółkiewski, Stanisław Koniecpolski, czy Piotr Konaszewicz Sahajdaczny, którym towarzyszyli nie mniej zdolni i sławni regimentarze i zagończycy prowadzący kampanie wojenne według najnowszych osiągnięć sztuki i techniki wojskowej Europy i Orientu - twórczo wzbogaconej o oryginalne polskie rozwiązania z zakresu taktyki, uzbrojenia, inżynierii i organizacji wywiadu wojskowego. Tak intensywny przyrost terytorialny wymagał nie tylko stałej obrony rubieży, ale również dla potrzeb racjonalnego zarządzania zinwentaryzowania zasobów żywych i przestrzennych: miast, grodów i twierdz, wsi służebnych, rzek, gór, lasów, odległości, również rozpoznania możliwości komunikacyjnych, obronnych i zaopatrzeniowych, a także wiedzy potrzebnej do właściwego określenia wymiaru danin lub podatków. Przestrzeń historiografii i kartografii jagiellońskiej N iesłychanie prężnie rozwijała się w tym okresie historiografia i kartografia polska nie ustępując poziomem i rozległością horyzontów swych realizacji najlepszym dokonaniom w zachodniej Europie (a także w świecie bliskiego Orientu) - starając się sprostać skali wyzwań, przed którą stanęła. Ogromną rolę w poznaniu dziejów własnych i krajów ościennych odegrały w XV i XVI wieku Kroniki Jana Długosza, Miechowity Chronica Polonorum (Kraków, 1519 pierwsza historia Polski ogłoszona drukiem, też przekł wł.), biskupa warmińskiego Marcina Kromera ( ) Polonia (od 1577 wielokrotnie Kolonia i Bazylea, Lejda, Warszawa tłum. też na niemiecki i hiszpański), Marcina Bielskiego Kronika wszytkiego świata (Kraków 1551, przekł. ruski i rosyjski), a także dzieła Marcina Stryjkowskiego Sarmatiae Europeae descriptio (1573) oraz jego Która przedtem nigdy światła nie widziała, Kronika polska, litewska, żmodzka i wszystkiej Rusi (Królewiec 1582, przekł.ruski i łac.). Pierwszą znaną mapą Polski była wymalowana na płótnie lub na suknie mapa północnej Polski i państwa krzyżackiego, z pomocą której posłowie polscy pod przywództwem arcybiskupa gnieźnieńskiego, noszącego od tegoż czasu godność prymasa Polski - Mikołaja Trąby i rektora Akademii Krakowskiej Pawła Włodkowica wykazywali papieżowi Marcinowi V w 1421 roku, że ziemia chełmińska i pomorska leżą w granicach państwa polskiego. Strona krzyżacka wystąpiła wtedy bez mapy. Jak pisze Karol Buczek była ona prawdopodobnie dziełem wywiadu polskiego przeprowadzonego już w przededniu Wielkiej Wojny 1410 roku. Podobnie kolejne szkicowe mapy ziem krzyżackich wykładowcy Akademii Krakowskiej, przyjaciela Jana Długosza - Sędziwoja z Czechła (zm. 1476) opierały się prawdopodobnie na materiałach zebranych w związku z wojną trzynastoletnią ( ). Królowie polscy już w XV wieku nakazali swym geodetom i poborcom daniny przemierzyć i opisać cały kraj, co posłużyło Janowi Długoszowi ( ) do sporządzenia osławionej, pisanej przez dwadzieścia pięć lat Historiae Polonicae libri XII, poprzedzonej Chorographią, w której wymienił i scharakteryzował kilkaset miejscowości, 190 rzek, 100 jezior i wielkie pasma górskie. Kronika ta była później kontynuowana przez Bernarda Wapowskiego. Praca Długosza jest słusznie oceniana również jako ogromne osiągnięcie w średniowiecznej g e o g r a f i i k o n t y n e n t a l n e j E u r o p y. Opisując ziemie polskie posłużył się starożytnym terminem Sarmacja używanym na określenie ziem na północ od Karpat, zwanych też Górami Sarmackimi - aż po Morze Sarmackie, czyli Bałtyk. W obręb Sarmacji Europejskiej zaliczył 8

9 również Rusinów, wykazując zarazem rzadką dążność do opisu ziem ruskich. Nazwie Moskowia już wtedy nadawał pojęcie polityczne. Prawdopodobnie to on też był, podczas pobytu w Rzymie, polskim współpracownikiem kardynała Mikołaja z Kuzy, XV-wiecznego autora mapy Europy środkowo-wschodniej, co poświadczają umieszczone na mapie bliskie mu nazwy miejscowe m. in. rodowego gniazda Długosza Brzeźnicy i ważnej dla niego Oleśnicy. Długosz Bizancjum zaliczył do Europy. B yć może wpływ na to miała nowa sytuacja geopolityczna i zmieniające się spóźnione solidarystyczne nastawienie do upadłego świeżo imperium wschodnio-chrześcijańskiego po zajęciu Konstantynopola przez Turków w 1453 r.. Wywołało ono sławne wystąpienie króla czeskiego Jerzego z Podiebradu, który w Tractatus pacis totae christianitati fiendae (1467) apelował o pokój wewnętrzny i solidarny alians wszystkich władców chrześcijańskiej Europy przeciw wspólnemu zagrożeniu ze strony Wysokiej Porty. Uzyskał poparcie podobnie myślących sąsiadów z trójki wyszehradzkiej Kazimierza Jagiellończyka i węgierskiego Macieja Korwina. Nie udało mu się natomiast przekonać Ludwika XI, któremu w myśl zasady domina nie przeszkadzali wrogowie cesarza austriackiego. Zaczęła dawać znać o sobie słynna koncepcja równowagi europejskiej, która starała się nie dopuścić do zdominowania kontynentu przez jedną siłę polityczną, stanowiąc podstawę wielu zaskakujących sojuszy. Znaczące były również prace znakomitego humanisty XV w. Eneasza Sylwiusza Piccolominiego, późniejszego Piusa II ( ), który w traktacie o Europie zamieszczonym w monumentalnie zakrojonej Kosmografii poświęca szczególnie dużo uwagi kresom. W jego dziełach po raz pierwszy w szerokim zakresie znalazł zastosowanie przymiotnik europejski. W imię głębokiej solidarności orbis christianis i w obliczu niebezpieczeństwa muzułmańskiego - łączy losy kościoła greckiego z chrześcijaństwem łacińskim w poczuciu wspólnej europejskiej ojczyzny. W sławnym liście proponował sułtanowi Mehmedowi II administrację całej Grecji, całej Italii, całej Europy, a może i wschodnie cesarstwo w zamian za nawrócenie na chrześcijaństwo. Współbrzmi z nim głos Kallimacha o Polsce jako jedynie skutecznej zaporze, podjęty obok innych czołowych umysłów XVI w. przez Machiavellego, który pierwszy w Discorsi (1516) pasował Polskę na przedmurze chrześcijańskiej Europy. P roblematyka europejskiego Wschodu pojawiała się stale w pracach krakowskiego środowiska uniwersyteckiego [ za B. Geremkiem]. Przykładowo w zachowanych notach Jana z Głogowa do Kosmografii Ptolemeusza pochodzących z 1494 r., (które F.Bujak uznał za szkic wykładu geografii na Wszechnicy Krakowskiej) znajdujemy rutynowe utożsamienie Moskowii z Sarmacją azjatycką, a więc wyłączenie ziem państwa Moskiewskiego z Europy. Również Luter wykluczał Moskwę z grona państw chrześcijańskich (J. Tazbir). Pierwszą n o w o ż y t n ą g e o g r a f i ę Europy Wschodniej stworzył rektor Akademii Krakowskiej Maciej z Miechowa zwany Miechowitą ( , właściwie Maciej Karpiga) nadworny astrolog i lekarz króla Zygmunta I Starego oraz króla Czech i Węgier Władysława Jagiellończyka. W 1517 r. opublikował Tractatus de duabis Sarmatis, Asiana et Europiana (Traktat o obu Sarmacjach, Azjatyckiej i Europejskiej). Opisuje on obszar od Wisły do Kubania i Tereku oraz od Morza Arktycznego do Kaspijskiego i Azowskiego. W skład Sarmacji europejskiej zalicza obok Polaków ludy Litwinów, Żmudzinów, Rusinów oraz Moskwiczan, a Sarmatię azjatycką, czyli Scytię, sytuuje między Donem a Morzem Kaspijskim aktualnie we władzy Tatarów. Ten pogląd został przyjęty przez większość znaczących polskich historiografów (M. Bielski, M. Stryjkowski). Dużą zasługą Miechowity były zamieszczone wiadomości o źródłach Dźwiny, Dniepru i Wołgi na Nizinie Rosyjskiej,a nie w mitycznych Górach Hiperborejskich i Rifejskich, które przesunął na północny wschód. Wykład geograficzny wzbogacony jest opisem etnograficznym i historycznym. Jak sam pisał w listach do zainteresowanego cesarza austriackiego, wiele informacji zasięgnął od jeńców moskiewskich. Jak piszą za E. Zamysłowskim, I. i W. Magidowicz - Miechowita jako pierwszy przedstawił Rosję i graniczące z nią kraje tatarskie reszcie Europy. W opisie Moskowii prostuje szereg nieścisłości geograficznych, podaje ponadto, że panuje tu obrządek grecki podległy patriarsze 9

