SAMORZĄD NARODOWOŚCI POLSKIEJ W 17-TEJ DZIELNICY BUDAPESZTU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "2006-2015 SAMORZĄD NARODOWOŚCI POLSKIEJ W 17-TEJ DZIELNICY BUDAPESZTU"

Transkrypt

1 E 1395 e [1. litera oznaczająca samogłoskę e; 2. samogłoska ustna; 3. litera oznaczająca w numeracji porządkowej: piąty;] az ábécé betűje (nyílt magánhangzó és jele) e [trzeci dźwięk podstawowej skali diatonicznej] e (a klasszikus alaphangsor 3. főhangja, a korszerű hangsor 5. hangja); (zene) a zenében az e-dur törzsskála e e (matematika), e = 2, (Euler) E (East) (wschód) (ang. East) Kelet e! [wykrzyknik wyra żający różne reakcje emocjonalne, np. E, nudny jesteś!, lub mający na celu zwrócenie czyjejś uwagi, np. E! Mały, chodź no tu.] - eh!, ej! e-...(zob. elektroniczny) e elektronikus... [az "e-" kezdőbetű régi fogalmaknak előtt azoknak a számítógéphasználattal és az internet-kommunikációval ősszefüggő mai változatait jelöli; Példák: =>e-book, => , =>e-stamp, =>e-business] e-business [wym. ibiznes], e-biznes [wym. ibiznes] [prowadzenie działalności gospodarczej przez Internet] (ang.) e-business; elektronikus kereskedelem e, daj mi pokój! eh, hagyj békén!, he! e ruchome a ragozás során csak némelykor jelentkező e e [dobrze] (Śląsk Cieszyński) [Słowniczek języka śląskiego] jól E1, Linia typu E1 [Stosowana w Europie linia transmisji danych w sieciach telekomunikacji cyfrowej o szybkości do 2,048 Mb/s.] E1 vonal (Európa) e-government, E-Government (z ang. e- administracja) [1. zastosowanie technologii komunikacji i informacji (ICT) do planowania, realizacji i monitorowania zadań administracji publicznej. Rozwiązania egovernment umożliwiają dostarczanie obywatelom efektywnych kosztowo i łatwo osiągalnych usług administracyjnych oraz usprawniają wymianę informacji i operacje o charakterze transakcji między różnymi urzędami oraz między urzędami i innymi instytucjami według definicji Komisji Europejskiej, jest stosowaniem technologii informatycznych w administracji publicznej. Wiąże się to ze zmianami organizacyjnymi i nowymi umiejętnościami służb publicznych, które mają poprawić jakość świadczonych przez administrację usług. 3. E-Government to ciągły proces doskonalenia jakości rządzenia i świadczenia usług administracyjnych poprzez przekształcanie relacji wewnętrznych i zewnętrznych z wykorzystaniem Internetu i nowoczesnych środków komunikacji. Relacje zewnętrzne to relacje typu urządobywatel, urząd-podmiot gospodarczy oraz urząd-usługodawca, natomiast spośród relacji wewnętrznych wyróżniamy urząd-urząd oraz urządpracownicy. Celem tworzenia e- administracji jest zwiększenie efektywności działania administracji publicznej w zakresie świadczenia usług. E-administracja ma uprościć załatwianie spraw urzędowych oraz umożliwić uzyskiwanie informacji na ich temat. Przyjęta forma pozwala na zebranie w jednym miejscu spraw należących do kompetencji różnych jednostek administracji publicznej i udostępnienia ich procedur w Internecie.] E- government, e-governance [Az elektronikus kormányzat gyűjtőneve, bár sokan leredukálják az interneten keresztül történő ügyintézési, ügykezelési formákra.] e-rozwój [jest to rozwój społeczny i gospodarczy dynamizowany poprzez inwestycje w projekty oparte na technologiach komunikacji i informacji oraz dzięki ich zastosowaniu dla modernizacji sektora publicznego i stymulowania sektora prywatnego.] e- fejlődés e-usługi publiczne [usługi publiczne świadczone drogą elektroniczną poprzez zastosowania rozwiązań ICT. Umożliwiają one np. pozyskanie informacji i/lub dokonanie rozmaitych formalności w urzędzie bez konieczności osobistego stawiennictwa.] e-közszolgálat Ea, quae fiunt a iudice, si ad eius non spectant officium, viribus non subsistunt. (lat.) Ea, quae fiunt a iudice, si ad eius non spectant officium, viribus non subsistunt. (Reg. Iur.26.) = Mindaz, amit a bíró hivatalos teendőin kívül végez, semmis. EAN (ang. European Article Number Europejski Kod Towarowy) [rodzina kodów kreskowych (symbolika) wprowadzona w 1976 roku przez stowarzyszenie European Article Numbering. Kod został opracowany na podstawie opracowanego wcześniej w USA i Kanadzie kodu UPC. Symbolika została zaimplementowana w globalnym systemie GS1. Jest to kod ciągły, numeryczny, modularny,

2 1396 samosprawdzalny z dodatkową obowiązkową cyfrą kontrolną. Kod wymaga stosunkowo wysokiej precyzji wydruku, stąd nie może być stosowany na niskiej jakości papierze (np. kartonie) oraz wymaga w miarę dobrej jakości drukarek. Kod posiada stałą długość. Stosuje się dwie wersje kodu: EAN-13 zawiera 12 cyfr danych i jedną cyfrę kontrolną; EAN-8 zawiera 7 cyfr danych i jedną cyfra kontrolna] európai gyártmánykód (angolul European Article Numbering, EAN) [olyan vonalkódrendszer amely az eredeti 12-jegyű Universal Product Code (UPC) rendszer kibővítése, amit Észak-Amerikában fejlesztettek. Az EAN-13 vonalkódot a GS1 szervezet határozza meg a szabványok alapján. Az EAN Japán megfelelője a Japanese Article Number (JAN). Az UPC, EAN, és a JAN számokat együttesen Global Trade Item Numbers-nek nevezik (GTIN), bár ezeket ki tudják fejezni több különböző fajta vonalkódban is.] Earl [wym. erl] [1. angielski średniowieczny tytuł feudalny, później arystokratyczny; też: osoba, której przysługiwał ten tytuł; 2. najstarszy i pierwotnie najwyższy brytyjski tytuł feudalny, następnie arystokratyczny. Samo słowo wywodzi się ze skandynawskiego jarl (pierwotnie znaczyło to po prostu człowiek możny, potężny, bogaty, później było tytułem wodzów drużyny zbrojnej, namiestników królewskich, zarządców prowincji. W XIII wieku w Szwecji był to tytuł najwyższego urzędnika państwa). Encyclopædia Britannica wywodzi ten tytuł również od starofrancuskiego eorl, oznaczającego szlachcica, wojownika. Wprowadzony w Anglii w XI w. po najeździe duńskim w miejsce wcześniej używanego tytułu Ealdormana.] (ang.) Earl; angol főnemesi cím; az angol grófok címe EARN (European Academic Research Network) [europejska odnoga sieci BITNET łącząca ośrodki akademickie. Jej polska część o nazwie PLEARN działała w latach W 1995 EARN połączył się z RARE tworząc organizację TERENA.] EARN (European Academic Research Network) [európai kutatási/oktatási számítógépes hálózat, melynek vannak közel-keleti és afrikai tagjai is; a BITNET európai része] easy care (ułatwia prasowanie) easy care [1. Jelentése könnyen kezelhető. Az ilyen ruhadarab legtöbbször mosható is, és könnyen vasalható. 2. Foltvédett, vasalást nem igénylő kikészítés. Egyszerűen kezelhető mosó- és szárítógépben egyaránt.] eau (fr.) eau; víz eau de Cologne [wym. o de koloń] [woda kolońska] (fr.) eau de Cologne; kölnivíz eau de toilette [wym. o de tualet] [woda toaletowa] Eau de Toilette, toalettvíz eau de vie (fr.) eau de vie; pálinka Ebed Jahwe [Najpierw trzeba zaznaczyć, że błogosławieństwa z dzisiejszej Ewangelii są nie tylko programem świętości, czy programem życia uczniów Chrystusa, ale są one przede wszystkim autocharakterystyką samego Chrystusa. To On sam jest ubogi w duchu, płaczący i cichy, pokorny i miłosierny, czystego serca, łaknący sprawiedliwości i wprowadzający pokój, to On cierpi dla sprawiedliwości i jest prześladowany, to o Nim mówią kłamliwie wszystko zło. Jest to też na pewno doskonały obraz Ebed Jahwe cierpiącego Sługi Jahwe ze Starego Testamentu. Warto o tym pamiętać, kiedy czytamy te piękne słowa. Kto więc chce iść za Chrystusem powinien te słowa uczynić programem swojego życia, zarówno prywatnego, jak i zawodowego. Nie może bowiem być rozdziału czy rozdźwięku pomiędzy tym co robię w niedzielę i tym czym żyję na co dzień.] Ebed-Jahve; Isten szolgája; Deuteroézsaiás könyvének titokzatos alakja. [1. Az ÓSz-ben maga a kifejezés (ebed Jahve) valójában bármelyik igazhitű izr-ra vonatkozhatott, mégis v. alázatból alkalmazták saját magukra, v. olyan megtisztelő elnevezésként éltek vele, melyet Isten adott választottainak, pl. Ábrahámnak (Ter 26,24), Jákobnak (32,10), Mózesnek (Kiv 14,31; Szám 11,11), Józsuénak (Bír 2,8), Dávidnak (29x, pl. 2Sám 7,5; 1Kir 11,32), Salamonnak (1,29; 3,6), Zerubbábelnek (Ag 2,23), sőt egy-egy esetben olyan nem Izr. fiai közül való személynek is, mint Círusz (Iz 43,10), Nebukadnezár (Jer 25,9). Deutero-Izajásnál az egész nép Ebed-Jahve (Iz 41,8-9; 42,19; 44,1; 45,4); ugyanígy Jer 30,10: is. Az igazi Ebed-Jahve mégis egy névtelen. - Deutero- Izajásban 4 ~ról szóló éneket lehet elkülöníteni (42,1-7; 49,1-9a; 50,4-9; 52,13-53,12). A mai egzegéták ezek szerzőjének magát Deutero-Izajást v. valamelyik közeli tanítványát tartják.] eben (heban) ében [héber, jelentése: kő]

3 1397 ebenista műbútorasztalos E-book (także: ebook, książka elektroniczna lub publikacja elektroniczna), e-książka [treść zapisana w formie elektronicznej, przeznaczona do odczytania za pomocą odpowiedniego oprogramowania zainstalowanego w urządzeniu komputerowym (np. komputer osobisty, czytnik książek elektronicznych, telefon komórkowy czy palmtop).] (ang.) e-book - elektronikus könyv, e-könyv [1. az elektronikus formában létrehozott és terjesztett könyv; 2. elektronikus könyv, valamilyen számítógépes formában (ASCIIfile, HTML, PDF stb.) tárolt, alapvetően szöveges mű; 3. elektronikus könyv valamilyen számítógépes formában (szövegfile, hipermédia rendszer stb.), vagy nyomtatva is megjelent mû, vagy kizárólag számítógépen olvasható könyv; 4. hordozható, egy vagy több tartalomforrásból feltölthető, síkkijelzős számítógép;régen kigondolt alkalmazás, de népszerűsödése sokáig több okból vegetált: egyrészt az elektronika költségei magasak (síkkijel- zős hordozható számítógép), másrészt, és ez az előbbinél fontosabb, kezdetleges az e-könyvek ergonómiája: a papír fényvisszaverő, reflektív természetű és elviseli az arra sütő napfényt is, az LCD olvashatósága felépítésétől és hátsó fényforrásától függ, mely nehezen tud a napfénnyel versenyezni, más, papírszerű, reflektív síkkijelzők pedig még váratnak magukra; fenti problémákhoz hozzá jön a szükséges tápegységek véges természete, tehát a tápegységek feltöltésének szükségessége; fékező továbbá a szabványok teljes hiánya ami nélkül minden szoftver, hardver csak kis sorozatban jelenik meg és ezért költséges marad (ebook, dbook, stb.) az eddig megjelent termékek többnyire a PDF formátumban olvashatók, melynek előnye, hogy az olvasó belejegyzetelhet a szövegbe, kiemelheti, aláhúzhatja annak részeit, stb. amit, ha azok egyszerű web-tipusú htmloldalak lennének nem tehetne meg; jelentős alkalmazások ott várhatók, ahol a hagyomános könyv nem tud versenyezni mint pl. zenélő kottafüzetek, interaktív taneszközök, stb. esetében; üzleti érdekeltségű kiadványoknál hozzá jön a szerzöi jogok/másolhatóság kérdésköre] e-biznes (ang. e-business od electronic business) [ekon., infor. ogranizacja zasadniczych procesów związanych z działalnością przedsiębiorstwa z wykorzystaniem Internetu, m.in. zawieranie kontraktów, kontakty z kontrahentami, reklama; także ogół działalności prowadzonej w związku z rozwojem i zastosowaniem Internetu.] E-üzlet; e-business (electronis business) távüzlet (elektronikus üzlet, e-üzlet) [1. Elektronikus hálózaton keresztül folytatott üzleti tevékenység, ami az üzleti kapcsolatokat részben vagy egészében az elektronikus hálózaton keresztül bonyolítja mind a vállalaton belüli, mind a vállalatok közötti illetve a vállalatok és fogyasztók közötti relációban. 2. elektroníkus úton lebonyolított üzleti ügyek intézése; ez lehet vállalatok között vagy cégek ill. bankok és fogyaszók között, stb.] Ebal *Hebal. EBÁL (HÉBÁL) (kövér, erős; kopasz, mezítelen, terméketlen, köves; kőrakás, romhalmaz). [1. Hóreus Sóbál (3) fia (1Móz 36,23; 1Krón 1,40). 2. Joktán fia (1Krón 1,22), 1Móz 10,28-ban: "Obál".] Ebal *Hebal. [góra w środkowej Palestynie, naprzeciw góry Garizim. Symbol przekleństwa w związku z opisem Pwt rozdz. 27; Joz 8,30-35.] - EBÁL (HÉBÁL) (kövér, erős; kopasz, mezítelen, terméketlen, köves; kőrakás, romhalmaz). [Hegy Samáriában, 925 m magas, a Garizimheggyel átellenben; innen hangzott el az átok (5Móz 27,4-26; Józs 8,30.33).] EBCDIC (ang. Extended Binary Coded Decimal Interchange Code, czyli rozszerzony dziesiętny zakodowany dwójkowo kod wymiany) [to ośmiobitowe kodowanie znaków używane głównie w systemach IBM w latach sześćdziesiątych XX wieku. Można w nim zapisać do 256 różnych symboli, jednak kodowanie EBCDIC występowało w wielu wersjach, odmiennych dla różnych państw. Alternatywny system, ASCII wykorzystuje 7 bitów i koduje na nich 128 znaków o numerach Rozszerzenia ASCII, takie jak CP852, CP1250, ISO- 8859, wykorzystują 8. bit i numerom przypisują różne znaki. Pojedynczy znak zapisywany jest na 8 bitach podzielonych na dwie części. Pierwsze 4 bity, nazywane strefą, oznaczają grupę do jakiej dany znak należy, podczas gdy ostatnie 4 bity, zwane cyfrą, identyfikują konkretny znak. Tabela przedstawia kody znaków w kodzie CCSID 500, który jest wariantem EBCDIC. Znaki 0x00 0x3F i 0xFF to znaki sterujące, 0x40 spacja, 0x41 spacja nierozdzielajaca, a 0xCA miękki łącznik.] EBCDIC (ejtsd: "ebszidik"); (angol mozaikszó az Extended Binary Coded Decimal Interchange Code (kiterjesztett, binárisan kódolt decimális információcsere kód v. Binárisan Kódolt Kiterjesztett Információcsere Kódrendszer) kifejezésből) [1. az IBM nagygépein és

4 1398 operációs rendszerein, mint a z/os, az OS/390, a VM és a VSE, valamint a minicomputerein, mint OS/400 és i5/os használt 8-bites karakter kódolási, vagy kódlap rendszer. Több más, nem IBM platformon is használják, mint a Fujitsu- Siemens BS2000/OSD, a HP MPE/iX, és az Unisys MCP. Az EBCDIC elnevezés az angol Extended Binary Coded Decimal Interchange Code, azaz a bővített, binárisan kódolt decimális (adat)csere kód rövidítése. A lyukkártya rendszerből származik, és szoros kapcsolatban van a 6-bites binárisan kódolt decimális kóddal, amit az IBM minden számítógépe és perifériája használt a késői 1950-es és a korai 1960-as évek között. 2. Az EBCDIC egy olyan nyolc bites kódkészlet, amely szöveg, grafika, és vezérlőkarakterek ábrázolását teszi lehetővé a számítógépeken. A kódrendszert főleg az IBM nagyszámítógépei alkalmazzák. Az ARPANET fejlesztői számára az ASCII és az EBCDIC közötti inkompatibilitás volt az első kihívás, amit a hálózatkapcsolás (internetworking) felvetett. 3. különféle számítógépek különböző adatábrázolási módokat használnak. Ez karakterek esetén lehet különböző kódrendszerek használata. Az IBM nagy gépek ilyen kódja az EBCDIC-kód.]; EBCDIC kód [Főleg nagyszámítógépes rendszerekben használt 8 bites kódkészlet, betűk, írásjelek és vezérlőkarakterek kódolására.] Ebenezer, Eben-Heazer (kaimień pomocy) [miejsce porażenia Izraelitów przez Filistynów. Stamtąd Filistyni zabrali skrzynię Boga (Arkę Bożą). Jednak Bóg później dał Izraelitom zwycięstwo i Samuel postawił tam kamień, któremu dał nazwę Ebenezer, gdzie wypowiedział słowa: Aż dotąd pomagał nam Bóg".] - Ében- Háézer [egy héber szó, azt jelenti Segítség Köve. 1 Sámuel 7. részében: Izrael egyszer a bibliai időkben Isten segítségével győzte le az ellenségét. Ezért hálából egy emlékkövet állítottak fel az Úrnak, hogy emlékeztessék magukat arra: mindeddig megsegítette őket az Úr.] ebenisteria [wyrób mebli artystycznych] műbútorasztalosság, műbútorgyártás Ebionici (gr.: ebionaioi, hebr.,אביונים ebjonim, "ubodzy") [wczesny nurt judeochrześcijański istniejący na ziemiach Izraela oraz jego okolicach od I do V wieku n.e. Ich nazwa nawiązuje do kilku tekstów religijnych, włączając w to słowa kazania na górze: "Błogosławieni ubodzy w duchu, bo do nich należy Królestwo Niebios" (Mt 5,3), zgodnie z poleceniem których wyrzekli się wszelkich dóbr doczesnych i żyli w religijnej komunie.] ebioniták; szegények; zsidó-keresztyén felekezet az őskeresztyénségben [egy az 1. században keletkezett zsidókeresztény szekta tagjai, akik tagadták Jézus Krisztus istenségét, preegzisztenciáját, valamint szűzi születését. Kr.u ben a Jordán folyó keleti partjára, Pellába menekült keresztényekből alakult Jeruzsálem zsidó háborút követő elpusztulása után. A magukra használt ebionita név, amely a héber ebionim, szegények szóból ered, valószínűleg utalás a hegyi beszéd szegényeire is (vö. Mt 5-6). Írásaik (pl. az ebionita evangélium) csak töredékesen maradtak meg. Kelet- Jordániában követőik még a 7. században is éltek. A későbbi keresztény teológiára nem, az iszlámra viszont erős hatással voltak, ugyanis Mohamed rajtuk keresztül ismerte meg a kereszténységet.[ ebonit [tworzywo sztuczne barwy ciemnobrązowej lub czarnej, o dobrych właściwościach izolacyjnych] (egyiptomi ang.) ebonit (fekete színű, kemény, vulkanizált kaucsuk); csontkemény, 15 %-nál több ként tartalmazó vulkanizált kaucsuk, szilárd, rugalmas, színe fekete (jó szigetelő, saválló); ebonitowy, -a, -e ebonit, ebonitebur (kość słoniowa) (lat.) ebur; elefántcsont ECB (z angielskiego Electronic CodeBook), [elektroniczna książka kodowa, czyli sposób szyfrowania, w którym tekst jawny dzieli się na 64-bitowe bloki, z których każdy jest szyfrowany za pomocą tego samego klucza. Abstrakcyjny zbiór przyporządkowań 64-bitowym układom tekstu jawnego odpowiadających im, zaszyfrowanych porcji tekstu.] - ECB Electronic CodeBook (elektronikus kódkönyv) ECC (Electronic Communications Committee); Komitet Komunikacji Elektronicznej Electronic Communications Committee of the CEPT (korábban ERC) - A CEPT Elektronikus Hírközlési Bizottsága ECC (Error Checking and Correcting) [sprawdzanie i korekcja błędów. Przy odczytywaniu danych z pamięci RAM system ECC sprawdza, czy pamięć pracuje poprawnie i czy w danych nie ma błędów. Jeśli system wykryje błąd, dane są poprawiane (następuje ich korekta), tak iż informacja nie jest tracona. Istnieją systemy ECC korygujące błędy jednobitowe (single-bit correction) oraz systemy korygujące błędy wielobitowe (na przykład błędy dwubitowe; double-bit

5 1399 correction).] ECC (Error Checking and Correcting); hibaellenőrző és -javító kód ecce (łac. oto) (lat.) ecce; íme, itt van Ecce homo (łac. oto Człowiek, Jan 19,5) [motyw w sztuce chrześcijańskiej przedstawiający ubiczowanego Chrystusa w koronie cierniowej. Słowa oto Człowiek miał wypowiedzieć Piłat ukazujący Chrystusa ludowi żydowskiemu.] (lat) ecce homo; Íme az ember (Pilátus szavai, amikor a tömeg elé vezetik Jézust); [Pilátus e szavakkal mutatott rá a tövisekkel koronázott, megkorbácsolt, bíbor köpenybe öltöztetett Jézusra]; (művészet) a töviskoronás Jézus ábrázolása (Munkácsy Mihály) Ecclesia [łac., Kościół]; (lat.) ecclesia; gyülekezet, egyház, templom. - Ecclesia Anglican - Kościół Anglikański - Anglikán Efgyház [ Anglikán Egyház alatt magyarul a Church of Englandet szokták érteni] - Ecclesia Reformate Kościół Reformowany Református Egyház - Ecclesia Oriental - Kościół Wschodni Keleti Egyház - Ecclesia Roman - Kościół Rzymski Római Egyház - Consilio Mundial de Ecclesias - Światowa Rada Kościołów az Egyházak Világtanácsa - ecclesia gothic - kościół gotycki gótikus templom - ecclesia parochial - kościół parafialny plébániatemplom - musica de ecclesia - muzyka kościelna egyházi zene - benes de ecclesia - dobra kościelne jó gyülekezet - campana de ecclesia - dzwon kościelny templomharang - horologio de ecclesia - zegar kościelny toronyóra - latino de ecclesia - łacina kościelna latin egyház - patre de ecclesia - ojciec kościoła egyházatya (latin: pater Ecclesiae; görögül: πατὴρ εκκλησιαστίκος; oroszul: Святый Отец) egy megtisztelő cím a keresztény egyházakban - separation del ecclesia e de stato rozdzielenie kościoła i państwa az egyház és az állam szétválasztása; szekularizáció Ecclesia INVISIBILIS [łac., Kościół] - Ecclesia INVISIBILIS; A láthatatlan egyház, a hívők közössége, amelyet csak Isten ismer. Ecclesia LATE DICTA [łac., Kościół] Ecclesia LATE DICTA; A tágabb ételemben vett egyház. ecclesia militans [(łc.) ecclesia triumphans, ecclesia militans; Kościół triumfujący, Kościół walczący; słowa papieża Klemensa V w liście do króla fr. Filipa IV Pięknego, 1311 r.] (lat.) ecclesia militans; harcoló, küzdő egyház [1. Mt 10,34 alapján az Egyháznak a Földön élő, az üdvösségért még harcoló része. Ecclesia patiens, Ecclesia triumphans, szentek közössége; 2. Latin eredetű keresztény kifejezés, amelynek jelentése a küzdő egyház. Az Ecclesia triumphans-szal és az Ecclesia patiens-szel hasonló jelentésű kifejezés, amely a küzdelmes földi életet elő keresztények társadalmát jelenti.] Ecclesia oboediens - Kościół posłuszny (lat.) Ecclesia oboediens, szolgáló egyház Ecclesia PROPRIE DICTA [łac., Kościół] Ecclesia PROPRIE DICTA; A szoros értelemben vett egyház. Ecclesia Reformata et Semper Reformanda (łac. Kościół Reformowany i stale się reformujący) [jedno z haseł protestantyzmu, zakładające, że nieustanną potrzebą kościoła chrześcijańskiego jest reformacja w oparciu o Słowo Boże (Ecclesia Reformata et Semper Reformanda Secundum Verbum Dei - w oparciu o Słowo Boże). Tradycja, w protestantyzmie nie uznawana za źródło wiary, podlega stałej rewizji (Semper Reformanda). Kościół, który nie podlega reformacji, staje się martwy duchowo. Hasło to jest szczególnie podkreślane w kościołach tradycji reformowanej.] megújított és mindig megújítandó egyház vagyunk ecclesia reformata et semper reformanda. [A református egyház jelmondata. Arra emlékeztet, hogy a megújítás munkája nem zárult le a 16. században.] ecclesia regnans [Kościół rządzący] (lat.) ecclesia regnans; uralkodó egyház; világi hatalommal is rendelkező egyház ecclesia semper reformanda [łac., Kościół, który się ciągle reformuje - o protestantyzmie, który się ustawicznie rozwija przez podział] ecclesia triumphans, ecclesia militans [łac., Kościół triumfujący, Kościół walczącypapież Klemens V w liście do króla fr. Filipa IV Pięknego, 1311 r.] I. ECCLESIA MILITANS; A küzdő egyház, a földön élő egyház.. II. Ecclesia TRIUMPHANS; A győzelmes egyház, az Isten színe előtt élő mennyei gyülekezet.

6 1400 Ecclesia VISIBILIS (zob. Kościół) Ecclesia VISIBILIS; (lat. 'látható Egyház'), az egyházi szervezet [katolikus felfogás az Egyházról, mely a protestáns rejtett Egyházzal szemben vallja, hogy az Egyházhoz tartozás külső fórumon is megállapítható.] Ecclesiasticus [Mądrość Syracha] (gör.) ecclesiasticus; lelkész; Jezus Sirak könyvének címe "ecclesiola" "Kościele domowym"; (ecclesiola in ecclesia - mały Kościół w Kościele) (lat.) ecclesiola; a gyülekezeten belül az igazán hívők köre, rajongó felfogás szerint ecclesiologia. [rzecz. eklezjologia, nauka o Kościele.] ekklesiologia; az egyházról szóló tanítás a rendszeres és a gyakorlati teológiában ech, eh [wykrzyknik wyrażający różne stany woli lub emocji] ej! eh! échange (fr.) échange; csere, váltó écharpe [szalik to część garderoby, okrywająca szyję] (fr.) écharpe; széles szalag, övszalag, vállkendő echidna (Kolczatka) echidna, hangyászsün echin, echinus [archit. dolna część głowicy kolumny, w kształcie spłaszczonej poduszki] (gör.-lat.) echinus; párnatag; a dór oszlopfő abakusz alatti rész echinda (gr. Ἔχιδνα "Żmija") [potwór w mitologii greckiej, o ciele w połowie młodej kobiety, w połowie cętkowanego węża. Miała czarne oczy, przerażający wygląd i była stale żądna krwi, żywiła się ludzkim mięsem. Hezjod pisze o niej] [Theog. 304] (gör.) Ekhidna, echinda, kígyó; félig kígyó, félig nőtestű mondai lény [minden szörnyek ősanyja a görög mitológiában az ókori világ legvisszataszítóbb teremtése. Kétó leánya és Tüphón felesége volt, akitől több gyermeke is született. Arca szépséges nimfa arca volt, de teste kígyóé, és így nyelve is sziszegő kígyó-nyelvként nyúlt ki szájából. Neve viperát jelent. Zeusz megkímélte Ekhidna és szörny gyermekei életét, hogy a jövő hőseinek is akadjon munkája. Ekhidna gyermeke volt a Nemeai oroszlán, Kerberosz, Ladón, a khimaira, a szphinx és a lernéi hidra, a Prométheusz máját marcangoló keselyű, az erümanthoszi vadkan, illetve Phaia, a krommüóni vademse.] echinococcus (Bąblowiec) (lat.) ecchinococcus; a kutya beleiben élősködő galandféregnek az emberben tovább élősködő hólyagférge Echinodermata (Szkarłupnie) (lat.) Echinodermata, tüskésbőrűek Echinopsis (kaktus) Echinopsis; szögletes, szúrós, gömbölydedtörzsű, hosszú csöves nagyvirágú kaktuszfaj [Az Echinopsis a valódi kaktuszok (Cactaceae) Trichocereeae nemzetségcsoportjának egyik dél-amerikai nemzetsége több mint kétszáz fajjal.] echinus [archit. dolna część głowicy kolumny, w kształcie spłaszczonej poduszki] (gör.) echinusz; a dór fejezetnek kör alaprajzú párnatagja, fölötte a fedőlappal (abaszkusz), alatta a nyaktag gyűrűivel (annuli) Echium (Żmijowiec) Echium; kígyószisz (Echium); kígyófejű, érdeslevelű kék virágú kóró, régente gyógyszernek használták echo [1. powtórzenie dźwięku spowodowane odbiciem fali akustycznej od jakiejś powierzchni; 2. nawiązanie do czegoś z przeszłości; 3. wieść o czymś lub reakcja na coś; 4. Echo: mit. gr. nimfa lasów i źródeł; 5. fala akustyczna odbita od przeszkody i powracająca do słuchającego po zaniku wrażenia słuchowego wywołanego falą pierwotną. W greckiej mitologii nimfa górska, (istnieje kilka wersji mitów o niej np.: Hera ukarała ją za jej gadatliwość tym, że nie mogła ani pierwsza mówić, ani gdy inni mówili, milczeć. Odtrącona Przez Narcyza, którego kochała, zmarniała z miłości i pozostał z niej jedynie głos, rozlegający się jako echo. Zataiła przed Herą miłostki Dzeusa, za co Hera skazała Echo na powtarzanie ostatniego słowa rozmawiającej z nią osoby). 6. zjawisko odbicia się fali głosowej od jakiejś przeszkody lub od szeregu kolejnych przeszkód (echo wielokrotne), powodujące powtórne lub kilkakrotne słyszenie zjawiska głosowego (np. dźwięku); jeżeli źródło dźwięku znajduje się w pobliżu obserwatora, warunkiem słyszalności echa, częstego zjawiska w górach, jest co najmniej 17-metrowa odległość obserwatora od przeszkody, co wynika z prędkości fali głosowej i ze zdolności ucha do odróżniania powtarzających się z pewną częstotliwością odgłosów. 7. głos stosowany w dawnych organach (XVIII w.)] (gör.) ekhó, echó; visszhang [1. az a hang, amely az őt létrehozó hangot olyan késéssel követi, hogy a fül a két hangot külön érzékeli; 2. mint jelenség általában utánzengés formájában jelentkezik előadótermekben v. hangvisszaverő nagy felületekkel határolt térben]; (mit) visszhangot megszemélyesítő erdei nimfa (megátkozottan beleszeretett a gyönyörű Narkissosba, viszonzatlan szerelme elsorvasztja, csontjai sziklákká válnak, csak a hangja marad meg); 3. (informatika) echo

7 1401 [terminál (telnet) kapcsolatnál a távoli gép által "nyugtázás céljából" visszaküldi azokat a karakterek, melyeket a felhasználó a saját számítógépén gépel be, és ezek (általában kis késleltetéssel) megjelennek a képernyőn; ha a távoli szerver nem nyújt ilyen "visszhangot", akkor a kommunikációs program "local echo" funkciójával állítható be, hogy a lenyomott billentyűk képe mégiscsak megjelenjen a monitoron] ECHO [The European Community Host Organisation, niekomercyjny bank danych Unii Europejskiej; inne: Eurobase, Concise, CORDIS (Community Research and Development Information Service)] ECHO (European Community Host Organisation) [az Európai Közösség online szolgáltatóközpontja Luxemburgban, gazdasági, jogi és tudományos témájú adatbázisokat kínál, többségüket ingyen.] echo bliskie közeli visszhang echo fali visszhang, hullámviszhang echo głosu mówcy beszédvisszhang echo łopoczące [w akustyce pomieszczeń, seria specyficznych odbitych nawrotów spowodowanych przez duże powierzchnie ustawione równolegle względem siebie] csörgővisszhang [az ms időegységben ismétlődő hangvisszaverődés, amely a hallgató személyben csörgésre emlékeztető hangérzetet kelt] echo magnetyczne másolási effektus (magnetofon) echo magnetyczne (na taśmie magnetofonowej) átmásolódás [tekercsben tárolt, viszonylag erősen mágnesezett helyeket tartalmazó magnószalag jellegzetes hibája]; (kopíreffektus) a feltekercselt magnószalagon lévő felvétel spontán átmásolódása az egymáson fekvő szalagrészek között [Különösen kényesek a nagykivezérlésű részletek, valamint a magasabb frekvenciák. Meggyorsítja az átmásolódást a magas hőmérséklet, s az, ha a szalagot hosszú ideig tárolják feltekercselt állapotban. Csökkenti az effektust, ha a hőmérséklet viszonylag alacsony, s ha a szalagot időről időre átcsévélik. A magnószalag minőségét az úgynevezett átmásolódási csillapítás jellemzi. Decibelben adják meg; minél nagyobb a szám, annál jobb a szalag.] echo magnetyczne, efekt kopiowania másolási effektus echo muzyczne zenei visszhang (csörgővisszhang, amelyben az időegység alatti visszhangok száma olyan nagy, hogy zenei hangot eredményez) echo pojedyncze egyes visszhang echo pośrednie indirekt visszhang, zavaróvisszhang echo przeszłości a múlt visszhangja echo wielokrotne többszörös visszhang echo złożone többszörös visszhang echogram (obraz echa) echogram; visszhangkép, visszhangfénykép; visszhangfénykép; az echográf görbéje echolokacja [system określania położenia przeszkód w otoczeniu z użyciem zjawiska echa akustycznego. Metoda stosowana przez niektóre zwierzęta (nietoperze, walenie, niektóre ryjówkowate, tenrekowate i ptaki) do nawigacji, wykrywania i chwytania zdobyczy oraz w komunikacji międzyosobniczej. Znane są również przypadki wykorzystania echolokacji przez ludzi, głównie niewidomych. Urządzenie stosujące echolokację w nawigacji morskiej to echosonda. Termin echolokacja wprowadził w 1944 Donald Griffin, amerykański zoolog zajmujący się badaniem nietoperzy.] echolokáció; visszhangos helymeghatározás; tájékozódás visszavert hang segítségével; visszhangos tájolás echolokacja podwodna vízalatti távolságmérés echolot [echosonda] (gör.) echolot; visszhangos v. akusztikus mélységmérő (Behm német fizikus 1928-ban készetette); műszer a tenger mélységének a hangvisszaverődésen alapuló mérésére Echomail [funkcjonalny odpowiednik list dyskusyjnych, zwanych tu konferencjami] EchoMail [offline (file-letöltéssel működő) levelezőrendszer a FIDONET (telefonvonalas) hálózaton] echosonda (akustyczna) (akusztikai) visszhangmérő echosonda [1. urządzenie do pomiaru głębokości wody oraz odległości od unoszących się w niej ciał stałych; 2. urządzenie do mierzenia głębokości morza, wyznaczania położenia skał, wraków itp., wykorzystujące zjawisko odbijania się ultradźwięków] echoszonda, mélységmérő echosonda ultradźwiękowa ultrahangos mélységmérő, ultrahang-visszhangmérő echosondaż akustyczny (akusztikai) mélységmérés echowy, -a, -e visszhangon alapuló, visszhangos, visszhangechy człowieka emberi tulajdonságok ecie-pecie [1. pot. bezsensowna gadanina, pisanina; 2. pot. o człowieku niezaradnym, naiwnym; 3. pot. pieniądze] értelmetlen beszéd (ec-pec); naiv ember; (átv.) pénz

8 1402 écritoire [Pismo to system umownych znaków, za pomocą których można utrwalić język mówiony.] (fr.) écritoire [A nouvelle critique terminológiájában (Barthes nyomán) a műalkotásnak egységet kölcsönző sajátosság: az alkotó munka és a társadalom közötti viszony, az eleve adott irodalmi nyelv és stílus átalakított formája]; íróeszköz ECL (ang. Emitter Coupled Logic) [rodzina bipolarnych cyfrowych układów scalonych charakteryzująca się pracą tranzystorów wyłącznie w liniowym zakresie pracy, bez wchodzenia w stan zatkania lub nasycenia.] ECL Emitter-Coupled Logic (emittercsatolt logika) Ecma International (ang. European association for standardizing information and communication systems - Europejskie Stowarzyszenie na rzecz Standaryzacji Systemów Informacyjnych i Komunikacyjnych; dawniej ang. European Computer Manufacturers Association Europejskie Stowarzyszenie Producentów Komputerów) [powstało w 1961 roku, by ustandaryzować systemy informatyczne w Europie. Członkowie ECMA to firmy produkujące, sprzedające lub rozwijające systemy informatyczne i telekomunikacyjne w Europie. Nazwa "Ecma International" została przyjęta w 1994 r. dla odróżnienia tej organizacji od Europejskiego Stowarzyszenia Producentów Opakowań z Kartonu (European Carton Makers Association, ECMA). Siedzibą organizacji jest Genewa w Szwajcarii.] Ecma International (Európai informatikai és kommunikációs rendszerek szabványosítási szövetsége, European association for standardising information and communication systems) 1994-ben jött létre, amikor az Európai Számítógépgyártók Szövetsége (European Computer Manufacturers Association (ECMA)) [megváltoztatta nevét, ezzel is jelezve a szervezet új nemzetközi tevékenységét. Az ECMA 1961-ben alakult azon célból, hogy az európai számítástechnikai rendszerek szabványosítását koordinálja. A tagság nyitott minden olyan cégnek, ami Európában számítógépeket vagy kommunikációs eszközöket gyárt. Jelenleg a szervezet felelős az ECMAScript szabványáért ( JavaScript ) is, melynek utolsó kiadott változata az ECMA-262 Edition 3.] Eco, Eco-styl [Trend, który ogarnął nasz sposób życia i nie tylko - zawładnął też modą. O tym jak ważny był dla niektórych projektantów przeczytaj w artykule o stylu eco.] Eco-stílus; környezetbarát termékek alkalmazása e-economy, E-gospodarka; gospodarka elektroniczna [to wykorzystywanie technologii informatycznych w procesach gospodarki rynkowej: produkcja, sprzedaż i dystrybucja produktów poprzez sieci teleinformatyczne] - E- gazdaság (e-economy) [A vállalatok és az egyéni fogyasztók összességének az üzlet megteremtésére, értéktermelésre, értékcserére, tranzakciók lebonyolítására alkalmas, elektronikus információcserén alapuló platformja. Az e-gazdaság egyes részei szoros kapcsolatban vannak a hagyományos gazdasággal, más részei már függetlenek tőle.] ECOSOC [zob. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (ESC lub EESC) (ang. The European Economic and Social Committee; EESC)] ECOSOC [Economic and Social Council [e : ikonomik end szósl kaunszil] (ang. The European Economic and Social Committee; EESC) [az ENSZ keretében működő Gazdasági és Szociális Tanács angol nevének rövidítése, képviseli a civil társadalmat és az ipar két oldalát a munkaadókat és a munkavállalókat] ECR (ang. Efficient Consumer Response) [łańcuch dostaw zorientowany na klienta. ECR to nowoczesna strategia dystrybucji artykułów częstego (wygodnego) zakupu, integrująca w łańcuchu dostaw producentów, dystrybutorów i handlowców, w celu zbudowania efektywnego kosztowo systemu, który reaguje na określone potrzeby konsumenta. System ten jest kierowany poprzez realny popyt. Efektem jest zmniejszenie kosztu całkowitego systemu, poziomu zapasów przy równoczesnym podniesieniu wartości dla ostatecznego klienta. Ocenia się że stosowanie ECR stwarza możliwości obniżenia średnio cen produktów finalnych o 6,1 %. Rozpoczęcie prac nad wdrażaniem strategii ECR rozpoczęło się w 1993 roku w USA. W Europie, duże firmy zaczęły oficjalnie stosować tę koncepcję w 1994 roku. Organizacja ECR Europe, zajmująca się wdrażaniem w życie tej strategii, ma swoje

9 1403 hasło przewodnie, które brzmi: "Pracować razem, aby spełnić lepiej i szybciej życzenia klientów przy mniejszym koszcie" Koncepcja ECR to również pewnego rodzaju filozofia nowego podejścia przy prowadzeniu interesów. Ma na celu zastąpienie konkurencji wśród partnerów handlowych ich wzajemną współpracą. Jak wynika z przeprowadzonych wielu badań, ściślejsza współpraca dostawców z producentem może przynieść około 30 procentową obniżkę kosztów operacyjnych w całym systemie ECR.] - ECR Efficient Consumer Response (hatékony válasz a fogyasztó igényeire) ectomia (zob. usunięcie) (lat.) ectomia; kimetszés, -kiirtás (szóösszetételben) ECTS (European Credit Transfer System) [Europejski system gromadzenia i przenoszenia osiągnięć (zaliczeń) w kształceniu wyższym.] European Credit Transfer System-re (ECTS) (Európai Kredit Átviteli Rendszer) [Európai Kreditpont Transzfer Rendszerre támaszkodik, mely 1989 óta a tanulók Európán belüli mobilitását hivatott támogatni, a hangsúlyt ellenben kifejezetten a szakmai képzésre fekteti.] ECVET (European Credit System for Vocational Education and Training) Europejski System Zbierania i Przenoszenia Punktów Kredytowych [europejski system gromadzenia i przenoszenia osiągnięć w kształceniu i szkoleniu zawodowym] (European Credit System for Vocational Education and Training) Európai Szakoktatási és Szakképzési Kreditátviteli Rendszer (ECVET) Edas ut vivas, ut edas, noli vivere Edas ut vivas, ut edas, noli vivere; Egyél, hogy élj, s ne azért élj, hogy egyél (Caecilius Balbus) Edek, Edzio az Edward beceneve Edelweiss (Leontopodium alpinum) [szarotka alpejska jest bardzo rozpowszechnioną srebrnolistną rośliną wysokogórską] (német) Edelweiss; havasi gyopár (szarota, szarotka) eden [1. Eden: biblijny raj; 2. miejsce najwyższej szczęśliwości] (babilonihéber) éden; édenkert paradicsom [a kert, melyet az Úristen ültetett Keleten és amelybe az embert helyezte (lmóz 2,8)]; (átv.) boldog, gazdag vidék; boldogság, gyönyör Eden (hebr. Gan Eden, "ogród rozkoszy"; sum. edin "nawodniony") [1. ogród rozkoszy ziemskich, raj utracony, niebo (Rdz 2,15); 2. biblijny raj stworzony przez Boga dla pierwszych ludzi Adama i Ewy. W ogrodzie ludzie wszystkiego mieli pod dostatkiem i z wszystkiego mogli korzystać, z wyjątkiem Drzewa Poznania Dobra i Zła, którego owoców nie mogli zrywać. Jednak Szatan pod postacią węża skusił Ewę do zerwania zakazanego owocu, który po skosztowaniu podała mężowi. Za ten akt nieposłuszeństwa wobec Boga zostali oboje wygnani z Edenu, którego od tej pory strzegły cheruby i wirujący ognisty miecz, aby nikt nie mógł zerwać owoców z drzewa życia. W Biblii da się wyróżnić dwie tradycje dotyczące Edenu zawartą w Księdze Ezechiela i zawartą w Księdze Rodzaju. Prawdopodobnie obie są niezależnymi od siebie nawiązaniami do mezopotamskich mitów i tradycji królewskich i boskich ogrodów, takich jak wiszące ogrody Semiramidy, dostosowanymi do teologii judaistycznej. 3. Wlg: "ogród rozkoszy", raj ziemski, założony przez Boga na wschód od Palestyny, zraszany obficie wodami czterech rzek, pełen bogatej roślinności, wśród której wyróżniały się dwa drzewa opisane w Rdz 2,4nn.] Éden (elragadtatás, gyönyörűség, kedvesség, öröm; lapály, síkság, pusztaság); (vallás) [1. Az Édenkert vagy Paradicsom (más nevein Éden, Paradicsomkert, héber nyelven: gan'éden) azon vidék neve, ahol a héber Biblia (Ószövetség) elbeszélése szerint az első emberpár, Ádám és Éva lakott a bűnbeesés előtt. A bibliai elbeszélés alapján tágabb értelemben az emberiség elképzelt ősi aranykorát (pl. a görög mitológiában), illetve az embert körülvevő érintetlen természetet is szokás paradicsomi állapotként jellemezni. 2. a földi paradicsom, ahol az ember bűnbeesése előtt élt [1. Az a hely, ahol Isten egy kertet ültetett, amelybe Ádámot és Évát helyezte: pontos helye ismeretlen, az 1Móz 2,10-14 szerint a Tigris és Eufrátesz környékén lehetett. 2. Mezopotámiai vidék, amelyet az asszírok elfoglaltak (2Kir 19,12; Ézs 37,12). 3. Gersonita lévita (2Krón 29,12; 31,15).] Eden [rodzaj melonika, kapelusz męski, czarny lub szary, filcowy, półsztywny, z wygiętą pośrodku główką, z podniesionym wzdłuż boków rondem. Ulubione nakrycie głowy bylego angielskiego premiera i ministra spraw zagranicznych Edena.] Edenkalap; fekete v. szürke férfikalap, keménykalap fajta

10 1404 Anthony Eden brit miniszterelnök Edentata (Szczerbaki) Edentata; az emlősök egyik rendje (foghíjasok) edeński, -a, -ie paradicsomi, mennyei Edezjusz z Aleksandrii (zm. 306) [męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego. Edezjusz pochodził z Aleksandrii, brat św. Apphianosa. Za publiczne wystąpienie przeciwko sędziemu, w czasach cesarza Maksymiana, został aresztowany i poddany torturom, a następnie wrzucony do morza. Jego wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim obchodzone jest 8 kwietnia, we Włoszech 9 kwietnia.] Szent Alexandriai Aedesius vértanú (+ 306) egersisodegeiro (wzbudzić, wskrzesić) ébreszteni, felébreszteni, kelteni, felkelteni, feléleszteni, feltámasztani Edicta sunt praecepta eorum, qui ius edicendi habent (lat.) Edicta sunt praecepta eorum, qui ius edicendi habent. - Quod ipse princeps constituit, pro lege servatur. - Amit a császár elrendel, az törvényként megőriztetik. edictum novum (lat.) edictum novum; új rendelkezéseket tartalmazó ediktum edictum perpetuum (edykt wieczysty) r. [Na polecenie cesarza Hadriana, Salvius Iulianus zredagował jednolity tekst edyktu pretora miejskiego, edyla kurylnego oraz prawdopodobnie edykt namiestnika prowincji i pretora peregrynów. Tym samym kończy się prawotwórcza działalność pretora.] (lat.) edictum perpetuum; évi edictum; általános elveket közlő hirdetmény edictum repentinum (lat.) edictum repentinum; előre nem látott esetekre vonatkozó hirdetmény; a prétori edictum azon fajtája, amelyben a prétor jogvédelmet adott az ediktumban előre nem látott esetben is edictum tralaticium [Główny trzon edyktu poprzednika, który nie jest zmianiany.] (lat.) edictum tralaticium; áthagyományozott ediktum; az ediktum rendelkezéseinek egy olyan szilárd szövege, amely mint áthagyományozott ediktum, változatlan alakban jelenik meg az egymást követő magisztrátusok hirdetményeiben editio princeps (łac. "pierwsze wydanie") [termin oznaczający czasem pierwsze wydanie tekstu (pierwodruk), zwłaszcza szczególnie cennego.] (lat.) editio princeps; vmely mű első nyomtatásban megjelent kiadása; klasszikus műveknek első, ill. első hitelesnek elfogadott kiadása editor (edytor) editor - szerkesztő (-program) [szövegszerkesztésre vagy weboldalszerkesz- tésre alkalmas program; ma ugyan szokás a hagyományos szövegszerkesz- tőket Web-oldal (html) szerkesztővel is kiegészíteni, de vannak a kizárólag utóbbi célra optimalizált szerkesztők mint pl. a ingyenes evrsoft 1st Page 2000 és a Netscape Composer, továbbá az Adobe PageMill, és a Microsoft FrontPage; WYSIWYG Webszerkesztők előnye, hogy használatukhoz a html Web-nyelv ismerete nem szükséges; a 'kézi' szerkesztés lehetőségei azonban mindmáig sokoldalúbbak] Edka, Edzia az Edwarda beceneve Edmund Edmund, Ödön [férfinév magyar névként eredetileg az Eugén megfelelője volt és közvetlen előzménye az Ögyén névalak. A 19. században az Ödön nevet mesterségesen az Edmund illetve Edmond nevekkel azonosították, míg az Eugén nevet a Jenővel. Jókai Mór A kőszívű ember fiai című regényében ez vezetett a tragikus névcseréhez Baradlay Ödön és Jenő között.] EDO RAM [(ang. Extended Data Output Random Access Memory - czasem nazywana także Hyper Page Mode enabled DRAM, jest podobna do modułów FPM DRAM, z tą różnicą, iż nowy cykl dostępu (odczytu lub zapisu) może zostać rozpoczęty jeszcze w trakcie trwania poprzedniego. Pozwala to na usunięcie "dziur" między operacjami spowodowanych głównie koniecznością odczekania kilku cykli zegarowych na zakończenie operacji wyboru kolumny (CAS). Średni przyrost wydajności tych pamięci w stosunku do modułów FPM wynosił około 5%. Moduły EDO zostały wprowadzone do powszechnego użytku w 1995 roku wraz z wydaniem przez Intela chipsetu i430fx, który zawierał obsługę ulepszonego mechanizmu EDO.] - EDO RAM Extended Data Output Random Access Memory (kiterjesztett adatkivitelű közvetlen elérésű tár) Edom *Ezaw [1. kraina historyczna leżąca na terenie dzisiejszego Izraela i Jordanii, zamieszkiwana przez Edomitów. w X w.