10 konstantynopolitańskiemu, a tylko Tatarzy kazańscy są poganami, jak ich pobratymcy w Sarmacji azjatyckiej. Była to pierwsza praca poświęcona wyłącznie charakterystyce krajów i narodów Europy Wschodniej i główne źródło wiedzy o Moskowii do czasu późniejszego opublikowania pracy posła austriackiego do Polski i Moskwy Zygmunta Herbersteina ( ) Rerum moscoviticarum commentarii (1549). Dzieło Miechowity miało blisko dwadzieścia współczesnych wydań, także w tłumaczeniach na niemiecki, włoski, polski i holenderski, (a w XIX w. też na rosyjski), co dowodzi jego znaczenia i ogromnej popularności. Zafascynowany opisem nieznanych hiperborejskich krain, cesarz austriacki Maksymilian I, kazał swoim posłom moskiewskim już w 1518 r.(!) zasięgając języka u samych gospodarzy, sprawdzać szczegółowo nowe informacje o źródłach wielkich rzek rosyjskich podane przez Miechowitę. Tenże cesarz Maksymilian zamówił był wcześniej u polskiego dyplomaty Mikołaja Rozemberskiego traktat Explanatio compediosa de situ, moribus, diversitate Scithicarum gentium (1503), w którym autor wyznaczał granicę Scytii europejskiej aż na Wołdze, co nie było wtedy powszechne. Podobnie oryginalnie granicę Europy na Wołdze przyjął na mapie świata z 1458 r. kameduła Fra Mauro, co jednak się nie upowszechniło. O gromnym dokonaniem na skalę europejską były również wydane w 1526 r. w drukarni Floriana Unglera w Krakowie Tabula Sarmatiae - mapy północnej i południowej Sarmacji, a następnie dokładna mapa Polski (w skali 1: ) - sporządzone z najwyższym współczesnym kunsztem naukowym przez najwybitniejszego kartografa polskiego XVI wieku Bernarda Wapowskiego (ok ), historyka, astronoma współpracującego przy ich opracowywaniu z Mikołajem Kopernikiem, również sekretarza i historiografa Zygmunta I. Jak pisze K. Buczek opublikowanie omawianych map sporządzonych w dużej skali (tak zwana milionówka ) oznaczało nie krok, ale wręcz skok w rozwoju obrazu kartograficznego środkowo-wschodniej Europy, gdyż obraz ten zbliżył się tu po raz pierwszy do rzeczywistości. Na ustaleniach jego map Polski i Wschodniej Europy, a w szczególności dotyczących dorzeczy Dniepru, Bohu, Dniestru i dolnego Dunaju opierała się kartografia zachodnioeuropejska do połowy XVII w. Podobne poziomem technicznym mapy krajów zachodnich G. Merkatora, A. Orteliusza i S. Munstera są co najwyżej równoczesne lub o parę dziesięcioleci późniejsze. Denys Hay twierdzi, że Polsce należy się też palma pierwszeństwa w użyciu terminu europejski w tytule książki, bowiem Miechowita był też pierwszym autorem, który użył go w cytowanym wyżej dziele. W zachodniej Europie termin europejski pojawia się dopiero w drugiej połowie XVI wieku (Włochy 1559, Francja 1563, Anglia 1593). Jak wynika z badań Haya są to wszystko przykłady jednostkowe, gdy tymczasem w Polsce przymiotnik ten występuje dość często. Używa go zarówno Marcin Bielski w pełnym tytule Kronki wszystkiego świata ( 1551 i 1554), jak Maciej Stryjkowski (1547-po 82) w rękopiśmiennej Sarmatia Europeae descriptio(1573), którą wydał pod własnym nazwiskiem jego były wieloletni dowódca załogi zamku witebskiego - rotmistrz Aleksander Gwagnin (Kraków 1578, Spira wydanie to Batory przesłał Groźnemu, Bazylea 82, Frankfurt 84, Lejda 1626, 27, 42 itd.; przekł. czeski Praga 1590, 1602; niem. Spira 1582, wł. Wenecja 1583,1606; ros. Warszawa 1851). Pomimo skarg autora również polski przekład ukazał się pod nazwiskiem plagiatora (Kronika Sarmacyjej Europejskiej, Kraków, 1611). Soczystej postaci Matysa Strykoviusa właściwie należałoby poświęcić osobny rozdział. W ciągu jednego roku uzyskał tytuł bakałarza na Akademii Krakowskiej, następnie zaciągnął się do służby wojskowej, gdzie poznał język ruski i litewski oraz zwiedził Inflanty. Towarzyszył Andrzejowi Taranowskiemu w w poselstwie do Turcji, ale się od niego odłączył, by prześledzić własnymi wojskowymi oczami obszar państwa sułtana. Zwiedził Mołdawię, Wołoszczyznę, Besarabię, Bułgarię, Trację, Konstantynopol, Hellespont, Grecję, Troję, Spartę, Termopile, Ateny, dwukrotnie Bałkany i Tatry, Adrianopol. Trzykrotnie podróżował morzem, popadł w niewolę, z której się wydostał. Jako żołnierz zwiedził Moskwę, Ruś, Inflanty, Kuronię, Kurlandię, Szwecję, kraje nadbałtyckie....który cały świat morzem i lądem z ciekawości obiegł, a nigdzie osiedzieć się nie mogąc, całą młodość i wiek dojrzały na nieustannej strawił włóczędze; wiele widział, doświadczył i niemało czytał; poeta, żołnierz, rysownik, panegirysta i kanonik [tytularny-uw. aut.], syn ubogich rodziców; osiadł na Żmudzi, gdzie został kanonikiem, do pisania dziejów tego narodu porwawszy się zbierał rękopisy i księgi, kroniki 10

11 ruskie i litewskie w takiej ilości,iżby je, jak się w orientalnym stylu swoim przechwala, na dobry wóz furmański nie zabrał. (M. Wiszniewski) Oprócz wspomnianej już, wydanej w Królewcu popularnej w swoim czasie i tłumaczonej już w XVII w. na ruski i łacinę (Gdańsk 1650, Antwerpia 1669) : Która przedtem nigdy światła nie widziała, Kronika polska, litewska, żmodzka i wszystkiej Rusi (1582),w której wykorzystał wiele zaginionych obecnie źródeł i latopisów - nie zachowały się: Zwierciadło Kroniki litewskiej (wyd.1577), O wzięciu Carogrodu, Opisanie Turcji, De Hungariae regno i wiele innych jego dzieł. Podobnie znane i tłumaczone były m. in. dzieła Andrzeja Frycza-Modrzewskiego (na francuski, niemiecki, hiszpański i rosyjski), Hozjusza (angielski, czeski, francuski i niemiecki), Goślickiego (francuski, angielski), i innych. Wszyscy oni doczekali się też przekładów z łaciny na polski. W II poł. XVI w. notuje się w Polsce silny rozwój ruchu wydawniczego. Kontakty między Polską a Italią są tak żywe, że na polecenie Zygmunta Augusta zostaje w 1558 r. zorganizowana pierwsza regularna międzynarodowa linia pocztowa Kraków- Wenecja. Zainteresowanie Polską i ukazującymi się tu opisami krajów ościennych powoduje na Zachodzie konieczność kompleksowych wznowień zbiorów historiografii polskiej jak w trzytomowym obszernym wyborze Jana Pistoryusza (Fryburg 1608), czy znanym zbiorze Elzewirskim (Lejda,1626). W dorobku samopoznawczym kontynentu coraz znaczniejszą rolę zaczynają odgrywać takie ośrodki kultury europejskiej jak Paryż, Oxford, Cambridge, Lipsk, Praga, Kraków, Królewiec, Gdańsk, Lejda, Uppsala. Podziałowi na kulturalny Zachód i pogrążony w azjatyckim barbarzyństwie Wschód zostaje przeciwstawiony nowy, na stare ludy Południa i młode Północy (Tazbir). W połowie XVI wieku na zlecenie Zygmunta Augusta zaczęto prowadzić w Polsce bardzo rozległe systematyczne prace spisowe i topograficzne na podstawie których Wacław Grodecki opracował m.in. mapę hydrograficzną Rzeczypospolitej. Opisy krain i mapy sporządzane na zamówienie królów polskich nie ograniczały się jedynie do własnego ogromnego wszak obszaru, ale dotyczyły również sąsiadów, a szczególnie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i ziem ruskich oraz Turcji wraz z chanatami tatarskimi Krymu, Oczakowa, ordy białogrodzkiej, hospodarstwami Mołdawii i Wołoszczyzny. Bardzo często powstawały w przededniu przewidywanej potrzeby wojennej, w wyniku relacji specjalnie wysyłanych posestw dyplomatycznych, misji handlowych czy celowych działań wywiadu wojskowego. T rzeba zarazem podkreślić, że wiele map i opisów powstawało w jednym egzemplarzu - tylko do wiadomości zleceniodawcy w intencji utrzymania sekretności dysponowanej wiedzy bez zamiaru jej rozpowszechniania. Znamienny jest tutaj fakt udzielenia p r z y w i l e j u królewskiego przez Zygmunta Starego oficynie Unglera na jednorazową publikację epokowych map Wapowskiego. Bezprawna publikacja mapy karana była śmiercią tak jak zdrada stanu. Wiele z tych dokumentów ze zrozumiałych względów nie dotrwało do naszych czasów, mamy o nich tylko poświadczenia w innych źródłach współczesnych. O kazuje się więc, że dwór królewski w ogóle, a ówczesny dwór polski i w szczególności jego przepastne Archiwum Koronne Krakowskie, sięgające XIV w. i bardziej nowoczesne Warszawskie, stanowiły w tym okresie wyjątkowo odpowiednie miejsce do rozwijania zainteresowań geograficznych i historiograficznych dając wręcz nieporównanie lepszą bazę dokumentacyjną do systematycznych studiów materiałowych niż np. Akademia Krakowska. Również na Zachodzie najwięksi kartografowie pracowali na potrzeby dworów i kompanii handlowych, a nie zawsze na uniwersytetach, np. sławny Gerard Merkator był nadwornym kartografem księcia Kliwii. Uniwersytety natomiast wypracowywały nowe idee, teorie, algorytmy obliczeń współrzędnych geograficznych oraz sposoby ich odwzorowań na mapach. 11

12 Na dworze króla polskiego Zygmunta III Wazy N a dworze królewskim naturalnym preceptorem Filipa był z pewnością Reinhold Heidenstein ( ), z racji swych dóbr rodowych w Sulęczynie pod Gdańskiem, zwany również Solęckim. Pochodził z frankońskiej arystokratycznej rodziny osiadłej w Prusach Królewskich za Kazimierza Jagiellończyka. Funkcję sekretarza królewskiego sprawował on już przy królu Stefanie Batorym, a także przy hetmanie i kanclerzu wielkim koronnym Janie Zamoyskim. Został na nią powołany w Grodnie w 1582, po śmierci w Rydze dra Tiedemana Giese; objął po nim kancelarię pruską i gdańską stając się przedstawicielem króla w stosunkach z nimi, ale starając się jednocześnie reprezentować interesy Gdańska na dworze polskim. Heidenstein również gościł w Gdańsku wielokrotnie na oficjalnych rozmowach z senatem gdańskim, jak również prywatnie, po drodze do swych pruskich (kaszubskich) dóbr i w sprawach majątkowych.. Rajnold Heidenstein był m.in. autorem łacińskiego, wzorowanego na Cezarze Opisu wojen moskiewskich Stefana Batorego (Commentariorum de Bello Moscovitico libri sex) toczonych w latach , wydrukowanego po raz pierwszy w Krakowskiej Oficynie Łazarza w 1585 roku (na karcie tytułowej rok 1584), a następnie wielokrotnie wydawanych za granicą np. w Bazylei (1588), Kolonii (1589), Frankfurcie nad Menem (1600), tłumaczonych również na język niemiecki (Gorlitz 1590). Autor był zarazem uczestnikiem tych wojen i powiernikiem ogromnej jawnej i tajnej wiedzy na temat samej kampanii, jej przebiegu i przygotowań do niej, mając dostęp do tajnej kancelarii wojskowej, przez którą przechodziły wszystkie dane, dokumenty, a także przygotowane i uzyskane materiały hetmańskiego oraz królewskiego wywiadu wojskowego. Daje on również opis pierwotnych dziejów państwa rosyjskiego, Kozaków i Połocka według znalezionych w Połocku zdobytych kronik, dokumentów i archiwów. K olejnym bezpośrednim uczestnikiem owych kampanii rosyjskich i osobą, która mogła wielce zainteresować młodego Filipa był sekretarz króla Zygmunta II Augusta oraz Stefana Batorego i jego naczelny kartograf Maciej Strubicz (ok.1530-ok.1604), który opracował na jego potrzeby wojenne i administracyjne mapy Korony, Litwy, Inflant i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego oraz osobno szczegółową mapę przyszłego teatru działań wojennych Batorego. Za swe zasługi otrzymał w 1563 roku nobilitację, a właściwie indygenat potwierdzający jego śląskie szlachectwo i dobra w Inflantach. Kampanie batoriańskie opisywali również m.in. legat papieski jezuita Antoni Possewino (znany z obrazu Matejki), przysłany dla wypracowania warunków ugody na wniosek Iwana Groźnego, kuszącego papieża Grzegorza XIII możliwością porozumienia w sprawie zjednoczenia Kościołów (Moskovia, Wilno 1586), Bartosz Paprocki ( ), Stanisław Sarnicki(1578), Daniel Herman (1582), Samuel Wolf (1583) i inni. Dwór królewski wizytowało wiele poselstw z całego świata, a nie mniej ciekawi byli właśni posłowie do dalekich krain, tacy jak np. Marcin Broniewski, znakomity wywiadowca, sekretarz i poseł do chana perekopskiego Mechmeta Gireja, które to podróże po całym państwie tatarskim opisał w Tartariae descriptio, cum tabula geographica eiusdem Chersonesus Tauricae (1579) dedykowaną Stefanowi Batoremu. Wydawana była w Kolonii(1595), Londynie (1625-ang.), Wiedniu i Odessie (ros.). Rzeczypospolitej wiek srebrny i teatrum wojenne Batorego B atory twórczo kontynuował świetne tradycje kartograficzne Jagiellonów. Król Stefan I Batory de Somlyo doświadczony dziejami tej samej części Europy i wykształcony podobnie jak jego najbliżsi współpracownicy Zamoyski i Heidenstein na uniwersytecie w Padwie doskonale wpasował się w tron Jagiellonów. Odziedziczył konflikt 12

13 litewsko-rosyjski toczony od zawsze, a we wspólnej Rzeczypospolitej już w trzech wojnach w tym stuleciu (1507-8, , ). Prowadził wojny według najnowszych zasad sztuki wojennej Zachodu i Orientu wykorzystując w kampanii mosty łyżwowe, przewoźne mosty pontonowe montowane w trzy godziny, najnowsze granaty artyleryjskie wzbudzające szalony popłoch i zapalające obwałowania, utworzył znakomitą, potrzebną w polskim wojsku piechotę wybraniecką, wyposażając ją w muszkiety i jako pierwszy powołał kozaków rejestrowych. Przykładał ogromną wagę do wcześniejszego rozpoznania metodami handlowymi, dyplomatycznymi i wywiadowczymi terytorium, fortyfikacji miast i twierdz, uzbrojenia, zasobów, ustroju, zwyczajów i umiejętności przeciwnika - tak dobrze jak własnych. Zorganizował na potrzeby wojenne specjalne biuro prasowe wyposażone w drukarnię polową drukującą odezwy w czterech językach: po polsku, łacinie, niemiecku i węgiersku. Powołał też osobne biuro kartograficzne, w którym zatrudnił najlepszych krajowych i ściągniętych ze Śląska specjalistów: Wacława Grodeckiego, Macieja Strubicza, Stanisława Pachołowieckiego również kartografa i sekretarza kancelarii królewskiej. Przykładowo jak podaje K. Buczek Maciej Strubicz opracował na życzenie królewskie mapę poszczególnych państw a dzierżaw, podległych Batoremu. Interesująca w tym kontekście jest wzmianka o Poloniae et Livoniae amplae descriptiones, które Merkator otrzymał z Polski (być może od samego Strubicza) w 1586 r., i na których opiera się niewątpliwie jego mapa Inflant (1595). Przy sposobności wypadnie zwrócić uwagę na fakt, że mapy słynnego reformatora kartografii były znane dobrze w Polsce. Pośredniego na to dowodu dostarcza nam przedłożony królowi przez Olbrachta Łaskiego w 1581 r. projekt zaatakowania Moskwy od strony...morza Białego, został on bowiem opracowany niewątpliwie z pomocą mapy Europy Merkatora i to najprawdopodobniej w jej drugim wydaniu z 1572 r. Ciekawe światło na stosunek Batorego do kartografii rzuca nam wiadomość, przekazana w wydanej w 1592 r. książce biskupa kijowskiego Józefa Wereszczyńskiego o przygotowaniach do wojny z Turcją, które wypełniły drugą połowę panowania naszego monarchy. Podaje mianowicie Wereszczyński, któremu, według K. Buczka, można śmiało i bez zastrzeżeń zaufać, że iuż ni o czym więcey krol Stefan... tak we dnie iako y w nocy myślił ni o czym częściey nie mowił, jedno o Turku, dowiaduiąc się z pilnością wielką, tak o mieścach, iako też y o przeszciu snadnieyszym do iego krain, których aczkolwiek po wielu części sam świadomym był, iednak kto mu iedno o tym co powiedać począł, dla doskonalszey wiadomości, barzo go rad słuchał. A potym do Chorographiej, na którey wszystkie situs locorum, miasta y zamki Tureckie, morza, rzeki, gory, pagorki, lasy i pola wypisane były zawżdy się udawał, y nad nią, upatruiąc mieśca snadnieysze przeszcia, przez ktoreby lepiey woyska Chrześcyjańskie ciągnąć mogły, często się zabawiał, za czym do takiey wiadomości tamthych mieśc był przyszedł, że żadnej gory, żadnej rzeki, nakoniec żadnego mieśca tak skrytego u Turka nie masz, o ktorymby on był pewney wiadomości nie miał. Podobnie postępował współczesny mu sułtan turecki Mehmet Pasza, który polecił pewnemu chrześcijaninowi sporządzić do celów wojskowych mapę Rzeczypospolitej wraz z opisem uwzględniającym również pogranicze Moskowii i regiony naddunajskie, przez które do Polski można podejść. Ale tu trzeba natychmiast przypomnieć, że także bezcenną wiedzę o zasobie informacji zdobytej przez przeciwnika pozyskiwano różnorodnymi działaniami operacyjnymi o wyraźnym charakterze kontrwywiadowczym, których całe arsenały środków woziły wysyłane lub stałe poselstwa na wozach, w skarbczykach lub łubach podróżnych, w zależności od wagi i ceny przykładanej do danej wiadomości. Mapy i archiwalia były również łakomym kąskiem w przejętych miastach i obozach przeciwnika, jak miało to miejsce np. przy zdobyciu Połocka, skąd Polacy wywieźli na wozach bezcenne latopisy ruskie, dokumenty i zgromadzone archiwa. H eidenstein był wykorzystywany przez króla Zygmunta w szeregu misji dyplomatycznych, szczególnie gdy z końcem 1591 roku przeszedł z wyznania augsburskiego na wyznania rzymsko-katolickie. W latach uczestniczył w układach o utworzenie ligi antytureckiej z dworem cesarskim, papieżem i Wenecją właśnie z tym okresem aktywności Heidensteina jak się wydaje można wiązać zasadnie wspomniane młodzieńcze podróże Kluwera w tym samym okresie na dwór cesarski w Pradze i do Italii. 13

14 W 1596 rozpoczął pracę nad prawem ziemskim szlachty pruskiej i na jego projekcie oparte zostało Ius terrestre nobilitatus Prussiae a uchwalone 13 kwietnia tego roku i następnie konfirmowane przez króla. Kodyfikacja ta zwana potocznie korekturą pruską odegrała dużą rolę w ściślejszym zespoleniu Prus Królewskich z Koroną. Nie są znane dokładne lata pobytu młodego Filipa Kluwera na polskim dworze wiadomo tylko, że tam się dobrze wyuczył języka polskiego, Franciszek Siarczyński, autor Obrazu wieku panowania króla Zygmunta III Wazy pisze, że po prostu chował się na dworze. Najpewniejszymi latami pobytu są jednak lata od 1596 do roku 1600, tuż po przeniesieniu stolicy Rzeczypospolitej przez króla Zygmunta do Warszawy (w 1596 r. po dwukrotnym pożarze Wawelu), co odpowiada rzeczywistej możliwości gruntownego zapoznawania się pod kierunkiem Heidensteina z podstawami prawa pruskiego przydatnymi w dalszej zamierzonej karierze administracyjnej. Wtedy również z dworu królewskiego lub wraz z dworem królewskim odbył szereg podróży po Polsce. W tym też czasie, już od końca lat osiemdziesiątych XVI wieku na wschodzie Rzeczypospolitej prowadzono rozległe prace topograficzne i hydrograficzne na obszarach sięgających od Wisły aż do Dniepru. Pracami tymi kierował, finansował i osobiście w nich uczestniczył wszechstronnie wykształcony wielki humanista i artysta, autor wyśmienitego Pamiętnika z pielgrzymki do Ziemi Świętej, niezwykle barwna osobowość marszałek nadworny litewski, wojewoda trocki książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sierotką ( ), z którym Strubicz w tym okresie współpracował w stworzeniu nowej scalonej mapy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Należy ona do najznakomitszych pomników kartografii XVII wieku (W. Kordt). Pod względem dokładności przewyższała ona nie tylko wcześniejsze mapy, lecz również wiele późniejszych. Przy tej okazji warto wspomnieć, że polscy magnaci dla obmierzenia swych ogromnych włości równych powierzchnią lub większym od wielu ówczesnych samodzielnych księstw na Zachodzie Europy utrzymywali własnych geometrów czyli topografów. Unia brzeska O N kres stałego pobytu na dworze królewskim w Warszawie w latach był również bardzo ciekawy z punktu widzenia dalszych zainteresowań i naukowych dokonań Kluwera na polu poznawania całokształtu problematyki Europy Wschodniej. a synodach w Brześciu Litewskim w 1595 i 1596 roku zawarto unię kościoła prawosławnego Rzeczypospolitej z kościołem rzymsko-katolickim. Zachowywała ona liturgię obrządku wschodniego i odrębność hierarchii kościelnej podporządkowanej jednocześnie papieżowi. Przewidywała dopuszczenie biskupów unickich do senatu, co jednak faktycznie nigdy nie zostało wykonane, podobnie jak wiele innych postanowień. Żarliwe dysputy nad istotą połączenia kościołów, obudziły wtórnie już w najbliższych dziesięcioleciach potężne fale prawosławnej świadomości, nakładającej się w coraz wyraźniejszym stopniu na różnice narodowościowe i stanowe, gdyż w przeciwieństwie do spolonizowanej szlachty, większość ludu ruskiego i mieszczaństwa pozostała prawosławna. Jednak sam fakt zawarcia unii przez obie strony Sarmacji poświadczał po raz pierwszy w historii brak istotnych różnic teologicznych i doktrynalnych między obu wyznaniami chrześcijańskimi. W czasie krwawych wojen religijnych i częstokroć fizycznej eksterminacji innowierców na zachodzie Europy musiało to budzić zdumienie i nadzieję. Kluwer dobrze zapamiętał ten manifest ekumenicznej tolerancji narodów Rzeczypospolitej. 14