11 1405 p.n.e. czasowo podbita przez Izrael. Imię praojca Edomitów to Ezaw, brat ojca Izraelitów Jakuba (Izraela). 2. drugie imię Ezawa, praojca Edomitów (Idumejczyków). Zarazem nazwa kraju położonego na południe od Palestyny (Idumea), zamieszkanego przez potomków Ezawa, a więc pobratymców Izraelitów, ale wrogo do nich usposobionych.] EDOM (veres; erősség, vár, hegyes vidék). [1. Ezt a nevet kapta Ézsau, mert egy tál vörös színű ételért eladta elsőszülöttségi jogát, (1Móz 25,30). 2. Ézsau leszármazottai és országuk (Zsolt 83,7; Bír 11,17; 4Móz 34,3). Palesztina délkeleti határánál feküdt, fővárosát, Selát ("Petra") eredetileg hóreusok lakták.] Edomici (określenie edom oznacza czerwony, z hebr.: ) [lud pochodzenia semickiego zamieszkujący Edom, położony na południe od Morza Martwego, późniejszą Idumeę. Byli blisko spokrewnieni z Izraelitami. W V wieku p.n.e. zostali wyparci ze swoich siedzib przez arabski lud Nabatejczyków i osiedlili się w części Judy, na południe od Hebronu. Ich bogiem plemiennym był Kaus (inaczej Kos). Według Księgi Rodzaju ich protoplastą był Ezaw (sam także nazywany Edomem), wnuk patriarchy Abrahama, brat Jakuba zwanego później Izrael. Potomkami Edomitów byli Idumejczycy. Król żydowski Herod Wielki miał za ojca Idumejczyka a za matkę Nabatejkę.] edomiták (idomeusok) [1. az ókori Judeától délre fekvő vidék (Idumea) sémi lakói, akiket Ézsau említ a Bibliában; 2. Ézsau leszármazottai (5Móz 23,7); nem akarták megengedni Izráelnek, hogy országukon átvonuljon (4Móz 20,14-21). Saul (1) harcolt ellenük (1Sám 14,47); Dávid legyőzte őket (2Sám 8,14); Izráel állandó ellenségei (1Kir 11,14-22; 2Krón 21; 25; Ézs 34,5-8; 63,1-4; Jer 49,17). A Makkabeusok alatt Edom Izráel részévé lett.] edredon [puch z kaczki edredonowej, używany niegdyś do watowania sukien] pehelyréce pelyhe, ruhabélést v. paplant készítenek belőle Edredon, kaczka edredonowa, miękkopiór (Somateria mollissima) dunnaréce, dunnalúd, pehelyréce; dunnaréce-pehely, pehelytoll edredonowy, -a, -e pehely-, pehelyből való Edrei (hebr: (י ר א [1. miasto biblijne, siedzibą Oga, króla Baszanu (Joz 12:4; 13:12). W okolicy odbyła się bitwa pod Edrei, wygraną przez Izraelitów pod wodzą Mojżesza, którzy zajęli terytorium Oga (Lb 21:33-35; Pwt 3:1-10). Potem Edrei weszło w skład posiadłości Manassesa (Joz 13:31). Utożsamiana z syryjskim miastem Dara. Znajdujące się tam ruiny obejmują częściowo odkopane podziemne miasto, wykute w skale pod miastem usytuowanym na powierzchni. 2. Edrei (Naftali) - to również warowne miasto należące do Naftalego (Joz 19:32, 35, 37). Utożsamia się z Tall Churajba, ok. 7 km na północny zachód od Chasoru w Górnej Galilei, na północy Izraela.] - EDREI (erős, hatalmas; bevetett föld, ültetvény; városi terület). 1. Ógnak, Básán királyának fővárosa (5Móz 1,4; Józs 12,4); Manassé törzsének jutott (Józs 13,12-31), mintegy 15 km-nyire Rámót Gileádtól északkeletre. 2. Város Naftali területén, fekvése közelebbről nem ismeretes (Józs 19,37). EduNet - 'EduNet' európai oktatási program [az Európai Únio oktatási programja] egretka, egreta [1. kolorowy pióropusz, pęk piór do kapelusza, czapki; 2. ozdoba w postaci kolorowego pióropusza przytwierdzana do kapeluszy lub innych nakryć głowy, a także zdobiąca niegdyś hełmy średniowiecznych rycerzy; forga; 3. kitka do kapelusza czy czapki, pęk piór prosto postawionych. Niegdyś ozdoba kasku i innych wojennych nakryć głowy, przeszła z czasem do stroju kobiet. W ubiorze męskim noszona była za czasów Henryka III, który pożyczył ją wraz z malutkim beretem od renesansowych elegantek. 4. Ozdoba głowy np. z piór osadzonych w obręczy lub klamrze, umocowana we fryzurze albo damskim nakryciu gło wy. Lansowana w latach dwudziestych przez

12 1406 Paula Poireta, dziś stała się częścią ważnym elementem stylu Diane Pernet, jednej z najsłynniejszych komentatorek mody, gościa specjalnego majowej edycji FashionPhilosophy Fashion Week Poland w Łodzi w 2009 roku.] bóbita; tollforgó edukacja [wychowanie, wykształcenie] (lat.) educatio, edukáció; nevelés, köznevelés, köznevelésügy; oktatás, közoktatás, közoktatásügy edukacyjny, -a, -e nevelési, köznevelési, köznevelésügyi; oktatási, közoktatási, közoktatásügyi; elkülönített, edukált edukować (dawno) nevelni, tanítani, művelni, kiművelni edukowany, -a, -e nevelt, tanult, művelt, jólnevelt, kiművelt Edward [imię męskie pochodzenia angielskiego. W języku staroangielskim słowo ead oznacza "pomyślność, dobrobyt, szczęście", a także "obrońca".] Edvárd [germán német eredetű férfinév, jelentése: birtokát védő], Eduárd, Ede Edward Męczennik, cs. Błagowiernyj Eduard, car muczenik (ur. ok. 962, zm. 18 marca 978) król Anglii (od 8 lipca 975 do 18 marca 978), [męczennik i święty Kościoła katolickiego, prawosławnego i anglikańskiego] II. Eduárd vagy Szent Edward (962/ március 18.), más néven Mártír Eduárd (régies angol írásmója Eadweard). [angol király volt a 975-től 978- ig tartó időszakban. Ekkor merénylet vetett véget életének. Mártírként van számontartva, mivel mindig az egyház védelmezője volt és életének erőszakos úton vetettek véget. Rövid időn belül szentnek tekintették és a Shaftesbury Apátságban újratemették 980 körül. Sok csoda bekövetkezéséről számoltak be sírjánál, többek között leprások és vakok gyógyulásáról. Itt alapították meg a kultuszát is ben szentté avatták. A római katolikus egyház, az anglikán egyház és az ortodox egyház is szentjének tekinti.] Edward Wyznawca (ur.ok w Islip k. Oksfordu, zm. 5 stycznia 1066) [król Anglii od 1042, syn króla Ethelreda II Bezradnego i Emmy, córki Ryszarda I Nieustraszonego, księcia Normandii, święty Kościoła katolickiego i anglikańskiego.] III. Eduárd, másnéven Hitvalló Szent Eduárd (angolul: Edward the Confessor (1005. márciusa január 5.), az utolsó előtti angolszász király től haláláig; Angliában a tényleges hatalom az oligarchák (Wessexi Godwin és hat fia, Merciai Leofric, és az északi részek ura, Siward) kezében nyugodott, a szentéletű Eduárd számára leginkább csak a keresztény vallás gyakorlása jutott.] Edwarda Edvarda Edwin [imię męskie pochodzenia germańskiego. Wywodzi się od słowa oznaczającego "pomyślność", "szczęście" lub "przyjaciel". Patronem tego imienia jest św. Edwin, król Northumbrii. Forma żeńska: Edwina] Edvin v. Edwin (germán eredetű férfinév, jelentése: az örökös barátja) Edwin (ur. ok. 584, zm. 12 października 632 lub 633) [król Nortumbrii od 616, męczennik chrześcijański i święty Kościoła katolickiego i anglikańskiego. Ojcem Edwina był Ella (Ælla), król Deira w latach ] Szent Eadwine, más írásmóddal Æduini, Edwin (angolszászul: EDVVIN ÆLLING BERNICIA 7 DEIRA CYNING), ( október 12., Hatfield Chase, Anglia), [Northumbria királya 616 és 633 között, kora leghatalmasabb angolszász uralkodója. A 7. század elején a brit szigeteken az országok egész sora volt. Ezek közül a legészakibbat, Northumbriát Szent Edwin király (kb ) kormányozta. Jól és igazságosan uralkodott. Feleségül akarta venni Eadbaldnak, Kent királyának leányát, Szent Ethelburgát. Mivel Edwin még pogány volt, Eadbald csak azzal a feltétellel egyezett bele a házasságba, ha Edwin megígéri jövendő feleségének, hogy keresztényként élhet, s ő maga is komolyan foglalkozik a kereszténység felvételének gondolatával. Edwin elfogadta a feltételeket. Miután Szent Paulinust, akit Nagy Szent Gergely pápa (lásd: A szentek élete, 511. o.) küldött Rómából Canterbury Szent Ágoston (lásd: A szentek élete, 233. o.) segítségére, püspökké szentelték, ő kísérte Ethelburga hercegnőt Northumbriába. Két évvel később, miután Edwin több természetfölötti jelet kapott, megkeresztelkedett; példáját népe köréből sokan követték. Hamarosan bebizonyosodott, hogy a király megtérése őszinte volt: Yorkban kőtemplomot kezdett építeni a püspök számára, s támogatásával Paulinus megkezdhette Northumbria népének térítését. Nagy akadályként állt a térítés útjában, hogy a sok kis királyság folytonosan hadban állt egymással. A keresztény Edwin király uralma rövid ideig tartott. Öt évvel megtérése után, 632-ben Pendánál vereséget szenvedett és elesett. (A győztes Mercia pogány királya lett, aki a britek keresztény uralkodójának, Cadwallonnak volt a szövetségese.) Edwin halálával megkezdődött Northumbria egyházának folyamatos pusztulása. A helyzet olyan veszélyessé vált, hogy Paulinus püspöknek Kentbe kellett menekülnie, s magával vitte a

13 1407 királynét két kis fiával együtt. Csak egy misszionárius maradt az országban: James, a püspök diákonusa.] edycja [1. ogłoszenie dzieła drukiem, wydanie płyty, kasety itp.; 2. jednorazowy nakład dzieła, jednorazowe wydanie płyty, kasety itp.; też: pojedynczy egzemplarz; 3. przygotowanie tekstu do druku; 4. jedna z cyklu regularnie odbywających się imprez] (lat.) edíció; szerkesztés, kiadás, könyvkiadás, kiadvány (főleg könyvre vonatkoztatva) edycja bibliofilska [edycja bardzo staranna, przeznaczona dla bibliofilów] bibliofil kiadás edycja luksusowa luxuskiadás edycja tekstu [proces przetwarzania dokumentu, polegający na naniesieniu koniecznych zmian] szövegszerkesztés edycja wyczerpana elfogyott kiadás edycyjny, -a, -e kiadási edykt (edictum) [obwieszczenie, rozporządzenie wydane przez cesarza lub króla] (lat.) edictum, ediktum; hirdetmény, rendelet, parancs; az uralkodó v. az államfő kibocsátotta törvényerejű rendelet edykt pretorski [zbiór zasad, jakimi zamierzał się kierować pretor w czasie swojego urzędowania, które trwało jeden rok. Edykt będąc aktem prawnym i źródłem prawa łączył prawo rzymskie z prawami ludów podbitych.] prétori edictum [1. Az edictum a ius edicendivel rendelkező magisztrátus eredetileg szóbeli hirdetménye (edicere: kimondani), melyben vagy konkrét hivatali cselekményeiről, eseti rendelkezéseiről tudósít, vagy pedig azokat az általános elveket közli, amelyek szerint hivatali éve alatt a hatáskörébe tartozó ügyeket intézni fogja. 2. ] Praetorok hivataluk kezdetén közzétették azokat a szabályokat, melyek szerint eljárni szándékoznak, hogy az általuk követendő jogelvek iránt az állampolgárok tájékozva legyenek s ahhoz alkalmazkodjanak. E közzététel u. n. edictumban, jelesül az évi edictumban történt, melyet ezért edictum annuum-nak v. edictum perpetuum-nak neveztek. edykty (edicta) [wydawał cesarz na podstawie przysługującego mu ius edicendi. Ich moc prawna ograniczała się do pewnego terytorium, albo też obowiązywały w całym państwie. Najsłynniejszym edyktem, jest chyba ten wydany w 212 r. p.n.e. Constitutio Antoniana, czyli inaczej edykt Karakalli, w którym nadawał obywatelstwo rzymskie, wszystkim wolnym mieszkańcom cesarstwa rzymskiego.] ediktumok; császári rendeletek edykuł, aedicula [wym. edikula] [1. w starożytności: kapliczka z frontonem wspartym na kolumnach albo nisza stanowiąca tło dla posągu lub wazy; też: model świątyni o charakterze wotywnym; 2. w czasach późniejszych: motyw dekoracyjny w postaci budowli o formach klasycznych] (lat.) aedikula; házacska [(reneszánsz, barokk, eklektikus ép.) a falnyílásnak (ablak, ajtó, fali fülke) antik templomhomlokzatra emlékeztető keretezése, kétoldalt oszlopokkal, fölöttük főpárkányos szemöldökkel és háromszögű, v. körszeletes oromzattal] edyl [w starożytnym Rzymie: urzędnik sprawujący nadzór nad porządkiem publicznym] aedilis [aedilisek alacsonyabb rangú ókori római magistratusok voltak. Hivatali idejük egy évre szólt, és kereskedelmi, közrendészeti valamint vallási funkciókat töltöttek be.] Edyp, Ojdipus (gr. Οἰδίπους Oidipous - wg tradycyjnej etymologii "o obrzękłych kostkach u nóg", od οἰδέω oideo "nabrzmiewać, puchnąć" i πούς pus "stopa") [w mitologii greckiej syn Lajosa i Jokasty] Ödipusz, Oidipusz [thébai király a görög mitológiában, Laiosz és Iokaszté fia, aki tudatlanságból megölte apját és feleségül vette anyját. A név jelentése "dagadtlábú".] Edyta [imię żeńskie pochodzenia angielskiego. Imię pochodzące od staroangielskiego ead i starogermańskiego od- pomyślność, szczęście, oraz od staroangielskiego gyth i starogermańskiego gunt - walka.] Edit [női név germán eredetű. Elemeinek jelentése: vagyon és harc.] Edytka Editke, Dici(ke), Dina, Dinácska, Dinci(ke), Dit(ke), Dita, Ditácska, Ditta, Dittácska, Ditti(ke), Eci(ke), Eda, Edácska, Edici, Edkó. edytor [1. wydawca książek, nut itp.; 2. pracownik naukowy przygotowujący dzieło autora do druku] kiadó, könyvkiadó (wydawca) edytor, edytor tekstu [1. program komputerowy umożliwiający redagowanie tekstów; 2. program komputerowy ukierunkowany zasadniczo na samo wprowadzanie lub edycję tekstu, a nie na nadawanie mu zaawansowanych cech formatowania (do czego służy procesor tekstu). W zależności od zastosowań, edytory tekstu nie mają w ogóle możliwości zajmowania się wyglądem i formatowaniem tekstu, skupiając się tylko na wprowadzaniu samych znaków, lub też mają te

14 1408 możliwości bardzo ograniczone.] számítógépes program [A szövegszerkesztő (angolul text editor) egy elsősorban szövegfájlok szerkesztésére szolgáló számítógépes program, alkalmazás. Ezeket gyakran operációs rendszerek vagy szoftverfejlesztő csomagok részeiként adják. Általában konfigurációs fájlok és forráskódok szerkesztésére használják. Magyarul a (WYSIWYG) dokumentumszerkesztőket (szövegfeldolgozó, word processor) is gyakran értelemzavaróan szövegszerkesztőnek nevezik.] edytorski, -a, -ie kiadói, kiadóedytorstwo kiadói tevékenység, kiadói munka edytorstwo naukowe [przygotowanie przez pracownika naukowego cudzego tekstu do druku] tudományos kiadói tevékenység edytować [pisać i redagować tekst w programie komputerowym] szerkeszteni edytować tekstu szöveget szerkeszteni EEPROM (ang. Electrically-Erasable Programmable Read-Only Memory) [1. Electrically Erasable-Programmable Read-Only Memory (elektrycznie kasowalno-programowalna pamięć tylko do odczytu (kasowana elektrycznie)]; Flash EEPROM (błyskawicznie działająca elektrycznie kasowalnoprogramowalna pamięć kasowana elektrycznie) 2. rodzaj nieulotnej pamięci komputerowej. Oznaczana równeż jako E²PROM. Pamięć EEPROM w odróżnieniu od pamięci EPROM może być kasowana tylko przy użyciu prądu elektrycznego. Liczba zapisów i kasowań jest ograniczona, w zależności od typu i producenta pamięci wynosi do 100,000 cykli. Po przekroczeniu tej wartości pamięć ulega uszkodzeniu. Liczba odczytów pamięci jest nieograniczona. Wykorzystywana do przechowywania małej ilości danych które muszą być dostępne po zaniku zasilania. Rozwinięciem pamięci EEPROM jest pamięć typu Flash w której dzięki zastosowaniu buforów zwiększono szybkość zapisu do pamięci.] EEPROM, Electrically Erasable Programmable Read Only Memory (elektronikusan törölhető, programozható, csak olvasható tár) [1. EEPROM (elektronikusan törölhető PROM) [Elektromos feszültséggel törölhető és újraírható. Ilyenek például a Flash memóriák is]; EAROM (electrically alterable ROM, az EEPROM másik angol megnevezése); 2. EEPROM a ROM (memóriachip) egy speciális változata, mely elektromos úton törölhető, majd újraírható. Történeti és technológiai sorrendben először a ROM, később az EPROM, majd az EEPROM volt használatos. Használati körük általában az olyan ritkán változó adatok, mint a BIOS-ok és egyéb Firmware-ek nem változó részeinek tárolása. Nem keverendő a CMOS RAMmal, mely PC esetén az RTC (Real Time Clock) nevű áramkörrel közösen pár száz byte-nyi memóriát tartalmaz, ami a CMOS technológiának hála (nevezetesen: kis fogyasztás) kis akkumulátorral is sokáig megtartja az információt. Itt tárolódnak azok a beállítások amit a BIOS-ban eszközölni lehet, pl a merevlemez típusa. 3. elektronikusan törölhető, programozható, csak olvasható tár] Efa [Synowie Midiana: Efa, Efer, Henoch, Abida i Eldaa. - Ci wszyscy byli potomkami Ketury. (Księga Rodzaju (Rdz 25,4)); itd.] ÉFA (sötétség, elrejtettség). [1. Midián fia, Ábrahám unokája (1Móz 25,4; 1Krón 1,33; Ézs 60,6). 2. Káleb (2) ágyasa (1Krón 2,46). 3. Káleb (2) leszármazottja ("Héfa" 1Krón 2,47).] efa [hebrajska miara płynów i rzeczy sypkich, równa około 40 litrom. Naczynie tej pojemności.] epha [régi héber űrmérték (a gabona mérésére)] efeb [1. w starożytnej Grecji: pełnoletni młodzieniec będący elewem efebii; 2. młodzieniec odznaczający się harmonijną budową ciała] efebosz, ifjú efekciarski, -a, -ie hatáshajhászó, hatáskereső, hatásvadászó [po efekciarsku: hatáshajhászóan, hatásvadászó módon] efekciarstwo [posługiwanie się środkami obliczonymi wyłącznie na wywarcie wrażenia] hatáshajhászás, hatáskeresés, hatásvadászat efekciarz hatásvadász, hatáshajhász, hatáskereső, hatásvadászó efekcik kis effekt v. hatás efekt [1. skutek, rezultat; 2. wrażenie wywarte przez coś lub przez kogoś; 3. sposób, środek wywołania wrażenia] (lat.) effektus; (wrażenie) hatás, benyomás; (skutek) hatás, eredmény; (műszaki) hatásfok, munkateljesítmény (pl. gépnél); (kereskedelem) értékpapírok; (fizika) az időegység alatt végzett munka; különleges technikai fogás és az így kiváltott hatás efekt binauralny [efekt binauralny był wielokrotnie używany przez twórców muzyki popularnej (m.in. Rogera Watersa, zespół Pearl Jam)] binaurális (pulzáló) effektus

15 1409 efekt cieplarniany, szklarniowy [zatrzymanie ciepła emitowanego z powierzchni Ziemi przez obecne w atmosferze gazy i parę wodną] melegházhatás efekt czerwonych oczu [w fotografii zjawisko odwzorowania na zdjęciu oczu ludzi lub zwierząt jako czerwonych (lub innej barwy) punktów. Efekt ten powstaje przy fotografowaniu w ciemności z użyciem lampy błyskowej. Zjawisko jest szczególnie widoczne, jeśli osoba patrzy w stronę aparatu ma szeroko otwarte źrenice, lampa błyskowa znajduje się blisko osi obiektywu.] RERT Red Eye Removal Tool ( vörösszem effektus ) [Edycja/Cofnij Usuwanie efektu czerwonych oczu (Edit/Undo Red Eye Removal Tool] efekt dochodowy bevételi eredmény efekt Dopplera [zjawisko obserwowane dla fal, polegające na powstawaniu różnicy częstotliwości, a tym samym i długości fali, wysyłanej przez źródło fali oraz zarejestrowanej przez obserwatora, który porusza się względem źródła fali] Doppler-hatás, Doppler-effektus; a hangnak a hangforrás és a megfigyelő relatív mozgása által okozott, észlelhető és mérhető frekvenciaváltozása [Doppler-effektus v. magyarosabban Doppler-hatás a hullám frekvenciájában és ezzel együtt hullámhosszában megjelenő változás, mely amiatt alakul ki, hogy a hullámforrás és a megfigyelő egymáshoz képest mozog] efekt dwubarwny [dwu-kolorowy wzór na materiale tkanym i dzianym] kétszínű hatás [Szövet vagy kötött kelme két színből kialakított mintázata.] efekt konsumpcyjny fogyasztási eredmény efekt dźwiękowy, efekty dźwiękowe hanghatás; hangeffektus efekt ekonomiczny gazdasági eredmény efekt elektrofoniczny elektronikus hatás efekt fotoelektryczny fényelektromos hatás efekt halo [tendencja do niedostrzegania wad u osób ocenionych wcześniej pozytywnie lub do niedostrzegania cech pozytywnych u osób ocenionych wcześniej negatywnie] halo v. fényudvar hatás efekt jednokierunkowości irányhatás efekt jo-jo [szybki przyrost wagi po gwałtownym schudnięciu] jojó hatás Efekt Kerr a Kerr-effektus [A Kerr-effektus lényege: ha mágnesesen polarizált tükröző felületet helyezünk a fény(nyaláb) útjába és a mágneses polarizáció nem merőleges a beeső fény irányára, akkor a felületről visszavert (reflexió) fény polarizációs síkja(i) elfordul(nak), azaz a fénynyaláb jobbra vagy balra csavarodik (az elfordulás szöge tk) annak megfelelően, hogy a beeső fény milyen polaritású É/D (Észak/Dél) mágneses felületről verődik vissza. Ha biztosítjuk, hogy a beeső fény lineárisan polarizált, azaz egykomponensű (vagy csak X, vagy csak Y, vagy csak Z), úgy a tükröző mágneses felületről visszavert nyaláb síkja elfordul, és az elfordulás irányának megfelelően megjelenik a beeső nyalábból hiányzó két komponens valamelyike.] efekt kolorystyczny színhatás efekt komiczny komikus hatás efekt kopiowania (zapis magnetíczny) átmásolódó szellemhang efekt lustrzany [wykończenie klap lub całej klapy kołnierza, której powierzchnia pokryta jest tkaniną lustrzaną. Jest wykorzystywany w męskich formalnych garniturach, marynarkach dziennych oraz marynarkach wieczorowych.] tükör [Selyem- vagy bársonyrátét a kabát hajtókáján, vagy az egész galléron. Főleg szmokingkabáton és frakkon alkalmazzák.] efekt organyzacyjny szervezési eredmény efekt popytu keresleti eredmény efekt produkcyjny termelési eredmény efekt przestrzenny mélységhatás efekt przestrzenny (przy słyszeniu) térhatás, kétfülű hatás efekt pustynny elsivatagosodás efekt splotu tkackiego, efekt tkania [celowa zmiana w strukturze powierzchniowej

16 1410 tkaniny. Jest osiągnięte częściowo przez mutację podstawowego splotu w jednym lub w obydwóch układach nici (osnowa i wątek) w celu utworzenia reliefowego wzoru na tkaninie płaskiej.] szövésminta [A szövet felületi szerkezetének valamely rendszer szerinti módosítása, amit megfelelő kötésmóddal ill. különböző kötésmódok variálásával érnek el.] efekt stereofoniczny sztereohatás, térhatású hang efekt sumacyjny öszegzési hatás efekt świetlny fényhatás efekt teatralny színpadi hatás efekt techniczno-ekonomiczyny műszakigazdasági eredmény efektować (lat.) effektuálni; foganatosítani,végrehajtani, teljesíteni efektownie (lat.) effektíve, valóban, tényleg, ténylegesen, hathatósan efekty akustyczne, dźwiękowe [dźwięki wytwarzane mechanicznie, stanowiące tło audycji] akusztikai v. akusztikus hatások, hanghatások, effektek efekty destroyed Destroyed hatások [Jelentése angolul elpusztított, lerombolt. A rongyos szélű, kiégetett, lyukas és agyonmosott anyagokból készült ruhadarabokra használják, amelyek viseltesnek, elnyűttnek tűnnek. Used effektnek vagy vintage-nek is nevezik.] Dżinsy, John Devin efekty dźwiękowe hangeffektus efekty kształcenia [to, co osoba uczestnicząca w procesie kształcenia prowadzonym przez instytucję edukacyjną lub szkoleniową wie, rozumie i potrafi wyko nać po jego zakończeniu, ujęte w kategoriach wiedzy, umiejętności oraz kompetencji personalnych i społecznych.] képzési v. tanulási eredmények efekty specjalne [obrazy trikowe tworzone komputerowo w studiu filmowym] speciális hatások v. effektek; különleges effektusok efekty uczenia się (learning outcomes) [1. Stwierdzenia oznaczające to co, uczący się wie, rozumie i potrafi wykonać po ukończeniu jakiegoś okresu uczenia się, ujęte w kategoriach wiedzy i umiejętności oraz innych kompetencji niezbędnych do podejmowania działań na poziomie odpowiadającym zdobytej wiedzy i umiejętnościom. Źródło: Od Europejskich do Krajowych Ram Kwalifikacji, Warszawa 2009; 2. to, co osoba ucząca się wie, rozumie i potrafi wykonać w wyniku uczenia się, ujęte w kategoriach wiedzy, umiejętności oraz kompetencji personalnych i społecznych] tanulási eredmények (ang. learning outcomes) efektywność hatásfok, eredményesség, hatásosság, hatóképesség; (közgazdaság) hatékonyság efektywność dewizowa deviza-eredményesség efektywność ekonomiczna gazdasági eredményesség efektywność gospodarki narodowej népgazdasági eredményesség efektywność inwestycji beruházás hatásfoka efektywność ogólnogospodarcza összgazdasági hatásfok efektywność pracy munkaeredményesség, a munka hatékonysága efektywność produkcji termelési eredményesség efektywność reklamy reklámhatékonyság efektywność techniczni-ekonomiczna műszakigazdasági hatásfok efektywność wykorzystania środków trwałych állóeszközök kihasználásának hatásfoka efektowny, -a, -e [zwracający na siebie uwagę oryginalnością, pięknem] látványos, mutatós, hatásos efektowna gra sceniczna hatásos v. mutatós színjátszás v. színpadi játék efektowna reklama figyelemfelkeltő reklám efekty akustyczne, dźwiękowe [dźwięki wytwarzane mechanicznie, stanowiące tło audycji] hangeffektusok efekty dźwiękowe i triki hangeffektusok és trükkök [elektronikus eszközökkel, mesterségesen előállított hanghatások, amelyek természetes hangjelenségként nem fordulnak elő] efektywny, -a, -e [1. dający dobre wyniki, wydajny; 2. istotny, rzeczywisty] (lat.) effektív: hatékony, hatásos, hathatós; (rzeczywisty) tényleges, valódi, valóságos; (kereskedelem) rendelkezésre álló, használható, felhasználható

17 1411 efektywna działałność eredményes tevékenység efektywna polityka hatékony politika efektywna polityka społeczna hatékony társadalompolitika efektywna reklama hatásos, hatékony reklám Efemerydy [rośliny jednoroczne o bardzo krótkim cyklu życiowym] (gör.) efemer, ephemer; időleges, múlékony, egynapos, egy napig tartó életű; tiszavirágéletű, röpke, átmeneti; egész életét néhány nap alatt végigélő (növény) [efemer v. rövid tenyészidejű növények néhány hétig, legfeljebb néhány hónapig tenyésző növényfajok, tehát egy év alatt több nemzedéket is létrehozhatnak. Jellemző magyarországi példa a pásztortáska.] efemerycznie röpkén, kérészéletűen, egynaposan, múlékonyan efemeryczność [krótkotrwałość] röpkeség, kérészéletűség, egynaposság, múlékonyság efemeryczny, -a, -e [krótkotrwały, szybko przemijający] efemer, röpke, kérészéletű, egynapos, múlékony, tűnő, tiszavirág életű, gyorsan elmúló, átmeneti, múló jelentőségű, ideig-óráig érvényes efemeryda [1. istota, rzecz lub zjawisko przemijające szybko i bez śladu; 2. roślina żyjąca bardzo krótko i tylko w sprzyjających warunkach, 3. zob. jętka w zn. 1.] tiszavirág, kérész; egynapos rovar; kérészéletű v. nyomtalanul eltűnő jelenség v. dolog v. lény; (csillagászat) efemeridák; napilap efemerydalnie vminek tiszavirág, kérész volta efemerydalny, -a, -e tiszavirág-, kérészefemerydy [dane dotyczące przebiegu przyszłego zjawiska astronomicznego] (gör.) efemeridák; események időrendi feljegyzése: napló, újságok, időszaki írások; különösen csillagászati évkönyvek elnevezése, időszaki táblázatok a csillagok 5-10 napi állásáról efeminacja [1. (Zoologia) sztuczne wywołanie drugorzędnych cech płciowych żeńskich przez zaszczepienie jajników osobnikom męskim; 2. zniewieściałość] (lat.) effemináció, effeminálódás; elnőiesedés; (átv.) elpuhulás efendi [turecki tytuł sułtana, potem wysokich dostojników, dziś odpowiadający naszemu pan] (török) efendi; (dawno) uram; a török hivatalnokok és írástudók megszólítása Efez (gr. Ἔφεσος Ephesos) [1. w starożytności jedno z 12 miast jońskich w Azji Mniejszej. Leżało przy ujściu rzeki Kaystros (tur. Küçük Menderes Mały Meander) do Morza Egejskiego na terenie obecnej Turcji. Jeszcze przed przybyciem kolonistów greckich osiedlały się na tym terenie ludy Karów i Lelegianów. Zamieszkiwali oni zbocza wzgórza Ayasuluk. 2. miasto w Azji Mniejszej, położone nad Morzem Śródziemnym. W czasach pierwotnych chrześcijan tamtejsze kupiectwo ściągało tam wielu przybyszów. Wielką atrakcję sprawiała również świątynia greckiej boginii Diany. Mieszkańcy Efezu składali się głównie z Greków, którzy byli założycielami tego miasta i licznego odsetka ludów. Tu Paweł walczył z dzikimi zwierzętami (w prześladowaniu).] EFÉZUS (kívánatos; mulatóhely; megengedett; vég, határ), Epheszosz (latinosan Ephesus, hettita nyelven: Apasa) [1. görög polisz volt Kis- Ázsia keleti partvidékén. Ma Törökországban helyezkedik el, török neve Efes. 2. Ázsia nevű római tartomány fővárosa; a Kayster folyó torkolatának közelében; virágzó kereskedőváros; Dianatemplomáról és kultuszáról híres. Pál gyülekezetet alapított benne, amelynek levelet is írt (ApCsel 19-20; 1Kor 16,8). A Jel kv.-ében a hét levél egyike ehhez a gyülekezethez szól (Jel 2,1-7).] Efezjan [list do Efezjan. Napisany przez Pawła w czasie jego pobytu w więzieniu w Rzymie ok. r. 60. Dostarczony był przez Tychykusa (razem z listami do Kolosan i Filemona). Niektórzy przypuszczają, że list ten napisany był dla zboru w Laodycei, a do wierzących w obydwu tych miastach i innych. W liście tym mowa o wybraniu, zbawieniu przez łaskę, o umarłych, przywróconych do życia, że Chrystus jest kamieniem węgielnym i fundamentem Kościoła, także jego Głową. List ten przedstawia chrześcijanina nowe niebieskie położenie (na wyżynach, w okręgach niebieskich) i dlatego jest podobny do Księgi Jozuego, która przedstawia przyjście Izra tów do krainy, w której robili użytek ze studzien, których nie kopali, jedli ze zboża, którego nie siali itd.] Pál levele az epheszosziakhoz [Pál apostolnak tulajdonított újtestamentumi kánoni irat.]; EFÉZUSBELIEKHEZ ÍRT LEVÉL. [Szerzője Pál (1,1; 3,1); fogságban írta (3,1; 4,1; 6,20); valószínűleg Rómában (ApCsel 28,30-31); Efézusnak címezve, de több gyülekezetnek szól (1,1). Arról a gazdag áldásról tesz bizonyságot, amely mindazoké, akik hisznek Jézus Krisztusban. Felosztása: 1. tanító rész: a megváltás áldása, zsidók és pogányok egy test Krisztusban; Pál ennek a titoknak követe (1-3); 2. gyakorlati intések: a keresztyének úgy járjanak a világban, mint Isten szentjei; kötelességeiket

18 1412 úgy végezzék, mint akik Isten családjához tartoznak; a keresztyének küzdelme (4-6).] effekt okopowy (ang. trench effect) albo efekt rynny (ang. trench effect); árok hatás efferentny, -a, -e [ang. efferent, wyprowadzający; np. sygnał efferentny] efferens [kifelé vagy elfelé vezető képlet (pl. ér vagy ideg); elvezető, kivezető] efficacia (wł. zob. skuteczność) (ol.) efficacia; hatályosság, foganatosság, hatóerő eflorescencja [(łac.), wykwitanie, wykwit na skórze, rozpadanie się kryształów, soli, na miałki proszek.] (lat.) efloreszcencia; virágzás ideje, kivirágzás (rozkwitanie); pl. az Alföldön a sók (sziksó) kivirágzása; (orvosi) bőrkiütés (wysypka skórna) efod (hebr. efod, (אפו [1. czterokolorowa szata wierzchnia, porównywalna wyglądem do przedsoborowego ornatu katolickiego; 2. szata noszona przez arcykapłanów w Starożytnym Izraelu jako część stroju liturgicznego były to dwa płaty wykonane głównie z bisioru połączone paskiem na ramionach. Na przednim płacie umieszczony był pektorał, w którym przechowywano urim i tummim. Wyraz "efod" jest homonimem, lecz pozostałe jego znaczenia nie są do końca jasne. 3. sam ten wyraz oznacza być może rodzaj stanika. W ST oznacza: 1) część stroju arcykapłańskiego - dwa płaty lnianego płótna, jeden na plecach, drugi na piersiach, złączone paskiem na ramionach; 2) ogólnie: jakąś szatę liturgiczną; 3) jakiś przedmiot kultu, posąg bóstwa lub worek ze świętymi losami.] (héb.) efod (vállruha, ill. Isten elfedez) [1. a zsidó főpap köntöse a Biblia korában és méltóságának egyik legfontosabb insignuma lehetett, sőt az ókori felfogás varázserőt is tulajdonított ennek az öltönydarabnak. A főpap belőle merített ihletet és megvilágosodást funkciója teljesítése közben, különösen, mikor kétséges ügyekben ítélkezett 2. Szent öltözék, eredetileg csak a főpap viselte (2Móz 28,4kk.; 39,2kk). Később mások is hordták ezt a ruhadarabot (1Sám 2,18.28; 14,3; 22,18); a főpap egyik ruhadarabjának neve, amely Móz. 2. K. 28, van leirva, de más papok hordtak ily köntöst gyolcsból, sőt Dávidról és másokról is beszéli a szentirás, hogy különös isteni tiszteletbeli cselekedeteknél ezt a ruhát hordták. A szentirás némely adataiból arra lehet következtetni, hogy a bálványképek egy nemét is efódnak nevezték. 3. Zsidó papi öltönydarab, jósló tarsoly, amelyben a jósláshoz használt sorsvető kockát őrizték.] EFOD i PAS (hebr. awnet) (Wyjścia 28:6-14, 39b, 39:2-7, 29) Efod był elementem szaty, nakładanym na wierzchni płaszcz arcykapłana, połączony dwoma naramiennikami złączonymi ze sobą na końcach. Naramienniki były ozdobione dwoma onyksowymi kamieniami z wygrawerowanymi imionami synów Izraela po sześć na każdym kamieniu. Efod i napierśnik były wykonane z takiego samego materiału (Wyjścia 28:5-6, 15) ze złota, fioletowej i czerwonej purpury, karmazynu i skręconego bisioru. Efod i pas Jeden z dwóch naramienników z okyksowym kamieniem - na każdym wygrawerowano po 6 imion 'synów Izraela' Isten azt parancsolta Mózesnek: "Csinálj szent ruhákat testvérednek, Áronnak, dicsőségül és ékességül" /2/. Áron ruháinak tehát a harmadik, a legértékesebb és legfontosabb része az efód. Aranyból, kék és piros bíborból, karmazsinból és fehér lenfonalból készült. Olyan volt, mint egy talár, tulajdonképpen két darabból állt egy elülső és egy hátulsó részből, és a két darabot egy-egy vállpánt, valamint egy öv tartotta össze. Ez a felső

19 1413 ruha a nagyszerű övvel és a váll-lapokon levő két onixkővel első pillantásra megkülönböztette a főpapot a többi paptól. Az efód a váll-lapokkal és a mellpajzzsal a legszorosabb kapcsolatban volt. A vállon függött és kb. a térdig ért. A legdrágább és a legfinomabb anyagokból készült. A rabbik véleménye szerint a ruha jelképezte a jellemet, az öv pedig a munkához való erőt és energiát. Férfiaknak, akik méltókká tétettek arra, hogy belépjenek a szentélybe, szenteknek, szilárd jelleműeknek, a szolgálatra készeknek és erőseknek kell lenniük /2Mózes 28/ Efod Efód [Hanniél (1) atyja (4Móz 34,23) József fiai közül: Manassé fiainak a törzséből vezető emberül Hanniélt, Éfód fiát ] efor [1. wysoki urzędnik w starożytnej Sparcie; 2. Efor (gr. ἔφορος [ephoros]) - jeden z pięciu najwyższych urzędników w spartańskiej polis. Pochodzenie urzędu eforatu nie jest bliżej znane, choć przypuszcza się, że pięciu eforów powołano w końcu VII wieku p.n.e.] (történelem) eforosz; felügyelő eforat [- w Sparcie instytucja reprezentująca, obok rady starszych, interesy oligarchii. Eforów było pięciu. Wybierano ich na okres jednego roku. Kontrolowali oni wszystkie instytucje w Sparcie. Również królów mogli zaskarżyć przed geruzją.] eforátus, ephorátus; eforok; ephoroszok ("felügyelők", a görög ἐπί, epi, "valamin", és ὁράω, horaō, "lát",azaz aki "átnéz, felügyel" valamit) [(gör. felügyelők), spártai hatóság, mely Lykurgos, de valószinübben Theompopos által szerveztetett Kr. e az ókori Spárta főhivatalnokai voltak; (ókor) a legelőkelőbb spártai hatóság, öt tagból álló tanács, amelyet a hagyomány szerint Lykurgos szervezett, a bíráskodás és rendőri felügyelet tartozott hatáskörükbe; minden tisztviselő nekik tartozott elszámolni és ők ítéltek felettük; közügyekben ők érintkeztek a követekkel és ők tettek indítványt béke, háború v. szövetség dolgában] Eforos z Kyme, gr. klasyczny Ἔφορος (ok. 400 p.n.e p.n.e.) [grecki historyk. Autor 29-tomowego dzieła Historiai obejmującego okres od czasów I "Świętej Wojny" o skarbiec delficki (595 p.n.e.) do zdobycia Perinthus (340 p.n.e.). Ostatnią, trzydziestą księgę dopisał jego syn Demofilos. Według Polibiusza dzieło Eforsa to pierwsza historia powszechna Grecji. Do dnia dzisiejszego zachowało się około 250 fragmentów ksiąg Eforosa. Eferos był zwolennikiem korzystania z retoryki przy tworzeniu dzieł historycznych. Uważał, że historycy powinni pisać przede wszystkim interesująco, pięknym i kwiecistym stylem i czynić swoje książki bardziej interesującymi poprzez korzystanie z anegdot.] - Ephorus, i, hn. [ `Eforos] [görög történész Cymeből, Kis-Ázsiában, Isocrates tanítványa, virágzott 340 körül Kr. e.] ephorus (biskup) ephorus; felügyelő; némely református egyházban az esperes neve; teológiai otthonok igazgatója. Efraim (podwójnie owocny) [1. Drugi syn Józefa i Egipcjanki Asenat, córki Poti Fera, kapłana z On. Urodzony ok. r przed Chrystusem przy udzielaniu błogosławieństwa stary Izrael (Jakub) nałożył prawicę najpierw na głowę Efraima, który był młodszym bratem Manassesa. Był głową szczepu Efraimitów. Jego potomkiem był dzielny Jozue. Plemię Efraima liczyło po wyjściu z Egiptu mężów zdatnych do boju, lecz przy końcu wędrówki liczyło tylko Po osiedleniu się w Ziemi Obiecanej, głównymi miastami w ich dzielnicy były Sylo (Szilo) i Sychem. U Efraimitów był początkowo Przybytek Pański, a gdy ci stali się chełpliwi i wszczynali swary między plemionami, robili zarzuty Gedeonowi, zostali ukarani. Nie wypędzili pogan z ziem swoich. Są typem braci zarozumiałych, zaniedbujących sprawy duchowe. Pan im później te przywileje odebrał i wyznaczył plemię Judy do przechowywania przybytku i piastowania tytułu królewskiego. Dziesięć pokoleń, które odstąpiły od Judy, prorocy często nazywali Efraim. W przyszłym Tysiącletnim Królestwie Pokoju (Millenium) Efraim znów będzie reprezentował dziesięć pokoleń.; 2. Miasto Efraim - II Sam. 13;23.; 3. Miasto w pobliżu puszczy, do którego Pan się oddalił na skutek próśb Żydów jerozolimskich.; 4. Góra Efraimowa; 5. Las Efraim, gdzie w bitwie zginął Absalom; 6. Brama Efraima w Jerozolimie.] Efraim (kettős gyümölcs, kétszeres termékenység; kettős örökség, utódok; a termékenység). [1. József (1) második fia (1Móz 41,50-52); ősatyja az azonos nevű törzsnek, amely Palesztina középső részén telepedett le, később az északi országhoz tartozott (1Kir 12; Ézs 7,2; 11,13; Ez 37,15-22). Olykor egész Izráelt (északi országot) jelölték ezzel a névvel.; 2. Város Jeruzsálemtől északra (Jn 11,54). 3. Jeruzsálem egyik kapujának neve (2Kir 14,13; 2Krón 25,23).]