15 Jak głęboko zasada ekumenicznego pokoju religijnego tkwiła w praktyce politycznej, pomimo że na co dzień była trudna, pokazuje następujący ciąg zdarzeń: Król Stefan Batory, człowiek surowych obyczajów i gwałtownego charakteru, ale do szpiku kości uczciwy, w najgorętszy czas wojenny, spod murów zdobywanego Pskowa pisze list do mieszczan wileńskich w obronie atakowanych na ulicach prawosławnych nie chcących się podporządkować regułom świątecznym nowo wprowadzonego kalendarza gregoriańskiego.. Król Stefan głęboko pojmował wagę pryncypiów ustrojowych Rzeczypospolitej i dawał temu dowód w praktyce. Jak pisze Jasienica, owa bezstronność wyznaniowa i opieka dla wszystkich różnowierców pełniła wręcz rolę religii państwowej. Jeszcze w 1620 r. Kozacy chcący wstąpić na służbę, wypytywani na dworze carskim o prześladowania religijne prawosławnych w Polsce, ze zdumieniem odpowiadali, że nic takiego nie ma. Ale w tym samym roku wracający po wyświęceniu patiarchy Moskwy i całej Rusi patriarcha Jerozolimy Teofanes odnowił sekretnie ortodoksyjną hierarchię na ziemiach Rzeczypospolitej, a zatrzymawszy się na Siczy Zaporoskiej odebrał od Kozaków na rynku w Buszy śluby wierności i odpuścił im winy wojowania wespół z papieżnikami przeciwko prawosławnemu carowi. Skończyło się babie lato wieloetnicznej i ekumenicznie różnowierczej Rzeczypospolitej. Nieczuła Klio wystawiała bolesny rachunek za zbyt wczesną lekturę idei błyszczących na kartach Historii późniejszych o kilka stuleci. Stepowe przestrzenie Kresów okazały się zbyt trudne, aby wśród wiejących wiatrów dziejowych utrzymać młody trawniczek demokracji, wymagający wg angielskiej recepty tylko trzystu lat cierpliwego, systematycznego podlewania... Warto wspomnieć, że nie była to jedyna inicjatywa ekumeniczna Rzeczypospolitej. Aby wspomnieć tylko ważniejsze. Już w 1570 została zawarta zgoda sandomierska, w której luteranie, kalwini i bracia czescy (husyci) połączyli się w tzw. wyznanie polskie. W 1599 z inicjatywy książąt wojewodów K.Radziwiłła i K. Ostrogskiego odbył się wspólny zjazd ewangelików i prawosławnych, w porozumieniu z patriarchą aleksandryjskim Melecym Pigasem, który miał się zakończyć planowaną ugodą na wzór sandomierskiej. W 1645 r. król Władysław IV wydał uniwersał intencyjny oraz zorganizował w Toruniu zjazd przedstawicieli i teologów wyznań chrześcijańskich tzw. Colloquii Charitativi, które miały doprowadzić do zjednoczenia katolików, ewangelików i kalwinów, niestety kilkadziesiąt spotkań nie doprowadziło do pożądanego rezultatu. Trzeci Rzym - Narodziny Imperium Romanowów B ył to też okres przygotowania nowego otwarcia w polityce polskiej wobec wschodniego sąsiada czyli Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Pochłonęło już ono wszystkie niezależne dotąd ziemie ruskie, w tym bezkresne obszary na północy poprzednio opanowane przez Nowogród Wlk.. Na południu Rosji po podbiciu chanatu kazańskiego (1552) i astrachańskiego (1556) włości carskie sięgnęły do Morza Kaspijskiego i cała Wołga stała się rzeką rosyjską. W 1598 wojewodowie moskiewscy po przekroczeniu Uralu stopniowo zajęli rozległy chanat syberyjski. Podobnie jak na ziemiach polskich rozrost terytorialny państwa moskiewskiego wywołał konieczność racjonalnego ogarnięcia nowo zdobytych ziem. W 1552 r. car Iwan IV Groźny na wzór prac prowadzonych przez Zymunta Augusta nakazał zmierzyć ziemię i zrobić karty całego państwa. Bezimienni geometrzy przystąpili do kartowania obszarów nad Wołgą, Oką, Kamą, Dwiną, Peczorą, Donem, a także stepów nadkaspijskich i zauralskich. W ciągu lat zgromadzono obszerne materiały kartograficzne i opisowe, które między latami 1595 a 1600 umożliwiły geometrom rosyjskim opracowanie w jednym egzemplarzu Karty całego państwa moskiewskiego (Czertież wsiemu Moskowskomu gosudarstwu) wraz z opisem. Później ta mapa znana we fragmentarycznych odpisach zyskała nazwę Wielkiej Karty. Była to mapa drogowa obejmująca obszar od Morza Arktycznego po Morze Czarne i od Zatoki Fińskiej co najmniej do wschodniego skłonu Uralu. Na obszarze Rosji europejskiej podano m.in. 880 nazw rzek, 400 miast, 60 jezior i szereg nazw wsi. Służyła ona zarówno celom administracyjnym jak i reprezentacyjno-dyplomatycznym demonstrując 15

16 wielkość i potęgę państwa ruskiego. Po opracowaniu Wielka Karta była bardzo często wykorzystywana; mocno podniszczona, zużyła się i rozpadła. Po okresach wojen litewskich i batoriańskich przeplatanych kandydaturami cara Iwana Groźnego i jego syna Fiodora na tron polski oraz próbami układów - nastąpiła poważna próba politycznego rozwiązania konfliktu moskiewskiego wg rozwiniętego modelu wcześniejszego ułożenia stosunków z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1600 roku z upoważnienia Sejmu wyjechało do Moskwy, do cara Borysa Godunowa, kolejne wielkie poselstwo Rzeczypospolitej pod przywództwem kanclerza litewskiego Lwa Sapiehy i kasztelana warszawskiego Stanisława Warszyckiego (kontynuujące treści posłania z 1576 do Iwana Groźnego i 1584 do Fiodora przedstawiane przez wojewodów Haraburdę i Hlebowicza), a proponujące Rosji dwugłową unię na wzór Unii Lubelskiej. Obejmować ona miała wspólną politykę zagraniczną, wojenną i traktatową, ze wspólnym skarbem militarnym w Kijowie, wspólnym handlem, mennicą i flotą, tolerancją praw własnych, wyznania i urzędów lokalnych, swobodą wyboru miejsca zamieszkania i zawierania małżeństw mieszanych oraz unią personalną, która rozstrzygnąć się miała po naturalnym oswobodzeniu jednego z tronów. Posłowie Rzeczypospolitej pragnęli ponadto ułatwić młodzieży moskiewskiej naukę łaciny, ponadnarodowego języka Europy. Architektami i promotorami tej unii po stronie polskiej były najświatlejsze umysły statystów pod kierunkiem kanclerza wielkiego koronnego i hetmana wielkiego Jana Zamoyskiego, potrafiące docenić dwustuletni dorobek państwa Jagiellonów i mające odwagę kreślić z potężną wyobraźnią przekraczającą uwarunkowania własnego zaścianka przyszłą mapę dziejów ogromnych połaci centralnej i wschodniej Europy. Car Borys, dotychczasowy wielkorządca i szwagier ostatniego cara z legendarnego rodu Rurykowiczów, a także domniemany sprawca zabójstwa jego młodszego brata Dymitra, wywodzący się z Tatarów bojarzynek kostromski, starannie odizolował na Kremlu polskie poselstwo. Bał się zbyt wiele stracić przy obserwowanej rodzącej się woli bojarów ruskich do objęcia ich prawami, które uzyskali w Rzeczypospolitej magnaci litewscy; ale nie chciał też przepuścić wielkiej okazji. T ym samym rozpoczął się kolejny wieloletni okres bardzo intensywnego zaangażowania się dworu polskiego w sprawy rosyjskie, tzw. okres dymitriady lub wielkiej smuty, w czasie którego polskie wojska dwukrotnie zdobywały Moskwę (1605, ) i osadzały swoją załogę na Kremlu, a królewicz Władysław obwołany został przez bojarów carem Rosji (1610). O znajomości w Rosji polskich instytucji politycznych świadczy dogowor zawarty z królewiczem Władysławem wzorowany na artykułach henrykowskich. Polskie pochody wojskowe pod dowództwem takich sławnych zagończyków jak, bardzo znany później w całej Europie, Aleksander Lisowski - podobnie jak wcześniej starosta orszański Filon Kmita-Czarnobylski, Krzysztof Radziwiłł-Piorun i inni, penetrowały i pustoszyły tereny aż po Wołgę, docierając nawet do okolic Oceanu Lodowatego lustrując je i przyprowadzając stamtąd języka. Z wojen tych pozostało również bardzo wiele opisów pamiętnikarskich, w tym najbardziej znane pamiętniki hetmana Stanisława Żółkiewskiego, który dowodził polską załogą na Kremlu oraz m. in. Kolęda moskiewska (1609) P. Palczowskiego. Król Zygmunt III Waza wykazał się jednak zbyt wielką ochotą, aby samemu założyć czapkę Monomacha wraz z dziejową misją katolicyzacji Rusi. Tak przywiązał się do tej idei, że przyjąwszy wcześniej ofiarowaną mu przez Dymitra I Samozwańca (po zmiennych kolejach losu) koronę carską kazał się w niej nawet pochować - nie godząc się początkowo na przejście królewicza Władysława na prawosławie. Jego zaś nie chcieli bojarowie, obawiając się bezkompromisowego katolicyzmu polskiego króla. Ta trzyletnia zwłoka w wysłaniu królewicza Władysława na Kreml, zakończyła się obwołaniem w 1613 r. przez zniecierpliwionych bojarów carem szesnastoletniego Mikołaja Romanowa - syna metropolity Filareta sprowadzonego z Moskwy i więzionego zresztą wówczas przez Zygmunta w Malborku- licząc m. in. na jego osobistą chęć rewanżu na Polakach. Patriarcha Filaret, a właściwie Fiodor Romanow, spowinowacony z Iwanem Groźnym, w młodości wykazywał rzadkie wówczas w Rosji duże zainteresowanie Zachodem oraz obcymi językami i kulturami ucząc się nawet łaciny. Przybył do obozu polskiego dla przechrzczenia w liturgii prawosławnej obranego carem 7 sierpnia 1610 r. królewicza Władysława. Ośmioletnia niewola spędzona głównie w bogato wyposażonych, lecz 16

17 zimnych komnatach wielkiego komtura na Zamku Malborskim ostudziła dawne sympatie, zmieniając go w filar cerkwi i ich prześladowcę. Odmawiał on miana chrześcijan nie tylko katolikom, ale także zamieszkującym Rzeczypospolitą prawosławnym, za zbyt bliską symbiozę. Po powrocie na mocy pokoju dywilińskiego - konsekrowany w 1619 przez patriarchę jerozolimskiego Teofana stał się nie tylko zwierzchnikiem cerkwii prawosławnej, ale też faktycznym zarządcą państwa zamiast swego syna. Ustanowiono w ten sposób na najbliższe trzysta lat nową, trwałą dynastię na tronie rodzącego się Imperium Rosyjskiego. N azywało się ono coraz częściej Trzecim Rzymem. Nawiązywało w sposób coraz bardziej spektakularny do tradycji Drugiego Rzymu czyli Konstantynopola - Bizancjum, zarówno poprzez tytuł cara, symbolikę dwugłowego orła bizantyjskiego, przyjętego już przez Iwana III Srogiego w 1472 r. wraz z ręką Zofii, bratanicy ostatniego z bizantyjskich cesarzy, dziedziczki świetności Paleologów. Car Borys Godunow obdarzył cerkiewnego zwierzchnika Moskwy nigdy tam nie bywałą godnością patriarchy. Patriarchat Moskwy i całej Rusi wkrótce zaczął pretendować do zwierzchnictwa nad całym ówczesnym prawosławiem, na wszystkich obecnych i byłych ziemiach ruskich, to znaczy także ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W dobie wojen religijnych, szalejącej reformacji i kontrreformacji oraz postępującego różnicowania i rozczłonkowywania chrześcijaństwa na zachodzie Europy samo prawosławie zyskiwało wyjątkową misję dziejową charyzmatycznego zachowywania depozytu jedynej prawdziwej wiary, wywodzonej z najstarszych tradycji kościoła grecko-bizantyjskiego, znakomicie zakonserwowanej i sprawdzonej w bojach z otaczającym je od tysiąca lat morzem islamu - a w ortodoksji i niezmienności widząc nadrzędną rację swego trwania. P aradoksalnie okres wojen moskiewskich za Batorego i Zygmunta - poza wzajemnie uzasadnionymi żalami o zadane krzywdy i straty wojenne bardzo intensywnie wzbogacił wiedzę obu walczących ze sobą stron o przeciwniku, jego terenach, miastach, siłach, strojach, uzbrojeniu, prawach, zwyczajach i wierze. Zarówno walki, negocjacje jak i próby unii personalnych w istocie zmierzały do tego samego celu trwałego skupienia w jednym ręku całej siły chrześcijańskich państw słowiańskich w obliczu wspólnego nieustannie narastającego zagrożenia nawałą islamskiej potęgi turecko-tatarskiej. Rozumiano rolę, jaką w tych walkach powinna odgrywać rodząca się potęga państwa moskiewskiego. W czasach gdy Polska, Austria, Węgry i Hiszpania określane były jako przedmurze chrześcijańskiej Europy - w samej Rzeczypospolitej nie brak było głosów o konieczności wspólnej walki chrześcijańskich narodów słowiańskich przeciwko muzułmańskim Turkom i Tatarom. W polskiej publicystyce tej doby (J. Wereszczyński, K. Warszewicki), określano tak właśnie Wielkie Księstwo Moskiewskie ze względu na stosunkowo niedawno zrzucone jarzmo tatarskie, jak i stale toczone walki z chanatami - właściwym przedmurzem chrześcijańskiej Europy - doskonale zdając sobie sprawę z chrześcijańskiej istoty prawosławia - w przeciwieństwie do stanowiska teologów zachodniej Europy określających Rusinów jako półpogan lub wręcz pogan (przenosząc często na nich świeżą jeszcze wiedzę o panowaniu tatarskim nad większością ziem ruskich). Prawosławie było w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, na terenach wschodnich wyznaniem bardzo szeroko rozpowszechnionym, głównie wśród warstw chłopskich i kozactwa, ale również wśród wielu ruskich i litewskich magnatów. Kanclerz Jan Zamoyski powziął w 1588 r. zuchwały i genialny zamiar przeniesienia do Kijowa patriarchatu Konstantynopola, wyprzedził więc tym zamysłem Borysa Godunowa. Patriarcha carogrodzki Jeremiasz II rzeczywiście przybył na zaproszenie kanclerza do Kijowa, ustanowił w nim egzarchat oraz przeprowadził reformę kościoła prawosławnego Rzeczypospolitej dyscyplinującą władyków tak dalece, że kiedy patriarcha w 1589 r. opuścił czasowo Kijów wszyscy biskupi prawosławni zapałali nagłą atencją do podległości papieżowi w dalekim Rzymie. Zamoyski przystąpił więc wraz z królem do realizacji planów unii wyznania prawosławnego z rzymsko-katolickim. Po unii brzeskiej w 1596 roku biskupi greckokatoliccy uzyskali formalne prawo do zasiadania w senacie Rzeczypospolitej. 17

18 Na dworze pierwszych carów rosyjskich szerzyła się natomiast polska moda, snobizm na znajomość polskiej kultury, obyczajów i języka, który przez pewien czas, jak piszą historycy, pełnił nawet rolę języka dworskiego. T u właśnie, n a p o l s k i m d w o r z e mógł więc młody Filip Kluwer zaczerpnąć szeroką wiedzę na temat rzeczywistych stosunków narodowościowych, wyznaniowych, geografii i topografii terytorium oraz o zwyczajach panujących w Europie Wschodniej, którą później prezentował w swoich dziełach publikowanych na Zachodzie Europy, a które stanowiły istotne novum w stosunku do istniejącej tam, często na poły mitycznej, wiedzy na temat wschodnich hiperborejskich rubieży Europy. Pobyt na dworze królewskim w Warszawie, będącym jednym ze znaczących wówczas aktywnych centrów europejskiej myśli politycznej, wywarł wielki wpływ na dalsze koleje burzliwego życia Filipa Kluwera i jego światopogląd. Wspominał ten młodzieńczy okres życia i związki z polskim dworem królewskim dość wdzięcznie, skoro swemu jedynemu synowi urodzonemu wiele lat później w Londynie nadał imię polskiego króla Zygmunta, a nie powtarzające się tradycyjnie w jego rodzie biblijne imiona Jan, Jakub, Szymon, Filip i Daniel. Gdańsk P o powrocie do Gdańska Filip Kluwer został w kwietniu 1600 roku przyjęty do sławnego Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego (istniejącego od 1583 roku, a kontynuującego tradycję jeszcze starszego partykularza z 1558 roku), gdzie rozpoczął studia prawnohistoryczne i zgłębiał języki klasyczne. Tu także pod kierunkiem Jana Mollera poszerzył swe wiadomości z ulubionej przez siebie nauki - geografii, która według nowego, wdrożonego od niedawna programu szkolnego stanowiła już wtedy w gdańskim gimnazjum samodzielny przedmiot nauczania. Jak pisze E. Rastawiecki, rysował wtedy w Gdańsku mapy Polski i obydwu Sarmacji (Europejskiej i Azjatyckiej). Mógł wtedy również usystematyzować i poszerzyć swą wiedzę geograficzną o docierające tu szlakami hanzeatyckimi przez Inflanty wiadomości na temat terenów północnej Rosji, które już dużo wcześniej poddane były intensywnej penetracji handlowej i politycznej przez kupców z Nowogrodu Wielkiego, w którym Hanza utrzymywała przez bardzo długi okres swój znaczny kantor. Nowogród Wielki N owogrodzianie obywatele silnej starożytnej republiki feudalnej, która nosiła dumną nazwę Gospodin Nowogrod Wielki byli pionierami odkryć w północno-wschodniej Europie. Już w XII wieku opanowali oni całą północ wschodnioeuropejskiego niżu od Półwyspu Kolskiego i Karelii po dorzecze Peczory włącznie dochodząc do Morza Białego i Barentsa i do XIII wieku przekroczyli na wschodzie Kamenny Pas (jak zwano dzisiejszy Ural) dochodząc do ujścia Obu. Dużą rolę w opanowaniu przez Rosjan Przyuralu na początku XV wieku i ekspansji daleko za Kamienny Pas odegrał kupiecki ród Stroganowów. Gdy za panowania Iwana III Srogiego w 1478 po krwawej pacyfikacji miasta i faktycznej zagładzie konkurującej gospodarczo, militarnie i ideowo z Moskwą sławnej republiki miejskiej na Ziemia Nowogrodzka weszła w skład scentralizowanego państwa moskiewskiego, to jego powierzchnia uległa podwojeniu.nowogród Wielki stracił wówczas pozycję największego i 18