20 1414 efronteria [daw. bezczelność, zuchwałość] (ritka) arcátlanság, vakmerőség, gőgösség, szemtelenség, szégyentelenség, tolakodás efuzja [wylew, np. magmy lub lawy] (lat.) effúzió; kiömlés, kiáramlás, kiáradás; (geológia) kitörés, lávakitörés efy [popularna nazwa dwóch otworów rezonansowych w wierzchniej płycie skrzypiec i instrumentów pokrewnych, w kształcie litery f.] (zene) f = forte; ff = fortissimo efyj [strzał zewnętrzną częścią stopy (w fusbalu)] [Słowniczek języka śląskiego] lövés külsővel (fociban) EGA (ang. Enhanced Graphics Adapter) [jeden ze standardów kart graficznych komputerów typu IBM-PC. Został opracowany w 1984 roku przez firmę IBM dla komputerów klasy IBM PC/AT. W porządku chronologicznym usytuowany między CGA a VGA.] EGA (ang. Enhanced Graphics Adapter) [1. az IBM által (a CGA szabvány után) szeptember 10-én kifejlesztett grafikus standard volt. Képes volt es képernyőfelbontásra 16 színben (a palettán 64 szín volt). A képinformációk tárolásához 256 KB memória áll rendelkezésre. A szabvány mára gyakorlatilag elavult, a VGA szabványok kiszorították pixeles kijelző - képernyő - felbontás] egalitarny, -a, -e [dążący do równouprawnienia, zrównania] (fr.-lat.) egalitárius; egyenlősítő, egyenlőségre törekvő egalitaryzm [1. koncepcja społeczno-polityczna głosząca, że podstawą sprawiedliwego ustroju społecznego winna być zasada równości obywateli; 2. przekonanie, że wszyscy ludzie są równi i powinni mieć jednakowe prawa] (fr.-lat.) egalitarizmus; egyenlősdiség egalitarystyczny, -a, -e (fr.-lat.) egalitarista; egyenlősdi egalitarysta (fr.-lat.) egalitarizmus v. egyenlősdiség híve Egalité, liberté, fraternité (fr. Wolność, równość, braterstwo (fr. Liberté-Égalité-Fraternité) [hasło, które rozpowszechniło się od czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Hasło to jest często używane we Francji, nie tylko na godle (widocznym obok) ale także na znaczkach pocztowych, okolicznościowych emblematach itp. często łączony z podobizną Marianny.] (fr.) Liberté, Égalité, Fraternité (magyarul: Szabadság, egyenlőség, testvériség ) a Francia Köztársaságnak az alkotmány 2. pontjába foglalt nemzeti mottója, amely a francia forradalom Liberté, égalité, fraternité, ou la mort! ( Szabadság, egyenlőség, testvériség, vagy halál! ) jelmondatából származik. egalizacja [równouprawnienie pod każdym względem] egalizáció egalizować (fr.-ném.) egalizálni, kiegyenlíteni, egyenlővé tenni, (műszaki) egyengetni egalny, -a, -e (fr.) egál; egyenlő, egyenlő értékű; mindegy, egyre megy egard (fr. hołd) (fr. ejtsd: égár) egard; tekintet, figyelem, tisztelet egejski, -a, -ie égeiegeria [doradczyni, powiernica męża stanu lub artysty] tanácsadónő, jó szellem, jó szelleme vkinek Egestos artes docet [Niedostatek uczy sztuk.] Egestos artes docet; nélkülözés tanítja a művészt egg shape (kształt jaja; linia O) (ang) egg shape [Tojásalak (angol). Nevezik O- vonalnak vagy O-fazonnak is. Jelenleg ruháknál, kabátoknál és szoknyáknál alkalmazzák.] egida [mit. gr. tarcza wykonana przez Hefajstosa, atrybut Zeusa i Ateny] (gör. Aigis) égisz, vkinek pártfogása, védelme; oltalom, támogatás, pártfogás (pod egidą: támogatásával); vminek a jele, jelszava (Zeusz pajzsáról) Egipcjanin (obywatel Egiptu), Egipcjanka (obywatelka Egiptu) egyiptomi (ffi/nő v. leány) egipski, -a, -ie [dotyczący Egiptu] egyiptomi egipskie zapalenie oczu [zob. jaglica] trachoma; a szem kötőhártyájának gennyes, ragályos, idült gyulladása niewola egipska «w Biblii: pobyt Żydów w niewoli w Egipcie» egipski styl egyiptomi építkezési stílus egipskie zapalenie oczu egyiptomi szemgyulladás v. szembetegség, trachoma; a szem kötőhártyájának gennyes, ragályos, idült gyulladása Egipt (arab. رصم Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska

21 1415 Republika Egiptu (arab. ر Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) [państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym-wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.] Egyiptom (arabul: Miszr, a helyi dialektus alapján Maszr) [Észak-Afrikában, illetve részben Délnyugat-Ázsiában (Sínai-félsziget) fekszik. Nyugaton Líbiával, délen Szudánnal, északkeleten pedig Izraellel határos. Északon a Földközi-, keleten a Vörös-tenger övezi.] Egipt, Micraim (hebr. Misraim - czarny) [kraj ten położony w południowej Afryce po obu stronach rzeki Nil. Posiadał jedną z najstarszych kultur świata. Egipcjanie byli dobrymi i wielkimi gospodarzami, mieli dużo chleba nawet podczas wieloletniej posuchy; nic dziwnego, że żywili czasami ludzi z innych krajów. Do Egiptu szli także po chleb Abraham i wnuk jego Jakub z synami. Nie byli wolni od najeźdźców. W latach przed Chrystusem królowie Persji byli także królami Egiptu. W roku 332 przed Chrystusem kraj ten został pobity przez Aleksandra Wielkiego. Stał się prowincją rzymską w roku 31 przed Chrystusem. Egipcjanie byli potomkami Chama, spokrewnieni z Kuszytami. W Egipcie potomkowie Jakuba rozwinęli się liczebnie w wielki naród, ale zapomnieli o stronie duchowej.] EGYIPTOM. [Ország Afrika északkeleti részén, "Hám" (Khám) földje nevet is viseli (Zsolt 105,23.27). A világ leghosszabb folyója, a Nílus öntözi (6671 km); évi rendszeres áradása miatt a folyó létfontosságú az ország számára, mert itt eső alig esik. Az ország Felső- és Alsó- Egyiptomra oszlik; Alsó-Egyiptomhoz tartozik a Nílus torkolata a deltájával. A Nílus völgyét és deltáját mindkét oldalon sivatag szegélyezi. Az izráeliták "Micráim"- nak nevezték; uralkodói a "fáraó" nevet viselték. Lakossága politeista, azaz sok istent imádtak; isteneik; Pta, Ra, Thum, Amon stb. Egyiptom történelme Kr. e ben kezdődik; az ÓSZ-i korban hatalmas birodalom; az ÚSZ-i korban Róma gabonatárháza és kulturális központ. Izráelt ebben az országban századokon át sanyargatták és rabszolgaságban tartották, míg Mózes meg nem jelent (2Móz 1-14). Később is gyakran került érintkezésbe Izráellel (1Kir 3,1; 14,25-26).]; MICRÁIM (lezárás, bezárás, körülkerítés, beszűkülés, szorongatás, fogság) [Gyakori héber kifejezés Egyiptom megjelölésére] egiptolog egyiptológus; Egyiptommal foglalkozó tudós egiptologia [nauka badająca dzieje i kulturę starożytnego Egiptu] (gör.) egyiptológia; (tudományág) az ókori Egyiptom műveltségével foglalkozó tudomány egiptologiczny, a, -e - egyiptológiai Eglaim [według Biblii - miejscowość Moabu (Iz 15:8). Istnieje kilka lokalizacji miejscowości, utożsamiane jest z Aglaim w Rudżm al-dżilima - 12 km na południe od Rabbat-Moab (Euzebiusz z Cezarei Onomastikon 36, 19-21) lub 19 km od Rabbat-Moab w Chirbat Dżaldżul. Inną lokalizacje podaje archeolog Y. Aharoni, który lokalizuje Eglaim w oazie Mazra usytuowanej na północny wschód od półwyspu Lisan na terenie dzisiejszej Jordanii.] EGLAIM (két borjú, két ló; két púp). [Helység Moábban (Ézs 15,8).] ego [w psychoanalizie: świadoma część osobowości] lat. én [Freud elméletében a három részre felosztott személyiségnek az észlelt énhez legközelebb álló része, amely visszatartja az id impulzusait, elhalasztva a kielégülést mindaddig, amíg az nem társadalmilag elfogadható módon valósulna meg.] Ego sum alpha et omega, principium et finis (Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec.) (lat.) Ego sum alpha et omega, principium et finis (Biblia); én vagyok az alfa és az omega, a kezdet és a vég Ego sum via veritas et vita [Ja jestem drogą, prawdą i życiem.] (lat.) Ego sum via veritas et vita (Biblia); én vagyok az út, az igazság és az élet egocentryczka egocentrikus nő egocentrycznie egocentrikusan egocentryczny, -a, -e (lat.) egocentrikus; a középpontba az én -t állító, ezt a létezés alapjának tekintő (szemlélet, filozófia); a saját személyét, érzéseit, érdekeit előtérbe toló (magatartás, felfogás); szélsőségesen önző egocentryk [człowiek oceniający wszystko z własnego punktu widzenia] egocentrikus ember egocentryzm [skoncentrowanie wyłącznie na sobie, samolubstwo] (lat.) egocentrizmus, egocentrikus felfogás v. gondolkodás v. világnézet; egocentrikus magatartás egoista, egoistka [człowiek przedkładający własny interes nad dobro innych] önző, egoista (ffi/nő)

22 1416 egoista do szpiku kości minden porcikájában önző ember; a világ legönzőbb embere egoistycznie önzően, önző módon egoistyczny, -a, -e egoista, egoisztikus; önző egoizm [samolubność, brak szacunku dla innych, stawianie siebie w centrum] (lat.) egoizmus, önzés egotyczny, -a, -e egotista; önös, önimádó egotysta [człowiek przesadnie zajmujący się własną osobą, własnymi uczuciami]; egotystka, egotyczka egotista; önös, önimádó (ffi/nő) egotyzm [tendencja do przesadnego zajmowania się własną osobą, własnymi przeżyciami, kierowanie uwagi otoczenia na siebie] (lat.) egotizmus; önhittség, önimádás, önösség; önmaga jelentőségének túlbecsülése EGP (ang. Exterior Gateway Protocol) (zewnętrzny protokół bramowy) [1. protokół trasowania zewnętrznego służący do łączenia systemów autonomicznych; 2. Jest on dosyć starym protokołem trasowania wykorzystywanym między systemami autonomicznymi.] EGP, Exterior Gateway Protocol egreta [1. ptak o śnieżnobiałym upierzeniu z ozdobnymi piórami; 2. ozdobne, długie pióra wyrastające w okresie godowym na grzbiecie czapli; 3. pęk piór lub jego imitacja zdobiące fryzury lub nakrycia głowy kobiet w XVIII w.], egretka tollforgató, sigrette, tollbokréta, tolldísz (drágakőből is) eguale (wł.) [równo, jednakowo, podobnie; określenie wykonawcze; voci eguali - głosy równe] (ol.) eguale; (zene) egyenletesen egz- (lat.) egz-, exegz. (egzemlarz) példány egzagerować [przestarzale: wyolbrzymiać, przejaskrawiać, przesadzać] (lat.) exagerálni; (dawno) túlozni, túlzásba vinni, füllenteni, felvágni egzaktor [przestarzale: poborca podatków stałych; eksaktor] (lat. exactor) adóbehajtó, adóbeszedő; (egyh.) exactor, pénzkezelő egzaltacja [1. przesada w okazywaniu uczuć i wyrażaniu myśli; 2. przesada w okazywaniu uczuć] (lat.) exaltatio; egzaltáció, egzaltáltság; elragadtatás, elragadtatott állapot; misztikus rajongás; lelkesedés, lelkesültség; felindult lelkiállapot, szertelenség, szenvedélyesség; fellengzés; felmagasztalás egzaltacyjny, -a, -e (lat.) egzaltált; szertelen, heves, szenvedélyes; elragadtatott, lelkesült; beszámíthatatlan, kótya; lelkendező, szertelen, rajongó egzaltować föllelkesíteni, föltüzelni, fölhevíteni, lázba ejteni, túlfűteni egzaltować się [wpadać w stan egzaltacji] föllelkesedni, fölhevülni, lázba jönni, rajongani, egzaltálódni egzaltowany, -a, -e [skłonny do egzaltacji; też: świadczący o takich cechach] (lat.) exaltált, rajongó, szertelen, túlfűtött, lázas, elragadtatott, felindult, lelkes, túlzó egzamin [sprawdzian czyjejś wiedzy lub umiejętności] (lat.) egzámen, examen; vizsga, vizsgázás, vizsgálat, vizsgáztatás; megvizsgálás [examen rigorozum: szigorú vizsga (szigorlat)] egzamin (na uczelni, z całego materiału lub co najmniej dwóch semestrów) szigorlat (szig.) egzamin dodatkowy (przy przenoszeniu się) különbözeti vizsga egzamin dojrzałości [zob. matura w zn. 1.] érettségi, érettségi vizsga egzamin doktorski doktori vizsga; doktori szigorlat egzamin habilitacyjny magántanári képesítő vizsga egzamin kokursowy versenyvizsa egzamin końcowy záróvizsga egzamin kwalifikacyjny képesítővizsga egzamin magisterski államvizsga egzamin maturalny érettségi (vizsga) egzamin na kogo/co vizsga vminek/vmire egzamin nauczycielski tanítói képestő vizsga egzamin państwowa államvizsga egzamin piśmienny; egzamin pisemny írásbeli vizsga egzamin podstawowy alapvizsga egzamin poprawkowy pótvizsga, utóvizsga (uv); javítóvizsga egzamin szoferski gépjárművezetői vizsga egzamin testowy tesztvizsga egzamin ustny szóbeli (szájbeli) vizsga egzamin wstępny felvételi vizsga egzamin z całego materiału szigorlat, szakvizsga egzamin z języka nyelvvizsga egzaminacyjny, -a, -e vizsgáztató, vizsga-, vizsgai, vizsgáztatási; vizsgálati egzaminator [osoba przeprowadzająca egzamin], egzaminatorka vizsgáztató, vizsgáló (ffi/nő) egzaminatorski, -a, -ie vizsgáztató-, vizsgáztatói; felfuvalkodott, túlzottan komoly egzaminować [1. sprawdzać czyjąś wiedzę lub umiejętności; 2. wypytywać kogoś] (lat.)

23 1417 egzaminálni; (dawno) vizsgáztatni, megvizsgálni, kikérdezni egzaminować kogoś z czegoś vizsgáztatni vkit vmiből egzaminować ucznia z matematyki tanulót vizsgáztatni v. kikérdezni a matematikából egzaminowanie vizsgáztatás, kikérdezés egzarcha [1. zarządca prowincji kościelnych w Kościele prawosławnym; 2. biskup sprawujący władzę metropolity w Kościele wschodnim w IV VI w.; 3. zarządca prowincji cesarstwa bizantyjskiego] (egyházi) exarka, exarcha; a görögkeleti egyházban magasabb rendű érsek [A görög egyházban a patriarcha vagy metropolita helyettese.]; (történelmi) bizánci tartományi kormányzó, hadvezér; 584-től a Bizánci Birodalom itáliai és afrikai tartományi kormányzója egzarchat [1. urząd egzarchy namiestnika cesarstwa bizantyjskiego; też: obszar podległy jego władzy; 2. urząd, teren jurysdykcji egzarchy w Kościele wschodnim] (egyházi) exarchátus egzasperacja [daw. stan wielkiego rozdrażnienia] (lat.) axagitatio; (dawno) ingerlés, izgatás (rozdrażnienie) egzegeta [1. filolog zajmujący się egzegezą; 2. teolog komentujący teksty religijne; 3. tłumacz wyroczni w starożytnej Grecji; 4. urzędnik czuwający nad kultem bogów w starożytnych Atenach] (egyház) egzegéta exegéta (a gör. ekszégeiszthai, 'elbeszél, értelmez' szóból), magyarázó, szövegmagyarázó, bibliamagyarázó; írásmagyarázó; az egyházi nyelvben a szentírás-magyarázat tudósa egzegetyczny, -a, -e (egyházi) exegetikus egzegetyka [teoria objaśniania i komentowania Biblii] egzegetika; az írásmagyarázat tudománya egzegeza (z greckiego objaśnianie) [1. wyjaśnianie i komentowanie tekstów religijnych, głównie Biblii. 2. objaśnianie filologiczne tekstów; też: wynik takiego objaśniania] (gör.) exegesis, exegézis, egzegézis (a gör. ekszégeiszthai, 'elbeszél, értelmez' szóból); útmutatás, magyarázat, értelmezés; (egyházi) szövegmagyarázat; főként régi és bibliai szövegek magyarázata, értelmezése; szentírás-magyarázat; írásmagyarázat egzegeza biblii bibliamagyarázat (exegézis) [a Biblia értelmének tudományos magyarázata az eredeti szöveg vizsgálata alapján] A keresztény hívők körében a hagyományos nézet az, hogy a Biblia megírása Isten vezérletével történt, és így az igazsággot szó szerint vagy átvitt értelemben közvetíti az emberiségnek. Az utóbbi időkben sok keresztény nézetét erősen befolyásolták az ún. bibliakritikusok, és ezen változás ellenhatásaként egy fundamentalista irányzat is kialakult, amelynek fő célja a Biblia szó szerinti tökéletességének bizonyítása. Idővel a Biblia értelmezése vált a protestáns és a katolikus felekezetek közötti hagyományos különbségek kulcspontjává. Míg előbbiek úgy hiszik, hogy a Biblia önmagáért beszél, utóbbiak azt tartják, hogy az Egyház feladata a Bibliát megfelelően értelmezni. egzekucja [1. wykonanie wyroku śmierci; 2. przymusowe ściągnięcie należności; 3. wykonanie np. uchwał sejmowych lub innych aktów prawnych; 4. Wyrazem tym w prawie publicznem XVI-go stulecia nazwano specjalnie odbieranie dóbr królewskich tym, którzy mieli je nadane po Statucie kr. Aleksandra. W ogóle zaś wyraz ten oznaczał wykonywanie wyroków sądowych kryminalnych i cywilnych. Co do kryminalnych, to niektóre szczegóły podaliśmy pod wyrazem delikwent. Za Kazimierza Wiel. wiązano w sądzie skazanego wyrokiem i oddawano przeciwnikowi, t. j. pokrzywdzonemu. Jeżeli uciekł, był wolny od kary, tylko rzecz przywłaszczoną musiał oddać. Później egzekucję przeciw szlachcie wykonywały tylko sądy grodzkie. Sądy marszałkowskie egzekwowały wyroki tylko własne. Dopiero od r władza egzekwowania dana była wszystkim sądom. Do egzekwowania grody w rzeczach ważniejszych wysyłały subdelegata, albo burgrabiego. W sprawach pomniejszych załatwiał wszystko woźny z dwoma szlachcicami. Jeżeli gród doznał oporu, posyłał drabów grodowych lub powoływał szlachtę ze swego powiatu. Ostatni ten sposób egzekucyi wyroków sądowych nazywano zajazdem.] (lat.) egzekúció, exekúció; (wykonanie) végrehajtás, teljesítés, kivitelezés; (stracenie) kivégzés, ítéletvégrehajtás, halálos ítélet végrehajtása, egzekúció; (jog) végrehajtás (adóssal szemben); (zene) előadás, eljátszás egzekucja dóbr [1. postulaty wysuwane przez średnią szlachtę w XVI w., zmierzające do rewindykacji dóbr królewskich. Stanowiły część programu egzekucji praw. U podstaw egzekucji dóbr leżał zamiar odebrania królewszczyzn z rąk magnatów, którzy weszli w ich posiadanie na drodze zastawu. 2. odebranie zastawionych lub rozdanych dóbr królewskich] javak egzekúciója egzekucja podatkowa adóvégrehajtás

24 1418 egzekucja praw [postulaty średniej szlachty wysunięte na początku XVI w., głoszące m.in. konieczność przestrzegania praw przez króla i magnatów] törvény végrehajtása egzekucyjny, -a, -e [związany z egzekucją] végrehajtó-; a végrehajtással kapcsolatos, végrehajtási egzekutor [1. zob. komornik w zn. 1.; 2. wykonawca wyroku sądowego, testamentu, zarządzeń władz; 3. środ. piłkarz wykonujący rzut karny], egzekutorka végrehajtó (ffi/nő) egzekutor podatkowy adóvégrehajtó egzekutor testamentu végrendeleti végrehajtó; a végrendelet végrehajtója; ítéletvégrehajtó, kivégző egzekutywa [1. organ wykonawczy w niektórych partiach politycznych i organizacjach społecznych; też: zebranie takiego organu; 2. organy wykonawcze podległe organom przedstawicielskim; 3. zdolność wykonania aktu prawnego] végrehajtó szerv, végrehajtó hatalom, végrehajtó bizottság; végrehajthatóság egzekutywa partyjna a párt végrehajtó bizottsága egzekwie [w Kościele katolickim: część nabożeństwa przed mszą żałobną; też: nabożeństwo żałobne odprawiane przy trumnie zmarłego] exequiae; gyászszertartás, (egyház) temetési v. engesztelő imák; gyászmise egzekwować [1. wymagać wykonania zadań, obietnic itp.; 2. stosować środki przymusu w celu wykonania orzeczeń władz] végrehajtani, (pénzügy) behajtani, végrehajtani; (zene) előadni egzekwowanie végrehajtás egzekwowanie roszczeń követelések végrehajtása egzema [alergiczna choroba skóry; też: zmiany na skórze wywołane przez tę chorobę] (gör.) ekzéma, ekcéma; (orvosi) viszkető, jellegzetes kiütésekkel járó bőrgyulladás; a bőrnek leggyakoribb betegsége, mely többnyire krónikus lefolyású és erős viszketéssel jár. Jellemző a bőr piros, esetleg duzzadt volta és a hólyaok, melyeknek felszíne utóbb hámlani és nedvesedni kezd. Oka külső inger v. belső emésztési és kiválasztási zavarok egzempcja [określenie pochodzące z prawa kanonicznego, oznaczające przeniesienie osoby albo zespołu osób (np. zakonu) spod jurysdykcji jednego przełożonego kościelnego pod władzę innego, najczęściej wyżej postawionego w hierarchii. Pojęcie to funkcjonowało również w sądownictwie staropolskim i oznaczał immunitet żołnierzy, dyplomatów.] (dawno) (jog) felmentés, kivétel, kivételes törvény, kiváltság; (elzálogosított birtok) kiváltás egzempcyjny, -a, -e [związany z egzempcją] kivételes, különleges egzemplarz [1. jedna sztuka z grupy jednorodnych przedmiotów; 2. reprezentant jakiegoś typu, gatunku; 3. iron. o kimś posiadającym jakąś negatywną cechę; 4. jeden przedmiot z grupy jednorodnych przedmiotów] (lat.) exemplaris, példány; (átv.) figura, eredeti alak egzemplarz autorski [egzemplarz wydrukowanej książki przydzielony bezpłatnie autorowi przez wydawcę] szerzői tiszteletpéldány egzemplarz bezpłatny tiszteletpéldány egzemplarz gratisowy tiszteletpéldány, ingyenpéldány egzemplarz książki könyv példány egzemplarz obowiązkowy [1. egzemplarz książki, czasopisma itp. dostarczany bezpłatnie przez drukarnię lub wydawcę określonym instytucjom; 2. nałożony na wydawców obowiązek dostarczania do określonych bibliotek nieodpłatnie druków, książek oraz dokumentów dżwiękowych i audiowizualnych. W Polsce prawo to obowiązuje dla wydawnictw wydawanych w kraju lub za granicą przez polskie placówki. Drukarnie polskie działające na zlecenie wydawcy zagranicznego powinny przekazać po jednym egzemplarzu do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej.] kötelespéldány [a meghatározott példányszámot elérő, nyilvános terjesztésre szánt szerzői mű olyan példánya, amelyet a kiadó köteles meghatározott intézménynek (általában a nemzeti könyvtárnak beszolgáltatni. A kötelespéldány szolgáltatásának kötelezettségét (nem hivatalos kifejezéssel a kötelespéldányjogot) és feltételeit jogszabályok írják elő.] egzemplarz okazowy [bezpłatny egzemplarz książki, czasopisma itp. wysyłany przez wydawcę w celach dokumentacyjnych lub reklamowych] mutatványszám; mintapéldány; kötelespéldány, bemutatópéldány egzemplarz próbny próbadarab egzemplarz reżyserski rendezői példány egzemplarz próbny, sygnalny [pierwszy egzemplarz druku przesyłany przez drukarnię redakcji w celu ostatecznego sprawdzenia] (nyomd.) olvasópéldány

25 1419 egzemplarz recenzyjny [egzemplarz bezpłatny wysyłany przez wydawcę do prasy w celu uzyskania recenzji] recenziós példány; beszámolási, beszámolói példány egzemplarzyk példányocska egzemplarzyk z dedykacja dedikált példányocska egzemplifikacja [zilustrowanie czegoś przykładami; też: przykład ilustrujący coś] szemléltetés, dokumentáció egzemplifikacyjny, -a, -e szemléltető, dokumentációs egzemplifikować [dokonywać egzemplifikacji] szemléltetni, dokumentálni egzercycja (lat.) egzercicium; lelki gyakorlat egzercytować [łac. exercitare 'ćwiczyć, wprawiać się'. przest. ćwiczyć, doskonalić przez ćwiczenie (dziś tylko - grę na fortepianie)] (lat.-ném.) egzecíroztatni, exercíroztatni; gyakorolni, oktatni, tökéletesíteni, begyakorolni; (wojsko) gyakorlatoztatni; (átv.) ráncba szedni, fegyelmezni egzercytować się gyakorolja magát, gyakorlatozni egzercytowanie (lat.-ném.) egzecíroztatás, exercíroztatás; gyakoroltatás, oktatás, tökéletesítés, begyakoroltatás; gyakorlatoztatás egzo- [pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: zewnętrzny] kül-; külső egzobiologia (egzo- + biologia gr. bíos życie i lógos nauka ) [astr., biol. Astrobiologia; nauka badająca możliwość istnienia życia poza Ziemią] exobiológia, kozmobiológia; egzobiológia; mezőgazdasági élettan; a mezőgazdaságban hasznosítható biológiai törvényszerűségekkel foglalkozó tudomány; asztrobiológia egzocentryzm [to właściwość konstrukcji gramatycznej złożonej z dwóch lub więcej elementów polegająca na tym, że ta konstrukcja należy do innej klasy niż te elementy i nie można zastąpić jej żadnym z nich. Np. "w domu" nie można zastąpić przez "w" ani "domu". W szczególności morfologia jest prawie w całości egzocentryczna, np. "dom+u" nie można zastąpić przez "dom" ani przez "u" - co więcej one w ogóle nie występują samodzielnie. Uwaga: morfem dom nie występuje samodzielnie, samodzielnie występuje jedynie "dom" w połączeniu z morfemem zerowym. Rozróżnienie to jest kluczowe, gdyż morfem zerowy dokonuje modyfikacji fonetycznych morfemu poprzedzającego, np. "ps+0=pies" itd.] (ang. Exocentric; ném. Exozentrische Konstruktion) (gram) egzocentrizmus, exocentrikus szerkezet; exocentrikus összetétel [pl. "w domu" = otthon] egzoficja, exofficja [z łac. ex officio, obowiązek miast do bezpłatnego dawania kwater, czyli jak dawniej mówiono gospód dla dworu królewskiego, senatorów, posłów i deputatów w czasie sejmów, trybunałów, komisyj i wszelkich zjazdów publicznych. Wyjątkowe uwolnienia od dawania gospód w miastach nazywały się libertacje. Domy, należące w miastach do stanu rycerskiego i duchownego, były wolne od tego obowiązku. Na sejmie konwokacyjnym r zniesiono egzoficja i tylko marszałkowi i prezydentowi trybunału dawano stancje darmo; dla innych przybywających zalecono gospodarzom domów nieprzedrażanie mieszkań. (Vol. leg. t. II f. 677, t. VI, f. 424 i t. VII. f. 83). Zygmunt I, gdy, będąc jeszcze królewiczem i przesiadując przez 3 lata u Władysława króla Węgier a brata swego, przyjeżdżał do Krakowa, nie korzystał nigdy z egzoficjów, ale najmował sobie gospodę u bogatych mieszczan krakowskich (Pawiński: Młode lata Zygm. Star. ).] a város térítésmentes elszállásolási kötelezettsége meghatározott személyek részére [ex offo, ex officio: hivatalból, hivatalosan kifejezésből] egzogamia [zakaz obyczajowy zawierania małżeństwa z członkami własnej rodziny, kasty itp.] (gör.) exogámia; csak a más nemzetség v. csoport tagjaival köthető házasságot megengedő rendszer egzogamiczny, -a, -e exogám egzogeneza [powstawanie zjawisk psychicznych na skutek działania czynników zewnętrznych] exogenezis egzogeniczny, -a, -e [1. pochodzący spoza organizmu, wywołany przez przyczyny zewnętrzne; 2. oddziałujący na skorupę ziemską z zewnątrz], egzogenny, -a, -e (gör.) exogén; külső eredetű v. külső okok által létrehozott; kívülről növő, külsőleg fejlődő; kívülről származó; (geológia) a föld felszínére kívülről ható egzonim (od gr. ἔξω, éxō, "poza" i ὄνομα, ónoma, "nazwa") [1. nazwa używana w określonym języku dla obiektu geograficznego znajdującego się poza obszarem, gdzie ten język ma status oficjalny, i różniąca się swoją formą od nazwy używanej w języku lub językach oficjalnych na obszarze, gdzie znajduje się dany obiekt geograficzny; 2. zaadoptowana do własnego języka obca

26 1420 nazwa geograficzna np. Paryż (fr. Paris)] exonima [Egy meghatározott nyelven használt földrajzi név egy olyan földrajzi alakulatra, mely kívül fekszik annak az országnak területén, ahol ennek a nyelvnek hivatalos jogállása van, és formájában különbözik annak a területnek a hivatalos nyelvén használt nevétől, ahol a földrajzi alakulat fekszik. (Glossary of Terms for the Standardization of Geographical Names, UN document ST/ESA/STAT/SER.M/85, 2002)] egzorbitancja [1. w dawnej Polsce: nadużycie władzy, głównie królewskiej; 2. nadużycie władzy królewskiej] a királyi hatalom v. hatóság visszaélése, túlkapása egzorbitancje czyli zboczenia od prawa [wykolejenie z zaprowadzonego porządku, orbita bowiem znaczy kolej na drodze; exorbita legum wyjście z kolei praw. Wszystko zatem, co się działo nieprawnie, z uszczerbkiem praw lub wolności Rzplitej nazywano egzorbitancjami (extra orbitam legum). Były to więc nietylko nadużycia urzędników, lecz nawet wszystko, co było przez króla i inne stany przeciw prawu krajowemu przedsięwzięte. W bezkrólewiu po abdykacyi Jana Kazimierza zaliczono do egzorbitancyi wyrok tego króla przeciw Lubomirskiemu, abdykację królewską i wszystko, do czego się król przysięgą zobowiązał a nie wykonał. W czasie każdego bezkrólewia, na sejmie elekcyjnym komisja, z członków obu stanów złożona (t. j. z 6-ciu senatorów wybranych przez prymasa i 12-tu posłów wybranych przez marszałka sejmowego), wszystkie egzorbitancje w czasie ostatniego panowania popełnione spisywała znosiła i prawo do dawnej powagi przywracała. Uchwały wszakże tej komisyi musiały być potwierdzone przez stany sejmujące w pierwszych tygodniach sejmu elekcyjnego. Sesje odbywała ta komisja w zamku warszawskim, w godzinach rannych, bo po południu członkowie jej musieli być obecni na obradach sejmowych w polu elekcyjnem. W dawnej polszczyźnie często używano słowa egzorbitować, co znaczyło: przeciw prawu wykraczać.] (dawno) jogtalanságok; eltérések a jogtól v. törvénytől egzorcysta [1. osoba odprawiająca egzorcyzmy; 2. w Kościele katolickim: kleryk mający trzecie ze święceń niższych] (lat.) exorcista, ördögűző, (átv.) a harmadik egyházi rend, amely jogosítva van exorcisálni egzorcyzm [1. zaklęcie mające przezwyciężyć wpływ groźnych sił nadprzyrodzonych; 2. w Kościele katolickim: obrzęd liturgiczny mający na celu usunięcie wpływu szatana na jakąś osobę lub rzecz] (lat.) exorcismus v. exorcizmus, ördögűzés; szertartás, amelynek célja megszabadítani az embert a benne lakozó gonosz szellemtől [1. Ördögűzés, a r.kat. keresztelési rend egyik része. 2. Kálvin követői elvetették, Luther ragaszkodott hozzá] egzorcyzmować [odprawiać egzorcyzmy] (lat.) exorcizálni; ördögöt űzni v. kiűzni egzorta [1. krótkie kazanie wygłaszane na pogrzebie lub w rocznicę śmierci; 2. Od wyrazu łacińskiego exhortatio napominanie, nazywali Polacy egzortą przemówienia pogrzebowe czyli napomnienia religijne, wystosowane przez kapłana przy trumnie zmarłego do ludzi żyjących. Ponieważ mowy pogrzebowe zakończane bywały zwykle modlitwą za duszę nieboszczyka, więc też modlitwa, odmawiana nad chorym i przy katafalku w kościele, zowie się także egzortą.] (lat.) exhortáció; (vallás) (az ifjúsághoz intézett) buzdító beszéd egzosfera [zewnętrzna, bardzo rozrzedzona warstwa atmosfery ziemskiej] (gör.) exoszféra; a légkör legkülső része egzospora [zarodnik wytwarzany na zewnątrz strzępek albo komórek zarodnikowych niektórych roślin lub grzybów] (gör.) exospóra más néven konídium [gombák és fonalas baktériumok ivartalan szaporítóképlete a fonal végéről lefűződő fiatal sejtek, melyek vízzel, széllel sodródhatnak] egzosmoza [(egzo- + osmoza nm. Osmose z gr. osmós ciśnienie ) biol. przenikanie substancji na zewnątrz komórki na drodze osmozy, gł. związane z jej gospodarką wodną.] (gör.) exozmózis; folyadéknak, oldatnak higabb oldatba való kiszivárgása a hártyán v. félig áteresztő rétegen keresztül egzot [roślina pochodząca z innego klimatu] (lat.) exóta; egzotikus növény v. állatfajta egzotermiczność exotermia; (vegytan) hőátadás, hőfejlesztés egzotermiczny, -a, -e [przebiegający wraz z wydzielaniem się ciepła] exotermikus; hőátadó egzoteryczny, -a, -e [przeznaczony dla ogółu] (gör.-lat.) exoterikus, közérthető, népszerűsítő; kívülállónal is hozzáférhető egzoty exoták; 1. egzotikus növények, melyeket más éghajlatú földrészekből telepítenek át hozzánk; ezek közül némelyek meghonosodtak: pl. akác; 2. a tőzsdén nem

27 1421 jegyzett értékpapírok, leginkább tengerentúli államokból egzotyczność vminek egzotikus volta egzotyczny, -a, -e [1. właściwy krajom o całkowicie odmiennym klimacie i o odmiennej cywilizacji; 2. niezwykły, osobliwy] (gör.) egzotikus, exotikus; forró égövi, délszaki; távoli, idegen; egy más világrész hangulatát sugalló; más világrész v. földrészbeli, ezért szokatlan, nem mindennapi; (átv.) rendkívüli, különös, furcsa egzotyk [1. przedmiot mający cechy egzotyczne; 2. roślina lub zwierzę pochodzące z krajów egzotycznych; 3. otoczak lub okruch skalny niezwiązany genetycznie z osadem, w którym występuje] egzotikum; egzotikus tárgy v. növény, sziklaalakzat, kőzet egzotyka [1. ogół cech właściwych krajom o odmiennym klimacie i odmiennej cywilizacji; 2. przedmioty lub zjawiska mające takie cechy], egzotyzm (gör.) egzotikum; egzotikus jegy, jelleg, tulajdonság egzotyzm [1. zob. egzotyka w zn. 1.; 2. wyraz zapożyczony, związany z obcym środowiskiem; 3. wyraz obcojęzyczny zapożyczony, związany z obcym środowiskiem; 4. ogół cech właściwych krajom o całkowicie odmiennym klimacie i cywilizacji; wprowadzenie tych cech do poszczególnych dziedzin sztuki; egzotyka] (gör.) egzotikum; egzotikus jegy, jelleg, tulajdonság; egzotizmus; Az európaitól eltérő kultúrák sajátosságainak, idegenszerű motivumainak halmozása, szervetlen felhasználása az európai művészetben; az idegenszerűségek, az egzotikumok keresése, halmozása egzul [daw. banita], egzulant [1. Wygnaniec 2. W XVIII w. szlachcic który na mocy traktatów miał dostać wynagrodzenie z dóbr królewskich w zamian za dobra utracone na rzecz Rosji. Często dochodziło do spekulacji zawyżających wysokość odszkodowań] (dawno) száműzött, számkivetett, bujdosó egzylium, [daw.] wygnanie (lat.) exílium; számkivetés, száműzetés egzystencja [1. istnienie kogoś lub czegoś; 2. materialne warunki czyjegoś życia; 3. w egzystencjalizmie: swoisty sposób istnienia właściwy tylko człowiekowi, egzystowanie] (lat.) existentia, egzisztencia; lét, létezés; fennállás; (utrzy manie się) létfenntartás, megélhetés, egzisztencia, életlehetőség, életfeltételek, elhelyezkedés egzystencjalista, egzystencjalistka (lat.) egzisztencialista, exisztencialista; (filozófia) az egzisztencializmus híve, követője egzystencjalistycznie (lat.) egzisztencialista, exisztencialista módon egzystencjalistyczny, -a, -e (lat.) egzisztencialista, exisztencialista egzystencjalizm [kierunek filozoficzny oraz prąd literacki podkreślający znaczenie człowieka jako jednostki wolnej] (lat.) egzisztencializmus; exisztencializmus; egzisztenciális filozófia; minden jelenséget és problémát az elkülönült személyiség szemszögéből tekintő, az imperializmus talaján kialakult irracionalista, szubjektív idealista irányzat egzystencjalny, -a, -e [dotyczący istnienia] (lat.) egzisztencia-, existenciális v. egzisztenciális; létfontosságú, a létezést illető egzystencyjny, -a, -e egzisztenciális; létfontosságú, a létezést illető; a lét értelmét feltáró, döntésre késztető (t.i. gondolkodás, filozófiai vagy teológiai) egzystować [1. istnieć, być; 2. prowadzić życie ograniczone do zaspokajania niezbędnych potrzeb] (lat.) egzisztálni; (istnieć) létezni, fennállni, lenni, élni; (mieć utrzymanie) megélni, meglenni eh! [zob. ech] eh, ej!, hej! eh bien! [wym. e bię] [a zatem] (fr.) eh bien!, ám legyen! ehe [wyraz oznaczający zgodę, przytaknięcie itp.; eche (bardzo rzadko)] aha!, az ám!, tényleg!, perzse!, nahát!?, vajon?, vagy mi?, tényleg!, mi a csuda!; (bardzo rzadko) nagyon ritkán, elvétve EHCI (ang. Enhanced Host Controller Interface) [rozszerzony interfejs dostępu do urządzeń USB wprowadzony przez firmy Compaq i Microsoft dla magistrali USB w specyfikacji 2.0. Standard mający zastąpić OHCI, zapewniający jednocześnie kompatybilność wstecz.] EHCI, Enhanced Host Controller Interface Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat a. Ei incumbit probatio, qui dicit non qui negat (D ) [1. obowiązek przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto występuje z twierdzeniem, a nie na tym, kto tylko zaprzecza. 2. Ciężar dowodu (onus probandi) spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym, kto zaprzecza.] (lat.) Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat; a bízonyatás terhe arra nehezedik, aki állít, és nem arra, aki tagad [előterjesztett bizonyítékokat mindig a fél nyújtja be saját érdekében (annak kell bizonyítani, akinek

28 1422 érdekében áll, hogy azt a bíróság valónak fogadja el)] Eintopf (wym. ajntopf niem. jeden garnek) [potrawa jednogarnkowa, popularny posiłek przygotowany w jednym naczyniu, zastępujący cały obiad] egytálétel EIDE Enhanced IDE [standard EIDE (ulepszona wersja łącza IDE stosowanego do podłączania dysków twardych i napędów CD ROM)] (kat.: informatyka) EIDE (Enhanced IDE); Továbbfejlesztett IDE Winchester kontroller szabvány. ;ג י י hebr. Ein Gedi (wł. En-Gedi lub Engaddi; pol. Źródła Koźlęcia) [1. kibuc położony w samorządzie regionu Tamar, w Dystrykcie Południowym, w Izraelu. Leży na zachodnim brzegiem Morza Martwego, przy drodze nr 90 (Ejlat-Kiryat Szmona), w odległości 37 km na południowy wschód od Jerozolimy, 13 km na północ od twierdzy Masada, 31 km na południe od Qumran i 35 km na północ od Ein Bokek. Położenie Ein Gedi w depresji wokół Morza Martwego sprzyja rozwojowi roślinności podzwrotnikowej, palm, drzew balsamowych i różnorakich owoców, co sprawia, że Ein Gedi wyróżnia się jako bujna oaza na tle wyjątkowo jałowej Pustyni Judzkiej. Wokół kibucu rozciąga się Park Narodowy Ein Gedi. 2. nazwa oazy w Pustyni Judzkiej nad Morzem Martwym. Słynęła z palm i winnic.] Ein Gedi [Plinius, az ókori szerző, aki elsőként említi a holt-tengeri esszénusokat, azt írja, hogy azok Ein Gedi közelében éltek. Az Ein Gedinél folyó ásatások során eddig nem találták nyomát az esszénusoknak, vagy más vallási közösségnek. A település Ein Gedinél egyszerű helység volt. Az emberek itt éltek, dolgoztak és művelték a földet. Kumrán egészen más. Ein Gediben például nem találunk mikvét. Nincsenek rituális fürdők, Kumránban, ezen a sokkal kisebb településen viszont sok van belőlük. Úgy tűnik tehát, hogy Kumrán lakóinak fontos volt a rituális tisztálkodás. Ein Gediben nem annyira. Ein Gediben nem találták az esszénusok nyomát, tehát a közeli Kumrán lehetett az a település, amit Plinius a lakóhelyükként megadott.] EIGRP (ang. Enhanced Interior Gateway Routing Protocol) [zastrzeżony protokół trasowania Cisco Systems operujący na wektorze odległości. Jest przeznaczony do trasowania wewnątrz systemu autonomicznego (IGP).] EIGRP, Enhanced IGRP [Az IGRP meglehetôsen egyszerű protokoll, kísérletet tett a RIP gyenge pontjainak korrigálására, de korántsem tökéletes. A legnyilvánvalóbb hiányosság még mindig a hurkok kialakulása körül van. A path holddown és a route poisoning megakadályozza a hurkok kialakulását, mindössze ideiglenes elérhetetlenséget eredményezve, melyek azonban meglehetôsen hosszú ideig tarthatnak. Az IGRP a RIP-hez hasonló szinkronizációs problémákkal küzd, valamint nem támogatja a változó hosszúságú subnetek definiálását és a célpontok aggregálását, melyekre pedig a CIDR routing miatt szükség lenne.] EIR (ang. Excess Information Rate) [Parametr transmisji w sieciach Frame Relay określający nie gwarantowaną, maksymalną przepustowość, która nie może zostać przekroczona przez użytkownika. Zobacz też: CIR, MIR] EIR, Excess Information Rate (a CIR feletti többlet sáv- szélesség) EIRP (ang. Effective Isotropical Radiated Power) [to równoważna (efektywna, ekwiwalentna) moc promieniowana izotropowo. EIRP oznacza moc, jaką musiałaby wypromieniować antena izotropowa (teoretyczna antena o zerowych wymiarach, która emituje fale elektromagnetyczne bez strat, jednakowo w każdym kierunku przestrzeni), aby otrzymać taki poziom sygnału w odbiorniku, jaki wystąpił przy użyciu do nadawania badanej anteny kierunkowej na kierunku jej maksymalnego promieniowania. Podstawową jednostką mocy EIRP jest Wat [W]. Często (dla wygody w obliczeniach) EIRP wyrażana jest w jednostkach logarytmicznych dbw lub dbm. Przykładowo dla mocy 100 mw EIRP wyrażone w dbm wynosi: 10 * log 10 (100mW/1mW) = 10 * log 10 (100) = 10 * 2 = 20 dbm] EIRP Equivalent Isotropically Radiated Power (az antennára juttatott teljesitmény és az adott irányban, az izotróp antennára vonatkoztatott nyereség - izotrop, vagy absztrakt nyereség - szorzata) Eisenstadt (węg. Kismarton, chor. Željezno) [miasto na prawach powiatu we wschodniej Austrii, u podnóża Gór Litawskich, stolica kraju związkowego Burgenland.] Kismarton (németül Eisenstadt, horvátul Željezno) [város Ausztriában, Burgenland tartomány székhelye] eis [1. dźwięk e podwyższony o półton; też: nuta oznaczająca ten dźwięk; 2. dźwięk e podwyższony o pół tonu] (német) eisz; (zene) az E-hangnak egy félhanggal való felemeléséből származó hang EISA (z ang. Extended Industry Standard Architecture - Rozszerzona Standardowa

29 1423 Architektura Przemysłowa) [1. magistrala danych zaprojektowana specjalnie dla 32- bitowych komputerów Aby zapewnić jej kompatybilność z szyną ISA, taktowana jest zegarem 8,33 MHz. Dość duża prędkość transmisji danych (33 MB/s) jest nie tyle rezultatem częstotliwości taktowania, co szerokości szyny. Magistrala EISA obsługuje standard Plug&Play w przeciwieństwie do swojej poprzedniczki - ISA. Standard EISA nie znalazł jednak szerszego zastosowania w komputerach 386. Nieco później stosowano go w serwerach z procesorami 486, np. ALR Proveisa. Obecnie wyparta przez szyny: PCI, PCI Express; 2. Jest to 32-bitowy odpowiednik magistrali danych ISA (rozszerzona ISA), która ma szerokość 16 bitów. Magistrala danych EISA została zaprojektowana przez dziewięć firm konkurujących z IBM, (nazywanych nieformalnie gangiem dziewięciu): AST Research, Compaq Computer, Epson, Hewlett-Packard, NEC, Olivetti, Tandy, WYSE i Zenith Data Systems. Firmy te opracowały standard EISA mając nadzieję, że technologia ta stawi czoła zaprojektowanej przez IBM magistrali danych MCA (Micro Channel Architecture). EISA różni się od MCA przede wszystkim tym, że oferuje tzw. kompatybilność wsteczną. Oznacza to, że w komputerach dysponujących magistralą danych EISA można instalować karty standardu EISA i ISA. W komputerach dysponujących magistralą danych MCA można instalować wyłącznie karty standardu MCA. Ostatecznie żadna z tych technologii nie odniosła sukcesu, gdyż największą popularnością cieszą się komputery wyposażone w dwa rodzaje magistral danych (i gniazd): ISA i PCI.] EISA, Enhanced Industry Standard Architecture (Extended ISA)[1. A CPU és a perifériák összekötésére szolgáló adatút (sín, busz) szabványa, 32 bit/8 MHz, 32 MB/s; ben kidolgozták az ISA továbbfejlesztett változatát a 32 bites EISA (Extended ISA) felületet, ez felülről volt kompatibilis az ISA-val, vagyis használhatóak maradtak benne az ISA adapterkártyák. Eredetileg az ISA egy 6MHz-es órajelet továbbított az adaptereknek, ezt később 8,33 MHz-re növelték. Az órajelet felhasználhatja a periféria, de a sínen folyó adatátvitelnek nem kell ehhez az órajelhez igazodnia, vagyis az ISA aszinkron sín. Átviteli sebességének elvi maximuma 8 megabájt/másodperc, a gyakorlatban 4-6 Mbájt érhető el rajta. Az EISA már szinkron sín, vagyis átvitelét az órajele ütemezi, s ez a sín szélességével együtt a maximális sebességet is meghatározza. Az ISA-kompatibilitás miatt megtartották a 8,33 MHz, maximális sebessége így 4 bájt X 8,33 MHz = 33 Mbájt/s volt. Ára és nehézkes konfigurálása miatt fénykorában is csak a kiszolgálókban terjedt el, ma már nem használják. Az IBM hosszú ideig ragaszkodott az MCA-hoz, többször is megújította a specifikációt, de végül - látván a piac többi szereplőjének ellenállását - feladta. Az MCA utolsó változatának maximális sebessége 40 Mbájt/s volt.] Eius est nolle, qui potest velle [ten tylko może nie chcieć, kto może chcieć. Odmowa np. działania ma znaczenie u tej tylko osoby, która byłaby w stanie takie działanie wykonać stosownie do swojej woli.] (lat.) Eius est nolle, qui potest velle; az mondhat csak nemet aki igent is mondhat. Eius est tollere legem, cuius est condere [ten może uchylić ustawę, kto może ją uchwalić] (lat.) Eius est tollere legem, cuius est condere; az tudja hatálytalanítani a jogszabályt, aki jóvá tudja hagyni azt. ej [wykrzyknik wzywający adresata do zwrócenia na coś uwagi»] hej!, haj!, ejnye!, na,na!, ej!, juj!, jaj! ejakulacja [1. zob. wytrysk; 2. złożony odruch, sterowany przez ośrodek ejakulacji położony w odcinku lędźwiowym rdzenia kręgowego] (lat.) ejakuláció; (orvosi) kilövellés, magömlés [Az ejakuláció összetett reflexmozgás, amelyet a gerincvelő ágyéki részében elhelyezkedő ejakulációs idegközpont irányít.] ejdetyczny, -a, -e eidetikus, belső látó (képesség) ejdetyczne obrazy eidetikus képek v. látás; különlegesen élénk és részletes ( fényképszerű ) képalkotási és letapogatási képesség, a kiemelkedő képi emlékezet ( képzelet) hagyományos elnevezése [A felnőttek között rendkívül ritka, de a gyerekek 5%-ánál objektív módszerekkel igazolt (Haber) eidetikus látás, a kognitív pszichológia egyik vitatott, a rövid távú emlékezethez (vizuális kódolás) kötött jelensége.] ejdetyk [człowiek zdolny do przeżywania wyobrażeń w sposób niezwykle wyrazisty] eidetikus ember ejdetyzm [zdolność przeżywania niezwykle żywych wyobrażeń] (gör.) eidetizmus e-journal [ang. electronic journals, ejournals, e- journals, electronic serials] e-journal [számítógépes formában szerkesztett és

30 1424 (általában a hálózaton) terjesztett folyóirat, újság, hírlevél] ejże [wykrzyknik wyrażający przestrogę lub pogróżkę albo wątpliwość mówiącego co do prawdziwości czyjejś wypowiedzi] ejnye!, vigyázz!, ejha!, na,na!, hej!, jaj! ejże co znowu? hát ez meg mi?, ejha, mia az? ejże, czyż to prawda? ejnye, vajon igaz ez? ejże dom ja ci! vigyázz v. na, majd adok én neked! ek [zakręt, róg] [Słowniczek języka śląskiego] kanyar, forduló, görbület, hajlat, kanyarulat; zegzug, sarok eka [poprzeczka] [Słowniczek języka śląskiego] keresztgerenda, harántgerenda; léc, keresztléc EKD (Elektryczne Koleje Dojazdowe) [spółka akcyjna działająca , której celem była budowa kolei elektr. w Polsce; 1925 spółka rozpoczęła budowę 1. linii Warszawa Grodzisk Mazowiecki (pot. zw. koleją EKD); 1947 EKD przeszły pod zarząd PKP i przyjęły nazwę Warszawska Kolej Dojazdowa.] HÉV (Helyiérdekű Vasút) EKG (elektrokardiogram, elektrokardiografia) EKG, elektrokardiogram, elektrokardiográfia ekierka [przyrząd do kreślenia w kształcie trójkąta prostokątnego] háromszögvonalzó, derékszögvonalzó, (węgielnica) szögmérő ekipa [zespół ludzi mający do wykonania określone zadanie] csapat, csoport; lovascsapat, lovascsoport ekipa dochodzeniowa nyomozócsoport ekipa filmowa forgatócsoport ekipa łączności ze wsią falujárócsoport ekipa naprawcza javító-szerelő, javító brigád ekipa reprezentacyjna válogatott csapat ekipa robotnicza munkáscsapat, munkásbrigád ekipa sportowa sportcsapat, csapat ekiwok [daw. wyraz dwuznaczny, gra słów] kétértelműség, kétértelmű tréfa v. adoma ekklesiastyka ekklesiastika; az egyház életét és szolgálatát leíró és rendszerező tudomány eklektycyzm, eklektyczność (gör.) eklekticizmus (törekvés több közül a legjobb kiválasztására) [Olyan irányzat, amely nem épít fel önálló rendszert, hanem más rendszerekből válogatja ki azt, amit jónak lát.] eklektycznie eklektikusan eklektyczny, -a, -e [łączący odmienne style (w sztuce, literaturze), lub doktryny (w filozofii) mające różne pochodzenie] (gör.) eklektikus; az eklekticizmuson alapuló; válogató eklektyk [zwolennik eklektyzmu; człowiek łączący niejednorodne elementy pochodzące z różnych stylów lub doktryn w jedną całość] eklektikus; az eklekticizmus híve, követője eklektyzm [w sztuce, literaturze, filozofii lub badaniach naukowych: łączenie w jedną całość niejednorodnych elementów mających swe źródło w różnych stylach lub doktrynach] eklekticizmus; (filozófia) egymástól eltérő, összeférhetetlen nézetek, elméletek elvtelen összekeverése v. összeegyeztetése; (művészet) különféle stílusok elemeit kiválasztó és azt egységbe foglalni törekvő irányzat; elméleti következetlenség, az egyértelmű állásfoglalása hiánya ekler [1. zob. eklerka; 2. zamek błyskawiczny] villámzár, cipzár; (ciastko) ekler (sütemény) eklerka, eklerek [podłużne ciastko z kremem lub bitą śmietaną] eclair, eklerfánk eklezja (łac. ecclesia) [1. w chrześcijaństwie: Kościół jako zgromadzenie wyznawców danej religii; 2. w starożytnych Atenach: najwyższy organ władzy państwowej] (gör.-lat. ecclesia v. ekklészia = gyülekezet, meghívottak) eklézsia; egyház; (régi görög) népgyűlés; (keresztény) gyülekezet; az egy felekezethez tartozó hívők összessége; az istentiszteletre szolgáló épület, templom Eklezja i Synagoga (z łac. ecclesia - kościół i gr. synagoge - zebranie) [w sztukach plastycznych przedstawienie dwóch kobiet, personifikujących Stary i Nowy Testament.] Egyház és Zsinagóga (lat. Ecclesia et Synagoga): az Ó- és Újszövetség megszemélyesítői [A képzőművészetben először a karoling Golgota-ábrázolásokban jelennek meg: az Egyh. kehelybe fogja föl a Krisztus oldalsebéből áradó vért, a Zsinagóga félrehúzódik v. távozóban van. a monumentális műv-ben a 13. században érte el tetőfokát (strasbourgi székesegyház., bambergi és magdeburgi dóm)] Eklezja ukazywana jest jako królowa, z koroną, krzyżem i kielichem, podczas gdy Synagoga ma zawiązane oczy, złamaną włócznię, spuszczoną głowę i wypadające z rąk tablice Mojżeszowe. Odnosi się to rozumienia Starego Testamentu jako przygotowania i zapowiedzi Nowego, nieprzyjętego przez Żydów. Stąd Synagoga przedstawiona jest jako osoba zaślepiona, której złamana włócznia i upadające tablice wyrażają utratę praw, a Eklezja, wyobrażająca chrześcijaństwo, jest zwycięską królową. Tego typu przedstawienia pojawiają się w sztuce chrześcijańskiej od IX wieku. Jednym z najbardziej znanych realizacji Eklezji i Synagogi są gotyckie rzeźby z katedry w Strasburgu z ok roku, umieszczone po dwóch stronach portalu południowego.