19 najbogatszego miasta północno-wschodniej Europy (większego od Londynu, Rzymu, Moskwy, Krakowa) na rzecz niemal równie wielkiego pięćdziesięciotysięcznego Smoleńska (-więc było o co się bić!), który został zastąpiony w tej roli przez inne miasto Rzeczypospolitej dynamicznie rozwijający się Gdańsk - dopiero w połowie XVI wieku. Ostateczny cios zadał Nowogrodowi prawie sto lat później car Iwan IV Groźny podczas kampanii inflanckiej powtarzając pacyfikację miasta, po której północna Kartagina się już nigdy nie podniosła. W XVI wieku wojewodowie moskiewscy przeszli Perm i Ural środkowy odbywając wyprawę do Ziemi Syberyjskiej i określając rzeczywisty kierunek Kamienia (Uralu), czego potwierdzeniem jest mapa Zygmunta Herbersteina posła austriackiego w Moskwie powstała z zasłyszanych opowiadań, która według źródeł ruskich powstała w II ćwierci XVI wieku. Na mapie tej po raz pierwszy umieszczono góry nazywane Kamiennym Pasem, które ciągną się z północy na południe między Peczorą a Obem. Góry te odkrywane były wielokrotnie w różnych miejscach przez różne wyprawy najczęściej o charakterze handlowym lub wojskowym, z których najsławniejszą prowadził pierwszy znany zdobywca Syberii, ataman kozacki Jermak Timofiejewicz - i dopiero w XVIII w. łańcuch ten zyskał wspólną nazwę Ural. W 1553 roku Anglik Richard Chancellor zainaugurował morskie przejście północne opływając przylądek Nordkap, wpływając do ujścia Dwiny i stamtąd saniami w samorzutnej roli posła królewskiego pojechał do cara Iwana do Moskwy. Wyprawa Holendra Wilema Barentsa (Barentzoon) kontynując poznawanie Oceanu Lodowatego odkryła w 1594 r. północny przylądek Nowej Ziemi, a w 1596 dotarła do Spitsbergenu. Wieści o odkryciu nowych szlaków handlowych błyskawicznie szerzyły się w największych miastach portowych, szczególnie tych najbardziej zainteresowanych na północnym wybrzeżu Europy. Lejda P o szybkim ukończeniu dwóch klas gimnazjum - uznany został za wystarczająco przygotowanego do podjęcia studiów na renomowanym uniwersytecie. Już 20 października 1601 roku dwudziestojednoletni Philippus Cliver, Borussus (z Prus) wpisuje się na kurs prawa na Uniwersytecie w Lejdzie (Holandia). Jednak w rzeczywistości cały swój uwolniony spod kontroli ojca młodzieńczy wigor poświęca bardziej na poznawanie uroków bujnego studenckiego życia, niż na zagłębianie się w rzymskie formuły prawne. Jak piszą jego biografowie (Heinsjusz, Partsch) - był postawny, przystojny, wesoły, wyćwiczony w rycerskich umiejętnościach i miał wielkie powodzenie u dziewcząt. Nie zaniedbuje jednak ulubionej geografii. Pod wpływem Józefa Justusa Scaligera ( ) francuskiego profesora literatury klasycznej w Genewie i Lejdzie, (z włoskiego rodu książąt Parmy), twórcy naukowych podstaw chronologii starożytnej, autora komentarzy do wielu utworów pisarzy antycznych - którego zawsze z wdzięcznością nazywał swoim duchowym ojcem - cały swój wolny czas poświęcił całkowicie studiowaniu geografii starożytnej. Wędrował również w celach poznawczych po niderlandzkich uniwersytetach. W czasie nieudanej wyprawy na spotkanie z J. Lipsiuszem, byłym profesorem prawa i historii starożytnej uniwersytetu w Lejdzie, który ówcześnie wykładał na Uniwersytecie w Lowanium w Brabancji - zostaje przez swych podróżnych kompanów, żołnierzy-maruderów ogołocony doszczętnie z pieniędzy i ubrania, pobity i porzucony przy drodze. Po trzech dniach błąkania znaleziony przez mnichów, zostaje przygarnięty i nakarmiony przez komendanta małej warowni Lillo. Po powrocie do Lejdy zastaje pismo od ojca zagniewanego ze zmiany kierunku studiów pozbawiającego go całkowicie wsparcia finansowego i wzywającego go do natychmiastowego powrotu do Gdańska. Podczas podróży drogą morską do Gdańska przeżywa zatopienie okrętu na Zatoce Zeider-Zee. 19

20 P Tylko to co najlepsze jest dość dobre dla Gdańska rzez pewien okres bawił w Gdańsku, gdzie katedrę filozofii w Gimnazjum Akademickim objął właśnie jeden z najwybitniejszych gdańskich uczonych Bartłomiej Keckermann ( ), który powrócił tu na wezwanie senatu gdańskiego ze stypendiowanych studiów na zagranicznych uniwersytetach. Keckermann był znakomitym polihistorem, twórcą i uczonym w wielu dziedzinach nauki: filozofii,hebraistyki, teologii, gramatyki,retoryki, logiki, etyki, psychologii, dydaktyki, polityki,ekonomii, fizyki, mechaniki, matematyki, astronomii, kometografii, nautyki i geografii. Tytan pracy naukowej. Autor pierwszej w świecie historii logiki. Podjął pierwsze próby stworzenia kompendium encyklopedycznego. Wiele jego traktatów zyskało rozgłos europejski. Zwłaszcza jego wykłady z filozofii praktycznej ściągały do Gimnazjum Gdańskiego młodzież z całych Prus i Polski, nawet studentów uniwersytetu w Królewcu. Był rzecznikiem uniwersalizmu poznawczego, inicjatorem badań interdyscyplinarnych i działań dydaktycznych integrujących w świadomości ucznia całość paradygmatu naukowego.uważał, że cała nasza Polska potrzebuje wychowania obywatelskiego młodzieży. Stworzył pojęcie bonum civile, czyli cnoty obywatelskiej polegającej na rozumieniu dobra pospólnego. Pierwszy w Polsce sprecyzował zasadnicze założenia etyki społecznej stanowiącej dla niego ważny środek w wychowaniu młodzieży. Jego podręczniki wydawane wielokrotnie w Niemczech w pierwszej ćwierci XVII w. cieszyły się dużą popularnością zarówno tam, jak i w Holandii. Historycy myśli holenderskiej (Paul Dibon) uważają Keckermanna za jednego z najbardziej wpływowych mistrzów filozofii szkolnej w Holandii XVII wieku. Warto na marginesie dorzucić, że i jego uczeń Jan Makowski od 1615 r. profesor teologii i filozofii w Franeker- w życiu filozoficznym Holandii pierwszej połowy tegoż stulecia odegrał rolę bardzo znaczącą. Ale działalność jego należy już do dziejów myśli holenderskiej, nie polskiej. [za Z. Ogonowskim] Już wówczas podczas gdańskich wykładów opublikowanych pośmiertnie w 1611 roku w Hanau Systema geographicum duobus libris adornatum postulował po raz pierwszy w nauce europejskiej podział geografii na ogólną i szczegółową (porównawczą), dodając doń nowe działy jak geografię fizyczną, historyczną oraz kartografię. Pogląd ten Kluwer poprzez swoje dzieła wdrożył i znakomicie ugruntował. Gdańsk w pierwszej połowie XVII wieku stanowił zresztą silny ośrodek kartograficzny i wydawniczy. Sztychowano i drukowano tu wiele ówczesnych map m. in. w sławnej oficynie J. Hondiusa. Tu również Strubicz szukał wydawcy mapy Litwy na zlecenie księcia Radziwiłła. Czechy, Węgry, Śląsk W skutek nie osiągnięcia porozumienia z ojcem, który go de facto wydziedziczył za zmianę kierunku studiów, Filip Kluwer postanowił sam zdobywać środki na własne utrzymanie i śladem swych wielu rycerskich przodków zaciągnął się na dwa lata do wojska w Czechach. Służył w Czechach i na Węgrzech, gdzie walczył z Turkami w tzw. długiej wojnie zwanej też wojną piętnastoletnią ( ). Najprawdopodobniej służył w tzw. prowincji przygranicznej na trenach dzisiejszej Słowenii, gdyż z późniejszych zapisków wiemy, że zetknął się wtedy ze zjawiskami krasowymi. Jako pierwszy geograf opisał jaskinie krasowe, znikające rzeki, potężne źródła z 20

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut.

Bardziej szczegółowo

Powtórka przed egzaminem mapy

Powtórka przed egzaminem mapy Powtórka przed egzaminem mapy 1. Starożytność. a) Najstarsze starożytne cywilizacje. A Egipt, B Palestyna, Izrael, Jerozolima, C Mezopotamia, D Grecja b) Starożytna Grecja. A góra Olimp, B Ateny, C- Olimpia

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Wiek XVII w Polsce. Wojny ze Szwecją.

Wiek XVII w Polsce. Wojny ze Szwecją. XVII wiek Wiek XVII w Polsce Wojny ze Szwecją. Przyczyny: - Władcy Szwecji chcieli zdobyć ziemie mogące być zapleczem rolniczym kraju - Walka o dominację na Morzu Bałtyckim - Dążenie Zygmunta III Wazy

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

Panowanie ostatnich Jagiellonów

Panowanie ostatnich Jagiellonów Panowanie ostatnich Jagiellonów 1. Wojny na wschodzie Wielkie Księstwo Moskiewskie za panowania Iwana III Srogiego w 1492 r. atakuje litewską Wiaźmę i tereny nad Oką 1500 r. Księstwo wchodzi w granice

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB 2015/16 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian IV. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej

Sprawdzian IV. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej Sprawdzian IV Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej GRUPA A Zadanie 1. (0 3 pkt) Podkreśl te pojęcia i postacie, które odnoszą się do konfederacji targowickiej. patriotyzm, zdrada, Seweryn Rzewuski, Tadeusz

Bardziej szczegółowo

K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap rejonowy

K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap rejonowy pieczątka WKK Kod ucznia - - Dzień Miesiąc Rok DATA URODZENIA UCZNIA K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap rejonowy Drogi Uczniu, Przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

Kongres wiedeński. Kongres się nie posuwa, on tańczy

Kongres wiedeński. Kongres się nie posuwa, on tańczy Kongres wiedeński Kongres się nie posuwa, on tańczy 1. Zwołanie kongresu w Wiedniu Wiosna 1814 r. armie VI koalicji wchodzą do Paryża i detronizują Napoleona Królem został Ludwik XVIII, Bonaparte na Elbie

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

Kazimierz Jagiellończyk ( 1447-1492)

Kazimierz Jagiellończyk ( 1447-1492) Uzupełnij fragment drzewa genealogicznego. Kazimierz Jagiellończyk ( 1447-1492) Jan I Olbracht Anna Jagiellonka Aleksander Jagiellończyk Katarzyna Jagiellonka... 1492-1501 1501-1506 1506-1548 planowany

Bardziej szczegółowo

20 kwietnia 2010, godz. 17.00 WYKŁAD INAUGURACYJNY Adam Zamoyski Stanisław August pora na nowe spojrzenie SALA SENATORSKA

20 kwietnia 2010, godz. 17.00 WYKŁAD INAUGURACYJNY Adam Zamoyski Stanisław August pora na nowe spojrzenie SALA SENATORSKA Program wykładów 20 kwietnia 2010, godz. 17.00 WYKŁAD INAUGURACYJNY Adam Zamoyski Stanisław August pora na nowe spojrzenie SALA SENATORSKA 28 kwietnia 2010, godz. 17.00 Dr hab. Anna Grześkowiak-Krwawicz

Bardziej szczegółowo

Zakres treści i kryteria oceniania.

Zakres treści i kryteria oceniania. HISTORIA 2 Zakres treści i kryteria oceniania. Na zajęciach historii uczniowie XII Liceum Ogólnokształcącego korzystają z podręcznika: - Ryszard Kulesza i Krzysztof Kowalewski. Zrozumieć przeszłość. Starożytność

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince Ziemí Koruny České.

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

Celem wielkich wypraw morskich w XV i XVI wieku było pragnienie:

Celem wielkich wypraw morskich w XV i XVI wieku było pragnienie: Zadanie 1. (0-1 pkt) Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Humanizm to prąd umysłowy, który: A) interesował się głównie sztuką B) koncentrował się na człowieku C) stawiał na pierwszym miejscu naukę D)

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM Rozdział I. Początki cywilizacji Dzięki treściom zawartym w pierwszej części programu uczniowie poznają najdawniejsze dzieje człowieka oraz historię

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ:

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: Zadanie 1. (0 1) Oceń, które z poniższych zdań odnoszących się do skutków przemian w życiu człowieka jest prawdziwe. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym. 2. W wyniku przemian, które opisano

Bardziej szczegółowo

OGÓLNOPOLSKI KONKURS HISTORYCZNY ETAP II REJONOWY SZKOŁA PODSTAWOWA. 14 stycznia 2011 r. Czas trwania 120 minut

OGÓLNOPOLSKI KONKURS HISTORYCZNY ETAP II REJONOWY SZKOŁA PODSTAWOWA. 14 stycznia 2011 r. Czas trwania 120 minut OGÓLNOPOLSKI KONKURS HISTORYCZNY Losy żołnierza i dzieje oręża polskiego w latach 1531-1683 od Obertyna do Wiednia ETAP II REJONOWY SZKOŁA PODSTAWOWA 14 stycznia 2011 r. Czas trwania 120 minut. Kod ucznia

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Miejsce Zjazdu: Zamek Niepołomice w Niepołomicach. Data Zjazdu: 4-5 października 2014 roku.

Miejsce Zjazdu: Zamek Niepołomice w Niepołomicach. Data Zjazdu: 4-5 października 2014 roku. UNIWERSAŁ trzecich Wici zwołłujjąccy sszllacchettnycch Pollaków do Niepołomic na dwudniiowy Sejm Walny w dniach 4-5 października 2014r.. Wojciech Edward Leszczyński Fundacja im. Króla Stanisława Leszczyńskiego

Bardziej szczegółowo

Bibliotheca paleotyporum in lingua Polonica impressorum

Bibliotheca paleotyporum in lingua Polonica impressorum Libri librorum Bibliotheca paleotyporum in lingua Polonica impressorum [Mikołaj z Szadka?] [Naznamionowanie dzienne miesiącow nowych pełnych lata 1520?] [Kraków, Hieronim Wietor, 1519/1520]. pl o do druku

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Polska, jako państwo etyki, kultury i Prawa Cywilizacji Łacińskiej 966-1793

Polska, jako państwo etyki, kultury i Prawa Cywilizacji Łacińskiej 966-1793 Polska, jako państwo etyki, kultury i Prawa Cywilizacji Łacińskiej 966-1793 Słowianie Zachodni X wiek Chrzest roku 966 Przyjęcie zasad organizacji państwa: prowadzenie Kancelarii i Dyplomacji oraz przejęcie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne)

Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne) Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne) Morze w kulturach świata starożytnego Sympozjum Data Godziny Miejsce Adres Mediewistyka wobec współczesności Migracje

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZE GH-H1-142, GH-H2-142, GH-H4-142, GH-H5-142, GH-H6-142, GH-HU1-142

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu specjalizacyjnego Kuchnie różnych narodów dla klasy IV TŻ Technik żywienia i gospodarstwa domowego.

Wymagania edukacyjne z przedmiotu specjalizacyjnego Kuchnie różnych narodów dla klasy IV TŻ Technik żywienia i gospodarstwa domowego. Wymagania edukacyjne z przedmiotu specjalizacyjnego Kuchnie różnych narodów dla klasy IV TŻ Technik żywienia i gospodarstwa domowego. Opracowała : Jolanta Próchniewicz Dział programowy Dopuszczający Dostateczny

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 5. Rozdział V. Nowa epoka, nowy świat. 1. Oblicz, ile lat minęło od

Sprawdzian nr 5. Rozdział V. Nowa epoka, nowy świat. 1. Oblicz, ile lat minęło od Rozdział V. Nowa epoka, nowy świat GRUPA A 8 1. Oblicz, ile lat minęło od wynalezienia nowej metody druku przez Jana Gutenberga do opublikowania w 1543 roku dzieła Mikołaja Kopernika O obrotach sfer niebieskich.

Bardziej szczegółowo

997 misja św. Wojciecha 1000 zjazd gnieźnieński 1025 koronacja na króla. najazd niemiecki i ruski wygnany z kraju

997 misja św. Wojciecha 1000 zjazd gnieźnieński 1025 koronacja na króla. najazd niemiecki i ruski wygnany z kraju książę Mieszko I X wiek powstaje Polska (jakie plemiona?) 966 chrzest Polski 972 - Cedynia król Bolesław Chrobry 997 misja św. Wojciecha 1000 zjazd gnieźnieński 1025 koronacja na króla król Mieszko II

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8 KWIECIEŃ 2016 Zadanie 1. (0 3) 2. Cywilizacje liskiego

Bardziej szczegółowo

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA I

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA I MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA I Zasady oceniania: za rozwiązanie zadań z Arkusza I można uzyskać maksymalnie 100 punktów, model odpowiedzi uwzględnia jej zakres merytoryczny, ale nie jest

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMACJA TEKSTU Europa doby napoleońskiej

TRANSFORMACJA TEKSTU Europa doby napoleońskiej Szymon Andrzejewski IV rok, gr. I TRANSFORMACJA TEKSTU Europa doby napoleońskiej K. Przybysz, W. J. Jakubowski, M. Włodarczyk, Historia dla gimnazjalistów. Dzieje nowożytne. Podręcznik. Klasa II, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte!

Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte! Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte! Spójrzmy w Przeszłość Stefan Czarniecki urodził się w 1599 r. w Czarncy. Był polskim dowódcą wojskowym, oraz kasztelanem kijowskim. Rozpoznawalny

Bardziej szczegółowo

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 )

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA Wśród krajów korony św. Wacława ( 1335 1526 ) ŚLĄSK POD RZĄDAMI Ą PIASTÓW ŚLĄSKICH (1138 1335) Kazimierz Wielki (1333-1370) 1370) Utrata Śląska

Bardziej szczegółowo

Klasa II WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE ODRODZENIE I HUMANIZM W EUROPIE WIEK XVI Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący

Klasa II WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE ODRODZENIE I HUMANIZM W EUROPIE WIEK XVI Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący Klasa II WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE ODRODZENIE I HUMANIZM W EUROPIE WIEK XVI Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący Wskazuje najważniejsze przyczyny wielkich odkryć geograficznych.

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2014 r. Test humanistyczny historia/wiedza o społeczeństwie

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2014 r. Test humanistyczny historia/wiedza o społeczeństwie Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2014 r. Test humanistyczny historia/wiedza o społeczeństwie Zestaw standardowy zawierał 24 zadania zamknięte, w tym 20 zadań z historii i 4 zadania z wiedzy o społeczeństwie.

Bardziej szczegółowo

17 IX, przedpołudnie

17 IX, przedpołudnie KALENDARZ XIX POWSZECHNEGO ZJAZDU HISTORYKÓW POLSKICH Sympozja specjalistyczne (wigilijne) 17 IX, przedpołudnie Historia w kontekście posthumanistyki Sympozjum Godziny Miejsce Adres Metodologia historii,

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Tomasz Zackiewicz Sztuka wojenna czasów Stefana Batorego Tom I Wojskowość powszechna WYDAWNICTWO PSYCHOSKOK, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Tomasz Zackiewicz, 2013 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Monety kolekcjonerskie SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Bolesław Chrobry SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wyjątkowa seria złotych i srebrnych monet kolekcjonerskich o nominałach 500 zł i 50 zł SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

Bardziej szczegółowo

MÄLARDALEN UNIVERSITY. Studiuj skandynawistykę w samym środku Szwecji!

MÄLARDALEN UNIVERSITY. Studiuj skandynawistykę w samym środku Szwecji! MÄLARDALEN UNIVERSITY Studiuj skandynawistykę w samym środku Szwecji! STUDIUJ SZWEDZKĄ KULTURĘ I JĘZYK W SZWECJI. Czy interesuje Cię nauka języka szwedzkiego oraz poznanie szwedzkiej kultury i społeczeństwa?