31 1425 W Polsce obie postacie widoczne są w kontekście ewangelicznej przypowieści (Mt. 25, 1) o pannach roztropnych i nierozsądnych na Bramie Złotej na Zamku Wysokim w Malborku: panny roztropne wiedzie Eklezja, nierozsądne - Synagoga. eklezjalny, -a, -e; eklezjastyczny, -a, -e egyházi, papi eklezjasta [1. duchowny, kaznodzieja; 2. członek ateńskiej eklezji] egyházfi, templomszolga; lelkész, prédikátor, pap eklezjologia (gr. ekklesia - Kościół, logos - słowo, nauka) [nauka o Kościele, nazywana także teologią Kościoła. Twórcą tego terminu jest Angelus Silesius. W ujęciu naukowym oznacza naukę o genezie, istocie, cechach, strukturach, zadaniach i celach Kościoła.] (lat.) ekkleziológia v. ekkléziológia; egyháztan [a keresztény teológiában az egyház tanulmányozásának tudománya, amely kiterjed az egyház, mint közösség és szerveződés megértésére, az üdvözülésben játszott szerepe, eredete, a történelmi Krisztushoz való viszonya, hivatása (eszkatológia) és vezetése tanulmányozására. Neve a görög ἐκκλησία (ekklészía) szóból származik, amely eredetileg gyülekezetet, találkozót jelentett. A szó a latinba ecclesia alakban ment át egyház jelentésben, ebből származik a magyar eklézsia szó.] eklipsa [zaćmienie Słońca lub Księżyca] (gör.) eklipszis; eltűnés, hiány; (csillagászat) a nap- és holdfogyatkozások; (orvosi) ájulás ekliptyczny, -a, -e ekliptikus ekliptyka [wielkie koło na sferze niebieskiej, wzdłuż którego obserwuje się pozorny roczny ruch Słońca] (csillagászat) ekliptika; földpálya, nappálya; azon legnagyobb kör, melyben a Nap látszólagos évi mozgását végzi a Föld körül; az a sík, melyben a Földnek és a Nap körüli pályája fekszik. A többi bolygók kitérése a síkból északra és délre legföljebb 9 0. Ez a 18 0 széles öv az állatöv. Az ekliptika és a Föld forgási tengelye 23 ½ fokos szöget zár be ekloga [1. pogodny utwór poetycki opiewający uroki życia wiejskiego; 2. opracowanie justyniańskiego zbioru prawa rzymskiego w języku greckim] ekloga; (latin irodalom) bukolikus hangulatú pásztorköltemény; szemelvény, kiválogatott kisebb költemény eklogi Wergiliusza Vergilius eklógái eknąć się [pochylić się] [Słowniczek języka śląskiego] hajolni, meghajolni; lehajlolni; lejteni; (nap) leszállni, lemenni; meggörnyedni ekoklimat [klimat właściwy określonemu środowisku] bioklíma, ökoklíma ekolog [osoba zajmująca się ochroną środowiska; ekologista] ökológus ekologia (gr. oíkos (οἶκος) + -logia (-λογία) = dom (stosunki życiowe) + nauka) [1. dziedzina biologii badająca organizmy w ich środowiskach; 2. działania propagujące ochronę środowiska; 3. nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich rodowiskiem oraz wzajemnie między tymi organizmami.] (gör.) ökológia [1. (gör.: oikos = ház, logos = tan). Az élőlény és környezete közötti kölcsönhatás-rendszert, a fizikai, kémiai és biológiai ismereteket hasznosítva, rendszerelméleti alapon elemző tudomány; az élettannak az élő szervezetek (különösen növények) és a környezet kölcsönös viszonyát tanulmányozó ága; 2. a tudományoknak azon ága, amely az élettereket, az élőlények és a környezet kapcsolatait vizsgálja. A kifejezést 1866-ban alkotta meg Ernst Haeckel német darwinista biológus az "öko" (görögül oikosz="lakás, "ház", "háztartás") és a lógia (görögül logosz="tudomány") szavakból] ekologia człowieka [dyscyplina naukowa badająca korzystny i szkodliwy wpływ środowiska na człowieka] humánökológia [Az ember és a környezete kölcsönös egymásra hatásával foglalkozó tudomány. A környezeten a természeti, kulturális és társadalmi környezet egyaránt értendő.]; emberi ökológia ekologia krajobrazu [zob. geoekologia] geoökológia, tájökológia ekologia społeczna [dyscyplina naukowa badająca związki między przestrzennym układem danych zjawisk społecznych a ich charakterem] társadalomökológia ekologicznie ökológiailag, ökologikusan ekologiczny, -a, -e [1. dotyczący związku warunków zewnętrznych z życiem roślin i zwierząt; 2. związany z ochroną środowiska; 3. wyprodukowany ze składników naturalnych] ökológiai, ökologikus ekologiczny tryb życia ökológiai életmód ekonom [nadzorca prac rolnych w dawnych majątkach ziemskich] ökonómus; közgazdász; gazdász, intéző, gazdatiszt; kórházgondnok; takarékos ember ekonom [zakonnik administrujący dobrami materialnymi w klasztorze; całej prowincji - e. prowincji] ökonomus [a kolostor pénzét az elöljáró jóváhagyásával kezelő szerzetes, ha az egész provinciát felügyeli, akkor provinciális ökonómus];

32 1426 gondnok; a kolostor (anyagi) ügyeit intéző szerzetes ekonomczuk (syn a. potomek ekonoma) (ritka) gazdatiszt fia ekonometria [nauka pomocnicza w ramach ekonomii, wykorzystująca narzędzia matematyki, statystyki oraz informatyki do badania ilościowych związków zachodzących między zjawiskami i zmiennymi ekonomicznymi. Jest zbiorem metod opracowanych najczęściej poza ekonomią, ale wykorzystywanych na jej polu] ökonometria; közgazdasági statisztika (Az ökonometria a közgazdaságtan - azon belül is a matematikai közgazdaságtan - önálló tudománnyá fejlődött részterülete, amelynek célja a gazdasági jelenségek matematikai jellegű elemzése, továbbá a közgazdasági elméletek és modellek tapasztalati adatok alapján történő igazolása, illetve megcáfolása. Eszközeit elsősorban a matematika, azon belül is főként a valószínűségszámítás, továbbá a statisztika eszköztárából meríti. A tudomány elnevezése a görög oikonómia (közgazdaság) és metria (mérés) szavakból származik; Ragnar Frisch és Joseph Schumpeter használta elsőként ezt a kifejezést az 1930-as években, bár a tudomány gyökerei sokak szerint egészen a 17. században élt William Pettyig nyúlnak vissza. A következtető (matematikai) statisztika egyes részterületei, így a regressziószámítás és az idősorelemzés képezik az ökonometria tulajdonképpeni alapjait.) ekomometria współczesna - legújabb kori v. mai ökonometria v. közgazdasági statisztika ekonomia [1. nauka o prawach rządzących produkcją, wymianą i podziałem dóbr w społeczeństwie; też: nauka o racjonalnym gospodarowaniu; 2. wydział lub kierunek na wyższej uczelni obejmujący studia w tym zakresie; 3. umiejętność racjonalnego użytkowania czegoś] (gör. háztartás) ökonómia; a magán v. közgazdasági tevékenység szabályozott, céltudatos rendje. (gospodarstwo) politikai gazdaságtan, közgazdaságtan; gazdaságtan, (gospodarstwo) gazdaság, közgazdaság (közg.), gazdasági élet; (gospodarność) ésszerű gazdálkodás, megtakarítás, takarékosság, takarékoskodás; gazdaság, birtok, uradalom; (történelem) királyi haszonvételek, kincstár, kincstári bevételek ekonomia, dobra stołowe [część dóbr królewskich (królewszczyzn) wydzielonych w latach przeznaczonych wyłącznie na zaspokojenie potrzeb króla i skarbu nadwornego w przeciwieństwie do pozostałych dóbr królewskich, oddawanych jako uposażenie starostom.] királyi haszonvételek, kincstár, kincstári bevételek ekonomia matariału anyaggazdálkodás ekonomia neoklasyczna [Pod pojęciem ekonomii neoklasycznej rozumie się całą grupę teorii ekonomicznych wywodzących się z drugiej połowy XIX wieku, opierających się na stworzonej przez Adama Smitha ekonomii klasycznej. Ekonomia neoklasyczna była dominującą teorią ekonomiczną aż do lat 30. XX wieku, kiedy to została wyparta przez keynesizm] neoklasszikus közgazdaságtan [a közgazdaság-tudománynak a 19. század utolsó és a 20. század első harmadában domináns iskolája. Kezdetét 1871-re, a marginalista forradalom kezdő évére szokás tenni. A neoklasszikus közgazdaságtan időszakát általános vélekedés szerint John Maynard Keynes Általános elméletének megjelenése (1936) zárta le; mások viszont úgy gondolják, hogy a jelenleg domináns mikro- és makroökonómiai irányzatok is a neoklasszikus iskola részei, vagyis ennek a közgazdaságtani irányzatnak a fejlődése mindmáig nem zárult le.] ekonomia polityczna politikai gazdaságtan; közgazdaságtan ekonomia sił roboczych munkaerőgazdálkodás ekonomicznie gazdaságosan, takarékosan ekonomiczno-finansowy [dotyczący zależności między ekonomią a finansami] gazdasági-pénzügyi, közgazdasági-pénzügyi ekonomiczność gazdaságosság, takarékosság ekonomiczny, -a, -e [1. odnoszący się do ekonomii lub ekonomiki; 2. dotyczący gospodarki; 3. wymagający niewielkiego nakładu sił i środków] (gör.) ökonomikus; közgazdasági (közg.), gazdasági, a gazdaságra vonatkozó, gazdaság-, közgazdaságtani; (gospodarny, oszczędny) gazdaságos, takarékos; az ökonomizmussal kapcsolatos, rá jellemző; ökonómiai ekonomiczna organizacja międzynarodowa gazdasági, pénzügyi nemzetközi szervezet ekonomiczny sposób ogrzewania a tüzelés v. fűtés gazdaságos módja; a gazdaságos tüzelés v. tüzelésmód ekonomie królewskie, (dawno) ekonomje królewskie były to dobra stołu królewskiego, mensae regiae, t. j. wyłącznie na stół królewski przeznaczone, wolne od ciężarów (dawno) királyi gazdálkodás

33 1427 ekonomie, dobra królewskie [z których dochody przeznaczone były na utrzymanie dworu. Wydzielone z królewszczyzn w 1590 w związku z rozdzieleniem skarbu publicznego i skarbu nadwornego.] - gazdaságok, királyi javak [amelynek bevételét a udvar fenntartására szánták] ekonomika [1. dyscyplina ekonomiczna badająca zjawiska występujące w określonym dziale gospodarki; 2. pot. gospodarka], ekonomia közgazdaságtan ekonomista [1. specjalista w dziedzinie ekonomii; 2. członek odłamu rosyjskiej socjaldemokracji na przełomie XIX i XX w.] (gör.) ökonomista; közgazdász, gazdasági v. közgazdasági szakértő; közgazda; az ökonomizmus híve ekonomistka ökonómus nő; közgazdásznő; gazdásznő, takarékos nő; (dawno) házvezetőnő ekonomizacja [czynienie czegoś bardziej ekonomicznym] ökonomizáció; gazdaságossá tétel ekonomizm [pogląd w naukach społecznych XIX i XX w. wyjaśniający wszystkie zjawiska społeczne ich podłożem ekonomicznym], materializm ekonomiczny (gör.) ökonomizmus; (közgazdaságtan) a gazdasági tényezők túlbecsülése ekosfera [1. obszar wokół gwiazdy, w którym warunki umożliwiają istnienie życia; 2. zob. biosfera] ökoszféra ekosystem [1. fragment przyrody, np. jezioro, las, stanowiący funkcjonalną całość; 2. jedno z podstawowych pojęć w ekologii. Termin ten został utworzony przez brytyjskiego ekologa Arthura Tansley'a w 1930 (opublikowany w 1935) roku jako skrót od angielskich słów ecological system] ökológiai rendszer, ökoszisztéma [Ökológiai rendszerek tanulmányozása céljából biomatematikai és bioinformatikai eszközök segítségével létrehozott rendszermodell, amely az élőlényegyüttes és környezete kapcsolatrendszerét írja le. Az ilyen rendszermodelleket gyakran ökológiai információs rendszerek részeként alkalmazzák.] ekosystemowy, -a, -e [przymiotnik od: ekosystem] ökoszisztémaekotyp [forma osobników danego gatunku zwierząt lub roślin przystosowana do warunków określonego środowiska] (gör.) ökotípus; (élővilág) a helyi életviszonyokhoz való alkalmazkodás során kialakult és állandósult változat ekran [1. płaszczyzna, na którą rzutuje się obrazy świetlne; 2. powierzchnia, na której powstaje obraz w lampach kineskopowych, oscyloskopowych itp.; 3. osłona chroniąca człowieka lub przyrząd przed promieniowaniem, wysoką temperaturą itp.; 4. siatka lub warstwa przewodząca, ochraniająca urządzenie elektryczne przed wpływem zewnętrznych pól elektrycznych lub magnetycznych; 5. zasłona rozpięta na ramie, ustawiana przed kominkiem] (fr.) ecru, ekrü; kályhajellemző, fényjellenző; vetítővászon, mozivászon, filmvászon, vetítősík, vetítőfelület, ernyő, vetítőernyő; (tv) képernyő; ekrü: nyersselyem; nyers, fehérítetlen vászon; natúrszín, törtfehér ekran (odgroda) głosnika reflexnyílás ekran akustyczny hangfal; hangcsillapító lemez ekran akustyczny merevfal ekran barwny színes képernyő ekran czarno-biały fekete-fehér képernyő ekran dotykowy (ang. Touchscreen) [ekran, który reaguje na dotyk. Jego rozmiary sięgają rozmiarów zwykłych wyświetlaczy. Zazwyczaj obsługiwany jest rysikiem. Stosowany jest w palmtopach, palmofonach, coraz częściej w telefonach komórkowych i smartfonach. Ekrany dotykowe stosuje się też w komputerach przenośnych laptopach.] (ang.) touch screen (touch panel) érintőképernyő ekran dotykowy ekran dźwiękochłonny hangelnyelő ernyő (paraván) ekran fluorescencyjny [ekran pokryty substancją zdolną do fluorescencji] fluoreszkálási ernyő ekran kierunkowy gyöngyvászon ekran kolorowy színes képernyő ekran konowy mozivászon; vetítővászon ekran luminescencyjny [ekran, na którym w wyniku zjawiska luminescencji jest wytwarzany obraz] lumineszcenciás ernyő ekran monochromatyczny [nazwa wyświetlaczy ciekłokrystalicznych cechujących się możliwością wyświetlania tylko 2 stanów - czarnego pola i wyłączonego. Występują wersje dotykowe. Najczęściej posiadają także podswietlenie (np. w telefonach komórkowych)] fekete-fehér képernyő

34 1428 ekran przy kominku kandalló-ellenző ekran wodny [pionowe rury wypełnione wodą, chroniące obmurowanie kotła przed działaniem wysokiej temperatury] vízfüggöny, vízfátyol ekranik [zdrobnienie od: ekran] kis vetítővászon, vetítősík ekranizacja [opracowanie sztuki teatralnej, powieści itp. w wersji filmowej; też: film powstały na podstawie sztuki, powieści itp.] megfilmesítés, filmre vitel ekranizować [nakręcić film na podstawie powieści, sztuki teatralnej] megfilmesíteni, filmre vinni ekranizować coś filmre vinni; megfilmesíteni vmit ekranować [osłaniać ekranami urządzenia elektryczne] ernyőzni, árnyékolni, elárnyékolni, védárnyékolni (fénytől, hőtől) ekranowanie árnyékolás [elektromos v. mágneses errőtér továbbterjedésének megakadályozására szolgál] ekranowy, -a, -e filmvászon-, filmekranowa wersja sztuki teatralnej a színdarab filmváltozata ekrazyt [materiał wybuchowy o właściwościach kruszących] (fr.) ekrazit; pikrinsavas robbanóanyag eks- [potocznie: były partner życiowy] egz-, eksz-, ex-, egykori élettárs eks- [I. pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: były, dawny, dymisjonowany, II. pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: wyłączanie, wykluczanie z czegoś] méltóságnevekkel összetéve: volt, egykori, valamikori, hajdani, volt eks (łac.) (lat.) ex; (latin elöljáró); -ból, -ből [ex abrupto: rögtönözve, hirtelen, kapásból, minden előkészület nélkül; ex amino: szívből, szándékosan; ex capite: fejből, könyv nélkül; ex cathedra: (vallás) a [ Péter székétől eredő ] pápától, a pápai széktől eredő; illetékes helyről származó; ex dono: ajándékból (vkinek); ex mera gratia: puszta kegyelemből; ex more: szokás szerint, szokásból; ex nexu: összefüggésen kívül; ex offo, ex officio: hivatalból, hivatalosan; ex orente lux: keletről jön a fény; ex officio: hivatalból; ex parte: részben; ex proprilis: a sajátjából; ex usu: szokás szerint; ex voto: fogadalomból] eksaktor 1 [przestarzale: poborca podatków stałych; egzaktor] exactor (lat. exactor) [pénzkezelő, az adminisztrációval foglalkozó szerzetes: az egész rendben (p. generális), a provinciában (p. provinciális) vagy a kolostorban (házi p.). Vezet minden bevételt, segít az ökonomusnak és vele együtt vezeti a számlakönyvet (administracyjne).] eksaktor 2 (były aktor) exszínész ekscelencja [tytuł honorowy przysługujący dostojnikom państwowym i kościelnym; też: osoba, której przysługuje ten tytuł] (lat.) excellencia; nagyméltóságú úr; kegyelmes úr; excellenciás úr, őexcellenciája, őkegyelmessége, őnagyméltósága; kiválóság, kitűnőség Ekscelencjo! Excellenciás uram! ekscelencyjny, -a, -e (lat.) excellenciás, nagyméltóságú, kegyelmes ekscelować (eksceluje) (lat.) excellálni, kitűnni, kiválni, tündökölni, jeleskedni [ta eksceluje w jakimkolwiek terenie: néhány területen kitűnik; eksceluje w zakresie technologii produkcji: kimagaslik a gyártástechnológiai területén] ekscentrycyzm (lat.) excentricitás; menny a középponttól való eltérés (vö. Iineáris excentricitás); központkívüliség, külpontosság; különcködés, hóbort; szertelenség ekscentryczka [kobieta postępująca niekonwencjonalnie] különc nő ekscentrycznie (lat.) excentrikusan, különcködve, különcködően, különcmódra, különösen, hóbortosan ekscentryczność excentrikusság, különcködés, különösség, különcség, szertelenség, hóbort, (matematika) excentricitás, központonkívüliség, a középponttól való eltérés ekscentryczny, -a, -e [dziwaczny, odbiegający od normy] (lat.) excentrikus; azon körök v. gömbök elnevezése, melyeknek nincs közös középpontjuk; (odśrodkowy) középponton kívüli, a középponton kívül fekvő, körhagyó, nem közös középpontú; (dziwaczny) különcködő, eredetieskedő, bogaras, különleges, szertelen, hóbortos, szeszélyes, csapongó

35 1429 ekscentryk [1. człowiek postępujący niezgodnie z przyjętymi zasadami; 2. zob. mimośród] excentrikus ember v. táncos; különc, (műszaki) excenter; tengelyváltó, körhagyó (gépelem); nem a középpontjában tengelyre rögzített, a tengely forgó mozgását váltakozó irányú egyenes vonalú mozgássá alakító elem ekscepcja [łac. exceptio; 1. dawniej okoliczność umożliwiająca zawieszenie procesu sądowego lub odrzucenie powództwa; 2. dawniej: coś, co nie daje się objąć ogólną regułą; wyjątek] (lat.) excepció; (dawno) kivétel, kizárás; (jog) kifogás; tiltakozási, megtagadási jog v. jogalap ekscepcyjny, -a, -e [związany z ekscepcją] (lat.) excerpcionális; kivételes, rendkívüli; (jog) kivételt képező ekscerpcja [wybieranie i wypisywanie fragmentów tekstu z książek, dokumentów itp.] kivonat, kivonatolás ekscerpcyjny, -a, -e (lat.) excerptív; kivonatos, rövidített ekscerpować [wybierać, wypisywać w celach naukowych, dokumentacyjnych itp. z tekstów to, co jest potrzebne badaczowi do jego pracy, np. fragmenty tekstu, wyjątki, cytaty] excerptálni, kivonatolni ekscerpowanie excerptálás, kivonatolás ekscerpt [1. daw. wyciąg pisemny; 2. daw. fragment dokumentu lub książki cytowany w dziele naukowym; 3. dawniej: wyimek z dokumentu, cytowany w dziele naukowym] (lat.) excerptum; (dawno) kivonat ekscepta mazowieckie [1. deklaracja szlachty mazowieckiej przedłożona 1576 na sejmie koronacyjnym w Krakowie, wyrażająca zgodę na przyjęcie tzw. prawa koronnego pod warunkiem pozostawienia pewnych lokalnych zwyczajów prawnych z zakresu procedury sądowej, prawa ziemskiego, prywatnego i karnego (46 artykułów); zatwierdzone 1577 przez Stefana Batorego e.m. obowiązywały do końca I Rzeczypospolitej. 2. Mazowsze pod rządem swoich książąt z rodu Piastów miało oddzielne swoje prawa. Stan. Łaguna przypuszcza, że już w latach powstał w Mazowszu zbiór ogólny praw. Gdy po wygaśnięciu Piastów księstwo Mazowieckie, wcielone do Korony i nazwane województwem mazowieckiem za kr. Zygmunta I, chciało zachować niektóre prawa ze Statutów Mazowieckich, król Stefan Batory r zatwierdził takowe pod tytułem Excepta Masoviae.] (dawno) mazowiai excerptumok (Statuta diicatus Masoviae 1541.; később mint Excepta Masoviae); mazowiai tartomány helyi törvénykezési hagyományainak alkalmazása 1576-ig ekscerptor [osoba, która sporządza wyciągi z pism, wybiera fragmenty tekstu], ekscerptorka kivonatot készítő (ffi/nő) eksces [wybryk, wyskok] (lat.) excessus; túlkapás, kilengés, kihágás, szertelenség, zabolátlanság, erőszakosság, kicsapongás, rendzavar, szertelenség; kilengés ekscesarz [były cesarz] excsászár; volt császár ekscesywny, -a, -e (lat.) excesszív; túlzott, felesleges, mértéktelen; féktelen, kicsapongó ekscypować (łac.) [wyłączyć z całości, zastrzegać sobie fafle; wyjmować, odróżniać] kivételt tenni, kivételezni, kizárni; biztosítani, garantálni, kiköt magának vmit ekscytacja [ożywienie, podniecenie] (lat.) excitáció; izgalom, izgatás, izgatottság, felindulás, indulat, inger, ingerültség (podniecenie); (villamosság) gerjesztés ekscytator 1 (műsz) kisütő ekscytator 2 (zob. wigilans) (rel.) excitátor (lat. vigilare - virrasztani) [a testvéreket reggel ébresztő és közös ájtatosságra (pl. liturgiára, a napszaknak megfelelő imádságra) hívó szerzetes] ekscytować [1. wprowadzać w stan podniecenia, pobudzenia emocjonalnego, poruszać wewnętrznie; podniecać, pobudzać, emocjonować, entuzjazmować; 2. ekscytować się - wprowadzać się w stan podniecenia, pobudzenia emocjonalnego; podniecać się, emocjonować się, entuzjazmować się] (lat.) excitálni; izgatni, felizgatni; ingerelni, felingerelni; buzdítani, ösztönözni, sarkalni, feltüzelni; előidézni, kelteni, támasztani (podniecać); félénkíteni; (villamosság) gerjeszteni ekscytować się [podniecać się, entuzjazmować się itd.] (lat.) excitálódni; izgulni, felizgulni; felingerlődni; feltüzelődni; félénkülni; (villamosság) gerjedni eksdywizja [1. (prawo i polityka) podział majątku ziemskiego między wierzycieli; 2. w prawie litewskiem, a potioritas w pr. polskiem, była to nazwa postępowania sądowego, które pomiędzy wierzycieli wydzielało z majątku dłużnika ziemię w naturze, długami przeładowaną. Podział taki dopełniały sądy eksdywizorskie, a zdarzało się nieraz, że całe fortuny pańskie szły w podział pomiędzy licznych wierzycieli.] (dawno) az adós földbirtokának felosztása a hitelezők között eksedra [gr. 'staroż. półokrągła nisza z ławą w gr. gimnazjonach, palestrach i domach mieszkalnych';1. nisza z kamienną ławą

36 1430 biegnącą wzdłuż ściany, występująca w architekturze antycznej, później w architekturze sakralnej; 2. archit. ogrod. półkolista nisza, kolumnada, pergola z ławą kamienną biegnąca po obwodzie wewn.; w kośc. bizantyjskich, ormiańskich, gruzińskich - półkolista wnęka (zazw. piętrowa), otwarta do wnętrza, z tyłu wydzielona kolumnami; por. empora.] (gör.) exedra; az ókori gümnaszionok félkör alakú, ülőlapokkal ellátott lépcsős építménye, az ókeresztény építészetben apszis ekshalacja, ekshalacje [gazy i pary wydobywające się z krateru i ze szczelin wulkanu] exhaláció; kigőzölgés, kipárolgás; (orvosi) kilehelés, kilélegzés; gőz- és gázkitörések a föld belsejéből a vulkáni működéssel egyidejűleg ekshaustor [1. dmuchawa do wysysania gazu z zamkniętej przestrzeni; 2. wentylator wysysający gazy, pyły lub dymy ze zbiornika, pomieszczenia itp.] exhaustor; légszívó, ventilátor ekshibicja [daw. wystawianie na pokaz, ujawnianie] excibíció; iratok bemutatása ekshibicjonista [mężczyzna, który obnaża się w miejscach publicznych], ekshibicjonistka; ekshibicjonalista (lat.) exhibicionista (ffi/nő); exhibicionizmusban szenvedő személy ekshibicjonistyczny, -a, -e exhibicionizmusra jellemző, vele kapcsolatos; exhibicionista ekshibicjonizm, ekshibicjonalizm [1. zboczenie seksualne polegające na obnażaniu narządów płciowych w obecności obcych osób; 2. skłonność do ujawniania intymnych, drastycznych spraw] (lat.) exhibicionizmus; beteges önmutogatás; kóros hajlam a nemi jellegű testrészek lemeztelenítésére és mutogatására; egyes egyének beteges hajlama arra, hogy életüket, lelkületüket minden rendellenességével, szenvedélyes vonásával együtt mások előtt feltárják; (átv.) öntetszelgés ekshumacja [wydobycie pochowanych zwłok np. w celu przeniesienia ich do innego grobu] (lat.) exhumálás, exhumáció; kihantolás, kiemelés a sírból (rendszerint törvényszéki vizsgálat céljából), illetve új temetőhelyre vitel ekshumacyjny, -a, -e [związany z ekshumacją] exhumációs; kihantolási ekshumować [wydobyć (wydobywać) zwłoki z grobu w celu pochowania ich w innym miejscu lub przeprowadzenia oględzin sądowo-lekarskich] (lat.) exhumálni, (halottat) kiemelni a sírból, illetve új temetőhelyre vinni; kihantolni, kiásni ekskawator [zob. wydrążacz] (lat.) ekszkavátor, exkavátor; (műszaki) kotrógép, ásógép, földkiemelő gép; gép a talaj kiására és a kiásott földmennyiség lerakására eksklamacja [zdanie wykrzyknikowe zawierające ważną treść] (lat.) exklamáció; (dawno) felkiáltás, felhívás eksklamacje daw. [okrzyki] felkiáltások eksklaustracja [1. zezwolenie na przebywanie zakonnika poza domem zakonnym na określony czas; 2. zezwolenie na przebywanie zakonnika (zakonnicy) poza domem zakonnym (lub klasztorem) udzielane na ściśle określony czas (maksymalnie trzy lata). Przedłużenie eksklaustracji jest zarezerwowane dla Stolicy Apostolskiej. Indult eksklaustracyjny jest wydawany przez najwyższego przełożonego zakonnego.] exklausztráció; elbocsátás a megszentelt élet társaságából [a szerzetes rendházon kívüli tartózkodásának, meghatározott időre való engedélyezése] eksklawa [obszar państwa otoczony ze wszystkich stron przez terytorium lądowe innego państwa] (lat.) exklávé; növények és állatok előfordulása szokott elterjedési területükön kívül, vmely államnak olyan szerves része (területe), amelyet más államhatalom területe fog körül ekskludować [przestarzale: wykluczać lub wykluczyć, wyłączać lub wyłączyć z czegoś] kizárni ekskluzja [daw. wykluczenie, odrzucenie] (lat.) exkluzió, kizárás ekskluzywa [(łac. exclusiva- "wykluczenie") - w Kościele katolickim procedura umożliwiająca zawetowanie wyniku konklawe i tym samym zablokowanie zwycięskiej kandydaturze drogi na tron papieski.] (lat.) exclusiva [privilegia exclusiva: kizárólagos szabadalmak] ekskluzywnie exkluzíve, exkluzív módon; kivéve, kizárva, kizárólag ekskluzywność [elitarność, elitaryzm, wygodność, superkomfortowość] (lat.) exkluzivitás; kizárólagosság; vminek exkluzív jellege v. volta; zárkózottság, elzárkózás; elzártság, elkülönülés ekskluzywny, -a, -e [1. przeznaczony dla zamkniętej grupy osób; 2. odgradzający się od ogółu albo od osób spoza pewnego kręgu; 3. luksusowy, elegancki] (lat.) exkluzív; (jedyny) kizáró, kizárólagos, (w ścisłym gronie) zártkörű; idegent be nem fogadó; válogatott, előkelő (társaság); elzárkózó

37 1431 ekskomunika [kara pozbawiająca wiernego praw uczestniczenia w życiu Kościoła] (lat.) excommunicatio, exkommunikáció, exkommunikálás; (vallás) kiátkozás, kiközösítés az egyházközöségből; egyházi átok [Kirekesztés az egyházi közösségből, ill. abból, amit az egyház híveivel közöl.] ekskomunika papierska pápai exkommunikáció ekskomunikacja * wyłączenie exkommunikáció, exkommunikálás [kiközösítés, kiátkozás] ekskomunikować [rzucić lub rzucać klątwę, anatemę] exkommunikálni, kiközösíteni ekskrementy [zob. odchody] (lat.) excrementum; (orvosi) testből kiválasztott anyagok; bélsár, ürülék (széklet és vizelet) ekslibris (z łac. ex libris z książek, z pośród książek) [Był zwyczaj we wszystkich krajach zachodniej cywilizacyi, że w wielu bibljotekach przylepiano na książkach kartki papierowe ze znakiem, wyrażającym nazwisko właściciela bibljoteki, jego herb lub nazwę księgozbioru albo instytucyi.] (jog) ex libris [sokszorosított (grafikai vagy nyomdai) eljárással készített papírlap, melyet a könyv kötéstáblájának belső oldalára ragasztanak azzal a céllal, hogy a könyv hovatartozását dokumentálja] eksmisja [1. usunięcie kogoś z zajmowanego lokalu lub z nieruchomości, z reguły na podstawie wyroku orzekającego eksmisję; 2. usunięcie kogoś z zajmowanego lokalu lub z nieruchomości na mocy decyzji władz administracyjnych lub wyroku sądowego] (lat.) exmisszio; kiküldetés, követség, megbízás; birtokból kihelyezés; (rel.) a még nem végzett teológiai hallgató gyülekezeti szolgálatba történő kihelyezése eksmisyjny, -a, -e exmissziós eksmitować kihelyezni; megbízni eksrecja (łc. excerno, excretum odłączyć, wydalić ) [fizjol. czynność fizjol. organizmu polegająca na wydaleniu z niego nieprzydatnych już do przemiany materii, czasem toksycznych substancji za pomocą różnego typu narządów, organów, gruczołów wydalniczych; defekacja] exkréció; kiválasztás ekskról [były król] exkirály; volt király, egykori király ekskulpacja (lat.) exkulpáció; bűnhődés, engesztelés, vezeklés ekskurs [1. daw. dygresja; 2. daw. dodatek do dzieła wyjaśniający kwestie nieobjęte głównym tematem] (lat.) exkurzus; (dawno) a tárgytól való eltérés, elkalandozás, kitérés; rövid összefoglalás, rendszerint függelékként ekskursja [łac. excursio 'wypad; wycieczka' od excurrere 'wybiegać'; daw. wycieczka, wyprawa; podróż] (lat.) excursio, exkurzió; 1. kirándulás, utazás, portyázás, (átv.) betörés (ellenséges területre); 2. kitérés; a folyamatos előadásba beiktatott hosszabb, viszonylag önálló szakasz ekskuza [daw. tłumaczenie się, przeprosiny] exkuzálás; (dawno) kimentés, mentegetőzés ekslibris [nazwisko lub godło właściciela umieszczone na wewnętrznej stronie okładki] (lat.) ex libris [könyveiből]; könyvtábla belsejére ragasztott, a tulajdonos nevét (esetleg címerét, jelképét stb.) tartalmazó könyvjegy; könyvtárjegy (XV. század óta használatos) eksmałżonek [były małżonek] elvált v. volt férj eksmałżonka [była małżonka] elvált v. volt feleség eksmatrykulacja [skreślenie kogoś z listy studentów] (lat.) exmatrikuláció; anyakönyvi törlés eksminister [były minister] (lat.) exminiszter; volt, egykori miniszter eksmisja [usunięcie kogoś z zajmowanego lokalu lub z nieruchomości na mocy decyzji władz administracyjnych lub wyroku sądowego] (lat.) exmisszió; kiűzés, kiutasítás (a birtokról v. lakásból), kilakoltatás; kisajátítás; kiküldetés eksmistrz świata (sport) ex-világbajnok, volt világbajnok eksmisyjny, -a, -e kiutasítási eksmitować [w prawie: przymusowo wysiedlić, wysiedlać kogoś skądś na podstawie decyzji odpowiednich władz] kiűzni, kiutasítani (birtokából v. lakásából), kisajátítani eksmitować kogoś kilakoltatni vkit eksmitować kogoś z mieszkania kilakoltatni vkit lakásából eksomida (exomis) [rodzaj chitonu; wełniana, krótka szata, zapięta tylko na lewym ramieniu, odsłaniająca prawą część torsu i rękę; ubiór ludzi pracy; wsztuce: strój Hefajstosa, Charona, Amazonek. <gr->] (hist.) görög tunika fajta

38 1432 eksotermiczny, -a, -e (gör.) exotermikus; hőfejlesztő, hőtermelő ekspander [1. przyrząd gimnastyczny do wyrabiania siły mięśni przez rozciąganie gumowych taśm lub metalowych sprężyn; 2. sport. przyrząd gimnastyczny do rozciągania, złożony z uchwytów połączonych sprężynami a. taśmami gumowymi] (ang. kinyújtó) expander; testgyakorlás céljára szolgáló izomerősítő, kézi rugós készülék ekspandor [w telekomunikacji: urządzenie do ekspansji sygnału] expander, dinamikanyújtó [növeli a jel dinamikáját, amennyiben megemeli a hangos, csökkenti a halk részek hangerejét. Ellentéte a kompander] ekspandor dynamiki automata dinamikanyújtó (dinamikaexpander) ekspandować [rozszerzać, rozwijać, powiększać] (lat.) expandálni, (fizika) terjeszkedni, kiterjedni ekspansja [łac. expansio 'rozszerzanie (się)' od expandere 'rozpościerać się; rozprzestrzeniać się'; 1. rozprzestrzenianie się na jakimś obszarze; 2. zajmowanie przez państwo nowych terytoriów, zdobywanie rynków zbytu; 3. zwiększanie się objętości substancji podczas przemian termodynamicznych w urządzeniach technicznych; 4. przekształcanie sygnału telekomunikacyjnego w taki sposób, aby wzmocnienie sygnałów o większej amplitudzie było większe; 5. rozprzestrzenianie (się); zajmowanie przez państwo nowych terytoriów, rynków zbytu itd.; mech. wzrost objętości czynnika termodynamicznego, połączony z wykonywaniem pracy przez ten czynnik i zazw. z rozprężaniem] (lat.) expanzió; terjeszkedés, hódító törekvés; (gőz, stb.) kiterjedés, tágulás; hódító törekvés; gázok nyomáscsökkenéssel együttjáró térfogatnövekedése ekspansja (dynamiki) dinamikatágítás, dinamikanyújtás, expanzió ekspansja amplitudowa (dynamiki) dinamikasáv nyújtás ekspansja czasowa (sygnału akustycznego) akusztikai késleltetés, zengetés ekspansja częstotliwościowa sávnyújtás ekspansja ekonomiczna expanzió; gazdasági terjeszkedés ekspansja eksportowa exportexpanzió ekspansja gazu a gáz kiterjedése, expanziója ekspansja gospodarcza gazdasági expanzió ekspansja kapitałowa tőkeexpanzió ekspansja komercyjna kereskedelmi expanzió ekspansja kredytowa hitelexpanzió ekspansja polityczna politikai terjeszkedés ekspansjonista (lat.) expanzionista; expanziós politika híve, követője ekspansjonistyczny, -a, -e [ekspansywny, imperialny, zaborczy] expanziós, terjeszkedési; terjeszkedő, gyarmatosító ekspansjonizm [1. zaborcza polityka państw dążących do zajmowania nowych terytoriów i opanowywania nowych rynków zbytu; 2. termin określający politykę, polegającą na rozszerzaniu wpływów politycznych i ekonomicznych kosztem innych państw lub na opanowywaniu obcych terytoriów.] expanzionizmus; terjeszkedés, kiterjedés, terjeszkedő politika ekspansybilność [reakcja ceny danego dobra na zmianę podaży, jest odwrotną sytuacją niż cenowa elastyczność podaży] expanzibilitás; terjengősség, terjedni képesség; terjedékenység, terjedésre való képesség ekspansybilność cen [oznacza reagowanie podaży na zmianę ceny] a kereslet reagalásáa az árváltozásra ekspansyjny, -a, -e [dotyczący ekspansji, wzrostu objętości, rozszerzania się, rozprężania] expanziós ekspansywność (politika) expanzív jellege, expanzív volta vminek; expanzivitás; kiterjedő képesség, tágulékonyság, terjeszkedés; (átv.) féktelenség, hevesség, áradozó természet; terjeszkedésvágy, terjeszkedés ekspansywny, -a, -e [dążący do rozprzestrzeniania się, zwł. terytorialnego; porywczy, wybuchowy; wylewny.] (lat.) expanzív; terjeszkedő, hódító (politika); táguló, terjedékeny, kiterjedő (anyag); (fizika) feszítő erejű, erős feszültségű; feszítő erejű, erős feszültségű; (átv.) féktelen; (wojsko) robbanó ekspatriacja [1. wydalenie kogoś poza granice ojczyzny; 2. dobrowolne opuszczenie kraju; 3. dobrowolne opuszczenie kraju, zerwanie z ojczyzną; przymusowe wydalenie kogoś z ojczyzny; wygnanie, banicja] (lat.) expatriáció, expatriálás; önszáműzés, kivándorlás, önkéntes v. kényszerű száműzetés; a száműzés v. számkivetés vállalása ekspatriant kivándorolt ekspatriować [wysiedlić kogoś poza granice ojczyzny] állampolgárságától megfosztani; kihonosítani

39 1433 ekspatriować się [śrdw.łac. expatriare 'opuszczać ojczyznę'; zob. eks-; łac. patria 'ojczyzna' od pater] expatriálni, kivándorolni ekspedient (sprzedawca) expeditor; kiszolgáló, elárusító, eladó; szállítmányozó; kézbesítő, kezelő ekspedientka kiszolgálónő, elárusítónő ekspediować [1. wysyłać dokądś kogoś lub coś; 2. daw. obsługiwać klientów w sklepie] (lat.) expediálni, elküldeni, elszállítani, továbbítani, kézbesíteni (levelet, árut); (átv.) kitenni a szűrét; kidobni; útrabocsátani; eladni, árusítani ekspedycja [1. wyprawa zorganizowana w określonym celu; też: grupa osób biorąca w niej udział; 2. wysyłanie przesyłek lub towarów na miejsce przeznaczenia; 3. wyprawianie gdzieś kogoś; 4. dział w instytucji zajmujący się przyjmowaniem i wysyłaniem towarów, papierów urzędowych itp.] (lat.) expediálás; (wysyłka) továbbítás, elküldés, szétküldés, szállítás, elszállítás; vmely hivatalnak, intézménynek a levelezés és a küldemények továbbításával foglalkozó osztálya; (wyprawa) expedíció, tudományos, kutató célú utazás, kutatóút; továbbító hivatal; (wojsko) nagyobb hadművelet valamely távoli vidéken, országban; az ilyenben résztvevő személyek együttese; különítmény; (gyarmati) hadjárat; (újságé) kiadóhivatal ekspedycja archeologiczna régészeti expedíció ekspedycja korespondencji a levelek v. posta továbbítása v. expediálása ekspedycja dosięgła szczytu az expedíció elérte a csúcsot ekspedycja karna [wyprawa wojska lub policji zorganizowana w celu uśmierzenia rozruchów, buntu itp.] büntető expedíció ekspedycja kolejowa vasúti szállítás, expedíció ekspedycja naukowa tudományos expedíció ekspedycja pocztowa postai szállítás, expedíció ekspedycja ratunkowa mentőexpedíció ekspedycja towarowa áruszállítás, expedíció ekspedycja wojskowa katonai expedíció expedycyjny, -a, -e expedíciós, expedíció-; feladási, elküldési, elszállítási; szállítmányozási ekspedytywny, -a, -e expeditív; (dawno) remek, kitűnő ekspedytor [1. osoba zajmująca się wysyłaniem przesyłek; 2. pracownik kontrolujący regularność kursowania środków komunikacji miejskiej] (lat.) expeditor, expeditőr; áruk, levelek stb. elküldését, feladását végző személy (ekspedient) ekspedytorka (lat.) expeditor, expeditőr (nő); áruk, levelek stb. elküldését, feladását végző nő ekspedytura [zob. ekspedycja w zn. 4.] expedíciós osztály ekspektatywa [1. nadanie przez papieża beneficjum przez tzw. prewencję; 2. daw. prawo do dóbr, godności itp., których objęcie nastąpić miało dopiero w określonych okolicznościach; 3. daw. pismo królewskie gwarantujące nadanie np. godności w razie wakansu; 4. "oczekiwanie prawne" (wierzytelność przyszła) jest to sytuacja, w której niektóre wymogi prawne dotyczące powstania wierzytelności lub innego uprawnienia zostały częściowo spełnione.] várakozás; a régi lengyel nyelven: remény, tekintettel a jövőre ; prevenció, megelőzés; (hist.) királyi adománylevél hivatal betöltésére megüresedés esetén ekspektatywny, -a, -e expektatív; előrevetíthető ekspektatywy (oczekiwania prawnego) [były to listy, które królowie polscy dawali zwykle osobom protegowanym na mające zawakować w przyszłości posady i godności kościelne lub świeckie. Uchwała z r zabroniła królom wydawania podobnych ekspektatyw. Czacki powiada, że ekspektatywy były to przywileje na przeżycie dawane; Linde tłómaczy ten wyraz nadzieją dostąpienia czego. Wogóle mówiono i pisano dawniej: ma u króla ekspektatywę na biskupstwo, starostwo i t. d.] (latin) expectatívák [királyi adománylevelek hivatal betöltésére megüresedés esetén] ekspektoracja [(łac.) wynurzenie] (lat.) expektoráció; nyilatkozás, magyarázgatás, ömlengés, kifakadás, köpet; felmerülés, előbukkanás ekspens [daw. wydatek, koszt] (dawno) kiadás, költség; veszteség ekspens teatralna (dawno) színházi kiadások ekspensować [dawniej: wydawać pieniądze, ponosić koszty; zużywać] (dawno) kiadni, költeni, veszteni, elkölteni, ráfordítani ekspensować się pazarolni, költekezni; elszegényedni ekspensowanie się pazarlás, költekezés; elszegényedés ekspercki, -a, -ie szakértői eksperiencja [daw. doświadczenie, biegłość w czymś] tapasztalat ekspert [1. specjalista powoływany do wydania orzeczenia lub opinii w sprawach spornych; 2. osoba uznawana za autorytet

40 1434 w jakiejś dziedzinie] (lat.-fr.) expert; szaktekintély, szakember, szakértő ekspert grafologiczny (törvényszéki) írásszakérő ekspert księgowy könyvszakértő ekspert sądowy [zob. biegły sądowy] igazságügyi szakértő; törvényszéki szakértő ekspert towarowy áruszakértő ekspert w czym tapasztalt, gyakorlott, szakértő, jártas vmiben ekspert w dziedzinie bibliografii bibliográfiai szakember, könyvészeti szakértő ekspertyza [specjalistyczne badanie przeprowadzane przez ekspertów; też: wynik tego badania] szakvélemény, szakértői szemle v. vizsgálat ekspertyza ekonomiczna gazdasági szakértői vizsgálat ekspertyza księgowa könyvelési szakérői vizsgálat ekspertyza sądowa bírósági szakértői vizsgálat ekspertyzowy, -a, -e szakvéleményeksperyment [1. próba realizacji nowatorskiego pomysłu; 2. doświadczenie naukowe przeprowadzone w celu zbadania jakiegoś zjawiska] (lat.) experimentum; kísérlet, próba; tudományos kísérlet (doświadczenie) eksperyment gospodarczy gazdasági kísérlet eksperyment powtarzalny megismételhető kísérlet eksperyment powtarzalny w 100% 100 %-ban megismételhető kísérlet eksperymentalista experimentalizmus híve, experimentalista eksperymentalizm [pogląd, według którego właściwą metodą ustalania zasadności twierdzeń naukowych jest ich eksperymentalne sprawdzenie] experimentalizmus eksperymentalnie kísérletileg, tapasztalati v. kísérleti úton eksperymentalny, -a, -e [1. dotyczący eksperymentu próby; 2. wprowadzający po raz pierwszy coś nowego; 3. oparty na eksperymencie doświadczeniu] (lat.) experimentális; kísérleti, tapasztalati; kísérleti úton nyert eksperymentator [1. (technika) lubi ryzykowne doświadczenia; 2. (edikacja) doświadczalnik; 3. (historia) odkrywca wcześniej; 4. (edukacja) robiący doświadczenia naukowe] experimentátor; kísérletező eksperymentatorstwo kísérletezés eksperymentatorski, -a, -ie kísérletező eksperymentować [1. realizować nowe pomysły; 2. przeprowadzać doświadczenia naukowe] (lat.) experimentálni; kísérletezni, kísérletet végrehajtani; próbálni, próbálgatni, próbálkozni eksperymentować co próbálkozni v. kísérletezni vmivel eksperymentować nową metodę új módszert kipróbálni; új módszerrel kísérltezni eksperymentować nowy sposób új módszert kipróbálni; új módszerrel kísérltezni eksperymentować z czym kísérletezni vmivel eksplacja expláció; vezeklés, levezeklés; bűnhődés, megbűnhődés, lakolás, jóvátétel, kiengesztelés eksplanacja [wytłumaczenie z ang; explonation] (lat.) explanáció; megmagyarázás, kiegyenlítés eksplantacja [pobranie z organizmu narządu lub fragmentu tkanki w celu dokonania przeszczepu lub hodowli w warunkach sztucznych] - (orvosi) explantáció; kimetszett élő szövetnek mesterséges táptalajra való kiültetése és továbbtenyésztése eksplikacja (wyjaśnianie, tłumaczenie) (lat.) explikáció, explikálás; magyarázat, kifejtés, értelmezés eksplikować [dawniej: tłumaczyć, wyjaśniać] (lat.) explikálni; megmagyarázni, értelmezni eksplikowanie explikálás, explikáció; magyarázat, kifejtés, értelmezés eksploracja [badanie, poszukiwanie, odkrywanie czegoś] (lat.) exploráció; kikémlelés, kikutatás; betegvizsgálat kikérdezéssel eksploracyjny, -a, -e [związany z eksploracją] kutató-, vizsgálóeksplorator [badacz, poszukiwacz] kutató, vizsgáló eksploratorski, -a, -ie kutatói, vizsgálói eksplorować [badać, przeszukiwać, odkrywać coś] kutatni, vizsgálni ekspiracja [1. jęz. wydech powietrza stanowiący podstawę powstawania dźwięków mowy; 2. daw. wygaśnięcie kontraktu, umowy itp.] lejárat; (dawno) exspiráció; kilégzés; halál, kiszenvedés ekspiracja umowy najmu bérlet v. bérletszerződés lejárata ekspiracyjny, -a, -e exspiratórikus; kilégzési ekspirować [1. przestarzale o terminach, umowach: upłynąć, upływać, wygasnąć, wygasać; 2. przest. (o terminach) upływać, mijać; (o umowach itp.) wygasać, tracić moc obowiązującą, kończyć się.] (lat.) expirálni; kilehelni, lejárni (határidő), elenyészni

41 1435 eksplikacja [wyjaśnianie, tłumaczenie] magyarázat, értelmezés, megmagyarázás (wyjaśnienie) eksplikować [dawniej: tłumaczyć, wyjaśniać] magyarázni, értelmezni, megvilágítani eksploatacja [1. wydobywanie bogactw naturalnych; 2. użytkowanie maszyn, urządzeń itp.; 3. maksymalne wykorzystanie kogoś albo czegoś; 4. ciągnięcie zysków z cudzej pracy najemnej; 5. wykorzystywanie czegoś w sposób racjonalny] (wyrobywanie) kitermelés, kibányászás; kihasználás, kiaknázás, kizsákmányolás; (technika) üzembentartás, üzemeltetés eksploatacja bogactw naturalnych természeti kincsek kitermelése eksploatacja lasu erdőkitermelés eksploatacja pracy robotników przez kapitalistę (gazdasági) a munkások kizsákmányolása a kapitalista által eksploatacja rabunkowa rabló-kitermelés eksploatacyjny, -a, -e [dotyczący eksploatacji] kizsákmányolási; kihasználási, kiaknázási; üzemeltetési, üzembentartási eksploatator [ten, który eksploatuje] kihasználó, üzemeltető; kizsákmányoló; üzemeltető eksploatatorski, -a, -ie kizsákmányoló; kizsákmányolói, kizsákmányolóeksploatatować (fr.) exploiter, exploatálni; kizsákmányolni, kiaknázni, kihasználni, kitermelni, kibányászni; üzemeltetni, üzemben tartani eksploatatować krajowe złoża gazu országos gáztelepek kiaknázása eksplodować (eksploduje) [1. o pocisku lub materiale wybuchowym: rozrywać się z hukiem; 2. o zjawiskach, uczuciach itp.: pojawiać się nagle, z wielką siłą] (lat.) explodálni; robbanni; felrobbanni (robbanóanyag, lövedék); (átv.) magából kikelni, megpukkadni; kitörni, levegőbe repülni; kirobbanni eksplodowanie (lat.) explózió, explodálás; robbanás, (átv.) kitörés, kirobbanás eksplodujący, -a, -e robbanó, kitörő (wybuchowy) eksploracja [badanie, poszukiwanie, odkrywanie czegoś] exploráció; (elavult) kikutatás, átkutatás, kikémlelés; felmérés; (orvosi) betegvizsgálat; kikérdezés (badanie) eksploracyjny, -a, -e felmérési, betegvizsgálati eksplorator [badacz, poszukiwacz] kutató, felfedező (badacz) eksploratorski, -a, -ie kutató-, felfedező-; kutatói, felfedezői eksplorować [badać, przeszukiwać, odkrywać coś] kutatni, felfedezni, kikémlelni (vmit) eksplozja [1. wybuch następujący w wyniku gwałtownego przebiegu reakcji chemicznych lub łańcuchowych reakcji jądrowych; 2. gwałtowny wzrost, rozwój czegoś; 3. końcowy moment artykulacji spółgłosek zwartych] (lat.) explozíció; robbanás, kirobbanás, kitörés (wybuch) eksplozja demograficzna demográfiai robbanás eksplozyjnie robbanékonyan, robbanásszerűen eksplozywność robbakóképesség eksplozywny, -a, -e[1. mający cechy eksplozji wybuchu; 2. gwałtowny] (lat.) explozív; robbanó, robbanó-; robbanékony eksponat [przedmiot wystawiony do oglądania w muzeum lub na wystawie] kiállítási tárgy, kiállított tárgy, mintadarab (okaz) eksponat muzealny múzeumi kiállítási tárgy eksponat targowy vásári mintadarab eksponatowy, -a, -e kiállítási tárgy-; mintadarabeksponaty niesprzedażne nem eladó kiállítási tárgyak eksponent [1. osoba lub firma wystawiająca eksponaty na wystawie; 2. przedstawiciel, reprezentant] (lat.) exponens; kiállító, (matematika) hatványkitevő; kirendelt képviselő, meghatalmazott személy; vmilyen felfogás, eszme kimagasló képviselője, megtestesítője eksponować [1. wystawiać na pokaz; 2. wysuwać kogoś lub coś na pierwszy plan; 3. naświetlać błonę fotograficzną, kliszę, film] (lat.) exponálni; kiállítani, kitenni; kifejteni, előadni, magyarázni; megvilágítani (filmet, lemezt); veszélynek kitenni, kockáztatni eksponować się (występować) exponálja magát; kiteszi magát; kiállni, állást foglalni; egyértelműen állást foglalni vki v. vmi érdekében eksponowanie kiállítás eksponowany, -a, -e [1. wysunięty na pierwszy plan; 2. o stanowisku: ważny, odpowiedzialny] (lat.) exponált; kifejtett, előadott, megmagyarázott; megvilágított, már felhasznált (film, lemez); feltűnő, szembeötlő, szem előtt levő; jól látható; kényes, veszélyes; nagy felelősséggel járó (állás) eksport (z łac. ex "poza" + portare "nieść") [1. wywóz za granicę dóbr, które zostały wytworzone w danym kraju. Dla krajów należących do Unii Europejskiej eksport dotyczy sprzedaży towarów lub usług poza UE. Sprzedaż towarów w obrębie państw należących do Unii Europejskiej to tak zwana sprzedaż wewnątrzwspólnotowa a

42 1436 nie eksport; 2. sprzedaż towarów za granicę lub odpłatne świadczenie usług na rzecz kontrahenta zagranicznego] (lat.) export; (kereskdelem) kivitel, árukivitel; kivitelre készített v. szánt eksport bezpośredni közvetlen kivitel eksport dumpingowy dömpingexport eksport globalny teljes kivitel eksport kapitału tőkeexport eksport niewidoczny láthatatlan export eksport odpadów hulladékexport eksport opłacalny rentábilis export eksport pieniądza pénzkivitel eksport pośredni közvetett export eksport towarów [potwierdzony przez urząd celny wyjścia wywóz towarów z terytorium Polski poza terytorium Wspólnoty, jeżeli będzie on dokonywany przez: a) dostawcę lub w jego imieniu, lub b) nabywcę mającego siedzibę poza terytorium Polski lub w jego imieniu.] áruexport eksport wewnętrzny belső export eksportacja [wyprowadzenie zwłok na miejsce, gdzie pozostają do momentu pogrzebu] exportálás, kivitel (eksportowanie) eksportacja zwłok a holttest elszállítása eksporter (fr.) exportőr (áruk külföldre szállításával foglalkozó személy) eksportować [ekon. wywozić towary, kapitały za granicę w celu wymiany handlowej lub świadczyć odpłatne usługi na rzecz kontrahenta zagranicznego] (lat.) exportálni; (kereskedelem) kivinni, kiszállítani (árut), árut külföldre vinni eksportować coś kivinni, kiszállítani, exportálni vmit eksportowanie exportálás, kivitel eksportowo-importowy, -a, -e [związany z eksportem i importem] export-importeksportowy, -a, -e export-; kiviteli eksportowy produkt exporttermék eksportowy towar exportáru ekspozycja [1. zbiór przedmiotów w muzeum, galerii lub na wystawie; 2. zaprezentowanie czegoś; 3. położenie czegoś w stosunku do stron świata; 4. w taternictwie i alpinistyce: usytuowanie jakiegoś miejsca nad stromym spadkiem terenu; 5. naświetlenie błony fotograficznej, kliszy lub filmu; 6. lit. sytuacja wprowadzająca w akcję; 7. muz. pierwsze przeprowadzenie tematu przez poszczególne głosy w fudze; 8. muz. prezentacja tematów w sonacie] (lat.) expozíció; előkészítés; előterjesztés, magyarázat, elemzés; (zene) a témák kezdeti kifejtése, bevezetés, előkészítés; (fényképezés) fényérzékeny anyag megvilágítása, exponálás; (med) kitettség, ráhatás ekspozycja na hałas (dzienna lub tygodniowa) [Odpowiednik poziomu ekspozycji na hałas odniesiony do dnia lub tygodnia pracy. Tzw. "dawka hałasu" [E A,Te ], [Pa 2. s]. Związek pomiędzy ekspozycją na hałas a poziomem ekspozycji: E A,Te = 1, ,1LEX,8h ] zajexpozíció [a munkavállalót a munkahelyen érő zajterhelés: 18/2001. (IV. 28.) EüM rendelet 1. sz. melléklet szerint] ekspozycja utworu literackiego irodalmi mű magyarázata v. elemzése ekspozycyjny, -a, -e [związany z ekspozycją] expozíciós ekspozytura [przedstawicielstwo rządu lub oddział jakiejś instytucji, działające poza siedzibą centrali] (lat.) expozitúra; kirendeltség (kir.), ügynökség; érdekeltség; fiók; fióküzlet ekspremier [były premier] volt miniszterelnök ekspres, expres [I. pośpieszna przesyłka pocztowa; II. sposób wykonania usługi polegający na zrobieniu czegoś jak najszybciej; III. pociąg pośpieszny o podwyższonym standardzie] (lat.) expressz; kifejezetten, határozottan; (pociąg) expresszvonat; (list) expresszlevél; sürgős, soron kívül továbbítandó (küldemény); gyorsan, sebtében; (urządzenie elektryczne) gyorsfőző ekspres [urządzenie elektryczne do parzenia kawy] (kávé) presszókávé; teafőző, teafőzőgép ekspres do kawy kávéfőző (eszpresszó), kávéfőzőgép ekspresja [wyrazisty i sugestywny sposób wyrażania uczuć] expresszió; kifejezés, kifejezőerő ekspresjonista [artysta tworzący w stylu ekspresjonistycznym, charakteryzującym się emocjonalną wyrazistością oraz siłą oddziaływania dzieła na odbiorcę], ekspresjonistka (lat.) expresszionista; az expresszionizmus híve, követője (ffi/nő) ekspresjonistycznie (lat.) vminek expresszionista volta ekspresjonistyczny, -a, -e [stworzony w ramach ekspresjonizmu; harakterystyczny dla ekspresjonizmu lub artystów zgodnie z nim tworzących.] (lat.) expresszionista; az expresszionalizmus alapján álló ekspresjonizm kierunek [w literaturze i sztuce początku XX w. traktujący dzieło jako subiektywny wyraz spotęgowanych

43 1437 przeżyć artysty] (lat.) expresszionizmus; a XX. század elején keletkezett formabontó irányzat, amely nem a külső valóságot, hanem a művészet tudattartalmát a legszabadabb kifejezési eszközökkel, minden formai szabály elvetésével óhajtja kifejezni (Van Gogh, Gauguin, Chagall, Kandinszkij, Marc; Uitz Béla, Derkocics Gyula, Egry József stb.) ekspresowo kifejezetten, határozottan; gyorsan, sebtében ekspresowy, -a, -e - kifejezett, határozott; gyors, sebes ekspresyjnie kifejezően, kifejezéssel ekspresyjność, ekspresywność (lat.) expresszivitás, kifejező erő; kifejező képesség; (biol.) Adott gén vagy géncsoport fenotípusos hatásának megnyilvánulási mértéke, amelyet minőségi vagy mennyiségi fokozati sor fejez ki. [Példa a hatujjúság, amely valamennyi végtagon, jobb, illetve bal oldali végtagokon vagy csak kézen, illetve csak lábon jelenhet meg. Az expresszivitást egyéb génkölcsönhatások és környezeti hatások alakítják.] ekspresyjny, -a, -e, ekspresywny, -a, -e (lat.) expresszív; kifejező, nyomatékos, kifejezésteljes ekspresyjne funkcje języka a nyelv kifejező v. expresszív funkciói ekspresywnie (lat.) expresszíven; kifejezően, nyomatékosan, kifejezésteljesen ekspropriacja [daw. przymusowe pozbawienie własności] expropriáció; kisajátítás (wywłaszczenie) ekspropriacyjny, -a, -e expropriációs; kisajátítási ekspropriator kisajátító ekspresionista, ekspresionistka expresszionista (ffi/nő) ekspulsja [1. brutalne rugowanie z kraju lub posiadłości; 2. w prawie litewskiem oznaczała gwałtowne z dóbr wypędzenie czyli wybicie, po którem sprawa posesoryjna musiała być w ciągu miesiąca w grodzie przez wypędzonego wniesiona] (lat.) expulzió; kiűzés, elűzés, száműzés ekspurgacja [usprawiedliwienie] (lat.) expurgáció, expurgálás; mentség, igazolás, mentegetődzés; (orvosi) kitisztítás, hashajtás, (átv.) megtisztítás, átfésülés ekspiracja [1. jęz. wydech powietrza stanowiący podstawę powstawania dźwięków mowy; 2. daw. wygaśnięcie kontraktu, umowy itp.] (lat.) exspiráció; kilélegzés, kilégzés; (kereskedelem) lejárat ekspiracyjny, -a, -e (lat.) kilélegzési, kilégzési; (kereskedelem) lejárati ekspirować [I. przestarzale o terminach, umowach: upłynąć, upływać, wygasnąć, wygasać; II. dawniej: wyzionąć ducha, umrzeć] (lat.) kilélegezni; (kereskedelem) lejárni; (dawno) kileheli a lelkét, meghalni ekstirpacja (lat.) exstirpáció, exstirpálás; kiirtás, eltávolítás ekstatycznie extatikusan; felindultan, izgatottan, fellelkesülten, elragadtatottan ekstatyczność [stan zachwytu lub uniesienia połączony z utratą poczucia rzeczywistości], ekstaza [1. zachwyt, uniesienie połączone z utratą poczucia rzeczywistości; 2. syntetyczny narkotyk będący pochodną amfetaminy, środek psychoaktywny nielegalny w Polsce; potoczna nazwa tabletek zawierających ten narkotyk; ecstazy, ekstazy, extazy] (gör.) eksztázis, extázis; önkívület, révület, elragadtatás, hevület, rajongás; felindult, erősen izgatott állapot; a lelkesedés magas foka ekstatyczny, -a, -e [będący wynikiem ekstazy, mający charakter ekstazy] (lat.) eksztatikus, extatikus; önkívületi, elragadtatott; rajongóan lelkesedő ekstatyk [osoba zdolna do znajdowania się w stanie ekstazy] rajongó ekstatyzm [wpadanie w ekstazę] extatizmus; a központi állami hatalom kiterjesztésére és megerősítésére irányuló törekvés ekstaza [stan zachwytu lub uniesienia połączony z utratą poczucia rzeczywistości] extázis; elragadtatás ekstemporale [daw. ćwiczenie polegające na tłumaczeniu z jednego języka na drugi bez przygotowania] (lat.) extemporále; exabruptó-feladat; (dawno) rögtönzés; (iskolai) rögtönzött fogalmazvány, dolgozat ekstensja [1. rozciągłość, zasięg; 2. filoz. rozciągłość jako główna cecha przestrzeni; 3. filoz. właściwość ciał polegająca na ich trójwymiarowości; 4. log. zakres funkcji zdaniowej wyznaczony przez zbiór wszystkich przedmiotów, których nazwy podstawione za zmienne przekształcają tę funkcję w zdanie prawdziwe] (lat.) extenzió; (fizika) kiterjedés, kinyúlás; (átv.) terjedelem; (orvoi) fesztés, nyújtás ekstensjonalny, -a, -e kiterjedési, kinyúlási ekstensywnie extenzíven; kifelé terjedően, terkeszkedően; (jog) kiterjesztően; külterjesen ekstensywność nyújthatóság ekstensywny, -a, -e [rozciągły, obszerny lub obfity ilościowo] (lat.) extenzív; kiterjedt, terjeszkedő, kifelé terjedő; külterjes

44 1438 (gazdálkodás a mezőgazdaságban); (jog) kiterjesztő; ekstensywna gospodarka rolna [gospodarka rolna charakteryzująca się małym nakładem pracy i środków przypadających na jednostkę powierzchni gruntu] extenzív mezőgazdaság eksterminacja [wyniszczenie lub masowa zagłada określonych grup ludności z powodów politycznych lub religijnych] kiirtás; elpusztítás, megsemmisítés (wytępienie) eksterminacyjny, -a, -e irtó, emberirtó; kiirtó, pusztító eksterminator kiirtó; elpusztító, megsemmisítő ffi eksterminować [unicestwiać, niszczyć] (lat.) exterminálni; száműzni, számkivetni; kiírtani, megsemmisíteni ekstern [1. osoba, która uczy się samodzielnie i tylko egzaminy zdaje w szkole; 2. daw. uczeń mieszkający poza internatem] (lat.) extern; külső, idegen; magántanuló; internátusban lakó diák eksternista [zob. ekstern w zn. 1.] extermista; künnlakó eksternistyczny, -a, -e externista eksterytorialnie területenkívülien eksterytorialność (lat.) exterritorialitás; (jog) területenkívüliség; a külföldi diplomatákat megillető különleges kedvezmények eksterytorialny, -a, -e [korzystający z prawa eksterytorialności] (lat.) exterritoriális; (jog) területenkívüli; területenkívüliséget élvező ekstra, extra [I 1. dodatkowy, osobny; 2. bardzo dobry, atrakcyjny; II 1. dodatkowo, osobno; 2. bardzo dobrze, atrakcyjnie; 3. specjalnie] I. extra; pót-, utólagos, kiegészítő, pótló; mellékes, többlet; külön, elkülönített; nagyon jó; attraktív, látványos, vonzó, mutatós, érdekes; II. utólag, ráadásul, pótlólag; pótlásképpen, kiegészítésül, pótlásul, külön, külön-külön; egyenkint; nagyon jól; tetszetősen, vonzóan ekstra- [I pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: nadzwyczajny, niezwykły, najlepszy; II pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: poza-, na zewnątrz, poza zasięgiem czegoś] (lat.) extra, 1. vmin kívüli; 2. (nadwyczaj) rendkívüli, különleges; különös, sajátos; váratlan; pótekstradować (jog) kiadni (bűnözőt, szökevényt) ekstradycja [1. wydanie innemu państwu osoby, która naruszyła jego prawa; 2. wydanie przestępcy a. zbiega władzom państwa, którego prawa naruszył] (jog) kiadatás ekstrahować [poddawać procesowi ekstrakcji; oddzielać fazę oleistą roztworu] extrahálni; (vegytan) kivonni, kivonatolni, (orvosi) kihúzni ekstragalaktyka (lat.+gör.) extragalaktika; (csillagászat) a tejútrendszeren kívül levő, de vele egyenrangú csillagrendszerek ekstrakcja [1. usuwanie np. zęba lub soczewki oka; 2. wyodrębnianie określonych składników mieszanin za pomocą rozpuszczalników] (lat.) extrahálás, extrakció; (orvosi) kihúzás, eltávolítás; (kémia) kivonás, előállítás, gyártás, kivonatolás ekstrakcja parametrów [procedura wydzielania z sygnału cech reprezentowanych przez wartości liczbowe (jest to element analizy sygnałów)] (inf.) paraméterek extrahálása ekstrakcja zęba foghúzás ekstrakcyjny, -a, -e extrakciós, eltávolító-, gyártási ekstraklasa [1. najwyższa klasa sportowa; 2. grupa zawodników lub drużyn na najwyższym poziomie sportowym] osztály, első liga (futballban) ekstrakt, inaczej wyciąg (łac. Extractum - to co wyciągnięte) [1. roztwór otrzymany w procesie ekstrakcji chemicznej; 2. preparat z takiego roztworu; 3. przen. istota rzeczy; 3. roztwór związków chemicznych uzyskany w efekcie zakończonego procesu ekstrakcji (a nie zwykłego rozpuszczania). Ekstrakt może stanowić gotowy produkt sam w sobie lub też można z niego wyodrębić czysty związek chemiczny poprzez destylację, wymrażanie lub krystalizację.] (lat.) extraktum, extractum; kivonat ekstrakt drożdżowy élesztőkivonat ekstrakt mięsny húskivonat ekstraktor [1. narzędzie dentystyczne do usuwania zębów; 2. urządzenie, w którym przeprowadza się ekstrakcję chemiczną] extraktor, kivonatoló ekstraktor cukrowniczy [zob. dyfuzor w zn. 1.] (cukoripari) extraktor; diffúzor ekstraktowy, -a, -e extraktív, extraktekstrakty [były to wypisy z akt grodzkich, ziemskich i wszelkich ksiąg wieczystych. Strony rzadko składały w procesach oryginały dokumentów, ale najczęściej tylko ekstrakty uwierzytelnione przez kancelarję i pieczęć władzy, od której wychodziły. Koszt wypisania Ekstraktu liczony był zwykle podług arkuszy, a regent w kancelaryi grodzkiej i pisarz w kancelaryi ziemskiej odstępował zwykle ten dochód swemu zastępcy, który

45 1439 ekstrakt własnoręcznie sporządzał.] (dawno, prawo, hist) kivonatok ekstrakty garbarskie cserzőkivonatok, cserzőanyagok ekstrakty ziełowe gyógynövénykivonatok ekstrameta [gra w piłkę studentów i żaków, nadająca ruch ciału. Czterech staje na oznaczonych miejscach lub kamieniach, a czterech w pośrodku mety. Boczni rzucają piłkę jeden ku drugiemu; za trzeciem jej złapaniem, wolno starać się ugodzić w stojących pośrodku. Gdy rzucający trafił, to ten, którego uderzono, idzie na bok, a gdy chybił, to sam idzie na bok. Gdy jeden tylko zostaje, obiega w koło mety, ścigany przez innych.] (dawno) régi diák labdajáték Ekstranet (ang. extranet) [1. rozszerzenie sieci wewnętrznej (LAN) bądź intranetu w danej firmie lub instytucji, bazujące na technologii internetu. Umożliwia on np. zewnętrzny dostęp do zasobów sieci przedsiębiorstwa wybranym partnerom handlowym lub klientom z zachowaniem wysokiego stopnia bezpieczeństwa danych. Dostęp do sieci może być darmowy lub odpłatny w części albo w całości. 2. Połączenie sieci lokalnej (np. centrali firmy) z innymi sieciami lokalnymi (np. oddziałami firmy).] extranet [internetes protokollokkal és szoftverekkel üzemelő magánhálózat, melyre a működtető intézményen kívül korlátozott mértékben és körben mások (kívülről) is rákapcsolódhatnak; jellemzően egy cég belső intranetje, amihez a szállítók és vevők is hozzáférést kaphatnak ] ekstraordynaryjny, -a, -e [łac. extraordinarius 'niezwykły' od extra ordinem 'poza (zwykłym) porządkiem'; dawn. nadzwyczajny, wyjątkowy] (lat.) extraordinarius; (elavult) különös, rendkívüli, szokatlan ekstrapoczta [1. daw. specjalna bryczka pocztowa jadąca szybciej niż zwykła; 2. daw. przyśpieszony sposób przesyłania czegoś pocztą] gyorsposta, különposta ekstraprofit (lat.) extraprofit; a szokásos prifoton felül elért többlethaszon ekstraurban, ekstra urban (wiejski) (lat.) extraurban; városonkívüli (extravillanum), falusi ekstrawagancja [zachowanie się lub wygląd odmienne od powszechnie przyjętych] (lat.) extravagancia; (mania) különcködés, hóbort, szertelenség ekstrawagancki, -a, -ie (lat.) extravagáns, furcsa, különc, különcködő, szertelen ekstrawagancko (lat.) extravagánsan, furcsán, különcen, különcködően, szertelenül ekstrawaganckość (lat.) extravagánsság, furcsaság, különcség, szertelenség ekstrawersja, ekstrawertyzm kifelé fordulás, extrovertizmus, extrovertáció ekstrawersyjny, ekstrawertywny, -a, -e extrovertált, kifelé fordult ekstrawertyczka extrovertált v. kifelé fordult nő ekstrawertyczny, -a, -e extrovertált v. kifelé fordult ekstrawertyk [człowiek interesujący się otaczającą rzeczywistością, łatwo nawiązujący kontakty z innymi ludźmi] extrovertált v. kifelé forduló személy ekstrem [ostateczność, skrajność, krańcowość] véglet; (przesada) szélsőség, túlzás ekstrema [grupa ludzi wyznających skrajne poglądy] szélsőséges nézeteket valló embercsoport ekstrema, wartości graniczne sávhatárok <frekvenciasáv> ekstremalność (lat.) extremitás; végpont, vminek a legvége; nagy zavarban létel; (anatómia) végtag ekstremalnie (lat.) extrém módon; túlzottan; szélsőségesen, rendkívülien ekstremalność (lat.) vminek extrém volta; túlzás; szélsőségesség, rendkívüliség ekstremalny, -a, -e [1. skrajny, krańcowy; 2. mający skrajne poglądy i metody działania; 3. wyjątkowo trudny, niebezpieczny; 4. o wielkości matematycznej: minimalny lub maksymalny] (lat.) extrém; szélső, túlzott; szélsőségesen túlzó (irány), rendkívüli; szertelen (viselkedés); végtelen nagy ekstremista [1. osoba o skrajnych, radykalnych poglądach; 2. człowiek skrajnych poglądów; radykał; zwolennik skrajnych, ostatecznych środków]; ekstremistka extrémista; szélsőséges, radikális (ffi/nő) ekstremistyczny, -a, -e [skrajny, radykalny] extrém; szélső, túlzott; szélsőséges, túlzásra hajló, radikális ekstremizm [1. zajmowanie krańcowego stanowiska w jakiejś sprawie; 2. stosowanie ostatecznych środków] extrémizmus, skrajnośc, radykalizm ekstremum [maksymalna lub minimalna wartość czegoś, co podlega zmianom] (lat.) extremum; (matematika) szélsőérték, határérték (maximum és minimum) ekstremum funkcji [mat. maksimum lub minimum funkcji] a funkció minimuma vagy maximuma

46 1440 ekstrawertywny, -a, -e [1. charakterystyczny dla ekstrawertyka, będący przejawem ekstrawersji; ekstrawertyczny, ekstrawersyjny; 2. pojęcie, zastosowane przez C. G. Junga dla określenia typu psychicznego, który kieruje swoje zainteresowania k u p r z e d m i o t o m ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o, ku ludziom, rzeczom, zdarzeniom, w przeciwieństwie do typu i n t r o w e r t y w n e g o, którego zainteresowania są zwrócone ku w ł a s n e m u ż y c i u w e w n ę t r z n e m u. Człowiek e. jest nastawiony objektywnie, introwertywny subjektywnie. Jung uważa, że typy te nie są zależne od woli i nastawienia duchowego, lecz że są to biologicznie uwarunkowane, fundamentalne charaktery indywiduów, na które mogą działać wychowanie i psychoterapja, w niewielkim jednak stopniu.] (lat.) extrovertált; 1. [C. G. Jung, zürichi pszichológus szerint], az az emberi típus, amelynek alapműködése az érzés (érzelem), szemben a másik főtípussal, az introvertálttal, melyé a gondolkodás; 2. külső, konkrét, gyakorlati célok, élmények iránt fogékony, kifelé forduló (típus) ekstrudowanie (lat.) extrudálás; (vegyészet) csigasajtolás, hőre lágyuló műanyagok folyamatos alaksajtolása ekstynkcja [osłabienie wiązki światła przechodzącej przez jakiś ośrodek] (lat.) extinkció; fiz. absorbancja; kiirtás, elnyomás, megsemmisítés ekstynkcja atmosferyczna [osłabienie docierającego do powierzchni Ziemi światła gwiazd] légköri extinkció ekstyrpacja [łac. ex(s)tirpatio; med. wykorzenienie, całkowite usunięcie jakiegoś narządu] extirpáció; kiírtás, eltávolítás ekstyrpator [przest. gracownik, kultywator do wyciągania chwastów i spulchniania gleby] extirpátor; írtóeke ekstyrpować [w medycynie: dokonać, dokonywać ekstyrpacji - całkowitego usunięcia jakiegoś narządu] extirpálni; kiirtani, eltávolítani ektoblast [zob. ektoderma w zn. 1.] ektoblaszt ektoderma[1. zewnętrzna warstwa komórek zarodków zwierząt i ludzi; 2. zewnętrzna warstwa ciała jamochłonów] (gör.) ektoderma; külső bőr, külső sejtréteg ektodermalny, -a, -e ektodermális [polip ektodermalny: ektodermális polip] ektoplazma [1. zewnętrzna warstwa cytoplazmy; 2. w spirytyzmie: substancja wydobywająca się z ust medium podczas transu hipnotycznego] ektoplazma (az ezoterikában és áltudományokban előforduló nagyon ritka anyag) ektotroficzny, -a, -e [pasożytujący na ciele innego osobnika] bőrfelszínen élősködő ekumena (z stgr. οἰκουμένη oikoumene świat zaludniony) [obszary na kuli ziemskiej stale zamieszkane i wykorzystywane gospodarczo przez człowieka. Początkowo za ekumenę uważano tylko obszar znany ludności kręgu śródziemnomorskiego. Obszary nieznane uważane były błędnie za niezamieszkane i nazywano ją anekumeną. Od wielu wieków, zwłaszcza od epoki wielkich odkryć geograficznych, a także wraz z postępem technicznym, ekumena powiększa się kosztem anekumeny. Obecnie stałe osiedla ludzkie występują między 54 szerokości geograficznej południowej a 78 szerokości geograficznej północnej.] ökumené (a gör. oikoumené gé, 'az egész lakott földkerekség' rövid formája) [1. a hellénizmusban Nagy Sándor (ur. Kr. e ) birodalma, mely kiterjedt az egész kisázsiai-egyiptomi-perzsa térségre, s végül beolvadt a római birodalomba. E birod. alapvető változást hozott az ember és társad. környezetét átfogó világképben: a polisz (városállam) áttekinthető rendje helyébe az egyetemesnek tekintett ökumené (oikumené) lépett. A hellén kor emberei voltak első ízben képesek arra, hogy fölfedezzék az emberiség alapvető egységét és a tökéletes emberséget, ilyen értelemben a hellénizmus a reneszánsz humanizmus előzményének tekinthető A keresztények törekvése az egységre ökumenizmus.] ekumeniczny, -a, -e ökumenikus; (vallási) egyetemes, általános; az egész világot érintő (főleg vallási mozgalmakkal, intézményekkel, címekkel kapcsolatban) ekumenista [zwolennik, propagator ekumenizmu, ruchu w chrześcijaństwie dążącego do przywrócenia jedności wszystkich wyznań] ökumenizmus híve ekumenizm, komunia (z gr. οικουμένη - oikumene, łac. communio - wspólnota) [1. ruch dążący do zjednoczenia wszystkich wyznań, ruch na rzecz jedności Kościoła, zwany też ruchem ekumenicznym. Odbywa się to poprzez prowadzenie dialogu, przy zachowaniu tożsamości religijnej; 2. ruch w chrześcijaństwie dążący do przywrócenia jedności chrześcijan] ökumenizmus [keresztény vallási felekezetek által használt protestáns eredetű fogalom, eszme, mentalitás. Melynek

47 1441 lényege a különféle keresztény felekezetek, egymás hitnézetei különbségeinek ellenére tanúsított tolerancia, a felekezeti különbségek helyett a közös pontok, alapvető hitnézeti egyezőségek hangsúlyozása. Közösség vállalás, az együttműködés keresése.] Ekwador (Republika Ekwadoru; hiszp. Ecuador, República del Ecuador) [państwo w Ameryce Południowej położone nad Oceanem Spokojnym, jedno z czterech powstałych w wyniku rozpadu Wielkiej Kolumbii w 1830 r. Sąsiaduje od północy z Kolumbią a od południa z Peru.] Ecuador; Ecuadori Köztársaság [egy délamerikai ország, amely északon Kolumbiával, keleten és délen Peruval, nyugaton a Csendes-óceánnal határos.] ekwalizator ekvalizátor (ang. equaliser) kiegyenlítő, (equal - egyenlő) [áramkör, amely megváltoztatja a hangkép frekvenciaeloszlását. Lényegében hangszínszabályzó, amely azonban a spektrumnak nem csupán a két szélét emeli vagy vágja-, hanem ugyanilyen módosításokat végez a frekvenciasáv egyegy közbülső szakaszán is. Az egyszerűbb ekvalizátorok 5 szakaszra osztják a spektrumot, a profi készülékek gyakran 10 vagy éppen 27 sávosak (oktáv-, illetve tercszűrők), s nemritkán egyéb tudományuk is van, igy például változtatni tudják az emelés-vágás meredekségét, vagy (a parametrikus konstrukciók) jobbra-balra el tudják mozdítani annak középfrekvenciáját.] ekwator [równik ziemski dzielący powierzchnię Ziemi na półkule północną i południową] (lat.) ekvátor; egyenlítő (równik) ekwatorialny, -a, -e (równikowy) (lat.) ekvatoriális; egyenlítői ekwatoriał (fr. équatorial równikowy od équateur równik z łc. aequator) [tech., astr. przyrząd astronomiczny, rodzaj lunety poruszającej się równo z dobowym obiegiem obserwowanego ciała niebieskiego] (lat.) ekvatoriális; (műszer) csillagászati műszer, távcső, amely a Föld tengelyével párhuzamosan forgatható, és megfigyelés alatt a Föld forgásával ellentétes irányban óramű hajtja, hogy a megfigyelendő tárgy mindig a látómezőben maradjon ekwi- [pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: równy, równo-»] (lat.) ekvi-; egyenlő, egyenekwilibrysta [gimnastyk uprawiający ekwilibrystykę, sztukę cyrkową obejmującą ćwiczenia wymagające zachowania równowagi w utrudnionych warunkach (chodzenie po linie, woltyżerka itp.); akrobata] (lat.) equilibrista, ekvilibrista; egyensúlyozó, egyensúlyozó művész; akrobata; (linoskok) kötéltáncos; (átv.) talpraesett ember ekwilibrystka [artystka cyrkowa] kötéltáncosnő, (átv.) talpraesett nő ekwilibrystycznie kötéltáncos-módon ekwilibrystyczny, -a, -e [1. wyjątkowo zręczny, 2. związany ze sztuką cyrkową obejmującą ćwiczenia wymagające zachowania równowagi w utrudnionych warunkach] ekvilibrista; egyensúlyozó ekwilibrystyka [1. dyscyplina sztuki cyrkowej obejmująca ćwiczenia wymagające zachowania równowagi w utrudnionych warunkach; 2. wyjątkowa zręczność w wykonywaniu jakiejś czynności; 3. zręczne zachowanie w trudnych sytuacjach; 4. gatunek akrobacji cyrkowych polegający na wykonywaniu ćwiczeń gimnastycznych przy jednoczesnym utrzymywaniu równowagi. Ekwilibrysta utrzymuje równowagę w warunkach celowo utrudnionych np. tzw."stójka" lub balans, "wałki"] ekvilibrisztika; az egyensúlyozás művészete, (átv.) agyafúrtság ekwilibrystyka dyplomatyczna hintapolitika ekwinokcja, ekwinokcjum [zob. równonoc; chwila, w której Słońce przechodzi przez jeden z dwóch punktów przecięcia się ekliptyki z równikiem niebieskim; równonoc] (lat.) ekvinokcium; napéjegyenlőség, mikor a nappal tartama megegyezik az éjszaka tartamával (március 21, szeptember 23) ekwipaż [daw. lekki, luksusowy pojazd konny] (fr. equipage) ekvipázs; személyzet, legénység; (dawno) fogat, hintó, kocsi; felszerelés ekwipować [1. zaopatrywać kogoś na podróż lub na wyprawę; 2. wyposażać w przedmioty i urządzenia niezbędne przy podjętej działalności] felszerelni, ellátni ekwipować się felszereli, ellátja magát (minden szükségessel) ekwiprobabilizm (łac. aequus równy; probabĭlis wiarygodny, prawdopodobny); aequiprobabilizmus (lat.) aequiprobabilizmus; józan középút keresése ekwipunek [przedmioty stanowiące czyjeś wyposażenie na podróż lub wyprawę] felszerelés ekwipunek nacinarski sífelszerelés ekwipunek sportowy sportfelszerelés ekwipunkowy, -a, -e felszerelési

48 1442 ekwitacja [daw.: nauka jazdy konnej] (lat.) ekvitáció; (dawno) lovaglás, lovaglóművészet ekwiwalencja [równoważność «stosunek zachodzący między wyrażeniami mającymi tę samą wartość logiczną, polegający na tym, iż wyrażenia te wzajemnie z siebie wynikają] (lat.) ekvivalencia; egyértelműség, egyenértékűség, ekwiwalent [1. rzecz równa innej wartością; 2. towar, w którym jest wyrażona wartość innego towaru] (lat. aequivalens, equivalens) ekvivalens; egyenlő értékű; egyenérték (równoważnik); megfelelője valaminek ekwiwalent chemiczny kémiai ekvivalens; Faraday kimutatta, hogy elektronikus fürdőben az áram hatására t idő alatt kivált G anyag mennyisége arányos az elektroliten áthaladt áram i erősségével és a t idővel, vagyis az elektroliten áthaladt elektromos töltés mennyiségével: G = k a i t, ahol a K. ami az atomsúlyból és az értékből számítható ki ekwiwalent pieniężny pénzegyenérték ekwiwalent pracy munkaegyenérték ekwiwalent towarowy áruegyenérték ekwiwok, ekiwok [daw. wyraz dwuznaczny, gra słów] (fr.) équivoque; kétértelműség, kétértelmű tréfa v. adoma El [1. ogólnosemicka nazwa najwyższego boga; 2. w panteonie kananejskim: najwyższy bóg; 3. w panteonie kananejskim: najwyższy bóg, stwórca świata] (sémi) Él, Isten neve; (tsz.: Elohim) [a sémi nyelvek közös alapszava isten jelölésére] Ela [zdrobnienie od: Elżbieta (imię żeńskie)] Erzsi, Zsóka (Erzsébet beceneve) Ela (Dąb): [1. Książę Edomu; 2. Ojciec Semeja; 3. Syn i następca Baazy, król Izraela rządził trochę więcej niż rok (930 przed Chrystusem). Został zabity, będąc pijanym, przez Zymryego (Zimriego); 4. Ojciec Ozeasza, ostatniego króla Izraela, panował od przed Chrystusem; 5. Wnuk Jefunnego; 6. Syn Uzzjasza] - ELA, ÉLA (erős, nagy fa, tölgy). [1. Simei (4) atyja (1Kir 4,18); 2. Edom egyik törzsének fejedelme (1Móz 36,41; 1Krón 1,52); 3. Baása fia, Izráel királya, akit Zimri (2) meggyilkolt (1Kir 16,6-9); 4. Hóseásnak (4), Izráel utolsó királyának atyja (2Kir 15,30; 17,1; 18,1.9); 5. Káleb (1) fia (1Krón 4,15); 6. Benjáminita férfi (1Krón 9,8); 7. Völgy, ahol Dávid és Góliát párviadala lefolyt (1Sám 17,2.19; 21,9).] elaboracja [napełnianie nabojów materiałami wybuchowymi i łączenie ich poszczególnych elementów w całość] - elaboráció [elaboration] [1. kidolgozottság, felkészülés; feldolgozási mód; megmunkálás; 2. Az az emlékezeti folyamat, amelyben a nyelvi anyagot kiterjesztjük, kidolgozzuk, hogy megnöveljük az előhívás lehetséges módjait.] elaborat [obszerne opracowanie na piśmie jakiegoś zagadnienia napisane szablonowo, bez inwencji] (lat.) elaborátum; tudományos értekezés, dolgozat, munka; terv, tervezet, javaslat, vázlat, kidolgozás Elam [1. Syn Sema, wnuk Noego. Osiadł na wschód od Babilonu, stąd cała ta okolica otrzymała nazwę Elam. Za czasów Abrahama królestwo Elam miało króla (Chodorlahomer). Później dostało się pod władze Chaldejczyków, Asyryjczyków i Persów; 2. Syn Szaszaka, Beniaminita; 3. Syn Meselemiasza, Korejczyk; 4. Nadzorca, który za czasów Nehemiasza podpisał umowę; 5. Jego potomkowie pobrali się z pogankami; 6. Kapłan, który brał udział w dedykacji muru jerozolimskiego; 7. Inni, którzy wrócili z niewoli.] ELÁM (fennsík; ifjúság; elrejtve; beláthatatlanul sokáig, örökkévalóság). [1. Sém fia (1Móz 10,22; 1Krón 1,17); 2. Sasák fia (1Krón 8,24); 3. Ajtónálló lévita Dávid idejében (1Krón 26,3); 4. Fogságból hazatért család ősatyja (Ezsd 2,7; 8,7; Neh 7,12); 5. Egy további hazatért család törzsatyja (Ezsd 2,31; Neh 7,34); 6. Őse több férfinek, akik idegen nőket vettek feleségül (Ezsd 10,2.26); 7. Főember, aki Nehémiással (3) együtt megpecsételte a szövetséget (Neh 10,14); 8. Pap, aki részt vett Jeruzsálem újjáépített városfalának felszentelésén (Neh 12,42); 9. Ország a Tigris folyó keleti partján, Babilonnal átellenben; a világ egyik legősibb kultúrájú országa; főként az asszír és a babiloni történelemben szerepel. Erről a területről is telepített Asszíria lakosokat Samáriába (Ezsd 4,9-10). Elámiták is voltak Jeruzsálemben pünkösd ünnepén (ApCsel 2,9)] Elamici [lud z południowo-zachodniego Iranu, o nieustalonym pochodzeniu. Język elamicki, podobnie jak sumeryjski trudno powiązać z jakąkolwiek grupą językową. Pod koniec IV tys. p.n.e. wytworzyły się, jak w sąsiedniej Mezopotamii, miastapaństwa które z czasem zostały zjednoczone w jednolite państwo - Elam ze stolicą w Suzie. W wyniku braku ciągłości kronik, napisanych pismem klinowym przejętym od Sumerów trudno odtworzyć

49 1443 dzieje Elamu, przez co pozostaje wiele niejasności i białych plam. Utrzymywali ożywione kontakty handlowe i kulturalne z ludami Mezopotamii. Często też w chwilach słabości państw Dwurzecza dokonywali wypraw wojennych. Szczególnie dwie były przełomowe, ponieważ przyczyniły się do upadku sumeryjskiej III dynastii z Ur (ok r. p.n.e.) oraz państwa średniobabilońskiego dynastii kasyckiej (ok r. p.n.e.). Sumerowie, Babilończycy i Asyryjczycy nie pozostawali im dłużni. Byli stałym czynnikiem niepokojów rolniczej południowej Mezopotamii. Niezależności Elamu położyli kres po wielu latach wojny Asyryjczycy, którzy pod wodzą króla Asurbanipala w roku 648 p.n.e. zniszczyli Suzę. Od tej pory stracili na znaczeniu i ok. roku 600 p.n.e. dostali się pod panowanie swoich wcześniejszych wasali - Persów.] elamiták [a suméroknál és akkádoknál kevésbé ismert nép Mezopotámiában, a "termékeny félhold" keleti szélén: területük egy része az Anzanhegyvidék (Zagrosz-hegység), a másik Susun, a szúzai síkság és a Szusziana folyó vidéke. Asszíriától az i.e. 7. sz.-ban vereséget szenvedtek, s az asszírok a Jordán vidékére telepítették őket.] élan vital [wym. elã wital] [według filozofii H. Bergsona: wewnętrzna siła cechująca rzeczywistość, będąca źródłem jej rozwoju] (fr.) élan vital; Bergson francia idealista filozófus rendszerében: a dolgok belső éltető energiája ELAN (Emulated Local Area Network) - (emulowana sieć LAN) [Sieć ELAN to emulowana w środowisku LANE sieć LAN.] ELAN (Emulated Local Area Network) elana [1. włókno poliestrowe; też: tkanina z tego włókna; 2. polskie włókno poliestrowe; 3. tkanina z włókien syntetycznych produkowanych z politereftalanu etylenu. Włókno elany można mieszać zarówno z naturalną bawełna (elanobawełna) lub wełną (elanowełna). Bardzo popularna w latach 60 i 70, szczególnie w Europie Wschodniej. Bardzo nieekologiczna] (fr.) élan; 1. elán, lendület, hév, lelkesedés, nekiiramodás, felbuzdulás; 2. (dawno) lengyel gyártmámányú műszálas fonal; ebből készült szövet elanobawelna pamuttal kevert műszál szövet elastan [Spandex (Lycra, Elastan) elastyczne włókno sztuczne (elastomer poliuretanowy), wynalezione w 1958 przez Josepha Shiversa w laboratoriach firmy DuPont, przez którą jest produkowane i rozprowadzane.] elasztán [1. A poliuretánból készült rugalmas szálak összefoglaló neve. Szövetekben és kötött kelmékben alkalmazzák, ezáltal azok jobb formavisszanyerő képességet és kevésbé gyűrődő tulajdonságot kapnak. Az elasztánt önmagában soha nem, csak más anyagokkal kombinálva alkalmazzák. A legismertebb márkanevek a Lycraâ (ejtsd lájkra) és a Dorlastan. Az elasztánnal készülő kelméket sztreccsanyagoknak nevezik (stretch = nyúlni angolul). 2. Ez egy gyűjtőfogalom, mely magába foglalja az összes polyuretánból (PU) készült rugalmas fonalat, amitől a szövetek és a kötött áruk rugalmasakká válnak és ezáltal kevésbé gyűrődnek.] elastil, elastyl [przędza uzyskiwana w wyniku modyfikacji stilonu; też: tkanina lub dzianina z tej przędzy] elasztikus poliamid fonal; abból készült szövet elastilowy, elastylowy, -a, -e elasztikus poliamid fonalelastor [przędza uzyskiwana przez termiczne modyfikowanie torlenu; też: tkanina lub dzianina z takiej przędzy] elasztikus szövet v. fonal elastorowy, -a, -e elasztikus szövet- v. fonalelastycznie rugalmasan, ruganyosan elastyczność (gör.) elaszticitás, rugalmasság, ruganyosság, rugékonyság, elastyczność cen árak rugalmassága elastyczność dochodowa jövedelem-rugalmasság elastyczność ognia [zdolność do szybkiego i skutecznego przenoszenia ognia w granicach pasa działania danego środka ogniowego niezależnie od ukształtowania i pokrycia terenu. Jest określana wielkością ostrzeliwanej powierzchni i możliwością zmiany szybkostrzelności.] a tűz v. tüzelés rugalmassága elastyczność podaży [jest miarą względnej zmiany podaży wywołanej względną zmianą określonego czynnika wpływającego na podaż. Informuje o wrażliwości podaży na zmiany czynników ją kształtujących.] kínálat-rugalmasság Cenowa elastyczność podaży elastyczność (polimery) [właściwość materiałów polimerowych do odwracalnej zmiany kształtu pod działaniem zewnętrznych sił. Niektóre materiały polimerowe charakteryzują się zdolnościami do odkształceń elastycznych. Są to elastomery. Do elastomerów należy np. guma.] polimerek rugalmassága elastyczność popytu [relacja między wyrażoną w procentach zmianą popytu, a wyrażoną w procentach zmianą czynnika, który tę

50 1444 zmianę wywołał. Elastyczność popytu można określić tylko w odniesieniu do tych czynników kształtujących popyt, które da się zmierzyć.] keresletrugalmasság Dochodowa elastyczność popytu Mieszana elastyczność popytu Cenowa elastyczność popytu elastyczność produkcji termelés rugalmassága elastyczność silnika [zdolność silnika do samoczynnego dostosowania momentu obrotowego do obciążenia zewnętrznego] a motor rugalmassága elastyczność włókna [zdolność włókna do powrotu do oryginalnych wymiarów i kształtu po deformacji. Taka zdolność jest zależna od wilgoci, temperatury i wcześniejszego napięcia.] szálrugalmasság [A szál azon tulajdonsága, hogy megnyújtas után elengedve (tehermentesítve) visszatér eredeti hosszára és alakjára. Ezt a tulajdonságát a nedvességtartalma, hőmérséklete és előző igénybevételei befolyásolják.] elastyczny, -a, -e [1. dający się odkształcać, szybko powracający po odkształceniu do pierwotnej postaci; 2. łatwo przystosowujący się do nowych warunków; 3. o czyichś ruchach: odznaczający się lekkością, miękkością] (gör.) elasztikus; rugalmas, ruganyos, rugékony elastyczna bielizna [głównie damska bielizna, obejmująca pasek gorsetowy do pończoch, sznurowany, gorset i stanik. Celem noszenia tego typu bielizny było wyrównanie damskiej figury w klatce piersiowej tali i biodrach, zapewniający komfort noszenia i niekrępowania ruchów. Tworzona z elastycznych materiałów, często w połączeniu tkaniny i dzianiny.] rugalmas fehérnemű [Olyan, rugalmas kelmékből készült női fehérneműk gyűjtőneve, amelyek célja a mell, a derék és a csípő környékének formázása, ugyanakkor kényelmesek és nem akadályozzák a szabad mozgást. Ide tartoznak a harisnyakötő, harisnyatartó, a fűző és a melltartó.] elastyczna natura rugalmas, alkalmazkodó természet elastyczna taśma, wstążka [Taśma elastyczna z perforacją równomiernymi otworami pozwalającymi na regulację jej długości. Taśma elastyczna do kapeluszy okrągła taśma elastyczna w oplocie. Stosowana przez producentów kapeluszy, butów, zabawek. Gładka taśma elastyczna dwustronna taśma z gładkimi powierzchniami. Elastyczna taśma do pasków stosowana przez producentów pasków. Ramiączko pasek taśmy elastycznej gładka lub wzorzysta taśma elastyczna stosowana w bieliźnie dziewczęcej i damskiej. Elastyczna taśma szelkowa stosowana przez producentów szelek Wzorzysta taśma elastyczna.] rugalmas szalag [Rugalmas pánt, melyet a legkülönfélébb formákban gyártanak felhasználási területeinek sokfélesége miatt. Rugalmas kalapszalag Elasztánfonalat tartalmazó, kör keresztmetszetű, üreges szalag, amit kalapokhoz, cipőkhöz, játékokhoz stb. használnak. Sima rugalmas szalag Mindkét oldalán sima, egyenes szélű szalag. Övszalag - Övek készítésére használják. Bizonyos távolságokban lyukakkal látják el, amelyek lehetővé teszik a hosszának szabályozását. Rugalmas harisnyatartó-szalag Harisnyatartók készítésére szolgál. Rugalmas szíjszalag Hevederek készítésére használják. Rugalmas mintás szalag A szövése során mintázattal ellátott, esetenként hullámos szélű rugalmas szalag.] elastyczna tkanina [jedwabna tkanina wysoko elastyczna. Zrobiona z średniej lub grubej elastycznej nici w wątku; produkowana różnymi splotami. Wykorzystywana w stanikach, gorsetach i kostiumach kąpielowych.] rugalmas selyemtípusú szövet [Nagy rugalmasságú selyemtípusú szövet. Nehéz vagy közepes súlyú lehet, vetülékébe elasztikus szálat szőnek; többféle kötésmóddal készülhet. Melltartók, fűzők és fürdőruhák alapanyagául szolgál.] elastyczne ciało rugalmas test elastyna [białko wchodzące w skład włókien sprężystych tkanki łącznej] elasztin; a rugalmas kötőszöveti rostok fehérjéje Elat [1. Hieronim i obecni archeolodzy łączą Elat z miastem Nabatejczyków, znanym w jego czasach jako Aila pomiędzy obecnym izralskim Ejlatem a jordańską Akabą na północnym krańcu zatoki Akaba. W okolicach odnaleziono pieczęcie z edomskim napisem Kosanal, sługa króla, które archeolodzy datują na VII w. p.n.e., a także aramejskie dokumenty oraz

51 1445 fragmenty wysokiej jakości ceramiki w stylu greckim. 2. według Biblii - miejsce wspomniane po raz pierwszy przez Mojżesza w czasie wędrówki Izraelitów z Egiptu do Ziemi Obiecanej (Pwt 2:8). Wymieniono je razem z Esjon-Geber i zlokalizowano je nad brzegiem Morza Czerwonego w Edomie (1Kl 9:26). Gdy Edom został podbity przez Dawida, miasto Elat i sąsiednie Esjon-Geber znalazły się pod kontrolą Judy (2Sm 8:13, 14). W miastach tych był port oraz Salomon budował statki, stanowił bazę okrętów Tarszisz (1Kl 9:26, 27; 10:22; 2Kn 8:17). Elat był miejscem postoju karawan na szlaku z południowej części Półwyspu Arabskiego do Egiptu, Kanaanu, Damaszku. Potem powrócił do Edomu, a następnie ponownie przeszedł pod władzę Judy i został odbudowany (2Kl 14:21, 22; 2Kn 26:1, 2). Potem został zdobyty przez Syrię i po raz kolejny zamieszkali w nim Edomici (2Kl 16:6).] ELÁT (magas fák, pálmaliget; erősség). [Város az Akabaiöbölnél (5Móz 2,8) Edomban, nem messze Esiongábertől, Salamon kikötőjétől ("Elót": 1Kir 9,26; 2Krón 8,17; 26,2)] Elateridae (łac.) [Sprężykowate (Elateridae, Leach, 1815)] (lat.) Elateridae; a fedelesszárnyúak rendjébe tartozó pattanó bogarak (hosszú vékony lárváik drótféreg név alatt is ismeretesek) Eldorado [1. Eldorado: legendarna kraina mająca obfitować w złoto; 2. kraj opływający w bogactwa] (sp.) Eldorádó; az arany és a drágakövek, a csodák mesebeli országa; (átv.) paradicsom Eldred v. Ashcroft [oznaczenie sprawy sądowej, w której Eric Eldred występuje przeciwko Johnowi Ashcroftowi. Nie są to osobiste porachunki Eldreda z Ashcroftem, który był prokuratorem generalnym USA, lecz tradycyjne oznaczenie procesu przeciwko państwu (administracji federalnej).] Eldred kontra Ashcroft [A 2003-as Eldred kontra Ashcroft perben az Amerikai Egyesült Államok Legfelsőbb bírósága az 1998-as Sonny Bono Copyright Term Extension Act (CTEA) nevű törvény alkotmánysértő voltát vizsgálta. A szóbeli meghallgatás októberben volt, január 15-én pedig a bíróság 7-2 arányban úgy döntött, hogy a törvény nem alkotmánysértő. A per alapja a CTEA döntés volt, ami visszamenőlegesen 20 évvel meghosszabbította a szerzői jog által védettséget biztosító időt, így a védelem a szerző élete alatt, valamint halála után 70 évig tart, vagy 75-től 90 évig a jogi személyek által létrehozott művek, illetve az január 1. előtt létrehozott művek esetén. (A Berni egyezmény ezt az időtartamot 50 évben határozta meg, megengedve annak lehetőségét, hogy a tagállamai ennél hosszabb időt szabjanak meg.)] elear, eljer, haljer [1. w XVI XVII w.: harcownik wyzywający przeciwników do walki w pojedynkę przed rozpoczęciem bitwy; 2. w Polsce w XVII w.: żołnierz nieregularnej lekkiej jazdy; 3. harcownik, poprzedzający wojsko przed bitwą, rycerz-ochotnik, wyzywający do pojedynku nieprzyjaciół przed frontem wojska dla dania zaczepki i zachęty do boju. Elearami, eljerami i haljerami nazywali Polacy w wieku XVII najprzedniejszą jazdę.] harcos, önkéntes lovag, irreguláris könnyűlovas katona; a csata megkezdése előtt párbajozó katona Eleazar [imię męskie pochodzenia biblijnego, od hebrajskiego imienia Eleazar (co można przetłumaczyć jako "Ten, któremu Bóg pomaga"). Nosił je jeden z przyjaciół Chrystusa, brat Marii i Marty. Lazarus jest łacińską formą greckiego słowa Lazaros, skrótem od Eleazaros, inaczej: ("Bóg pomógł") lub hebrajskiego El azar.] Lázár [héber eredetű férfinév. Az El(e)azár név görög rövidüléséből, illetve ennek a latin Lazarus formájából származik, jelentése: Isten segített/isten a segítőm.] Eleazar (komu Bóg pomaga) [1. Trzeci syn Aarona, główny kapłan; 2. Strzegł Skrzyni Pańskiej; 3. Oficer Dawida.] Eleázár (Isten megsegített, Isten segít; Isten a segítő) [1. Áron harmadik fia (2Móz 6,23); Áron utóda a főpapi tisztségben, Mózes segítőtársa (4Móz 26,1-2; 31,13-54; 32,28); segített Józsuénak (1) az ígéret földje felosztásánál (Józs 14,1; 19,51); 2. Abinádáb (1) fia, aki a frigyláda őrizetére volt rendelve (1Sám 7,1); 3. Dávid vitéze a három főhős közül, Dódó (2) fia (2Sám 23,9-10; 1Krón 11,12-14), 4. Lévita, Mérári unokája (1Krón 23,21-22; 24,28); 5. Lévita, aki átvette a templomi kincseket (Ezsd 8,33); 6. Zenélő pap Jeruzsálem falai fölszentelésénél (Neh 12,42); 7. Józsefnek (9), Mária férjének dédapja (Mt 1,15)] Electric blue (Elektryzujący niebieski.) Electric blue [Nyers, harsány kék, amelyet Jil Sander tett népszerűvé.]

52 1446 elefant [słoń] [Słowniczek języka śląskiego] elefánt elegancik ficsúr (elagant) elegancja [1. dobry smak w ubiorze i wytworność w sposobie bycia; 2. Sztuka takiego noszenia i zestawiania ubioru, że efekt zachwyca harmonią, a metoda jest trudna do zdefiniowania. Zawsze jednak jest związana z przestrzeganiem zasady, że mniej znaczy więcej.] (lat.) elegancia; választékos, finom ízlés; jólöltözöttség; választékosság, finomság, előkelőség, ízlésesség elegancki, -a, -ie [ubierający się i zachowujący w sposób pełen elegancji; też: świadczący o czyjejś elegancji] (lat.) elegáns, ízléses, választékosan tetszetős, finom; jólöltözött; sikkes, divatos; divatosan, váélasztékos ízléssel öltözött elegancka odzież damska elegáns női viselet elegancko elegánsan, divatosan, választékosan, sikkesen elegancko ubrany jól öltözött elegant [1. mężczyzna elegancki, dbający o wygląd; 2. iron. mężczyzna ubierający się z przesadną elegancją] elegáns ember, jól öltözött ember; piperkőc, divatbolond, dendi, jampec, ficsúr elegant z morskiej piany (tréf.) piperkőc, üresfejű, parafaember elegantka elegáns nő elegantować się kiöltözködni, kicsípi magát, szépen öltözni, elegánsan járni elegia [1. utwór liryczny o tematyce żałobnej, pożegnalnej; 2. w poezji antycznej: utwór ujęty w formę dystychu składającego się z heksametru i pentametru; 3. utwór instrumentalny lub wokalny o smutnym charakterze, popularny w XIX w.] (gör.) elégia; (irodalom) borongós hangulatú, bánatos költemény; (költészet) mindenfajta disztichonban írt költemény neve; a visszaidézett benyomások, az emlékezet során ébredő érzelmek lírai formája (alaphangja melankólikus) elegiacki, -a, -ie; elegijny, -a, -e (gör.) elégikus; bánatos (hangulatú), bús, borongó, mélabús, panaszos elegiaco (wym. eledżako) = żałośnie, smutno (ol.) elegiaco; siralmasan, bánatosan, szomorúan elegiczny, -a, -e elégikus; bánatos (hangulatú), bús, borongó, mélabús, panaszos elegiczny nastrój elégikus v. bánatos hangulat, kedv, rosszkedv elegie polskie; (dawno) elegje polskie [np. Kronikarz Marcin Gallus, piszący na początku wieku XII, pomieścił w swej kronice łacińską, prostą, ładną pieśń, opłakującą zgon Bolesława Chrobrego.] (ir) lengyel elégiák elegijność vminek elégikus volta elegijny, -a, -e [związany z elegią; elegiacki] elégikus eleison (zmiłuj się'!) [Po grecku 'Kyrie eleison' to po polsku 'Panie zmiłuj się'. Christe eleison - Chryste zmiłuj się.] (gör.) Eleison; könyörülj elekcja [łac. electio 'wybór; selekcja' od eligere 'wybierać'; 1. wybór przez głosowanie na wysokie stanowisko lub urząd; 2. w dawnej Polsce: wybór króla głosami szlachty; 3. powoływanie dostojników świeckich, duchownych i monarchów w drodze obioru; obiór (zwł. króla)] (gör.) elekció, megbízás v. kinevezés magas hivatalra v. állásra; (történelmi) választás, megválasztás; királyválasztás elekcja viritim (łac. każdemu z osobna) [1. wolna elekcja z udziałem całej szlachty; 2. oznaczała osobisty udział całej szlachty w wyborze króla. Ta forma elekcji została ustalona przez obradujących na pierwszym sejmie konwokacyjnym zwołanym na 6 stycznia 1573 roku. Pierwsza tego typu wolna elekcja odbyła się 11 maja 1573 roku, wówczas został wybrany pochodzący z Francji książę Henryk Walezy. Miało to miejsce w Kamieniu pod Warszawą, który od tego czasu stał się tradycyjnym miejscem wyboru nowych monarchów na tron Rzeczypospolitej. Ostatecznie ten typ elekcji został zniesiony w 1791 roku przez Sejm Wielki.] (hist.) szabad királyválasztás elekcja króla királyválasztás elekcyjność (történelmi) választhatóság elekcyjność i elekcje królów [Każda z trzech wielkich epok dziejowych w Polsce przedstawia oddzielną fazę w rozwoju historycznym obieralności panujących. Pierwszą fazę w epoce Piastowskiej nazywa historyk Szymon Askenazy współistnieniem pierwotnego pojęcia przywódcy ludu z woli ludu obok sukcesyjności władzy zwierzchniczej w jednym rodzie, raz wyniesionym. Drugą fazę w epoce Jagiellońskiej mianuje tenże dziejopis współistnieniem zasady elekcyi monarchy ograniczonej przez głównych dostojników kraju obok zasady faktycznego dziedziczenia dwuch połączonych koron aż do wytworzenia się unii realnej z osobistej. Trzecią nareszcie fazą była wolna, nieograniczona elekcja monarchy przez głosowanie powszechne

53 1447 gminu szlacheckiego] (hist.) királyválasztások és királyok választhatósága elekcyjność tronu [osadzanie na tronie władcy z wyboru] a trón választhatósága; királyválasztás lehetősége elekcyjny, -a, -e választott, választáson alapuló, szabadválasztáson alapuló elekcyjni królowie [obierani przez ogół szlachty (w Polsce od 1572 r.)] királyválasztásopn alapuló királyság elekt [1. osoba nowo obrana na wysokie stanowisko lub urząd; 2. wybrany król do czasu koronacji] választott magas tiszviselő v. hivatalnok; (történelmi) választott király elektor [1. osoba mająca prawo głosowania w wyborach; 2. osoba powołana przez wyborców do wzięcia udziału w decydującym akcie wyborczym; 3. tytuł książąt niemieckich, którym przysługiwało prawo obierania cesarza; też: książę mający ten tytuł; 4. hist. wyborca; w dawn. Rzeszy Niemieckiej tytuł książąt mających przywilej obierania cesarza.] (lat.) elector, elektor; választó, választófejedelem (a XIII. század óta azok német fejedelmek, akik a német-római császárt választották); a több fordulós, közvetett választási rendszerben a választóktól megválasztott személy, aki majd a következő fordulóban nevükben szavaz elektoralny, -a, -e (lat.) elektorális; választási, választó, választó-, elektorelektorat [1. ogół wyborców; 2. władza, godność elektora księcia niemieckiego; 3. kraj rządzony przez księcia elektora; 3. polit., wyborcy; ogół wyborców] (hist.) elektorátus, választófejedelemség; (pol.) választóközönség elektorski, -a, -ie elektori; választó, választófejedelmi elektret [dielektryk o trwałej polaryzacji elektrycznej] elektret [Remanens elektromos polarizációjú dielektromos anyag. (A permanens mágnes elektromos megfelelője.) Az elektret egyik szokásos fajtája az ún. keramikus elektret, amely ferroelektromos kerámiából készül oly módon, hogy megfelelő térerősségű elektromos mezőben a Curie-pont fölé hevítik az anyagot, majd lehűtik. A lehűléskor rögzül a polarizált állapot az anyagban. Elterjedtek még a műanyag elektretek; ezeket használják vékony fólia formájában pl. a táskarádiók, hordozható kazettás magnetofonok beépített mikrofonjaiban (elektretmikrofon).] elektorstwo [daw.; zob. elektorat w zn. 2.] elektorság; választófejedelemség, választófejedelem és felesége elektro- [pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na ich związek znaczeniowy z elektrycznością] (gör.) elektro-, villamos-, elektromos elektroakustyczny, -a, -e elektroakusztikai elektroakustyczna zasada wzajemności elektroakusztikai reciprocitási elv elektroakustyka (z gr. elektron = bursztyn, oraz akustyka) [1. elektrofonia, dział akustyki zajmujący się przetwarzaniem drgań akustycznych na impulsy elektryczne i odwrotnie, ich wzmacnianiem, korygowaniem i zapisem, za pomocą urządzeń elektrycznych i elektronicznych (adapterów, mikrofonów, głośników, wzmacniaczy, korektorów, magnetofonów itp.). 2. dział akustyki zajmujący się drganiami elektromagnetycznymi i związanymi z nimi zjawiskami; elektroakustyka muzyczna ogranicza się do zjawisk związanych z drganiami elektromagnetycznymi występującymi w muzyce] elektroakusztika [alkalmazott tudományág, amely a hangkeltés, hangátvitel, hangerősítés, hangrögzítés és hangosítás (hangközvetítés) elméletének és gyakorlatának területét foglalja magába]; elektroakusztika; a villamosság alkalmazása a hangok tulajdonságainak vizsgálatában; hangok keltése és továbbítása villamosság útján; az elektromos hangkeltéssel, hangérzékeléssel és hangrögzítéssel foglalkozó tudomány elektroanaliza [metoda analizy chemicznej wykorzystująca m.in. efekty przebiegu reakcji na elektrodach] (gör.) elektroanalízis; elektromos árammal való felbontás; fémeknek elektroanalízissel végzett súly szerinti elemzése elektrobodziec elektromotor, elektroindukció elektrobodźczy, -a, -e elektromotoros, elektroinduktív elektrobus [autobus napędzany energią elektryczną] elektromos áram meghajtású busz, trolibusz elektrochemia [1. jest działem chemii fizycznej, zajmującym się badaniem elektrycznych aspektów reakcji chemicznych, a także w mniejszym stopniu własnościami elektrycznymi związków chemicznych; dział chemii fizycznej badający współzależność zjawisk elektrycznych i reakcji chemicznych] (gör.) elektrokémia [1. a kémia, azon belül a fizikai kémia egyik ága. Az elektromos áram hatására bekövetkező kémiai változásokkal, valamint

54 1448 a kémiai energia elektromos energiává alakításának folyamataival, törvényszerűségeivel foglalkozik. Az ilyen folyamatokat, változásokat elektrokémiai folyamatoknak nevezik. Ezek a reakciók redoxireakciók, ugyanis az elemek oxidációs foka megváltozik. az elektrokémiai folyamatok során az elektromos energia és a kémiai energia egymásba való átalakulása figyelhető meg. Az elektrokémiai reakciók egy szilárd és egy folyékony halmazállapotú anyag határfelületén játszódnak le, térben egymástól elkülönítve. 2. (fizikai kémia) elektromos áram vegyi hatásaival foglalkozó tudomány [körébe tartoznak: az elektrolízis, az áramvezetéssel kapcsolatos jelenségek, s a kémiai energia elektromos árammá való átalakításának (galván elemek) vizsgálata] elektrochemiczny, -a, -e elektrokémiai elektrochemik elektrokémikus elektrochirurgia [1. metoda chirurgiczna obejmująca zabiegi, w których do przecinania lub przyżegania tkanek wykorzystuje się prąd elektryczny; 2. jedna z metod postępowania operacyjnego za pomocą prądu wysokiej częstotliwości, przepływający przez specjalny nóż elektryczny lub żegadło elektryczne dającego ciepło (Joule a Lenza prawo), które powoduje koagulację białka tkankowego oraz sklejanie się i zamknięcie przecinanych drobnych naczyń krwionośnych skóry, tkanki podskórnej i błon śluzowych.] (lat.) elektrokirurgia, elektromos sebészet; villamosáram segítségével történő sebészeti szövetroncsolás; elektronsebészet; villamos áram segítségével elektrochirurgiczny, -a, -e elektrokirurgiai, elektromos sebészeti elektrocieplownia villanyfejlesztő elektroda [1. część ogniwa galwanicznego, element przewodzący prąd; 2. element przewodzący w przyrządzie elektrycznym, doprowadzający prąd elektryczny do odpowiedniego ośrodka lub odprowadzający go zeń; 3. element przewodzący w przyrządzie elektronowym, emitujący lub zbierający elektrony] (gör.) elektród, elektróda; az a vezető, amelyen keresztül az elektromos áram a folyadékokba v. gázokba belép; (gép) az elektromos áram be- és kivezető helye az elektromos készülékeknél és gépeknél; (műszaki) hegeeztzőpálca; (med.) az elektromos aktivitás detektálására alkalmas érzékelő elektroda dodatnia [1. zob. anoda w zn. 1.; 2. zob. katoda w zn. 2.] anód, pozitív elektród elektroda kulista gömbelektród elektroda ujemna [1. zob. anoda w zn. 1.; 2. zob. katoda w zn. 2.] katód, negatív elektród elektroda węglowa szénelektród elektrodiagnostyka [1. rozpoznawanie chorób lub zaburzeń czynności narządów przez badanie pobudliwości nerwów i mięśni za pomocą prądu elektrycznego; 2. badanie zjawisk elektrycznych w tkankach] elektrodiagnosztika; (orvosi) az agy, a szív stb. működési árama által leírt görbe alapján való kórmeghatározás elektrodializa [rozdzielanie substancji przeprowadzane w stałym polu elektrycznym] (gör.) elektrodialízis; az elektromos tér által gyorsított dialízis; sóelegyek elválasztására, kolloidok tisztítására használják elektrododatniość vminek pozitív töltésű volta elektrododatni, -ia, -ie [1. mający ładunek elektryczny dodatni; 2. łatwo uzyskujący ładunek dodatni] pozitív töltésű elektrodowy, -a, -e elektródelektrody elektródák; az elektrolitokba merülő, többnyire lemezalakú vezetékdarabok; azon vezetékek is, amelyek között ívfény v. elektromos szikra halad át elektrodynamiczny, -a, -e elektrodinamikus elektrodynamika [dział fizyki zajmujący się ruchem i oddziaływaniem ładunków i prądów elektrycznych] (gör.) elektrodinamika; az elektromágnesség kísérletileg megalapozott és matematikailag rendszerbe foglalt elmélete; a fizikának az áramló elektromos töltés tulajdonságait és mechanikai hatását tanulmányozó ága; az elektromos áramok között, valamint mágneses mezők és elektromos áramok között fellépő erőhatásokkal foglalkozik elektrodynamometr [rodzaj galwanometru] elektrodinamométer elektroencefalografia [metoda badania czynności mózgu polegająca na graficznym rejestrowaniu bioprądów] (gör.) elektroencefalográfia, elektroenkefalográfia (EKG); az agykéreg működését kísérő áramok regisztrálása; az agyi elektromos aktivitás mérése elektroencefalograficzny, -a, -e (gör.) elektroencefalográfiai, elektroenkefalográfiai (EKG-) elektroencefalogram [wykres prądów czynnościowych mózgu] (gör.) elektroencefalogram [electroencephalogram, EEG]; az agykéreg működésével járó elektromos feszültségváltozásokat rögzítő görbe (röv. EEQ) [ A fejbőrre (vagy esetleg a feltárt agyba) rögzített elektródák

55 1449 segítségével az agy spontán elektromos aktivitásáról készített felvétel. Az agyhullámok közül közismert a nyugodt ébrenléti állapotra jellemzõ alfa-hullám (8-13 Hz); a lassú, nagy amplitúdójú, mély alvás alatt jelentkezõ delta-hullám (1-3 Hz); és a hippokampuszra, valamint a viselkedéses arousalre jellemző téta-hullám (4-7 Hz).] elektroenergetyczny, -a, -e elektroenergetikus, elektroenergetikai; villamosenergetikai elektroenergetyka [dział energetyki zajmujący się przemysłowym wytwarzaniem energii elektrycznej] elektroenergetika elektrofiltr [aparat do oczyszczania powietrza lub gazów przemysłowych] villamos szűrő, villamos porszűrő; elektroszűrő, elektrosztatikus porleválasztó elektrofizjolog (gör.) elektrofiziológus, elektrofiziológia kutatója elektrofizjologia [dział fizjologii badający zjawiska elektryczne zachodzące w organizmach] (gör.) elektrofiziológia; a fiziológiának az elektromos jelneségek szervezetekre gyakorolt hatásával (pl. az áram hatása az izmokra és az idegekre) foglalkozó ága elektrofizjologicznie (gör.) elektrofiziológiaian elektrofizjologiczny, -a, -e (gör.) elektrofiziológiai elektrofon [elektryczny instrument muzyczny»] elektrofon; villamos zenegép, elektromos hangszer elektrofor [przyrząd elektrostatyczny do wytwarzania ładunków elektrycznych] (gör.) elektrofor; dörzselektromos kísérleti eszköz; a legegyszerűbb szerkezetű influencia-elektromosgép, fémtányérba öntött gyantalepényből és egy szigetelőnyéllel ellátott korong alakú fémfedőből áll elektroforeza [zjawisko elektrokinetyczne polegające na ruchu w polu elektrycznym naładowanych elektrycznie cząstek] (gör) elektroforézis; (vegytan) kolloidrészecskék elmozdulása villamos térben elektroforetyczny, -a, -e (gör) elektroforéziselektrogalwaniczny, -a, -e elektrogalvanikus; galvánelektromos elektrografia [metoda reprodukcyjna, w której wykorzystuje się właściwość półprzewodników do wytwarzania obrazu] elektrográfia elektroindukcja elektroindukció elektroindukcyjny, -a, -e indukciós, elektroindukciós elektrokardiograf [aparat rejestrujący prądy czynnościowe mięśnia sercowego] elektrokardiográf; EKG-készülék; (orvosi) a szívműködés keltette áram ingadozásait rögzítő készülék (EKG) elektrokardiografia [metoda badania pracy serca za pomocą elektrokardiografu] (gör.) elektrokardiográfia (EKG); 1. (orvosi) szívvizsgálat elektromos áram segítségével, amelynek során a szív akciós áramának mozgását görbével ábrázolják; 2. az orvostudománynak elektrokardiogramok készítésével és értékelésével foglalkozó ága elektrokardiograficzny, -a, -e (gör.) elektrokardiográfiai (EKG-) elektrokardiogram [wykres będący graficznym zapisem prądów czynnościowych serca] (gör.) elektrokardiogramm; a szív akciós áramának működéséről készült, elektromos áram segítségével rögzített görbe elektrokinetyczny, -a, -e elektrokinetikai elektrokinetyka [dział fizyki zajmujący się zjawiskami elektryczności w ruchu] elektrokinetika elektrokombinat villamos erőmű elektrokultura elektrokultúra elektrolit [substancja przewodząca prąd dzięki obecności swobodnie poruszających się jonów] (gör.) elektrolit; az elektromos áramot vezető és eközben elemeire bomló anyag (oldat); [fémsóoldatok, hígitott savak, olvasztott fémösszetételek] elektrolitowy, -a, -e elektrolitelektrolityczny, -a, -e elektrolitikus elektroliza [1. procesy zachodzące wskutek przepływu prądu przez elektrolit; 2. usuwanie zbędnego owłosienia prądem elektrycznym przepuszczanym przez mieszki włosowe] (gör.) elektrolízis; 1. (vegytan) elektromos vegybontás; vegyületek felbontása a rajtuk keresztül vezetett elektromos áram segítségével; 2. (kozmetika) azon eljárás, amely elektromos áram segítségével a hajhagymákat pusztítja el elektrolityczny, -a, -e (gör.) elektrolízis-; (gör.) elektrolízises elektrolizować elektrolizálni elektroluks [odkurzacz] elektrolux porszívó elektroluminescencja [1. świecenie gazów pod wpływem wyładowania elektrycznego; 2. świecenie ciał stałych wywołane działaniem zmiennego pola elektrycznego] (gör.+lat.) elektroluminiszcencia; (fizika) a testek és a gázok villogás katód-, röntgen- és radioaktív anyagok kibocsátotta sugarak hatása alatt elektroluminescencyjny, -a, -e (gör.+lat.) elektroluminiszcenciás

56 1450 elektromagnes [cewka elektryczna zachowująca się jak magnes podczas przepływu przez nią prądu] (gör.) elektromágnes; huzallal (szigetelt rézdrótok) körülvett lágyvasmag, amely az elektromos áram hatására mágnesként viselkedik elektromagnetycznie elektromágnesesen elektromagnetyczny, -a, -e elektromágneses; egyszerre jelenlévő villamos- és mágneses erőtérrel kapcsolatos, elektromágnessel kapcsolatos, azzal működő elektromagnetyzm [1. dział fizyki zajmujący się zagadnieniami dotyczącymi współzależności zjawisk magnetycznych i elektrycznych; 2. ogół zjawisk magnetycznych wywoływanych przez prąd elektryczny] (gör.) elektromágnesesség, elektromagnetizmus; elektromos áram keltette mágnesesség elektromechaniczny, -a, -e elektromechanikus, elektromechanikai elektromechaniczny, -a, -e elektromechanikai, elektromechanikus elektromechanik [specjalista w dziedzinie elektromechaniki] elektromechanikus, villamos-műszerész elektromechanika [1. naprawa i konserwacja maszyn i urządzeń elektrycznych; 2. nauka o budowie, działaniu i zastosowaniu maszyn i urządzeń elektrycznych; 3. nauka zajmująca się budową, działaniem i zastosowaniem urządzeń elektrycznych; 4. naprawa i konserwacja urządzeń elektrycznych] (gör.) elektromechanika; villamos erőtan elektrometalurgia [dział metalurgii obejmujący stapianie i rafinację metali w piecach elektrycznych oraz otrzymywanie metali za pomocą elektrolizy] elektrometallurgia; villamoskohászat; az elektrokémiának az a területe, amely ércekből, fémsóoldatokból és olvasztott fémötvözetekből elektrokémiai úton tiszta fémeket állít elő elektrometalurgiczny, -a, -e elektrometallurgiai, elektrometallurgikus elektrometr [przyrząd do pomiaru napięcia małych ładunków elektrycznych] (gör.) elektrométer (készülék az elektromos töltés és feszültség mérésére); villamosságmérő (elektromierz) elektrometria [1. dziedzina techniki zajmująca się pomiarami wielkości fizycznych metodami elektrycznymi; 2. nauka zajmująca się badaniem elektrycznych właściwości skał] elektrometria, villamosságmérés elektrometryczny, -a, -e elektrometrikus elektromierz elektrométer, elektromosságmérő elektromobil elektromobil; elektromos árammal hajtott autó; elektromos kocsi, amely a hajtásra szolgáló elektromos energiát akkumulátor segítségével magával viszi elektromontaż villanyszerelés elektromonter [technik wykonujący prace związane z instalacjami i urządzeniami elektrycznymi] villanyszerelő elektromotor [silnik elektryczny] (gör.+lat.) elektromotor; elektromos energiát mozgási energiává alakító gép elektromotor asynchroniczny aszinkonmotor elektromotor synchroniczny szinkronmotor elektromotoryczny, -a, -e; elektrobodźczy elektromotoros, elektroinduktív elektron [1. trwała cząstka elementarna występująca jako składnik atomu lub w stanie wolnym; 2. stop złota i srebra używany w starożytności do bicia monet, wyrobu ozdób i naczyń; 3. gatunek złota o jasnej barwie; 4. stop magnezu z aluminium i cynkiem, lekki, o dużej wytrzymałości] (gör.) elektron; egységnyi negatív töltésű elemi részecske elektron dodatni [zob. pozyton] (lat-gör.) pozitron elektron swobodny szabad elektron elektron ujemny [zob. negaton] (negatív) negaton, elektron elektron walencyjny szabad elektron Electronic Communications Privacy Act (ECPA) [amerykańska ustawa zabraniająca przechwytywania treści rozmów telefonicznych, poczty elektronicznej i innych form komunikacji, za wyjątkiem specjalnie określonych w ustawie sytuacji, które zwykle wymagają odpowiednich, zgodnych z prawem upoważnień.] Electronic Communications Privacy Act (ECPA) [the Electronic Communications Privacy Act of 1986 (ECPA) (a magánszféra elektronikus kommunikációjának védelméről szóló os amerikai törvény] Electronic Frontier Foundation [to założona w lipcu 1990 roku w USA organizacja pozarządowa mająca na celu walkę o wolności obywatelskie (takie jak prawo do anonimowości, prywatności i wolności słowa) w elektronicznym świecie. Jej twórcami są Mitch Kapor, John Gilmore i John Perry Barlow. Organizacja EFF patronuje m.in systemowi TOR, szeroko rozpowszechnionemu programowi zapewniającemu anonimowość w sieci.] - EFF (Electronic Frontier Foundation) [1990-

57 1451 ben alakított amerikai szervezet a hálózatokon folyó kommunikáció szabadságának biztosításáért] electronic funds transfer (rzeczownik), elektroniczny przekaz pieniężny EFT Electronic Funds Transfer (elektronikus pénzátutalás számitógéppel) electronic funds transfer system = system elektronicznego transferu środków pieniężnych - EFTS Electronic Funds Transfer System (elektronikus fizetőeszközátutaló rendszer) Electronic Industries Alliance (Sojusz przemysłu elektronicznego, EIA, do roku 1997 Electronic Industries Association) [organizacja handlowa zrzeszająca producentów przemysłu elektronicznego w Stanach Zjednoczonych. EIA jest akredytowana przez ANSI. Jej głównym celem jest pomoc w opracowywaniu i rozwoju standardów dotyczących części i komponentów elektronicznych, elektroniki użytkowej, danych w formie elektronicznej, telekomunikacji i bezpieczeństwa korzystania z Internetu. Znane standardy opracowane przez EIA to: RS-170 dla sygnałów wideo, RS-232, EIA-422, RS-449, EIA-485 dla szeregowego przesyłu danych i standard EIA-708 definiujący napisy dla niesłyszących (tzw.: closed captioning).] (ang.) EIA: Electronic Industries Alliance - Elektronikai Gyártók Szövetsége, EIA EIA RS Standard elektryczny łączenia ze sobą urządzeń ustanowiony przez Electrical Indystries Association (zob. również port szeregowy). Az RS-232 szabvány [1. asszinkron soros vonalon két számítógép kapcsolatát szabályozó protokoll, ill. ilyen kommunikációs port, amelyet a legtöbb kommunikációs program használ; 2. első változatát 1962-ben vezették be, majd ezt követték a módosí tások, melyek közül a harmadik a legismertebb, az EIA RS-232-C szabvány 1986-ból, ezt felváltotta a TIA/EIA-232-E melynek megjelentek az európai ajánlásai is CCIT/ITU V.24 illetve DIN valamint az ISO IS2110, a legújabb ajánlás pedig a TIA/EIA-232-F, melynek az európai megfelelői az ITU-T V.24, és az ISO/IEC 2110] EIA/TIA Standard EIA/RIA okablowania telekomunikacyjnego budynków przemysłowych. Standard EIA/TIA-568 zawiera opis zbioru klasyfikacji regulujących sprawność działania oraz zalecenia instalacyjne dla kabla sieciowego. Standard ten ma zostać zastąpiony podobnym standardem EIA-TIA- 569A. - ANSI/TIA/EIA-568 kábelezési szabványt [EIA/TIA 568-B.1: és EIA/TIA 568- B.2: ( TIA/EIA-568- B meghatározza a szabványokat, amelyek lehetővé teszik a tervezés és a végrehajtás a strukturált kábelezési rendszereken. Meghatározza az előírásoknak megfelelő kábelek típusait, távolságokat, csatlakozókat, kábel rendszer architektúráját, a kábelvégződtetési szabványokat és teljesítményjellemzőket. A kábel telepítését és vizsgálati módszereket telepített kábelen.] EIA/TIA Standard dla telekomunikacyjnych przestrzeni i ścieżek przesyłowych w budynkach przemysłowych. - EIA/TIA-569 Szabvány. Épületek telekommunikációs útjait és tereit definiálja EIA/TIA Standard okablowania telekomunikacyjnego w budynkach mieszkalnych i małych firmach. - EIA/TIA- 570 (Residential and Light Commercial Telecommunications Wiring Standard) EIA/TIA Standard administracyjny dla infrastruktury telekomunikacyjnej budynków przemysłowych. Standard EIA/TIA-606 zawiera opis metody numerowania i oznaczania liszkami kabli, ścieżek przesyłowych i przestrzeni. - EIA/TIA-606 (Administration Standard for Telecommunications Infrastructure of Commercial Buildings) Electronic Industries Association of Japan [Utworzone w 1948 roku Electronic Industries Association of Japan (EIAJ) (Zrzeszenie Japońskich Producentów Sprzętu Elektronicznego) było jedną z dwóch (obok Japan Electronic Industries Development Association JEIDA) japońskich organizacji handlowych, przekształconych w 2000 roku w Japan Electronics and Information Technology Industries Association (JEITA).] EIAJ Electronic Industries Association of Japan (Elektronikus Iparágak Egyesülete Japán) elektronicznie elektronikusan elektroniczny, -a, -e (gör.) elektronikus; az elektronáramláson alapuló; elektroncsövekkel működő; (az elektronáramláson alapuló; elektroncsövekkel működő) elektroniczna wymiana danych (EDI, ang. Electronic Data Interchange) [transfer biznesowych informacji transakcyjnych od komputera do komputera z wykorzystaniem standardowych, zaakceptowanych formatów komunikatów] EDI = Electronic Data Interchange [1. Két szervezet vagy szervezeti egység számítógép rendszere közötti strukturált elektronikus adatok cseréje meghatározott szabvány szerint. Az elektronikus adatátviteli szabványokat nemzetközi egyezmények szabályozzák. Ilyen például az autóiparban a VDA (német szabvány). Jelenleg a legelterjedtebb, rohamosan terjedő EDI szabvány az

58 1452 UN/EDIFACT. Ez a kommunikációs módszer a logisztikában a nagygépes hálózatok elterjedésével együtt és vállalatirányítási szoftverek elterjedésével vált használatossá. 2. elsősorban a közigazgatás és az üzleti élet területén használatos szabványos formátumú adatcsere; az egyik ilyen szabvány az EDIFACT] elektroniczne przetwarzanie danych (kat.: informatyka) EDP, Electronic Data Processing, elektronikus adatfeldolgozás Elektroniczny biznes [biznes prowadzony przez Internet. Zawieranie kontraktów, przesyłanie dokumentów, prowadzenie telekonferencji, pozyskiwanie nowych kontaktów, wyszukiwanie informacji itp.] E-üzlet (e-business) [Elektronikus hálózaton keresztül folytatott üzleti tevékenység, ami az üzleti kapcsolatokat részben vagy egészében az elektronikus hálózaton keresztül bonyolítja mind a vállalaton belüli, mind a vállalatok közötti illetve a vállalatok és fogyasztók közötti relációban.] Elektroniczny detalista (e-tailer) [to firma prowadząca sprzedaż detaliczną w Internecie] (ang.) E-tailer [Olyan kiskereskedő, aki teljes egészében az Interneten keresztül bonyolítja kereskedelmi forgalmát.] elektroniczny instrument muzyczny [instrument, w którym dźwięk powstaje za pośrednictwem drgań elektrycznych] elektronikus hangszer Elektroniczny handel (ang. e-commerce) [kupno i sprzedaż towarów lub usług poprzez Internet za pośrednictwem stron WWW. Najbardziej powszechną formą e- commerce są sklepy internetowe, w których klienci mogą wyszukiwać, oglądać i kupować interesujące towary lub usługi, używając do tego celu tzw. wirtualnego koszyka i dokonując zapłaty na kilka różnych sposobów np. kartą kredytową, kartą płatniczą, za zaliczeniem pocztowym, przelewem bankowym itp.] e-commerce (electronic commerce) - elektronikus kereskedelem (e-kereskedelem) [1. Az e-gazdasághoz tartozó tevékenység, melynek keretében a kereskedelmi tranzakciókat részben vagy egészben az elektronikus hálózaton keresztül bonyolítják le. E-beszerzés (e-procurement): Termékek és szolgáltatások elektronikus hálózaton keresztüli beszerzésére irányuló tevékenység. Az e-procurement egyre jobban terjedő megoldás, mert hatékonyan tudja megoldani az árak és szolgáltatások összehasonlítását különösebb befektetések nélkül. 2. hálózati szereplők közötti kereskedelmi ügyintézés; egyszerű fogyasztók számára elsősorban az elektronikus kiválasztás és megrendelés lehetőségei lényegesek; a megrendelés lehet pl. Web-hirdeté- sek, Web-katalógusok alapján, interaktív módon; a fizetés lehetséges pl. hitelkártya számának megadásával (biztonsági problémák), stb. egyszerű fogyasztók körében a távüzlet könyvek, lemezek és programok beszerzésénél kezd terjedni; üzleti túlkapások ellen rendkívül hatékonynak igérkeznek az árösszehasonlító robotok; a leszállítás történhet hagyományos úton (pl. könyvnél) vagy elekronikus úton, pl. programook, zene, stb. esetében; az elektronikus kereskedelem az elektronikus üzlet egyik eleme] Elektroniczny Informator Programowy, elektroniczny przewodnik po programach (EPG z ang. Electronic Program Guide) [przewodnik telewizyjny nadawany w formie tekstu, dostępny dla odbiorców sygnału telewizji cyfrowej] EPG Electronic Programme Guide (elektronikus program/műsorfüzet mutató) elektroniczny schemat blokowy [jest w rysunku połączeniem dokładności technicznego przedstawienia rysunku technicznego z prostotą schematów blokowych, stosowanym do przedstawienia schematycznej budowy urządzeń lub układów elektronicznych.] (elektromos v. villamos) blokkséma; elektronikus rendszerek v. berendezések blokksémája elektronik [specjalista w dziedzinie elektroniki] elekronikával foglalkozó szakember elektronik radiowo-telewizyjny rádiótévéműszerész elektronika [1. dziedzina nauki i techniki zajmująca się wykorzystaniem zjawisk związanych z dającym się sterować ruchem elektronów; 2. wydział obejmujący studia z zakresu tej nauki; 3. urządzenia elektroniczne i ich części] (gör.) elektronika; elektronikus

59 1453 jelenségekkel, különösen az elektroncsövekkel foglalkozó tudományág; ennek gyakorlati alkalmazása; a vákuumban, gázokban és félvezetőkben végbemenő villamos jelenségekkel és ezek hasznosításával foglalkozó tudomány, ill. műszaki ág elektronika energetyczna [zob. energoelektronika] energo-elektronika elektronmetal elektronfém; könnyűfém-ötvözet 90 % feletti Mg-tartalommal elektronowy, -a, -e elektron-, elektronikus; elektronok áramlásán alapuló, elektroncsövekkel működő elektronowa powłoka atomu [zbiór elektronów atomowych o tej samej głównej liczbie kwantowej] az atom elektrobburka elektronwolt (ev) [jednostka energii stosowana w fizyce. Jeden elektronowolt jest to energia, jaką uzyskuje elektron będąc przyspieszonym różnicą potencjałów równą 1 woltowi] elektronvolt (ev); (atom- v. atommagfizika) mechanikai energiaegység: az az energia, amellyel egy elektron egy volt feszültségkülönbözet hatására felgyorsult [1 ev = 1, J] elektrooptyczny, -a, -e elektrooptikai elektrooptyka [dział optyki badający związki między zjawiskami elektrycznymi a optycznymi] elektrooptika, elektronoptika; az elektron- és ionsugarak villamos és mágneses terén való áthaladásakor végbemenő változásait vizsgáló tudományág elektroosmotyczny, -a, -e elektroozmótikus elektroosmoza [przepływ cieczy przez kapilary lub ciała porowate wywołany działaniem pola elektrycznego] elektroozmózis; folyadék áramlása hajszálcsőrendszerben villamos potenciálkülönbség hatására elektropiła villanyfűrész, elektromos fűrész elektropunktura (orvosi) elektropunktúra elektroskop [przyrząd do wykrywania różnicy potencjałów lub ładunków elektrycznych] (gör.) elektroszkóp (készülék az elektromos töltés kimutatására); nem hitelesített elektrométer elektroskopowy, -a, -e elektroszkópikus, elektroszkópelektrospawacz villanyhegesztő elektrostal elektroacél; elektromos úton olvasztott, kíváló tulajdonságokkal rendelkező acél; ívkemencében előállított minőségi acél Elektrostal [miasto w Rosji, w obwodzie moskiewskim. Około 146,3 tys. Mieszkańców.] Elektrostal (orosz város) elektrostatycznie elektrosztatikusan elektrostatyczny, -a, -e elektrosztatikus elektrostatyka [dział fizyki obejmujący badania zjawisk fizycznych wywołanych przez nieruchome ładunki elektryczne] (gör.) elektrosztatika (fizikának az időben állandó elektromos erőterek jelenségeivel foglalkozó ága); nyugalomban levő elektromosság jelenségeit (pl. töltés, potenciál, influencia dörzselektromosság, kapacitás, dielektrikum stb.) tárgyalja; a fizikának a nyugvó és időben állandó villamossággal foglalkozó ága elektrostrykcja [jest zjawiskiem polegającym na zmianie wymiarów materiału pod wpływem pola elektrycznego (napięcia). Zjawisko to charakteryzuje się tym, że zmiana wymiarów zachodzi w jednym kierunku, niezależnie od kierunku przyłożonego pola elektrycznego (zjawisko proste).] elektrosztrikció [Elektromos térbe helyezett egyes dielektrikumoknak a (térerősség nagyságától függő) rugalmas méretváltozása. Főként ferroelektromos anyagok jellemzője. Speciális esete a piezoelektromosság.] elektrostrykcyjny, -a, -e elektrosztriktív, elektrosztrikciós elektrotechniczny, -a, -e elektrotechnikai, elektromos, villamos elektrotechnik (elektryk) elektrotechnikus; az elektrotechnikával foglalkozó szakember (mérnök, technikus, iparos) elektrotechnika [1. dział nauki i techniki zajmujący się podstawami teoretycznymi i zastosowaniami zjawisk elektrycznych i magnetycznych do celów praktycznych; 2. dział nauki zajmujący się podstawami teoretycznymi i zastosowaniem zjawisk fizycznych z dziedziny elektryczności i magnetyzmu w różnych gałęziach gospodarki] (gör.) elektrotechnika (az elektromos és mágneses jelenségek gyakorlati felhasználása, ennek eszközei és módszerei; az evvel foglalkozó tudományág); villamos jelek és villamos energia létrehozásával, átvitelével és hasznosításával foglalkozó műszaki tudomány; az elektromosság ipari alkalmazásával foglalkozó tudományág, melynek részterületei az erősáramú és gyengeáramú elektrotechnika elektroterapia [leczenie za pomocą prądu elektrycznego] (gör.) elektroterápia, (orvosi) villamos gyógymód; gyógyítás elektromosság segítségével (galván-kezelés, kisfrekvenciás váltóárammal, hőkezelés: diatermia, rövidhullám) elektrotermia [dział elektrotechniki zajmujący się przemianą energii elektrycznej w

60 1454 cieplną i praktycznym zastosowaniem tego zjawiska] hővillamosság, hőelektromosság elektrotermiczny, -a, -e hővillamos-, hőelektromoselektrotwórczy, -a, -e elektromotoros, elektroinduktív elektrotypia (gör.) elektrotípia; keményfém nyomóforma előállítása szedésről v. kliséről galvanoplasztikai úton elektroujemny, -a, -e [1. mający ładunek elektryczny ujemny; 2. łatwo uzyskujący ładunek ujemny] negatív töltésű elektrownia [zakład energetyczny wytwarzający energię elektryczną w wyniku przetwarzania innych rodzajów energii] erőmű, villamoserőmű, villanytelep, elektromos művek elektrownia atomowa, jądrowa [elektrownia wytwarzająca energię elektryczną z energii jądrowej] hőerőmű, atomerőmű elektrownia cieplna (konwencjonalna lub jądrowa) [1. elektrownia, w której energię elektryczną uzyskuje się przez przetwarzanie energii cieplnej; 2. to zespół urządzeń produkujący energię elektryczną wykorzystując do tego celu szereg przemian energetycznych, wśród których istotne znaczenie odgrywa ciepło. Energia cieplna pochodzi zwykle ze spalania paliwa w kotle parowym.] hőerőmű [olyan erőmű, melyben fosszilis tüzelőanyaggal fűtött gőzkazánok által termelt gőz gőzturbinát, rajta keresztül villamos generátort hajt meg, és így szolgáltat villamosenergiát] elektrownia geotermiczna [elektrownia cieplna, w której przetwarza się energię cieplną wnętrza Ziemi] geotemikus erőmű elektrownia jądrowa atomerőmű; atomenergiát elektromos árammá alakító erőmű elektrownia pływowa [elektrownia wodna, w której wykorzystuje się energię przypływów i odpływów morza] ár-apály erőmű; árapályerőmű elektrownia słoneczna [elektrownia wytwarzająca energię elektryczną z energii słonecznej] naperőmű [a megújuló energiaforrások egyik fajtája ban több mint 700 megawattóra energiát állítottak elő világszerte napenergiából.] elektrownia wiatrowa szélerőmű, szélgenerátor elektrownia wodna [elektrownia wytwarzająca energię elektryczną z energii wody] vízierőmű elektrowstrząs, elektrowstrząsy [metoda leczenia niektórych chorób psychicznych polegająca na przepuszczaniu prądu elektrycznego przez mózg pacjenta] (gör.+ang.) elektrosokk; (orvosi) bizonyos endogén pszichózisok ma ritkán alkalmazott kezelési módja; bizonyos elmebajoknak és kedélybetegségeknek áramütéssel való gyógyítása; a központi idegrendszernek árammal való ingerlése mint némely elmebetegség gyógyítására alkalmazott eljárás elektrowstrząsowy, -a, -e elektrosokkelektrowóz [lokomotywa napędzana silnikiem zasilanym prądem elektrycznym] elektromos vontató v. mozdony, villanymozdony; villamostargonca elektrum [minerał jasnożółty lub srebrzystobiały o metalicznym połysku] elektrum; aranyezüst ötvözet (a legrégibb érmék anyaga) elektrycznie elektromosan, villamosan, villanyosan elektryczność (elektr.) [1. dział fizyki obejmujący m.in. badania ładunków elektrycznych i związanych z nimi pól magnetycznych; 2. pot. energia elektryczna, prąd elektryczny; 3. pot. światło otrzymywane dzięki prądowi elektrycznemu] (gör.) elektricitás; elektromosság, villamosság (vill.), villany, villanyfény; (elektromos) áram; az energiának egy formája, meghatározott hatásokkal és tulajdonságokkal elektryczność atmosferyczna [ogół zjawisk elektrycznych w atmosferze ziemskiej] légköri villamosság, atmoszférikus elektromosság elektryczność dodatnia pozitív elektromosság elektryczność dynamiczna dinamikus elektromosság elektryczność galwaniczna galváni elktromosság elektryczność indukcyjna indukált áram elektryczność jednoimienna homonim áram elektryczność statyczna sztatikus elektromosság elektryczność ujemna negatív elektromosság elektryczność ziemska [zob. geoelektryka] földelektromosság, geoelektrika elektryczny, -a, -e (elektr.) [1. odnoszący się do elektryczności energii elektrycznej; 2. zasilany elektrycznością; 3. przewodzący prąd elektryczny] elektromos, villamos, villanyos, villany-, villamossági (vill.) elektryczna impedancja wejściowa przetwornika nieobciążonego elektromos bemenőimpedencia szabad rezgést végző rendszernél elektryczna maszynka do golenia villanyborotva (elektryczna) szczoteczka do zębów (elektromos) fogkefe

61 1455 (elektryczna) szczotka (do włosów) do modelowania fönözőkefe elektryczny instrument muzyczny [instrument, w którym dźwięk powstaje za pośrednictwem drgań elektrycznych] elektronikus v. elektromos hangszer [1. az elektrotechnika, az elektroakusztika vívmányait felhasználó hangszer; 2. olyan hangszer, amelyben a rezgéseket tranzisztorok vagy elektroncsövek keltik. Az így keltett rezgések ezután erősítővel és hangszóróval válnak hallhatóvá.] elektryczny przenośnik, elektryczny transporter villamos szállítószalag elektryfikacja [1. wprowadzanie energii elektrycznej do jakiejś dziedziny gospodarki; 2. zaopatrywanie jakiegoś terenu lub obiektu w energię elektryczną] (gör.+lat.) elektrifikáció, elektrifikálás; villamosítás; az elektromos áramnak nagyobb területek részére való gazdaságosabb előállítása (erőművekben); a termelt energiát a távvezetékekben fellépő veszteségek csökkentésére magasfeszültségű áram formájában vezetik el és a fogyasztás helyén transzformálják elektryfikacja wsi faluvillamosítás, a falu villamosítása elektryfikacyjny, -a, -e villamosítási elektryfikować [dokonywać elektryfikacji w jakiejś dziedzinie gospodarki lub na jakimś terenie] (gör.+lat.) elektrifikálni; villamosítani, villamos erőre v. üzemre berendezni elektryfikowany, -a, -e villamosított elektryk [1. specjalista w dziedzinie elektryki; 2. monter instalacji elektrycznych] villanyszerelő, elektrotechnikus elektryka [1. dziedzina nauki i techniki zajmująca się zjawiskami elektrycznymi i ich zastosowaniem; 2. pot. prąd elektryczny, światło elektryczne] (gör.) elektrika, elektrotechnika; (nauka) elektromosságtan; (átv.) elektromos áram, elektromos világítás elektryzacja [1. wytwarzanie w ciele pierwotnie elektrycznie obojętnym nadmiaru ładunków elektycznych jednego znaku; 2. stan naelektryzowania danego ciała; 3. zabieg diagnostyczny lub leczniczy wykonywany z zastosowaniem prądu przepływającego przez ciało pacjenta] elektrizálás, villanyozás elektryzator villanyozó (készülék) elektryzator pastwiskowy [zob. pastuch elektryczny] villanypásztor elektryzować [1. poddawać działaniu prądu elektrycznego; 2. wywierać na kimś silne wrażenie] (gör.) elektrizálni; villanyozni, megvillanyozni; elektromos töltést létrehozni; (átv.) villanyozni, felvillanyozni, fellelkesíteni elektryzować się [ulegać działaniu prądu elektrycznego] felvillanyozódni elektryzowanie villanyozás (elektryzacja) elektryzująco villanyozóan, felvillanyozóan, izgatóan, felvillanyozó hatással elektryzujący, -a, -e villanyozó, megvillnyozó, felvillanyozó elemencik kis elem, alkatrészecske element [1. część składowa jakiejś całości; 2. o grupie ludzi pochodzących z pewnego środowiska i odznaczających się zwykle ujemnymi cechami; 3. zob. żywioł w zn. 6.; 4. mat. bardzo mała część wielkości geometrycznej lub fizycznej] (dawno) elem (żywioł; pierwiastek), alkotórész (vminek a része); alkatrész, részlet; egyén, elem (emberről) element akustyczny (układu ekustycznego) koncentrált paraméterű akusztikai áramköri elem element światłoczuły; CCD (kat.: informatyka) CCD, Charge-coupled Device, töltéscsatolt félvezető eszköz element budowlany építőelem element dekoracyjny díszítő elem element dramatu a dráma eleme element faszystowskie fasiszta elemek element elektryczny, element galwaniczny galvánelem element grzejny podstawowa część urządzenia grzejnego przetwarzająca energię elektryczną w ciepło] hőelem (termoelem) element konstrukcji mostowej hídszerkezeti elem element konstrukcyjny szerkezeti elem element maszyny gépelem element PAD (urządzenie sprzętowe lub oprogramowanie pośredniczące pomiędzy siecią przełączanych pakietów a PC lub innymi asynchronicznymi urządzeniami, jak router) (kat.: informatyka) PAD (Packet Assembler/Disassembler) [adatcsomagok összerakását és szétbontását végző eszköz az X.25-ös csomagkapcsolt hálózatok végpontjainál] element płaskiego kolektora napelem element postępowe haladó elemek element prefabrykowany (zob. prefabrykat) - előregyártott áru v. elem element przestępczy börtöntöltelék; bűnöző element reakcyjne reakciós elemek

62 1456 element równania (matematika) az egyenlet gyöke element toczny [element o postaci np. kulki, wałeczka, toczący się między poruszającymi się względem siebie powierzchniami łożyska] görgő element transuranowy [transuranowiec, transuran] transzurán element trójkąta a háromszög eleme element upostaciowany (krwi) vérlepény element zbioru halmaz eleme; halmazelem element zdobiczny díszítő elem elementarnie elementárisan; elemi módon elementarność elemi jelleg, kezdetlegesség elementarny, -a, -e [najprostszy i zarazem podstawowy] (lat.) elementáris, (początkowy) elemi, alap-, alapfokú, alapvető; az elemi erők hatására emlékeztetően megnyilvánuló (erő, hatás); (żywiołowy) elemi elementarne zdarzenie elemi esemény elementarny obowiązek elemi kötelesség elementarz [1. podręcznik do początkowej nauki czytania i pisania; 2. rzecz podstawowa, zasadnicza; 3. daw. podręcznik dla początkujących w jakiejś dziedzinie] ábécéskönyv Jako twórców elementarzy polskich należy uważać Jakóba Parkosza z Żórawicy, zmarłego r. 1455, i Stanisława Zaborowskiego, zmarłego r Prace ich uzupełnili Jan Seklucjan (ur. r. 1498, zm. 1578) i Jan Januszowski (ur. r. 1550, zm. 1623). Parkosz i Zaborowski ustalili i uporządkowali dźwięki polskie t. j oznaczające je litery, nadto Zaborowski w Orthographia seu modus recte scribendi et legendi polonicum idioma (r. 1518) dodał, jako przykład zastosowania swych pomysłów i prawideł w druku, główne modlitwy i wiadomości z katechizmu, które każdy chrześcianin powinien umieć. O metodzie nauczania dziatwy w wieku XVI dają nam pojęcie Gliczner (r. 1558) i Herbert (r. 1559). Najdawniejszym znanym elementarzem polskim w ścisłem znaczeniu jest Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego, drukowana gotykiem W Królewcu około r Z elementarza tego przechowało się tylko kilka kartek w Bibljotece Jagiellońskiej w Krakowie. Z resztek tych widać, iż po literach, naprzemian dużych i małych, następowały zgłoski, potem katechizm. Górną część karty tytułowej tego najstarszego ze znanych obecnie elementarzy przedstawiamy tu w podobiźnie. Elementarz ten był ozdobiony obrazkiem. Podobny elementarz drukowany był na Śląsku, z kogutem piejącym na tytule. Z r jest znana Dla dziatek nauka czytania polskiego z 11-tu obrazkami wydana drukiem gockim w Wilnie, dla wyznawców kościoła wschodniego, z licznemi modlitwami językiem poprawnym, nawet pięknym. Elementarze wyniszczały się w ręku dzieci, nie przechowywane w bibljotekach, więc nic dziwnego, że najdawniejsze zaginęły bez wieści lub strzępy ich należą do największych rzadkości. Podobno w bibljotece bulgarskiej w Sofii przechowywane są jakieś elementarze polskie z wieku XVI-go. elementarzowy, -a, -e ábécéskönyvelementarzyk ábécéskönyvecske elementarzyk obrazkowy dla polskich dzieci képes ábécéskönyv lengyel gyerekeknek elementum (element) (lat.) elementum; (dawno) elem (żywioł; pierwiastek) elementy [podstawowe wiadomości z jakiejś dziedziny] elemek elementy antypartyjne pártellenes elemek elementy logiki, teorii poznania i metodologii a logika, az ismeretelmélet és a módszertan alapelemei elementy maszyn gépelemek elementy nauki o języku a nyelvtudomány alapfogalmai v. alapismeretei v. elemei elementy podansegmentalne szuperszegmentális elemek; szupraszegmentális nyelvi elemek (hangsúly, hangerő) elementy prefabrykowane előregyártott elemek elementy reakcyjne reakciós elemek elementy toczne maszyny a gép forgóalkatrésze elementy wnętrzarskie belsőépítészeti elemek Eleonora [imię żeńskie pochodzenia arabskiego (od el - "Bóg" oraz or - "światło"; czyli "Bóg mi światłem") lub greckiego (od eleo - "lituję się").] Eleonóra [női név az arab Ellinor névből ered és többszörös közvetítéssel vált magyar névvé. Jelentése: az Isten az én világosságom. Rokon nevek: Leonóra, Nóra.]; Lenke Eleonorka Eleonóra beceneve Eleusa (gr. miłosierna, ros. Umileniie a. Umilenije) (gr. ta, która współczuje) [1. nazwa nadawana od VIII/IX w. różnym przedstawieniom Bogurodzicy. Zazwyczaj terminem tym określa się przedstawienie, gdzie Matka pochyla głowę, aby przytulić swój policzek do policzka Syna, który obejmuje ją jednocześnie ręką za szyję. Bogurodzica może być przedstawiona stojąc lub siedząc na tronie. W okresie postbizantyjskim ten typ przedstawień określano terminem Glykophilousa. Do tego typu należą popularne na Rusi ikony Włodzimierska, Dońska, Fiodorowska itp. 2. ikona przedstawiająca Matkę Boską pochylającą głowę, aby przytulić swój policzek do policzka Syna, który obejmuje ją ręką za szyję. W ikonostasie pięciorzędowym występuje w pierwszym

63 1457 rzędzie po lewej stronie obok Carskich Wrót. rzykładem Eleusy jest ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej. 3. rosyjskie Umilenie, rozpowszechniony w sztuce wschodniochrześcijańskiej typ ikonograficzny, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, w którym w przeciwieństwie do reprezentacyjności i chłodu wizerunków typu Hodegetrii podkreślona jest intymna, ciepła więź emocjonalna między matką i dzieckiem (Maria skłania ku Chrystusowi głowę, On przytula się i obejmuje Ją za szyję).] Eleusa (gör. Ἐλεούσα) Szűzanya (ikon) eleuterie [święto wolności i związane z nim uroczystości ku czci Zeusa, obchodzone w starożytnej Grecji»] (történelem) Zeusz ünnep Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus Maxim.) [gatunek rośliny należący do rodziny araliowatych (Araliaceae). Obszar występowania obejmuje rejon Władywostoku i Chabarowska w Rosji, południowowschodnie Chiny, Sachalin, Japonię i część Korei.] Eleutherococcus senticosus (korábban Acanthopanax senticosus), szibériai ginszeng v. tajgagyökér [a borostyánfélék családjába tartozó, Északkelet-Ázsiában honos gyógynövény eleuzynie [uroczystości ku czci bogini Demeter i Persefony obchodzone w starożytnej Grecji] eleuziszi misztériumok eleuzyjski, -a, -ie eleuziszi; (átv.) titokzatos elew [1. uczeń szkoły wojskowej; 2. daw. uczeń, wychowanek] (dawno) növendék, tanuló, tanítvány (uczeń) elewacja [1. zewnętrzna ściana budynku wraz z występującymi na niej elementami architektonicznymi; 2. rysunek architektoniczny stanowiący widok zewnętrznej strony budowli; 3. pot. zewnętrzna strona ściany budynku; 4. zob. wysokość w zn. 6.; 5. daw. podniesienie hostii podczas mszy; 7. kąt między płaszczyzną poziomą (powierzchnią ziemi), a kierunkiem na słońce. Czasami zwany kątem podniesienia lub wysokością kątową słońca] (csillagászat) eleváció; (földrajz) magaslat, terephullám, terepemelkedés; (wojsko) emelkedés, csőemelkedés; (építészet) homlokzat elewacja boczna mellékhomlokzat elewacja frontowa [zob. fasada w zn. 1.] (fr.) faszád, façade; homlokzat, homlokfal, főhomlokzat elewacja tektoniczna [wypiętrzenie części skorupy ziemskiej wskutek ruchów tektonicznych] tektonikus eleváció; szerkezeti kiemelkedés elewacyjny, -a, -e ívelt, íves, oválisan felemelkedő és eső elewator [1. duży magazyn zbożowy wyposażony w urządzenia mechaniczne; 2. przenośnik kubełkowy do przeładowywania materiałów sypkich] (lat.) elevátor; (gép) serleges emelő és szállító szerkezet; felhúzó, felvonó, emelőmű, emelőgép, emelődaru; emelődaru az áru kirakására és raktárba szállítására; (kereskedelem) gabonaraktár, siló elewator wyładowczy kirakodó elevátor elewator zbożowy gabonaraktár v. siló elewatorowy, -a, -e (lat.) elevátorelewka [przestarzale o uczennicy] (dawno) növendék lány, tanulólány, leány tanítvány (uczennica) elf [mit. germ. duszek przebywający w powietrzu, na ziemi i w wodzie, uważany za duszę zmarłego, która nie osiągnęła nieba] tündér ELF, Executable and Linkable Format [format plików wykonywalnych, plików obiektowych, bibliotek współdzielonych oraz zrzutów pamięci, popularny na systemach uniksowych (używany m.in. w Linuksie, FreeBSD, BeOS, AmigaOS 4.0). Format ELF został opracowany przez Unix System Laboratories (USL).] ELF, Executable and Linkable Format eli [jeśli, jeżeli, czyli] [Słowniczek języka śląskiego] ha, hogyha; azaz, vagyis, avagy Eli, Eli, Lama Sabachtani [wyrażenie aramejskie, znaczące Boże, Boże, czemuś mnie opuścił? Także Eloi, Eloi Lama Sabachtani.] Ηλι ηλι λαμὰ σαβαχθανι (Eli eli lama sabachtani); ἐλωι ἐλωι λαμα σαβαχθανι (Eloi eloi lama sabachtani) = Éli, Éli Lamma Sabaktani. ; Istenem, Istenem miért hagytál el engem. [Jézus utolsó szavai

64 1458 a kereszten; más fordítás szerint Éli!-Éli Lama Sabag Ta-Nim. = ISTEN EMELD AZ ÖRÖKKÉVALÓSÁG HONÁBA A MEGSEBZETTET. (Badinyi Jós Ferenc a Betlehemi herceg a Pártus Jézus című munkájában)] Eliakim (Jahwe wzmocni). * Joakim. - ELIÁKIM, ELJÁKIM (Isten felemel; akit Isten felemel, megerősít; Isten segítsen fel!). 1. Ezékiás (1) király házának gondviselője; a király megbízta, hogy tárgyaljon az asszír ostromlókkal (2Kir 18,17-37; Ézs 36,1-22); és hogy Ézsaiás (1) próféta segítségét kérje (2Kir 19,2; Ézs 37,2). 2. "Joákim" király eredeti neve (2Kir 23,34; 2Krón 36,4); 3. Kürtölő pap Jeruzsálem falainak felszentelésekor (Neh 12,41); 4. Jézus őse (Mt 1,13; Lk 3,30). Eliasz [słow. Iľja, ros. Илья, ukr. Ілля, błg. Илия imię męskie pochodzenia biblijnego. Wywodzi się od hebrajskiego Eliyahu oznaczającego "Moim Bogiem jest Jahwe". Nosił je jeden z proroków - Eliasz, oraz liczni święci katoliccy.] Éliás [héber görög eredetű férfinév, jelentése: Jahve az én Istenem. Női párja: Eliána.]; Illés Eliasz (hebr. יהו Eliyyáhu, gr. Ἠλίας Elias, ang. Elijah) [jeden z proroków Starego Testamentu. Imię tłumaczone jako: "Bogiem jest Jahwe", "moim Bogiem jest,והילא Jahwe".] - Illés (néha Éliás, héber Elijahu, jelentése Jahve az én istenem ) [i. e. 9. századi izraeli próféta a judaizmusban, a kereszténységben és az iszlámban. Az Ószövetség, a Talmud, a Misna és a Korán is ír róla. Malakiás egyik jövendölése szerint az ő visszatérte fogja megelőzni a Messiás megérkezését.] Eliasz (hebr. Elijahu - Bogiem moim jest Jahwe) [1. Beniaminita; 2. Syn Haryma, kapłan, pojął pogańską żonę; 3. Izraelita, który swoją pogańską żonę opuścił; 4. Najważniejszym z nich jest Eliasz, prorok pochodzący z miejscowości Tiszbe w Gileadzie, dlatego zwany czasem Tiszbitą. Żył w czasach największego odpadku od Boga za panowania Achaba, króla izraelskiego w latach ok przed Chrystusem, którego żona, Izebel, tępiła proroków. Przepowiedział wielką suszę, krył się w wąwozie przy potoku Kerit, żywiony przez kruki, ożywił syna wdowy, złożył ofiarę połączoną z cudem, wyniszczył proroków Baala, uciekł przed Izebel do Beer-Szeby, namaścił Elizeusza, karcił Achaba za zamordowanie Nabota i przepowiedział koniec rodu Achaba, skarcił Ochozjasza za wywiadywanie u Belzebuba, bożka Ekronu. Na prośbę Eliasza dwie, pięćdziesięcioosobowe grupy ludzi zostały pochłonięte przez ogień. Przez wrzucenie płaszcza do Jordanu Eliasz rozdziela wody tejże rzeki. W obecności Elizeusza wzięty do nieba. Jego płaszcz został wzięty przez Elizeusza. Eliasz ukazał się w czasie przemienienia Pańskiego. Spełnił wielką rolę w planach Boga z Izraelem (podobną rolę spełnił w Nowym Testamencie Jan Chrzciciel).] - Illés (néha Éliás, héber,והילא Elijahu, jelentése Jahve az én istenem ) Eliezer (Bóg pomocy) [1. Zarządzający domem Abrahama, szafarz, który posłany został przez Abrahama do Batuela po żonę dla syna swego Izaaka. Jest typem Ducha Świętego, który postarał się o oblubienicę (Kościół) dla Chrystusa; 2. Drugi, syn Mojżesza i Syppory; 3. Syn Bechora, Beniaminita; 4. Kapłan biorący udział w przeniesieniu Arki do Jerozolimy; 5. Dowódca Rubenitów; 6. Syn Dodajasza, prorok, który ostrzegał króla judzkiego Jozafata przed nawiązywaniem przyjaźni z bezbożnym królem izraelskim Ochozjaszem; 7. Ezdrasz posłał go po Lewitów, którzy mieli mu towarzyszyć w podróży do Jerozolimy. Wzięli sobie żony nie-izraelitki; 8. Syn Joryma, wymieniony w drzewie genealogicznym.] ELIÉZER (Isten segítség, Isten segítsége). [1. Ábrahám háziszolgája (1Móz 15,2); valószínűleg azonos azzal, akit Ábrahám 1Móz 24-ben Izsák számára menyasszonyért küld; 2. Mózes és Cippóra második fia (2Móz 18,4; 1Krón 23,15.17; 26,25); 3. Benjámin (1) unokája (1Krón 7,8); 4. Pap, aki részt vett a frigyláda visszahozatalában (1Krón 15,24); 5. Rúben törzsének elöljárója, Dávid idejében (1Krón 27,16); 6. Próféta, aki Jósafátot (5) megfeddte (2Krón 20,37); 7. Főember, akit Ezsdrás (3) azzal bízott meg, hogy rábírja a zsidókat a Jeruzsálembe való hazatérésre (Ezsd 8,16); 8. Pap, aki elbocsátotta idegen feleségét (Ezsd 10,18); 9. Lévita, aki szintén elbocsátotta feleségét (Ezsd 10,23); 10. Hárim (2) fia, aki ugyanezt tette (Ezsd 10,31); 11. Jézus őse (Lk 3,29).] Elifaz, Elifas (Bóg czystego złota) [1. Syn Ezawa i Ady, ojciec Tamana; 2. Potomek Temana, najgłówniejszy z trzech przyjaciół Joba. On i jego przyjaciele nie rozumieli Bożego celu doświadczenia ich przyjaciela Joba, który był człowiekiem prawym. Elifasa dowody były oparte na doświadczeniu, a Bildada na tradycji. Obaj potępili Joba i tym pogniewali Boga.] ELIFÁZ (az én istenem tiszta arany, gazdagság; az arany istene, a gazdagság istene). [1. Ézsau fia Adá (2) nevű feleségétől (1Móz 36,4-16; 1Krón 1,35-36); 2. Jób barátai közt az első (Jób

65 1459 2,11); beszédeiben minden kísértést és szenvedést a bűnre vezet vissza.] Elifelet (Mój Bóg jest ratunkiem) [1. Ostatni syn Dawida urodzony w Jerozolimie; 2. Elifelet, Drugi syn Dawida, widocznie Elfalet; 3. Jeden z synów Eseka, potomek Jonatana; 5. Syn Adonikama, który powrócił z niewoli; 6. Powrócił z niewoli, wziął nie-izraelitkę za żonę.] ELIFÉLET (az én Istenem szabadítás, biztonság; a szabadítás, a megváltás Istene; akinek Isten a szabadítása) [1. Dávid fia (1Krón 3,8; 4,17; 2Sám 5,16); 2. Dávid másik fia (1Krón 3,6); 3. Dávid hőse, Ahásbai fia (2Sám 23,34); talán azonos az 1Krón 11,35-ben említett "Elifál"-lal; 4. Benjáminita férfi, Jónatán (2) leszármazottja (1Krón 8,39); 5. Zsidó főember, aki Ezsdrással (3) tért haza a fogságból (Ezsd 8,13); 6. Zsidó férfi, aki elbocsátotta idegen feleségét (Ezsd 10,33).] Eligiusz Elígiusz [latin eredetű férfinév, jelentése: kiválasztott] Eligiusz (ur. 588, zm. 660) [święty Kościoła katolickiego, biskup. Żyjący w VII wieku złotnik na dworze króla Franków Chlotara I z dynastii Merowingów oraz późniejszy biskup francuski.] Szent Elígiusz (ötvösök és aranyművesek védőszentje) Elihu (którego Bogiem jest Jahwe) [1. Przodek Samuela; 2. Starszy brat Dawida, władca nad pokoleniem Judy, l Kron 27:18.; 3. Tysiącznik z pokolenia Manassesa, przyłączył się do Dawida w Syklag; 4. Korachita syn Szemejasza, odźwierny, dzielny mąż; 5. Elihu, najpopularniejszy i najmłodszy przyjaciel Joba; syn Barakeela, Buzyta. Próbował udowodnić, że Bóg woła człowieka, by wyciągnąć go od zagłady jeden do trzech razy, przyznawał, że Job był bogobojnym człowiekiem, ale potrzebował dyscypliny (ćwiczenia) Boga. Do pewnego stopnia mógłby nawet uchodzić jako typ Pana, który jest pośrednikiem między Jobem a Bogiem.] ELIHU (Ő az én Istenem, maga az Isten). [1. Sámuel (1) dédapja (1Sám 1,1). Az 1Krón 6,34"Eliél"-nek (1), az 1Krón 6,27"Eliáb"-nak (6) nevezi; 2. Manassé törzsbeli férfi, aki Siklágban Dávidhoz csatlakozott (1Krón 12,20); 3. A frigyláda egyik hordozója (1Krón 26,7); 4. Dávid fivére (1Krón 27,18); 5. Jób legfiatalabb barátja (Jób 32,2-6; 34,1; 35,1; 36,1).] eliksir [wym. eliks-ir] [aromatyczny, słodki roztwór zawierający rozpuszczone środki lecznicze] (arab) elixír; (átv.) csodaszer, varázsital, gyógyító ital; az emberi életet állítólag meghosszabbító varázsital; (vegytan) (gyógyszer) különféle anyagokkal vegyített, gyógyszerként használatos növénykivonat; csodaszer, varázsital eliksir życia (átv.) életelixir, életnedv Elim (hebr:,(אילם (wielkie drzewa) [1. drugie miejsce postoju Izraelitów po przekroczeniu Morza Czerwonego. Stąd wyruszyli na pustynię Sin (a do Elim przybyli z Mara); 2. według biblijnej Księgi Wyjścia 15:27 oraz Księgi Liczb 33:9,10 drugie miejsce obozowania Izraelitów po przejściu przez Morze Czerwone w czasie wędrówki do Ziemi Obiecanej pod kierownictwem Mojżesza. Utożsamia się je z Wadi Dżarandal w pobliżu egipskiego miasta Dżaranda (Al- Gharanda) w zachodniej części półwyspu Synaj, nad Morzem Czerwonym w Zatoce Sueskiej w muhafazie Synaj Południowy, przy obecnej drodze z Suezu do Szarm el- Szejk. Według Biblii i Józefa Flawiusza Elim to oaza z 70 palmami i 12 źródłami.] ÉLIM (terebintfák; tölgyfák; erősség). [Izráel második szállása a pusztában, ahol 12 forrás és 70 pálmafa volt (2Móz 15,27; 16,1; 4Móz 33,9-10).] Elimas (mędrzec, mag) [Żyd, fałszywy prorok, jego właściwe imię Barjezus.] ELIMÁS (a hatalmas; varázsló, bölcs, mágus). [A zsidó "Barjézus" görög neve (ApCsel 13,6-11).] Elimelech (mój Bóg jest królem) [mieszkaniec Betlejem judzkiego, mąż Noemi, ojciec pierwszego męża Rut; poszedł do ziemi moabskiej w poszukiwaniu chleba, gdzie też umarł] ELIMÉLEK (az én Istenem király; akinek Isten a királya) [Betlehemi (1) férfi, Naómi férje (Ruth 1,2-3; 2,1.3.; 4,3.9).] eliminacja [łac. eliminare 'usuwać'; 1. usuwanie pewnych elementów spośród innych; 2. etap konkursu lub wstępne rozgrywki w zawodach sportowych mające na celu wybranie najlepszych uczestników; 3. reakcja odrywania od cząsteczki związku organicznego atomów lub grup atomów; 4. mat. postępowanie zmierzające do zmniejszenia liczby zmiennych lub niewiadomych w danym układzie równań; 4. wyłączenie; rugowanie; usuwanie pewnych elementów; selekcja; pierwszy etap konkursu a. wstępne rozgrywki w zawodach sport] elimináció, kiküszöbölés (rugowanie); (wyłączenie) selejtezés, selejtező; (sport) előfutam, selejtező, selejtezés, válogató eliminacja jednej wstęgi bocznej egyoldalsáv elnyomása eliminacja do finalu (sport) a végső győzelemre v. fináléra való kiválogatás eliminacje (sport) selejtező, selejtező mérkőzés

66 1460 eliminacyjny, -a, -e selejtező, kiküszöbölő; (sport) válogató, válogatott, selejtező eliminator [obwód drgań służący do niedopuszczania drgań określonej częstotliwości do odbiornika radiowego] eliminátor; zavarvédő berendezés, zavarszűrő eliminator harmonicznych felhangelnyomó szűrő eliminator zakłóczeń atmosferyczny atmoszferikus rádiózavarvédelem, zajkorlátozás eliminować [dokonywać eliminacji, usuwać, wykluczać coś] (lat.) eliminálni; (wyłączać) eltávolítani, kiküszöbölni, selejtezni, kiselejtezni; (jog) (könyvekből) törölni, kitörölni (usuwać) eliminowanie eliminálás, kiküszöbölés eliminowanie echa visszhangkiegyenlítés eliminowanie fal stojących állóhullámok kiküszöbölése eliminowanie sygnałów synfazowych szinkron elnyomás eliminowanie z środowiska czynników rakotwórczych a rákkeltő anyagok kivonása a környezetből eliminowanie zakłóceń zavarásmentesítés, zavarásvédő eliminujący szum zajcsillapító eling [linowe urządzenie wykorzystywane do wyciągania statków] (hajózás) sólya; (repülés) sólyahangár, hangár, léghajószín, léghajócsarnok elipsa [1. w geometrii: krzywa płaska zamknięta ograniczająca obszar przypominający kształtem spłaszczone koło; 2. kształt jakiegoś przedmiotu przypominającego tę krzywą; 3. lit. opuszczenie w zdaniu wyrazu lub wyrazów domyślnych w szerszym kontekście; 4. (z gr. ἔλλειψις elleipsis brak, opuszczenie ) w geometrii ograniczony przypadek krzywej stożkowej, czyli krzywej będącej częścią wspólną powierzchni stożkowej oraz przecinającej ją płaszczyzny. Jest to również miejsce geometryczne wszystkich tych punktów płaszczyzny, dla których suma odległości od dwóch ustalonych punktów jest stałą.] (gör.) ellipszis (matematika) hosszúkás alakú, szabályos zárt görbe [jellemzője, hogy bármely két pontjának két megadott ponttól (fókusz) való távolságösszege állandó]; (nyelvtan) szó v. mondatrész kihagyása; gondolatban könnyen pótolható mondatrész kiahagyása elipsograf [przyrząd do kreślenia elips] ellipszográf; ellipszisrajzoló készülék elipsoida [bryła, której wszystkie przekroje płaskie są elipsami] ellipszoid; olyan másodrendű felület, amelynek egyenlete alkalmas koordináta-rendszerben a/b. [A három koordinátasík szimmetriasíkja, és minden nem üres síkmetszete ellipszis.] elipsoida obrotowa [1. bryła geometryczna powstająca przez obrót elipsy dookoła jej osi symetrii; 2. w geometrii powierzchnia powstała na skutek obrotu elipsy wokół jej osi symetrii.] forgási ellipszoid (szferoid v. más néven forgási ellipszoid v. kéttengelyű ellipszoid) [egy mértani test, amelyet akkor kapunk, ha egy ellipszist valamelyik tengelye mentén megpörgetünk. A szferoid speciális esete az ellipszoidnak, amikor az ellipszoid három tengelye közül kettő egyforma hosszúságú. Amennyiben az ellipszist a rövidebb tengelye körül pörgetjük meg, lapos ún. lencseszferoidot kapunk. Ha viszont a hosszabbik tengelye körül forgatjuk meg az ellipszist, hosszúkás, ún. orsószferoidot kapunk. A gömb pedig a szferoid speciális esete, amikor a megpörgetett ellipszis kör, vagy másképpen az ellipszoid mindhárom tengelye egyforma hosszú.] elipsoida spłaszczona - elipsoida wydłużona elipsoida ziemska [elipsoida obrotowa spłaszczona, najbardziej kształtem i rozmiarami zbliżona do powierzchni Ziemi] földellipszoid [Bolygónk alakja leginkább egy forgási ellipszoidra emlékeztet. Ennek méreteit nemzetközi földellipszoid néven határozták meg.] elipsoidalny, -a, -e ellipszoid alakú elipsograf [przyrząd do kreślenia elips] (gör.) ellipszográf; ellipszisrajzoló készülék, ellipszis rajzolására szolgáló készülék

67 1461 eliptycznie (nyelvtan) elliptikusan, kihagyásosan eliptyczność (matematika) elliptikusság, elliptikus alak eliptyczność drogi słońca a nap pályájának elliptikus alakja eliptyczny, -a, -e [1. o kształcie elipsy; 2. polegający na elipsie, zawierający elipsę] (gör.) elliptikus; ellipszis alakú; (nyevtan) kihagyásos, elliptikus, nem teljes, kihagyásos (kifejezés) elita [1. grupa ludzi wyróżniająca się pozytywnie lub uprzywilejowana w jakimś środowisku; 2. wysoko kwalifikowany materiał nasienny roślin uprawnych] (fr.) elite, elit; felső réteg; valaminek a színejava; válogatott, elsőrendű, valamiből a legjobb; kiválasztott elita robotnicza munkásarisztrokrácia elita społeczeństwa az elit-társaság; a társaság színe-java v. elitje elita władzy [grupa polityków, wojskowych, ekspertów oraz posiadaczy wielkiego kapitału zajmująca najwyższe stanowiska w strukturze politycznej społeczeństwa] uralkodó v. hatalmi elit elitarność kiválasztottság, előkelőség, választékosság elitarny, -a, -e [dostępny dla elity] választott, kiválasztott, válogatott, előkelő, választékos elitaryzm [1. zamykanie się w grupie uprzywilejowanych; 2. pogląd głoszący konieczność istnienia w społeczeństwie elit] elitarizmus, elitizmus elitarystyczny, -a, -e elitarista elitarysta elitarista; elitizmus híve elitron (gör.) elitron; hüvely Eliza [1. skrócona forma angielskiego imienia Elisabeth, czyli po polsku Elżbiety. W Polsce jest znane od XVIII wieku jako imię literackie, a gwałtowną popularnosć zyskało w latach 70.; 2. imię żenskie, pochodzenia Sambijskiego (oznacza Ta która wzamian za ciało zabiera duszę, lub Ta która oszukuje nawet siebie).] Eliz [(Elisabeth) önállósult rövidülése], Eliza Elizabet [to samo co Elżbieta] Erzsébet elizejski, -a, -ie elíziumi Elizeusz [imię męskie pochodzenia hebrajskiego, od hebr. Elishá, co oznacza "Bóg wybawił; Bóg jest wybawieniem". Imię to nosił prorok i inni święci. Po raz pierwszy poświadczone w Polsce w XIII wieku.] - Elizeus [héber eredetű férfinév, jelentése: Isten segített] Elizeusz (hebr. Elisz - komu Bóg jest zbawieniem) [syn Safata z Abelmechola, użyty przez Boga do prowadzenia Jego spraw po wniebowzięciu Eliasza, od którego otrzymał płaszcz. Uzdrawia wody. Dzieci, kpiące z niego, zostały rozdarte przez niedźwiedzie. Czynił inne cuda. Za jego wskazówkami (wziętymi od Boga) Naaman został uzdrowiony, powoduje pływanie żelaza, Syryjczycy zostają oślepieni, przepowiada poprawę sytuacji żywnościowej, kazał namaścić Jehu na króla Izraela. Umarły żołnierz zmartwychwstał po dotknięciu zwłok Elizeusza. Martwe ciało Elizeusza jest typem zmarłego Izraela (dla sprawy Boga), który ożyje po zetknięciu się ze słowem pozostawionym przez mężów Boga.] ELIZEUS (az én Istenem üdvösség, szabadító; az üdvösség Istene). [Sáfát (2) fia, Illés utóda a prófétai tisztben (1Kir 19,16-21); hosszú ideig működött, Jórám (2), Jéhu (5), Joáház (1) és Jóás (4) izráeli királyok uralma alatt; számos csodát tett (2Kir 4-6).] elizja (z łac. elisio = wypychanie) [1. jęz. opuszczenie wygłosowej samogłoski lub końcowej sylaby wyrazu przed samogłoską nagłosową następnego wyrazu; 2. muz. w przebiegu formalnym utworu - wypadnięcie części lub całego taktu należąaacego do kończącej się jednostki formotwórczej (zdania, frazy, okresu) na skutek wcześniejszego rozpoczęcia się następnej jednostki] (nyelvtan) elízió [Hangkivetés, hangkiesés, detrakciós hangalakzat. Két teljes nyomatékú, hiátust alkotó magánhangzó közül szó- vagy szótaghatáron az egyik hang kiesik. Pl. leány helyett lány, tudom helyett t'om. A költői szabadság egyik megnyilvánulása, a klasszikus retorika szerint stíluserény.] Elizjum lub Pola Elizejskie [1. w mitologii greckiej część Hadesu - podziemnego świata, przeznaczona dla dusz dobrych ludzi. Częściej jednak przedstawiana jako kraina nad Oceanem, na zachodnich krańcach świata miejsce wiecznej szczęśliwości i wiecznej wiosny. Panował tam Kronos, syn Gai (Matki Ziemi) i Uranosa (Pana Niebios), a jednocześnie ojciec Demeter, Hestii, Hery, Hadesa, Posejdona i Zeusa. 2. Starożytni Grecy wyobrażali sobie życie po śmierci jako mniej ciekawe niż na Ziemi. Dusza zmarłego po przepłynięciu rzeki Styks w łodzi starca Charona, stawała przed trybunałem trzech sędziów. Tam dusza była sądzona, następnie szła w jedno z trzech miejsc spoczynku wiecznego; m.in. na Elizje. Sprawiedliwi kierowali się na prawo do rzeki zapomnienia - Lete. Napiwszy się z niej wody, zapominali o

68 1462 ziemskim życiu. Dalej czekały już na nie Pola Elizejskie - kraj wiecznego spokoju i pośmiertnej szczęśliwości, gdzie dusze wyzbyte od wszelkich cierpień i pragnień przechadzają się po bladych łąkach, ogarnięte muzyką niewidzialnych lir. Na polach tych rosnąć miały topole i asfodele. 3. W chrześcijaństwie Elizjum ma swój odpowiednik w Rajskim Ogrodzie.] Élüszion (görög betűkkel Ἠλύσιον, latinosan Elysium, magyarosan Elízium) [1. olyan túlvilági hely a görög mitológiában, ahol azok kaptak helyet, akik az istenek kedveltjei voltak életükben, szemben a keresztény pokol funkcióját ellátó Tartarosszal. Gyakran nevezték a boldogok mezejének is, mivel az itt lakók gond és baj nélkül éltek, és sohasem éreztek fáradtságot, éhséget vagy szomjúságot. Az ókorban úgy gondolták, hogy a világ nyugati peremén helyezkedik el. 2. A görög mitológiában az örök tavasz hona, a boldogok helye az alvilágban.] elki [1. futra z łasicy noszone często w XIX wieku. 2. handlowa i kuśnierska nazwa skór lub gotowych wyrobów futrzarskich z tchórza, fretki lub tchórzofretki. Bardzo popularne w XIX wieku. Obecnie noszenie naturalnych futer staje się coraz bardziej niemodne ze względu na coraz szerszą działalność obrońców praw zwierząt. 3. skórki z tchórza, fretki lub tchórzofretki; też: futro z tych skórek; 4. (zoologia) futro z tchórza; 5. futro z tchórzofretek; 6. futrzane dziewczyny; 7. skórki z tchórza; 8. tchórzem podszyte; 9. tchórze w szafie; 10. tchórzofretka; 11. wśród futer; 12. futro ze skórek tchórza; 13. futro ze skórek; 14. tchórzofretek; 15. łasicowate w szafie; 16. rodzaj futra; 17. skórki z fretki; 18. skóry z tchórza lub z tchórzofretki; 19. skórki z tchórzofretki; 20. futro z tchórzy, fretek lub tchórzofretek; 21. futro ze skór tchórza lub tchórzofretek] görényszőrme, görényprém elkowy, -a, -e [zrobiony z elków, czyli skórek z tchórzofretki] görény- ELLA - 'ELLA' levelező [1. a magyar IIF program keretében kutatási, oktatási célokra kifejlesztett levelezési szolgáltató; X.25-ön és TCP/IP vonalakon is hasz- nálható; a HELKA.IIF.hu-n futó ELLA központ segítségével az ELLA felhasználók MIMEkompatibilis módon levelezhetnek Internet partnereikkel ISO karakterkészlettel; 2. Az ELLA rendszert az MTA SZTAKI ASZI osztályán fejlesztették ki az IIF program támogatásával. Segítségével elektronikus levelezés folytatható az X.25-ös hálózathoz kapcsolt mikroszámítógépeken: azaz a számítógépen megszerkesztett levél megcímezhető, elküldhető, arról nyugta kérhető, a számunkra küldött levél elolvasható, kinyomtatható, stb. Ezt a levelezőrendszert más hasonló rendszerekkel is összekapcsolták, így a hálózaton kialakított zsilipeken (gateway) keresztül különböző nemzetközi levelezőrendszerek is elérhetőek, pl. EARN, UUCP.] elogium [1. mowa pochwalna; 2. w poezji barokowej: wiersz będący pochwałą osoby, przedmiotu lub idei; 3. w starożytnym Rzymie: napis pochwalny na wizerunkach przodków, pomnikach itp.] (lat.) elógium; dicsőítő felirat (emlékműveken); dicsőítés, magasztalás Elohim (hebr. הים, אלוהים (א [w Biblii hebrajskiej jedno z określeń Boga, obok JHWH (według Wj 3,14 tłumaczonego jako "jestem, który jestem"). Jest to dłuższa forma słowa El ( ) i jego rozszerzenia Eloah וה) ), również będących imionami Boga w Biblii. Samo słowo El być może pochodzi od najwyższego boga w mitologii ugaryckiej Ela. W takim wypadku można by tłumaczyć jego znaczenie jako "mocny", "silny". Choć słowo "Elohim" występuje często jako określenie bóstw (w znaczeniu "bogowie"), z przedimkiem haoznacza ono jedynego Boga i w tej formie (jako ha-elohim) występuje w Tanachu ponad 2 tysiące razy. Izraelici używali terminu "Elohim" dla oddania majestatu osoby (podobnie król, mówiąc o sobie, używał liczby mnogiej). Teoria źródeł wyodrębnia fragmenty Pięcioksięgu, w którym używana jest ta forma imienia Boga, jako należące do redakcji (tradycji) elohistycznej, w przeciwieństwie do tradycji jahwistycznej, w której używane jest imię JHWH. Słowo Elohim z punktu widzenia gramatyki hebrajskiej to rzeczownik w liczbie mnogiej (świadczy o tym sufiks -im). Tymczasem w Biblii jest ono często traktowane jako wyraz w י " 1,1: liczbie pojedynczej (np. Rdz " " czasownik ", gdzie הי oznacza "(on) stworzył", nie zaś "stworzyli").] Elohim [1. Istennév. Az

69 1463 egyes számú héb. eloah (arám elah) csaknem kivétel nélkül emelkedett stílusú szövegben fordul elő, olykor köznévként (Ez 28,2; Zsolt 18,2; Dán 11,37), nagyobbrészt az igaz Isten neveként (MTörv 32,15; Hab 3,3; Zsolt 50,2; Jób: 41-szer). A többes számú Elohim több mint 2000 helyen szerepel az ÓSz-ben, s rendszerint az isteneket jelöli (Kiv 18,11; MTörv 10,17; Bír 9,13), de ritkán áll többes számú állítmánnyal (Ter 20,13; 35,7; Kiv 32,4.8: Józs 24,19; 2Sám 7,23). Az Elohim az egy v. az egy igaz Istenre utal, aki El minden tulajdonságát birtokolja. Így az eredetileg köznévi Elohim tulajdonnévvé válik; főleg az Elohista, a papi teremtéstört. él vele gyakran Lények, akik Isten környezetéhez tartoznak, v. emlékeztetnek az Istenre, pl. Isten fiai (Ter 6,2.4; Jób 1,6; 2,1; 38,7), halottak lelkei (1Sám 28,13); rendkívüli erőkkel rendelkező emberek: Mózes (Kiv 4,16; 7,1; vö. Szám 11,17.25), a király (Zsolt 45,7; vö. 2Sám 14,17), a fejedelmek és a bírák (Zsolt 82,6; vö. Kiv 18,15-19; 2Sám 16,23).] elokwencja [1. umiejętność pięknego wysławiania się; 2. iron. gadulstwo] (lat.) elokvencia; (kwiecista mowa) ékesszólás (krasomówstwo) elokwenty, -a, -e elokvens, ékesen szóló Elon (dąb) [1. Hetejczyk (Chetyta), ojciec jednej z żon Ezawa; 2. Drugi syn Zebulona, z którego pochodzą Elonici; 3. Zebulonita, sędzia, rządził Izraelem 10 lat; 4. Miasto graniczne w dzielnicy Dan.] ELON, ÉLÓN (erős fa, tölgy, terebint; a fenséges, az erős). [1. Ézsau hitteus apósa (1Móz 36,2); 2. Zebulon fia (1Móz 46,14; 4Móz 26,26); 3. Bíró Izráelben (Bír 12,11-12); 4. Helység Dán törzsi területén (Józs 19,43; 1Kir 4,9), az 1Kir 4,9-ben valószínűleg együtt olvasandó Bét-Hanánnal.] elongacja [1. różnica długości ekliptycznych planety i Słońca; 2. odległość kątowa satelity od planety] (lat.) elongáció; kilengés; valamely bolygónak a naptól való szögtávolsága a földi szemlélő számára; eltávolodás eloksalacja [zob. anodyzacja, anodowanie] elektrokémiai oxidálás eloksalować elektrokémiai oxidálást végezni eloksalowanie [anodowanie] (elektroutlenianie aluminium) (kohászat) eloxálás; alumíniumtárgyak felületi kezelése elektokémiai úton (elekto + oxidál + alumínium szavakból) elokwencja [1. umiejętność pięknego wysławiania się; 2. iron. gadulstwo] (lat.) elocutio; ékesszólás elukubracja [utwór literacki lub inny tekst pisany z wysiłkiem i bez talentu] (dawno) elukubráció; gyenge mű eluwialny, -a, -e (földtan) eluvium, eluviális eluwium [nierozpuszczalna część zwietrzeliny pozostająca na miejscu wietrzenia skały macierzystej] (lat.) elúvium; kőzetek elmállásából keletkezett, s a mállás helyén maradt talajnem elwer [1. niem. "elf"; jedenastka (rzut karny), 2. bezrobotny; uchylający się od pracy ("śmierdzirobótka") - nie mylić z "bezrobotnym"] [Słowniczek języka śląskiego] (sp.) büntetőrúgás (tizenegyes); munkanélküli, állástalan Elwira [imię żeńskie o niepewnej etymologii. Na ogół przypisywane jest jej pochodzenie z gockiego i znaczenie "prawdziwie szlachetna", ale mogłoby też oznaczać "opiekunka wszystkich". Według najnowszych publikacji naukowych imię to wywodzi się jednak z języka arabskiego, a przedostało się do Polski za pośrednictwem języka hiszpańskiego, podobnie jak Eleonora.] Elvira [női név eredete vitás: egyesek a nyugati gót Al(ah)wara névből (jelentése: akit az ereklye oltalmaz), míg mások az arab spanyol Elmira névből származtatják.] Elżbieta [imię żeńskie pochodzenia biblijnego. בש Wywodzi się od hebrajskiego słowa eliszebeth oznaczającego "Bóg mą przysięgą".] Erzsébet [női név, amely a héber Eliseba ( ב (אלי névből származik. Ennek eredeti jelentése: Isten az én esküm, Isten megesküdött vagy: Isten a teljesség, Isten a tökéletesség.] Elżbieta (Bóg jest przysięgą) [1. Elizabeta - córka Aminadaba; żona Aarona; matka Nadaba; Abiu, Eleazara i Itamara; 2. Elżbieta w angielskim i niemieckim przekładzie Elisabeth; w ukraińskim Elizawieta, w rosyjskim Elisawieta. Potomkini Aarona, żona kapłana Zachariasza, matka Jana Chrzciciela.] ERZSÉBET (héb: ELISÉBA) (Isten az én esküm, az eskü, a szövetség Istene; Isten megesküdött; akit Isten megtisztel; Istennek szentelt). [Zakariás pap (28) felesége (Lk 1,5-57), Keresztelő János anyja, Mária (1) közeli rokona.] Elżunia Erzsi, Erzsike elżbietański, -a, -ie [odnoszący się do okresu panowania w Anglii królowej Elżbiety] Erzsébet-kori Elżbietka, Ela Erzsi, Erzsike Ema, Emma [imię żeńskie pochodzenia germańskiego, od imienia Erma, które było skróconą formą imion zaczynających

70 1464 się od Erm- i Irm-. W języku polskim niemal równie często jest spotykana forma Emma.] Emma [női név a német Erna névből ered, ez pedig az Irma alakváltozata. A pontos jelentése vitás: van, aki a hermion nevű germán törzs nevére vezeti vissza, van, aki Irmin germán isten nevére. Rokon nevek: Imelda, Irma.] emablować [adorować] mulattatni (aszonyokat); kedveskedni (bawić); hódolni, udvarolni vkinek; tisztelni, bálványozni, imádni vkit (zob. poczta elektroniczna, e-poczta) [Poczta elektroniczna. Jest to jedna z usług sieciowych pozwalająca na wysyłanie listów do do innych użytkowników. Listy gromadzone są zazwyczaj na serwerze w tzw. skrzynce pocztowej, z której adresat może je odczytać po zalogowaniu się do sieci.] (ang.) (ang. Electronic Mail; elektronikus szöveges üzenet ill. villanyposta) - elektronikus posta, e-posta, drótposta, jelposta, 'emil', 'evél' [1. elektronikus posta, számítógépen írt leveleket továbbító hálózati szolgáltatás; 2. Széles körben elterjedt angol kifejezés az elektronikus levelezésre. Magyar megfelelői: fényposta, hiszen a hagyományos postai szolgáltatáshoz képest fénysebességgel terjednek üzeneteink (emiatt a hagyományos postát snail mail, azaz csigapostának is nevezik); drótposta, hiszen az üzenetek hálózati kábeleken, drótokon jutnak el a címzetthez; elektronikus posta, hiszen a kézbesítésben az elektronikus számítógépek főszerepet játszanak. 3. az elektronikus posta az Internet egyik leg- fontosabb alkalmazása; lényege, hogy csak az információt tartalmazó jeleket továbbítja ('jelposta'), eltérően a hagyomá- nyos postától, mely a címzetthez a jelek hordozóit is eljuttatja, tehát a papírt, szalagot, lemezt, stb.); az eredeti amerikai SMTP szabvány szerint csak 7-bites (ASCII) szövegek továbbítására volt képes, mai ESMTP változatában 8-bites állományok, tehát ékezetes szövegek, képek, zene, video továbbításá- ra is alkalmas; magyar szempontból a rendszer angolszász eredete sokáig problémás volt, mert legelterjedtebb (7-bites) formájában az ékezetes (8-bites) magyar betű- készletet nem tudta kezelni; a 'lekaszált' betűkkel történő levelezés pedig nem csak bosszantó, de nem is méltó a harmadik évezred kultúrált magyar levelezéséhez; még nem minden magyar felhasználó tudja, hogy a magyar szövegek ékezetek nélkülire csonkítása mára már nem is szükséges a levelező-rendszer MIME kiegészítése a problémát megoldja, 8-bites, multi-médiumos levelezést tesz lehetővé (ékezetes szöveg, kép, hang, video); problémája, hogy használata még nem általános, mert sok esetben nem tudni, a címzett tudja-e az így kódolt levelet olvasni vagy sem; újabb levelező programok a levél fejlécében közlik a feladó jellemzőit, így fenti kérdésre választ kapunk; levelező fórumok problémája lehet, hogy a listakezelő program nincs megfelelően beállítva, pedig az szinte minden esetben lehetséges; Unix platformoknál az UUENCODE segédprogram segít több-médiumos levelek 7-bites SMTP-re fordításában, melyet azután a címzettnek az UUDECODE segédprogrammal kell olvasható formátumra visszakódolni; az elektronikus levelezés egyik új iránya az u.n. HTML e-posta (HTML in ) melyben minden kommunikátumot, (levelet, web-oldalt, stb.) azonos, html-nyelven szerkesztünk ('kézileg', vagy egy szerkesztő-program segítségével); előnye, hogy a html-szabvány a magyar betűkészle- tet is kezelni tudja, de az is, hogy a levélírásnál a web-oldalak minden változatossága rendelkezé- sünkre áll (színes, illusztrált levelek); a html e-posta nem azonos a web-alapú levelezéssel (Web-based ), az a küldés-fogadás egyik változata; fenti módszereken belül a Közép-Európai 2-es latin azaz az ISO betűkészlet hivatott a szabályos magyarnyelvű levelezésre, de a Windows-1250 valamint az ISO es betűkészletek is használhatók; Időközben szabványosítást nyert a 16-bites unicode karakter- kódolási eljárás, amellyel gyakorlatilag a világ összes nyelvének karakterkészlete kódolható] address {noun}; adres poczty elektronicznej {m} [IT] [comp.] address - elektronikus postafiók címe [az Interneten használatos postafiók címe; összetevői: felhasználói írásjel, részterület (domain) neve] client {noun}; klient poczty elektronicznej {m} [IT] [comp.] client (program) - levelező (ügyfélprogram) [míg régen csak önálló, egy-egy operációs rendszerre szabott levelezőprogramok voltak használatban (Pegasus, Eudora, Lotus cc:mail, stb.) ma minden Web-böngészőnek szerves része egy levelező ügyfélprogram; a Netscape Messenger például nem csak, hogy a ma már elengedhetetlen MIME vagy UUENCODE kódolást teszi lehetővé, de egyengeti az utat a jövőbeli, u.n. html-levelezés felé is; magyar szempontból lényeges, hogy a mai levelező programok többsége támogatja az ékezetes magyar levelezést valamint multimédiumos mellékletek küldését]

71 1465 reader reader levelező (szószerint = e-posta olvasó) [régebbi kifejezés, ma két okból pontatlan; egyrészt, mert ma minden elektronikus levelező program nem csak olvasó, hanem szerkesztő is; másrészt mert ma szokás a levelező programokat nevükön nevezni, mit pl. Outlook Express (Microsoft), Communicator (Netscape), Starmail (Sun), stb.] e-stamp e-stamp - elektronikus bélyeg, e-bélyeg [kisérleti jellegű szolgáltatás az USA-ban, és Németországban; Az USA-ban több cég rendelkezik olyan, az US Postával kötött szerződéssel, mely elektronikus bélyegek terjesztését (árulását) teszi lehetővé; az elektronikus úton vásárolt, meghatározott értéket képviselő bélyegek a címzéssel egyidejűleg hagyományos borítékokra nyomtathatók; a megoldások között tisztán szoftveres valamint szoftver-hardveres javaslatokkal folynak a kisérletek] emalia [1. zob. szkliwo w zn. 1.; 2. wyrób lakierowy odporny na czynniki atmosferyczne, stosowany w celach dekoracyjnych; 3. technika zdobienia przedmiotów artystycznych szkliwem lub emalią lakierową; też: przedmiot zdobiony taką techniką; 4. zob. lak w zn. 2.] (fr.) ; lakk, zománc, zománcfesték; festékek és olajos lakk keveréke emalia lakiernicza, lakierowa [zob. emalia w zn. 2.] lakkzománc, zománclakk emalia na zębach, emalia zębowa (łac. enamelum) fogzománc emalier zománcozómester ernia zománcozó (üzem) emalierski, -a, -ie zománcozó, zománcozó-, zománcozási emaliować [1. pokrywać emalią powierzchnię przedmiotów; 2. malować coś emalią lakierniczą; 3. zob. lakować w zn. 3.] zománcozni, zománcolni emaliowanie zománcozás emaliowanie szkła üvegzománcozás emaliowy, -a, -e, emaliowany, -a, -e zománcos, zománcozott; zománcszerű emanacja [1. promieniowanie lub wydzielanie się czegoś; też: to, co promieniuje lub się wydziela; 2. uzewnętrznianie się czegoś; 3. naturalny izotop promieniotwórczy radonu] (lat.) emanatio, emanáció; (bölcsészet) kiáradás, kisugárzás, kiáramlás; az idealista filozófiában a dolgok belső lényegének kisugárzása; az újplatonikusok és gnosztikusok tanai szerint a tökéletlen világnak a tökéletes Istentől való kiáramlása; Newton a fényt és a hőt apró anyagnak képzelte, amely a fény- és főforrásból kisugárzik; (egyh.) az istenség kiáradása a világba, a szellemkiáradása az anyagba emanacja radu (vegytan) rádium-emanáció; kémiai elem, jele: Em, atomsúlya 222. Rádium bomlásakor keletkező nemesgáz emanacyjny, -a, -e emanációs, kiáradó, kisugárzó emancypacja [1. uwolnienie (się) jednostek i grup społecznych od zależności i zdobycie lepszej pozycji w strukturze społecznej; 2. w starożytnym Rzymie: uwolnienie syna spod władzy ojca] (lat.) emancipáció, emancipálás, egyenjogúsítás, egyenrangúsítás, felszabadítás; függő helyzetből, alárendeltségből, elnyomás alól való felszabadítás; egyes osztályok, felekezetk, fajok egyenjogúsítása emancypacja dzieci a gyermekek emancipációja emancypacja kobiet [zrównanie kobiet z mężczyznami w prawach społecznych i politycznych] a nők egyenjogúsítás v. emancipációja; női emancipáció emancypacja młodzieży az ifjúság emancipációja emancypacyjny, -a, -e [związany z emancypacją] emancipációs emancypantka [zwolenniczka emancypacji kobiet] egyenjogúsításáért harcoló v. emancipált nő, felszabadult nő emancypować [dokonywać emancypacji; wyzwalać, oswobadzać, usamodzielniać] (lat.) emancipálni; egyenjogúvá tenni, egyenjogúsítani, egyenrangúsítani, felszabadítani emancypować się emancipálja, felszabadítja v. egyenjogúsítja magát; emancipálódni emanować [promieniować, wykazywać, wydzielać coś] (lat.) emanálni; kiáradni, kiáramlani, kisugározni Emanuel [imię męskie pochodzenia biblijnego. Wywodzi się od słowa oznaczającego "Bóg z nami". Imię mesjasza oraz kilku świętych katolickich. Żeński odpowiednik to Emanuela.] נ אל) Emánuel [férfinév a héber Immanuél Immánúél) névből ered. Jelentése: velünk az Isten. Női párja: Emanuéla.] Emanuela [żeński odpowiednik imienia Emanuel] Emanuéla [női név az Emánuel férfinév női párja. Rokon név: Manuéla] emanujący, -a, -e kisugárzó EMAS (Eco-Management and Audit Scheme) [organizacja Unii Europejskiej, dobrowolnie zrzeszająca producentów, w celu odpowiedniego ekologicznego zarządzania firmą.] EMAS (Eco- Management and Audit Scheme) [Az Európai Unió 1993 júliusában bocsátotta ki

72 1466 az Eco-Management and Audit Scheme rendeletet, röviden EMAS-t. (EC1836/93). Az EMAS hiteles külső kommunikációs lehetőséget biztosít mindazon szervezetek számára, melyek önkéntes alapon részt kívánnak venni környezeti teljesítményük folyamatos javításában. Az önkéntességet természetesen nagyon fontos hangsúlyozni, hiszen az EMAS rendelet alkalmazása vállalatok számára nem kötelező.] Emaus (łac.: Emmaus, gr.: Εμμαυς, heb: Amaus lub: ו Amvas) (ciepłe źródło) [1. wioska w Izraelu, według Biblii oddalona 60 stadiów (około 11 km) od Jerozolimy. W dniu zmartwychwstania Jezusa do Emaus szli dwaj Jego uczniowie, rozgoryczeni śmiercią swojego Nauczyciela. W czasie drogi przyłączył się do nich Jezus, który z początku nie został rozpoznany, i który w czasie wspólnej wędrówki przedstawił wykładnię proroctw mesjańskich. Po dotarciu na miejsce, do Emaus, w czasie wspólnego posiłku, Jezus został rozpoznany przez uczniów, gdy łamał dla nich chleb, i wówczas zniknął. 2. wioska odległa od Jerozolimy ok. 11 km. W drodze do tej wsi Pan tuż po Swoim zmartwychwstaniu ukazał się dwum Swoim uczniom. Jezus rozmawiał z nimi a oni Go nie poznali. Dopiero po złamaniu chleba przy posiłku otworzyły się ich oczy.] Emmausz vagy Emmaus (görög: Εμμαυς, latin Emmaus, héber א א Amaus vagy וא Amvas) (forró források v. fürdők; szökőkút; anyai erősség) [1. Falu Jeruzsálemtől mintegy 10 km-nyire (Lk 24,13); 2. falu a Bibliában, ahol az úgynevezett emmauszi vacsora során, a kenyér megtörése közben két tanítványa felismerte a feltámadt Jézust. Pontos helyét nem ismerjük, a mai Izrael és a palesztinai nyugati part több települése is igényt tart rá, hogy itt történtek a legrészletesebben Lukács evangéliumában, illetve kevésbé részletesebben Márk evangéliumában leírt események. Lukács szerint Jézus két tanítványa (nem apostolok) akiket "emmauszi tanítványok" néven emlegetnek Jézus keresztre feszítése után a 60 (vagy 160) stádiumnyira fekvő Emmauszba tartottak haza Jeruzsálemből és az eseményekről beszélgettek, amikor egy vándor csatlakozott hozzájuk és szomorúságuk okáról érdeklődött. Emmauszba érve már esteledett, ezért marasztalták a vándort. Amikor az idegen a vacsoránál megtörte a kenyeret, ráismertek, hogy Jézus. Ezután visszasiettek az apostolokhoz, hogy elmondják nekik a hírt. Emmausz neve az Ótestamentumban is szerepel. A Makkabeusok I. könyve negyedik fejezete szerint itt pusztította el a zsidók Júdás vezette serege az ellenük vonult Gorgiász táborát.] embargo [1. ogłaszany przez władzę państwową lub organizację międzynarodową zakaz wywozu lub przywozu towarów do innego państwa; 2. zakaz opuszczania przez obce statki handlowe portów lub wód terytorialnych danego państwa; 3. rekwizycja w czasie wojny statków państwa neutralnego; 4. zakaz publikowania w środkach masowego przekazu jakiejś wiadomości przed określonym dniem i określoną godziną] (sp.) embargó; egyes árucikkek kiviteli tilalma meghatározott államokba v. államba; (hajó) be- v. kifutási tilalom; szállítási tilalom; (wojsko) idegen állam tulajdonának (hajójának v. szállítmányának) lefoglalása embargo strategiczne stratégiai embargó emblemacik kis emléma, jelkép, logó emblemat [1. przedmiot lub jego przedstawienie symbolizujące jakieś pojęcie, jakąś ideę itp.; 2. kompozycja plastyczno-literacka popularna w baroku, o charakterze dydaktyczno-moralistycznym; 3. Dekoracyjna naszywka. Klubowa na marynarskich blezerach, haftowana i naszywana na firmowych dżinsach, strojach korporacyjnych.] (gör.) emléma, jelkép, jelvény, címerkép (godło) (valamely fogalom v. gondolat jelképes ábrázolása) emblematowy, -a, -e [przymiotnik od: emblemat] emléma-, jelképemblematycznie jelvényszerűen, jelképesen emblematyczny, -a, -e [symboliczny] jelvényszerű, jelképes, szimbólikus embolia [zob. zator w zn. 3.] (gör.) embólia; (orvosi) érdugulás (egy véredény eldugulása érrögtől v. a szervezetbe került idegen anyagtól) embouchure (fr.) [1. ustnik w instrumentach dętych przykładany do warg, a nie wkładany do ust, a więc w instrumentach blaszanych i flecie. 2. właściwe ustawienie warg, języka i oddechu w technice zadęcia na wyżej wymienionych instrumentach] (fr.) embouchure = a kürt fúvókája (francia terminus technicus) embriolog [osoba zajmująca się embriologią] embriológus embriologia [nauka o rozwoju zarodkowym człowieka i zwierząt] (gör.) embriológia; az ember és állat fejlődésének vizsgálatával foglalkozó tudomány

73 1467 embriologia roślin [dział botaniki zajmujący się badaniem budowy i rozwoju zarodka roślinnego] növényemriológia embriologiczny, -a -e embriológiai embrion [organizm ludzki lub zwierzęcy rozwijający się z zapłodnionego jaja] (gör.) embrió, magzat, csíra; kezdet, csírája (vminek); (biol) 1. A fejlődő ébrényt nevezik embriónak a "primitív csík" megjelenésétől a szervfejlődések befejeződéséig (a második hét végétől a 12. hét végéig; 2. minden többsejtű állat és az ember fejlődésfokozatai, melyekben az egyszerű sejt állapotából kiindulva megszületéséig, világra jöttéig átmegy; az embernél a negyedik hónap után magzat a neve; embrionalny, -a, -e (gör.) embrionális; a fejlődő csírára vonatkozó, vele kapcsolatos; (átv.) kezdetleges, fejletlen embrionalny rozwój (zarodkowy rozwój) embrionális fejlődés embriotomia [zabieg wykonany w czasie porodu, polegający na pocięciu płodu w łonie matki w celu ratowania jej życia] (gör.) embriotómia; szülészeti műtét: a meg nem született magzat feldarabolása, hogy a világrajövetel egyáltalán lehetségessé váljék emendacja [poprawka zniekształconego lub uszkodzonego tekstu dokonana przez wydawcę na podstawie badań filologicznych] emendáció; javítás, kijavítás emendować (lat.) emendálni; javítani, kijavítani, megjavítani ementalski, -a, -ie ementáli (sajt); finom, félkemény sajtfajta (a svájci Emmental völgy nevéről) emergencja [1. wybieranie z jakiegoś grona, spośród czegoś; 2. zob. ewolucja emergentna] emergencia; olyan felületi képződmény, amelynek felépítésében a bőrszövet alatti rétegek is részt vesznek (pl. tüske, csalánszőr) emergentny, -a, -e emergens; kibontakozó emergentyzm [teoria filozoficzna głosząca, że świat podlega nieustannemu rozwojowi, podczas którego powstają wciąż nowe, wyższe jakości] emergentizmus Emeryk, Amalaryk, Amalryk [imię męskie pochodzenia germańskiego. Wywodzi się ze starogermańskiego imienia Amalaryk, oznaczającego "władca Amalów" (Amalowie według gockiej legendy to ród królewski pochodzenia boskiego). Człon amal może także oznaczać "gorliwy" lub "dzielny, aktywny". Emeryk może wywodzić się również z saksońskiego Emmerich, oznaczającego "zawsze bogaty".imię to jest znane w Polsce od XIV w., zapisywane m.in. w formach: (Ajmeryk), Amrych, Embrych, {Embryk}, Emrych, (Hamrych), Hembrych, (Hemeryk), Hymrych, Imbrych, (Imbrzech), (Imrych), Jambrych), Jamrych, Jenrych (także od Henryka). W XIX w. było dość modne.] Imre [A név eredete és jelentése tisztázatlan. Az 1754-es Zedlers lexikon szent Imre herceget tartalmazza az Emerich szócikkben. Egyes vélemények szerint Imre a gót Amalrich névből származik. A név első eleme az 6. sz.- i Amal gót királyi család nevéből való, ami a szorgalmas, munkás, jelentéshez áll közel. A második elem jelentése: hatalmas, uralkodó. Magyarázzák királyi jelentését is. A magyar nyelvben az Emrik, Emrih, Imreh formaváltozáson mehetett keresztül. Ez azonban nem igazolható.] Emerykana, Emericana (na Węgrzech) (lat.) Emericana; (történelmi) a katolikus egyház vezetése alatt álló egyetemi és főiskolai diákszövetség Magyarországon a két világháború között; (Foederatio Emericana) a katolikus egyház vezetése alatt álló egyetemi és főiskolai diákszövetség Magyarországon a két világháború között (Imre herceg, latinul Emeritus, nevéből) emeryt [osoba pobierająca emeryturę] nyugdíjas, (átv.) (teljesen) használhatatlan ember emerytalny, -a, -e (lat.) emeritált, kiérdemesült, kiszolgált, nyugdíjazott; érdemes (személy); nyugdíjas, nyugdíjemerytka nyugdíjas nő emerytować [przenieść, przenosić kogoś na emeryturę, w stan spoczynku] nyugdíjazni, nyugdíjba helyezni emerytowany, -a, -e (em.) [taki, którego przeniesiono na emeryturę] emeritált, emeritus; kiérdemesült, nyugdíjazott (nyug.); nyugdíjas, nyugalmazott; érdemes (személy) emerytowany nauczyciel nyugdíjas tanár emerytowany pułkownik nyugalmazott ezredes emerytura [miesięczne świadczenia pieniężne przysługujące za przepracowanie ustawowej liczby lat i po osiągnięciu określonego wieku] nyugdíj (być na emeryturze: nyugdíjban van); ellátás, járandóság, illetmény; kegydíj emersja (łac. emersio) [wynurzanie się; w astronomji tyle co wyjście (n. p. księżyca z cienia ziemi lub gwiazdy z poza tarczy księżyca i t. p.).] (lat.) emerzió; (geológia) a szárazföld kiemelkedése és a tenger visszahúzódása; (csillagászat) kilépés (árnyékból); (kémia) felmerülés (folyadékból)

74 1468 emetyk [lek wywołujący wymioty] emetikum; hánytató, hánytatószer; unalmas fráter emetyki (gör.) emetika; hánytató szerek emfatycznie emfatikusan; hévvel, nyomatékosan, lendületesen emfatyczny, -a, -e [napuszony, nadęty, górnolotny, przesadny; wyrazisty] (gör.) emfatikus; nagy hévvel v. emelkeden hangon előadott; érzelmileg színezett; nyomatékos, kifejező; hangsúlyos, nyomatékos emfaza [(gr. emphasis; emphatikós 'mocny; wyrazisty' i émphasis 'ukazanie; znaczenie' od emphainein 'ukazać; wtargnąć'; 1. podkreślenie, wzmocnienie myśli, nadanie wypowiedzi podniosłego zabarwienia poprzez dobór silnie nacechowanych słów, a także w mowie poprzez intonację, mimikę i gesty lub w tekście pisanym znaki interpunkcyjne (wykrzykniki, wielokropki, duże litery). W tradycyjnej retoryce emfazę zalicza się do tropów lub figur retorycznych. 2. przesadna emocjonalność wypowiedzi; 3. nacisk położony na pewne zdania, wyrazy lub sylaby, uwydatniający ich znaczenie; 4. podkreślenie, wzmocnienie wyrazistości uczuciowej słowa, zdania; przesadna uczuciowość wypowiedzi; afektacja, patos.] (erő) emfázis; (nyelvtan) hév, erő, érzelmi nyomaték, lendület, túlzás, tűz, lekesedés; kiemelés, hangsúlyozás; érzelmi nyomaték; egy szó jelentéskörének értékítélettel párosuló alkalmi leszűkítése; retorikai gondolatalakzat; egy közhelyszerű, semmitmondó kijelentés mélyebb értelemmel történő használata; nyelvi értelmi tagolás, mondathangsúly; beszédbeli, viselkedésbeli érzelmi megnyilvánulás, hév, lendület, erő EMI (Electromagnetic Interface) - (zakłócenia elektromagnetyczne) [Niskiej częstotliwości impulsy, które mogą zakłócać przesyłanie danych.] EMI (Electromagnetic Interface) elektromágneses interferencia emigracja [późn.łac. emigratio 'wyprowadzenie się' i emigrans dpn. emigrantis p.pr. od łac. emigrare 'wyruszać; wynosić się (skąd)'; 1. wyjazd z ojczystego kraju do innego państwa w celu osiedlenia się tam; 2. stały lub okresowy pobyt w innym państwie; 3. ogół emigrantów mieszkających w jakimś kraju; 4. wychodźstwo; środowisko, ogół emigrantów, wychodźców, osób, które przesiedliły się do obcego kraju;] (lat.) emigráció, emigrálás, emigráltak; kivándorlás (politikai okból); kivándorlás főleg politikai okokból; valamely országban élő emigránsok összesége emigracja sezonowa [okresowe wyjeżdżanie z kraju w celach zarobkowych] szezonális kivándorlás külföldi munkavállalás céljából emigracja zarobkowa [wyjeżdżanie z kraju spowodowane dążeniem do poprawy warunków materialnych] keresi kivándorlás; külfödi munkavállalás céljából történő emigráció emigracja polityczna politikai emigráció emigracja wraca do kraju az emigráltak hazatérnek emigracyjny, -a, -e emigrációs, emigráns, emigrálási; kivándorlási, kivándorló emigracyjny dramat emigráns dráma emigrancki, -a, -ie emigránsemigrant, emigrantka (lat.) emigráns (ffi/nő); emigrációban élő személy, menekült, kivándorló emigrować [wyjeżdżać lub wyjechać z kraju ojczystego w celu osiedlenia się w obcym państwie] (lat.) emigrálni, kivándorolni; politikai okokból a hazát elhagyni emigrować z Europy kivándorolni Európából emigrowany, -a, -e emigráns, emigrációban élő személy; menekült, az ilyen személyre jellemző Emil [imię męskie pochodzenia łacińskiego. Wywodzi się od nazwiska rzymskiego rodu Emiliuszów (Aemilius). Łacińskie słowo aemulor oznacza "tego, który rywalizuje". Żeńskim odpowiednikiem tego imienia jest Emilia.] Emil (latin eredetű név, a római Aemilius nemzetségnévből származik, a nemzetségnév jelentése: versengő, igyekvő, vetélkedő) Emil z Kordoby, właśc. hiszp. Emilio de Córdoba (zm. 852 w Kordobie) [krytyk islamu, męczennik chrześcijański i święty Kościoła katolickiego. Osądzony przez muzułmanów, w czasach panującego emira Abderramána II. został uwięziony a następnie ścięty. Jego wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 15 września.] Cordobai Szent Emil vértanú, [A 8. század eleje óta a Pireneusi-félsziget az arabok kezében volt, csak Asturiában tudott egy keresztény ország szembeszegülni az iszlám rohamával. Szent II. Alfonz ( ) és III. Alfonz ( ) vezetésével ez a kis ország a 9. században olykor még ellentámadásba is lendült, bár ellenfelét sem kiszorítani, sem döntően megverni nem tudta. A nép tömegesen tért át a mohamedán hitre, a hitehagyók mellett azonban egy kisebbség, a mozarabok szilárdan kitartottak keresztény hitük mellett.]

75 1469 Emilek Emilke Emilia [1. imię rzymskie pochodzenia etruskiego, ukształtowane w języku łacińskim. Pochodzi od nazwy rzymskiego rodu Emiliuszów i oznacza osobę gorliwą, pilną, żarliwą. "Aemulus" (emulus) po łacinie znaczy "zawodnik, rywal, konkurent", może też oznaczać kogoś, kto się gorliwie o coś stara. 2. (w zdrobnieniu: Emi, Emcia, Emiś, Emili, Emilcia, Emilka, Emileczka, Emilunia, Mila, Milcia, Milka, Mika, Miluś, Milunia, Emisia, Emes, Ems, Emenes, Emenoida, Emenekles i jeśli ktoś jeszcze jakieś zna to miło...) imię żeńskie, pochodzenia rzymskiego, czy tam łacińskiego, czy tam etruskiego (kto by się tam połapał). Damska odpowiedniczka Emila.] Emília, Emma Emilian [polskie imię męskie pochodzenia łacińskiego. Imię Emilian Wywodzi się od nazwiska rzymskiego rodu patrycjuszy Aemilianus (Emiliusze). Według tradycji imię to oznacza tyle co żarliwy, rywal bądź pochodzący z rzymskiego rodu Emiliuszów. Pochodne imię to Emiliusz. Utarło się kilka zdrobnień tegoż imienia: Mila, Milka, Mili, Emil, które z kolei stanowi obecnie także odrębne imię. Występuje ono także w żeńskiej odmianie: Emiliana.] Emilián [férfinév a latin Aemilianus nemzetségnévből ered. Női párja: Emiliána. Rokon név: Emil.] Emiliana [żeński odpowiednik imienia Emilian.] Emiliána Emilka, Mila az Emília beceneve eminencja [tytuł honorowy wysokich dostojników kościelnych; też: osoba nosząca ten tytuł] (lat.) eminencia; bíbornok és katolikus érsekek címe eminentny, -a, -e [wybitny, znakomity] (lat.) eminens; kitűnő, kiváló tanuló; kitűnő, kiváló, fő, a legfontosabb emir [osm.tur. emir 'naczelnik; książę' z arab. amir 'dowódca'; 1. tytuł książęcy władców niektórych państw arabskich; też: osoba nosząca ten tytuł; 2. dowódca wojsk w krajach arabskich do VII w.; później: wielkorządca podbitej prowincji; 3. tytuł dostojników, książąt i niektórych władców w krajach arabskich, muzułmańskich; 4. tytuł honorowy w świecie muzułmańskim, przysługujący potomkom Mahometa, wysokim dowódcom wojskowym w krajach Bliskiego Wschodu oraz północnej Afryki. Stopień wojskowy "admirał" pochodzi od zniekształconego amir al-bahr (dowódca morski). Również używane jest imię (Emir). W państwach islamu wódz, dowódca, książę] (arab) emír; a független törzsfőnöket megillető fejedelmi cím egyes mohamedán országokban [(eredetileg amír) egy arab eredetű méltóságnév. Alapvetően az Arab Birodalom központilag kinevezett kormányzóit nevezték így, később azonban a helytartók önállósultak, hatalmuk pedig örökletessé vált, így az emír afféle uralkodói címmé vált számos, iszlám által uralt területen. Az emirátus avagy emírség egy olyan politikai terület, amelynek vezetője az emír megnevezésű dinasztikus mohamedán uralkodó.] emirat [1. kraj lub terytorium podległe władzy emira; 2. urząd, władza emira; 3. kraj podległy władzy emira; urząd emira; chanat bucharski (XVIII - pocz. XX w.)] (arab, lat.) emiratus; emírség az emír hatalma alá tartozó állam; az az államforma, amelyben a legfelső hatalmat az emír képviseli; az emír méltósága, ill. uralkodásának tartama emisariusz [łac. emissarius 'wysłannik'; tajny wysłannik polityczny] (lat.) emisszárius; titkos politikai megbízott emisja [emissio 'wydanie; wypuszczać; wysyłać'; 1. puszczenie w obieg pieniędzy, papierów wartościowych, znaczków pocztowych; też: pieniądze, papiery wartościowe, znaczki pocztowe puszczone jednocześnie w obieg; 2. nadawanie programu radiowego lub telewizyjnego ; 3. wysyłanie przez ciała energii, np. światła, dźwięku, elektronów; 4. wypuszczanie do atmosfery pyłów lub gazów; 5. wydobywanie głosu w śpiewie; 6. ekon. wypuszczenie w obieg pieniędzy, papierów wartościowych; muz. wydawanie głosu śpiewanego, operowanie głosem; RTV nadawanie programu; fiz. wysyłanie promieniowania elektromagnetycznego; wyrzucanie elektronów, promieni alfa] (lat.) emisszió, kibocsátás, kiküldés (értékpapír, bankjegy, papírpénz stb. kibocsátása); forgalombahozatal; (fizika) energiakibocsátás; kilövellés, (rádiózás) adás; sugárzás, kisugárzás emisja akcji részvénykibocsátás emisja banknotów bankjegyek kibocsátása emisja biletów skarbowych kincstárjegyek kibocsátása emisja cieplna hőkisugárzás emisja elektronowa [Zjawisko emisji elektronów polega na uwalnianiu elektronów z powierzchni ciał stałych i wymaga dostarczenie energii potrzebnej do pokonania dwóch sił: energii wiązań atomowych i strukturalnych, które utrzymują elektrony wewnątrz ciała

76 1470 stałego oraz energii przyciągania elektronu opuszczającego powierzchnię przez ładunek dodatki wytwarzający się wewnątrz ciała stałego. Całkowita energia potrzebna do pokonania obu wyżej wymienionych sił nosi nazwę pracy wyjścia danego materiału i wyraża się ją w elektronowoltach ev. ] (gör.-lat.) elektronemisszió; szilárd testek melegítésekor a felületről történő elektronkibocsátás elektromos tér (téremisszió) v. fény hatására (fotoeffektus) emisja fotoelektronowa [zob. zjawisko fotoelektryczne] fotoelektron emisszió emisja głosu (z łac. emisso = wypuszczanie) [1. zob. emisja w zn. 5; 2.. wydobywanie głosu przez śpiewającego. 3. nauka kształtowania głosu uwzględniająca wszystkie elementy fizjologiczne, akustyczne i artystyczne.] hangemisszió, hangkibocsátás, zajkibocsátás emisja katodowa katódkisugárzás emisja pieniądzy pénz- és bankjegykibocsátás emisja potyczki kölcsönkibocsátás emisja radiowa rádióadás emisja radiowa [wysyłanie sygnałów za pomocą promieniowania fal radiowych] rádióemisszió emisja termoelektronowa [emisja elektronów spowodowana wzrostem temperatury ciała emitującego] termoelektromos emisszió (lényege a felhevített fémek elektron kibocsátása) emisja weksli váltókibocsátás emisja zanieczyszczeń do atmosfery szennyezőanyag-kibocsátás a légkörbe; légköri szennyezőanyag-kibocsátás emisyjny, -a, -e emittens; emissziós, emisszió-, emittáló; (kereskedelem) kibocsátó, kilövellő, (fizika) kisugárzó emiter [1. elektroda tranzystora; 2. substancja emitująca promieniowanie] emitter (műszer) emitować (pieniądze; promienie, elektrony) emittálni; kibocsátani, forgalomba hozni emitować papiery wartościowe értékpapírokat kibocsátani emitować pieniądze papierowe papírpénzt kibocsátani emitować program műsort adni; közvetíteni vmit emitować promienie vmilyen sugarakat kibocsátani emitować światło fényt kibocsátani emitujący, -a, -e emittens; kibocsátó, kisugárzó emitowanie emittálás; kibocsátás emitowany, -a, -e kibocsátott; kisugárzott (energia) Emmanuel (hbr. z nami Bóg) [jedno z proroczych imion Boga Syna (Jezusa Chrystusa), zastosowane w proroctwie Izajasza:...oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel" (Iz 7,14). Także oddzielny typ ikonograficzny, przedstawiający Chrystusa-Dzieciątko; z zasady występuje w kompozycjach związanych z Wcieleniem: Bogurodzica Znaku", Synaksa Archaniołów" i inne, a także w skomplikowanych symbolicznych kompozycjach, w których występują tematy przedwiecznego istnienia Chrystusa i pokłonu przed ofiarą.] - Emánuel [1. férfinév a héber Immanuél Jelentése: Immánúél) névből ered. נ אל) velünk az Isten. 2. jövendöl a próféta. Olyan ez az ígéret, mint az éjszaka legmélyén felhangzó kiáltás: közeleg a naptámadat. Ez a próféták magvetése (2. ábra).s ugyanígy hangzik az angyal szava Józsefhez, Mária férjéhez is: Immánuel! - velünk az Isten!] Emo [Styl wywodzący się z ekspresyjnej muzyki lat 80. Po wielu metamorfozach przybrał postać ubrań przypisywanych pewnym subkulturom. Poczytaj o nim w artykule o stylu emo.] emo [Napjainkban az emo szót leginkáb az érzelmek leírsára használják. Az érzelmek szabadságát képviseli: a fiatalok és a teenagerek a szabadságuk reprezentálására használják. A teenager kor az élet egy olyan része, amikor az elme igen akív és regeteg mindenre haszálható, ezen felül az érzelmekek nagyon intenzíven élik meg a tinik. A fiatalok meg akarják szegni a szabályokat és a törvényeket és szabadon élni.] emocja (łac. e na zewnątrz, movere, ruszać) [1. silne uczucie wywołane jakąś sytuacją; 2. stan znacznego poruszenia umysłu. Słowo to miało w historii wiele znaczeń przedpsychologicznych, i odnosiło się nie do stanu indywidualnego umysłu, ale najpierw do przemieszczania się (ludów, populacji), potem do prawie fizycznej agitacji (np. w przypadku burzy, an Emotion in the air, We współczesnym znaczeniu tego słowa, emocja implikuje aspekt działaniowy, reakcyjny, i nie jest równoznaczna z pasywnym uczuciem (ang., fr. passion, gr. πάσχω, zob. namiętność). Takie rozumienie emocji zwiazane jest z pracami Williama Jamesa (1890), Roberta Solomona i Antonio Damasio (1995).] (lat.) emóció; érzelem, illetve érzelmi élményekkel együtt járó állapot; izgalom, érzelmi felindulás, meghatódottság, megindultság (wzruszenie)

77 1471 emocje érzések, érzelmek emocjonalnie emocionálisan; érzelemmel, érzelmekre v. kedélyekre hatóan emocjonalny, -a, -e (lat.) emancionális, érzelmi, könnyen izgatható, izgulékony emocjonalność [skłonność do wzruszeń, uczuciowość] vminek érzelmi v. emocionális jellege v. volta emocjonować [wywoływać emocje] emócionálni; megindítani, felizgatni, meghatni emocjonować kogo czym megindítani, felizgatni vkit vmivel emocjonować się [przeżywać coś mocno] izgulni, felizgulni, felindulni, meghatódni, izgatottá válni emocjonujący, -a, -e izgalmas, izgató; megindító, megható emocjonująca rozgrywka szachowa izgalmas sakkjáték emoticon [emotikon {m.}, śmieszek {m.}] (ang.) emoticon [baráti elektronikus levelezésben használt irásjel, mely röviden jelzi a levélíró hangulatát; lényegében azonos a "smileys" írásjelekkel] empatia [ang. empathy 'jw.' (tł. z nm. Einfühlung 'wczuwanie się') 1. umiejętność wczuwania się w stan wewnętrzny drugiej osoby; 2. przypisywanie komuś własnych odczuć w danej sytuacji; 3. psych. umiejętność wczuwania się w położenie innej osoby, identyfikowanie się uczuciowe z kimś] empátia; beleélés empire [wym. ãpir], styl cesarstwa [fr. (le premier) Empire '(pierwsze) cesarstwo (fr., )' od empire 'władza; państwo; cesarstwo' z łac. imperium 1. odmiana klasycyzmu w sztuce rozwinięta we Francji za Napoleona I; 2. mebel w tym stylu; 3. styl cesarstwa, odmiana klasycyzmu fr. początku XIX w., związana z okresem panowania Napoleona I, różniąca się od poprzednich (por. Louisseize; dyrektoriat) silniejszym wpływem staroż. sztuki gr.-rz. i motywów egip. odmiana klasycyzmu powstała we Francji w latach , rozszerzona podczas panowania Napoleona w Europie (w XIX wieku, zwłaszcza w Polsce i w Rosji). Dominował w modzie, architekturze, malarstwie i sztuce użytkowej. Wzorowano się na sztuce starożytnej Grecji, Rzymu i Egiptu.] (gör.) empire, empíra, empíria [tapsztalat, a külvilágról az érzékszervek útján szerzett észlelet; az egyszerű megfigyelés; tapasztalat, a külvilágról az érzékszervek útján szerzett észlelet; az egyszerű megfigyelés; (kiejtés: ampír) stílus. I. Napóleon császársága alatt kifejlődött művészeti stílus, mely a XVI. Lajos stílusára, ill. a Directoire-ra következő stílus elnevezése]; (fr.) empire; uralom, hatalom; császárság, különöseni. Napóleoné; (műv.) a Franciaországban I. Napóleon idején keletkezett, a görög-római művészet formáit utánzó művészeti stílus empirejski, -a, -ie (dawno) édeni, paradicsomi, mennyei, kimondhatatlanul gyönyörűséges empireum [1. według starożytnej i średniowiecznej kosmologii: najwyższa część nieba, siedziba bogów albo Boga; 2. u filozofów chrześcijańskich: niebo] éden, paradicsom, mennyország empiria [doświadczenie; od émpeiros 'doświadczony';] empíria; tapasztalat, tanulság, tapasztaltság, jártasság, tapasztalati ismeret; a külvilágról az érzékszervek útján szerzett észlelet; az egyszerű megfigyelés; (eksperyment) kísérlet, próba (z doświadczenie: tapasztalatból) empiriczny, -a, -e empirikus; tapasztalati empiriokrytycyzm [1. pozytywistyczny kierunek filozoficzny z przełomu XIX i XX w. uznający, że właściwe poznanie polega na "czystym" doświadczeniu; 2. pozytywistyczny kierunek filoz. końca XIX i pocz. XX w., opierający całą władzę na "czystym doświadczeniu", uważający rzeczywistość za zbiór doznawanych wrażeń uporządkowany wg zasady ekonomii (najmniejszego wysiłku)] (gör.) empiriokriticizmus; az anyagi világnak az emberi tudattól független létezését tagadó, azt a tudat jelenségeiként, az érzetek kapcsolataként felfogó szubjektív idealista áramlat a század fordulóján empiriokrytyczny, -a, -e empiriokriticista empiriokrytyk empiriokriticizmus híve, empiriokriticista empiriomonizm [odmiana empiriokrytycyzmu] empiriomonizmus empiriosymbolista empirioszimbolista; empirioszimbolizmus híve v. követője empiriosymbolistyczny, -a, -e empirioszimbolista empiriosymbolizm empirioszimbolizmus empirowy, -a, -e (fr.) empire (stílus); a Franciaországban I. Napoleon császársága idején keletkezett, a görög-római művészet formáit utánzó művészeti stílus empirycznie empírikusan, tapasztalatilag empiryczny, -a, -e [oparty na doświadczeniu; doświadczalny, praktyczny] (gör.) empírikus, empírista; tapasztalati (doświadczalny); az empírizmuson alapuló

78 1472 empiryk (praktyk) [1) (z greki) człowiek bardziej ufający doświadczeniu niż rozumowaniu; 2) zwolennik empiryzmu; 3) balwierz, cyrulik, golibroda, łaziebnik, nieuk, prosty rzemieślnik, który od XIV w. - przez czas oddzielenia chirurgii od medycyny, bez koniecznego przygotowania podejmował wykonywanie różnych, prostych zabiegów takich jak: stawianie baniek, pijawek, upusty krwi, przecinanie ropni, lewatywy, smarowanie maściami, pomoc w kąpieli] (gör.) empírikus, empirista; a tapasztalat embere; olyan személy, aki csak az érzékszerveknek hisz, az empírizmus híve empirysta [zob. empiryk w zn. 2.] empírista, az empírizmus híve empiryzm [teoriopoznawczy kierunek filoz. wywodzący (w przeciwieństwie do racjonalizmu) poznanie ludzkie wyłącznie z doświadczenia] (gör.) empírizmus, tapasztalati módszer empiryzm logiczny [zob. neopozytywizm] logaikai empírizmus; neo-pozitívizmus (kb ) [az as évek logikai pozitivizmusának módosult folytatása, amely a tudományos fogalmakban az érzékileg adottnak a szervezését szolgáló kényelmes és célszerű formákat lát, nem pedig az objektiv realitás tükrözését ] emploi [wym. ãplua] [1. fr. 'użytek; zajęcie, posada; jw.' od employer 'używać; zatrudniać' z łac. implicare; rodzaj ról grywanych przez aktora, odpowiadających jego predyspozycjom psychicznym lub warunkom fizycznym; 2. zawodowa specjalność aktora, do początku XX w. ściśle przestrzegana przy obsadzie ról (színmű) (dawno) szerep, szerepkör empora [galeria lub trybuna wsparta na kolumnach, umieszczana w kościołach nad nawami bocznymi lub wejściem] emporium [1. az oldal- v. kereszthajók feletti árkádos, karzatszerű rész a középkori templomokban; 2. kereskedelmi gócpont; nagy, központi fekvésű vásártér, piac] EMS 1 (ang. Expanded Memory Specification, LIM EMS) [jest to specyfikacja dostępu do pamięci poszerzonej (ang. expanded memory) w programach pracujących w systemie operacyjnym DOS na komputerach wyposażonych w procesor lub nowszych.] EMS, Expanded Memory Specification [Kibővített memória (max. 32 MB).] EMS 2 (ang. Enhanced Message Service) [usługa rozszerzonych wiadomości tekstowych - smsów działająca w ramach telefonii komórkowej] EMS (Enhanced Messaging Service) [Telefonon küldött üzenetek tartalmazhatnak szerkesztett (közepre rendezett, aláhúzott, stb.) szöveget, képeket, animációkat, előre definiált animációkat, hangot, előre definiált hangokat, letölthető fájlokat (csengőhangokat, operátor logokat), továbbá vcard és vcalendar komponenseket (a határidőnaplók közötti kommunikáció céljára).] emu (Dromaius novaehollandiae syn. Dromiceius novaehollandiae) [gatunek nielotnego ptaka z rodziny emu (Dromaiidae), będący jedynym żyjącym gatunkiem w obrębie rodzaju Dromaius. Jest największym ptakiem tubylczym w Australii i drugim pod tym względem na świecie. Większy jest jedynie inny, spokrewniony z nim bezgrzebieniowiec struś.] (portugál) emu; a strussok (struccok) családjába tartozó ausztráliai futómadár; a madarak osztályának struccalakúak (Struthioniformes) rendjébe, az emufélék (Dromaiidae) családjához tartozó faj. Egyes rendszerbesorolások szerint a kazuárfélékhez (Casuariidae) tartoznak emulacja [1. łac. aemulatio 'jw.' od aemulari 'naśladować; współzawodniczyć' z aemulus 'rywalizujący; zawistny ; przest. współzawodnictwo, rywalizacja; 2. wierne naśladowanie działania systemu komputerowego lub jakiegoś jego elementu przez inny system komputerowy; 3. daw. współzawodnictwo, rywalizacja] (lat.) emuláció; vetélkedés, versengés, versenyezés (współzawodnictwo); (lat.-ang.) emulate, emuláció; szó szerinti jelentése: utánozni, (akár az eredeti meghaladásának szándékával, tehát versengeni); utánzat; (szám.tech.) a valódival hasonlatos, vagy annak funkcióit képiekben és/vagy funkcióiban felvevő szoftver emulation (zob. emulacja) (ang.) emulation - behelyettesítés, fordítás, 'emuláció' [eljárás, amely behelyettesít, szimulál egy eltérő rendszert; példa: ha egy szerver-kliens összeköttetésben a szervergép Unix típusú és megkívánja, hogy a kliens személyi számítógépe (pl. IBM típusú PC-je) mint

79 1473 végkészülék azonos szabvány szerint viselkedjen, ez u.n. szoftver-emulációval oldható meg] emulgator [substancja ułatwiająca tworzenie się emulsji] emulgátor; (vegytan) emulzióképző (szer) emulgować [powodować przejście dwóch niemieszających się cieczy w emulsję] emulgálni emulgować się [być emulgowanym] emulgálódni emulować vetélkedni, versengeni, versenyezni (współzawodniczyć) emulować z kim vetélkedni vkivel vmiben emulsja [1. układ złożony z dwóch wzajemnie niemieszających się cieczy; 2. pot.; zob. farba emulsyjna] (lat.) emulzió; olyan kolloid, amelyben a folyadék részecskéit oszlatjuk szét egy másik folyadékban; (vegytan) fejet; vmely folyadéknak s a benne igen finom elosztásban lebegő, de benne nem oldódó anyagnak szabad szemmel egyneműnek látszó elegye; vmely nem oldódó anyagnak (olaj, zsír stb.) vízben való kolloid eloszlása; (fényképészet) a fényérzékeny anyagot tartalmazó zselatinszerű réteg anyaga a lemezen v. filmen emulsja fotograficzna [zawiesina substancji światłoczułych pokrywająca klisze, błony i papiery fotograficzne] fotorgráfiai emulzió emulsja kosmetyczna [mleczko, śmietanka lub krem stosowane do pielęgnacji twarzy i ciała] kozmetikai emulzió emulsyjny, -a, -e emulziós emulsyjna strona kliszy a (fénykép)lemez emulziós v. fényérzékeny oldala En-dor (zob. Endor; studnia, źródło w Dor) [miejscowość w Isaszar, ale w rękach Manassesa, tam zabici zostali Jabin i Sysar, tam mieszkała wróżka, która wywołała ducha Samuela na życzenie Saula. Rzecz praktykowana w marnym stanie wśród dzisiejszych spirytystów, zakazana już w Zakonie Mojżesza.] Endor (a lakóhely forrása; Dór forrása; nemzedékek forrása). [Falu mintegy 10 kmnyire Názárettől délkeletre, Manasse törzsi birtokán; itt keresett fel Saul (1) egy halottidéző asszonyt (1Sám 28,7; Józs 17,11; Zsolt 83,11).] EN 352 Europejska Norma dotycząca ochronników słuchu EN 352 munkavédelmi norma (zajvédelem) Część 1: Nauszniki przeciwhałasowe Część 2: Wkładki przeciwhałasowe Część 3: Nauszniki przeciwhałasowe mocowane do przemysłowego hełmu ochronnego Część 4: Nauszniki przeciwhałasowe o regulowanym tłumieniu Część 5: Nauszniki przeciwhałasowe z aktywną redukcją hałasu Część 6: Nauszniki przeciwhałasowe z sygnałem fonicznym wprowadzanym z wejścia elektrycznego Część 7: Wkładki przeciwhałasowe o regulowanym tłumieniu Część 8: Nauszniki z sygnałem fonicznym używane w celach rozrywkowych Część 9: Wkładki przeciwhałasowe z sygnałem fonicznym wprowadzanym z wejścia elektrycznego Część 10: Wkładki douszne z sygnałem fonicznym używane w celach rozrywkowych Szabvány száma és címe MSZ EN 352-1:2003 Hallásvédők. Általános követelmények. 1. rész: Fültokok MSZ EN 352-2:2003 Hallásvédők. Általános követelmények. 2. rész: Füldugók MSZ EN 352-3:2003 Hallásvédők. Általános követelmények. 3. rész: Ipari védősisakra szerelt fültokok MSZ EN 352-4:2001/A1:2006 Hallásvédők. Biztonsági követelmények és vizsgálatok. 4. rész: Zajszinttől függő fültokok MSZ EN 352-4:2003 Hallásvédők. Biztonsági követelmények és vizsgálatok. 4. rész: Zajszinttől függő fültokok MSZ EN 352-5:2002/A1:2006 Hallásvédők. Biztonsági követelmények és vizsgálatok. 5. rész: aktív zajcsökkentésű fültokok MSZ EN 352-5:2003 Hallásvédők. Biztonsági követelmények és vizsgálatok. 5. rész: aktív zajcsökkentésű fültokok MSZ EN 352-6:2003 Hallásvédők. Biztonsági követelmények és vizsgálatok. 6. rész: fültokok villamos hangbemenettel MSZ EN 352-7:2003 Hallásvédők. Biztonsági követelmények és vizsgálatok. 7. rész: szintfüggő csillapítású füldugók en dehors (fr. na zewnątrz) [wskazówka w partyturze i głosach instrumentalnych nakazująca wyraziste wydobywanie dźwięków z instrumentów dętych; instrumentalista często wówczas wstaje, a zawsze podnosi wylot instrumentu w górę] (fr.) en dehors; kiemelve [Utasítás dallam vagy szólam kiemelésére.] en face [wym. ã fas] [1. z przodu, twarzą do patrzącego; 2. w sztukach plastycznych (zwłaszcza w malarstwie, grafice, fotografii) sposób pokazania postaci na wprost widza, frontalnie.] (fr.) en face; előlnézet [A képmás a fej helyzete szerint az

80 1474 arcot szemben (en face), vagy oldalnézetben (en profil) ábrázolja.] en gros [wym. ã gro] [na wielką skalę, w całości] (fr.) en gros; nagyban, nagybani (árusítás); teljesen, egészen, teljes egészében En vogue [bardzo dobrze znana nazwa pochodzenia Francuskiego dla odzieży, która jest w harmoni z bieżącą moda i jest bardzo popularna] (fr.) En vogue [Francia kifejezés (ejtsd: an vóg), jelentése: divatos.] ellenőrzésére is; 2. olyan számítógépművelet (algoritmus) alkalmazása, mely lehetővé teszi, hogy csak illetékesek használhassanak bizonyos adatokat (szöveg, zeneszám, film, stb.); nagy politikai vitákat kisérték az amerikai kormány engedélyét a titkosítási eljárások területén; az USA kormányánál minden ilyen kódot letétbe kell helyezni; ma már bebizonyosodott, hogy óriási erőfeszítéssel ugyan, de még a 64 bites titkosítást is fel lehet törni, egyelőre már csak a 128-bites a biztonságos] encykliczny, -a, -e enciklikus, körveles encyklika [pismo