Bardziej szczegółowo

Piotr Wilczek. Jan Kochanowski NOMEN OMEN

Piotr Wilczek. Jan Kochanowski NOMEN OMEN Piotr Wilczek Jan Kochanowski NOMEN OMEN Po r t re t y P i s a r z y Na okładce: płaskorzeźba na sarkofagu Jana Kochanowskiego w krypcie kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu. 1 Piotr Wilczek

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Gdańsku EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA Historia WOJEWÓDZTWO POMORSKIE Numer zadania Osiągnięcia gimnazjalistów z zakresu historii województwo

Bardziej szczegółowo

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5.

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. Anna Korzycka Rok IV, gr.1 Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. 1. Na podstawie mapy Polska za Bolesława Chrobrego podaj miejscowości będące siedzibami arcybiskupa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM POZIOM WYMAGAŃ KONIECZNY ocena dopuszczająca zna pojęcia: źródło historyczne, era, epoka, potrafi na podstawie daty rocznej określić wiek

Bardziej szczegółowo

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Termin Wydarzenie 2 września2013 r. Rozpoczęcie roku szkolnego 2i 3 stycznia 2013 r. Dzień wolny po odpracowaniu w dniu 14 i 28 września 2013r. Grudzień 2013 Próbne egzaminy

Bardziej szczegółowo

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Monety kolekcjonerskie SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wacław Ii Czeski SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wyjątkowa seria złotych i srebrnych monet kolekcjonerskich o nominałach 500 zł i 50 zł SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla uczniów gimnazjów - etap szkolny

K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla uczniów gimnazjów - etap szkolny kod pracy ucznia... pieczątka nagłówkowa szkoły K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla uczniów gimnazjów - etap szkolny Przemiany społeczno-gospodarcze, kulturowe, ideologiczne i polityczne w Polsce (Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe. Imię i nazwisko

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe. Imię i nazwisko Małe olimpiady przedmiotowe Test z historii ORGANIZATORZY: Wydział Edukacji Urzędu Miasta Imię i nazwisko Szkoła Centrum Edukacji Nauczycieli Szkoła Podstawowa nr 17 Szkoła Podstawowa nr 18 Drogi Uczniu,

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Henryka Sienkiewicza w Murowanej Goślinie Przedmiotowy System Oceniania Historia

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Henryka Sienkiewicza w Murowanej Goślinie Przedmiotowy System Oceniania Historia Szkoła Podstawowa nr 2 im. Henryka Sienkiewicza w Murowanej Goślinie Przedmiotowy System Oceniania Historia Elementy Przedmiotowego Systemu Oceniania: I. Wymagania edukacyjne. II. Obszary i formy aktywności

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

Niedostateczną (1). Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie opanował wiadomości i umiejętności na poziomie wymagań koniecznych.

Niedostateczną (1). Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie opanował wiadomości i umiejętności na poziomie wymagań koniecznych. Jacek Matula Nauczyciel historii w Gimnazjum w Borui Kościelnej KRYTERIA OCENIANIA KOŃCOWOROCZNE Z HISTORII KLASA II, ROK SZKOLNY 2011/2012. Niedostateczną (1). Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ

PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii PAŃSTWA NIEMIECKIE A ROZBIORY RZECZYPOSPOLITEJ. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut. Materiały

Bardziej szczegółowo

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę

Bardziej szczegółowo

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Szkoła Podstawowa nr 2 im. Królowej Jadwigi w Bełżycach Oto nasza szkoła

Bardziej szczegółowo

Monety - Rzeczpospolita Obojga Narodów XVII w.

Monety - Rzeczpospolita Obojga Narodów XVII w. Monety - Rzeczpospolita Obojga Narodów XVII w. Boratynki Moneta na zdjęciu to szeląg litewski Jana Kazimierza - tzw. BORATYNKA. Materiał - miedź Waga - około 1 g Średnica - około 16 mm Kiedy w 1656 roku,

Bardziej szczegółowo

Powstanie Chmielnickiego

Powstanie Chmielnickiego Powstanie Chmielnickiego 1. Problem kozacki Po Chocimiu i śmierci Piotra Konaszewicza- Sahajdacznego nadal Kozacy atakują tereny tureckie By to ogarnąć wysłano wojsko, czego skutkiem była tzw. ugoda kurukowska

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo kościelne na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo kościelne na kierunku Prawo Poznań, 29 września 2015 Prof. dr hab. Krzysztof Krasowski Kierownik Katedry Historii Ustroju Państw OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo kościelne na kierunku Prawo I. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL Układ graficzny CKE 2011 Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejkę z

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: notowanie postępów i osiągnięć ucznia, wspomaganie procesu

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

Wojna domowa i król Piast

Wojna domowa i król Piast Wojna domowa i król Piast 1. Rzeczypospolita po potopie Szlachta traciła w czasach wojen i majątki i wpływy; wpływy na rzecz magnaterii Szlachta stawała się klientami magnatów Zmalała rola króla; ma on

Bardziej szczegółowo

UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL PESEL

UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL PESEL Układ graficzny CKE 2013 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL PESEL miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI STUDENTA. Wyższej Szkoły Ekologii i Zarządzania w Warszawie

KODEKS ETYKI STUDENTA. Wyższej Szkoły Ekologii i Zarządzania w Warszawie KODEKS ETYKI STUDENTA Wyższej Szkoły Ekologii i Zarządzania w Warszawie Warszawa, 24.01.2013 Chcąc podkreślić nieoceniony wpływ zdobywania wiedzy na jakość ludzkiego życia jesteśmy przekonani, iż będąc

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

ArchNet Naukowy Portal Archiwalny. Pieczęć uszczerbiona ostatnich Jagiellonów

ArchNet Naukowy Portal Archiwalny. Pieczęć uszczerbiona ostatnich Jagiellonów Waldemar Chorążyczewski Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Pieczęć uszczerbiona ostatnich Jagiellonów W systemach sfragistycznych królów polskich znajdujemy pieczęcie większe (którymi opiekował się

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Współpraca państw Grupy Wyszehradzkiej w zapewnianiu cyberbezpieczeństwa analiza i rekomendacje

Współpraca państw Grupy Wyszehradzkiej w zapewnianiu cyberbezpieczeństwa analiza i rekomendacje Współpraca państw Grupy Wyszehradzkiej w zapewnianiu cyberbezpieczeństwa Tomas Rezek, Tomasz Szatkowski, Joanna Świątkowska, Jozef Vyskoč, Maciej Ziarek Współpraca państw Grupy Wyszehradzkiej w zapewnianiu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w kl. V B

Scenariusz lekcji w kl. V B Scenariusz lekcji w kl. V B Temat: Bolesław Chrobry pierwszy król Polski Treści programowe: 1. Zjazd w Gnieźnie 2. Wzrost znaczenia Polski w czasach Bolesława Chrobrego 3. Pierwsza koronacja i jej znaczenie

Bardziej szczegółowo

1. Pochodzenie Słowian

1. Pochodzenie Słowian Słowianie i Węgrzy 1. Pochodzenie Słowian Do V w. zamieszkiwali tereny między Karpatami, Prypecią a Dnieprem W V wieku początek ekspansji osadniczej Początkowo zajmowali tylko tereny opuszczone przez barbarzyńców,

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Łobzie

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Łobzie WITAMY SERDECZNIE Szkoła Podstawowa nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Łobzie C O P E Święto patrona szkoły R N I 2011 S U C Od Ziemi, po gwiazdy i dalej 1473-1543 IKOŁAJ OPERNIK Największy uczony Nowożytnej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie trzeciej edycji Akademii Młodych Dyplomatów Promocja im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego

Podsumowanie trzeciej edycji Akademii Młodych Dyplomatów Promocja im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego Podsumowanie trzeciej edycji Akademii Młodych Dyplomatów Promocja im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego W roku akademickim 2006/2007 odbyła się III edycja Akademii Młodych Dyplomatów, programu przygotowującego

Bardziej szczegółowo

MIEJSKA OLIMPIADA HISTORYCZNA ETAP SZKOLNY

MIEJSKA OLIMPIADA HISTORYCZNA ETAP SZKOLNY KOD UCZNIA MIEJSKA OLIMPIADA HISTORYCZNA ETAP SZKOLNY INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Sprawdź czy test zawiera 7 stron. Ewentualny brak stron lub inne usterki zgłoś nauczycielowi. 2. Na tej stronie wpisz swój

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji. Tytuł lekcji. Data i miejsce realizacji. Adresaci. Cel

Scenariusz lekcji. Tytuł lekcji. Data i miejsce realizacji. Adresaci. Cel Scenariusz lekcji Autor/ka / Autorzy: Ewa Banaszek Trenerka wiodąca: Małgorzata Winiarek- Kołucka Tytuł lekcji Polska w czasach ostatnich Jagiellonów. Data i miejsce realizacji Szkoła podstawowa Adresaci

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 14 sierpnia 2012 r. Poz Rozporządzenie. z dnia 7 sierpnia 2012 r.

Warszawa, dnia 14 sierpnia 2012 r. Poz Rozporządzenie. z dnia 7 sierpnia 2012 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 14 sierpnia 2012 r. Poz. 927 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 sierpnia 2012 r. w sprawie określenia wzoru formularza

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny z historii w klasie V. Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który:

Wymagania programowe na poszczególne oceny z historii w klasie V. Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: Wymagania programowe na poszczególne oceny z historii w klasie V Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: uczeń posiada wiedzę na ocenę bardzo dobrą, ponadto wykazuje zainteresowanie przedmiotem; wskazuje

Bardziej szczegółowo

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA Papież Franciszek wydał rozporządzenia dotyczące odpustów i sakramentu spowiedzi w Roku Miłosierdzia. Uczynił to w liście do przewodniczącego Papieskiej

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA WYDZIAŁOWEGO SYSTEMU JAKOŚCI KSZTAŁCENIA

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA WYDZIAŁOWEGO SYSTEMU JAKOŚCI KSZTAŁCENIA PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA WYDZIAŁOWEGO SYSTEMU JAKOŚCI KSZTAŁCENIA Wydziałowy system jakości kształcenia opiera się na następujących wewnętrznych uczelnianych - aktach prawnych : Uchwale nr 14/96-99 Senatu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp...

Spis treści. Wstęp... Wstęp... Dokument 1 1920 listopad 13, Warszawa Fragment protokółu z konferencji naczelników wydziałów politycznych MSZ z wypowiedzią naczelnika w Wydziale Środkowo-Europejskim Jerzego Dzieduszyckiego na

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo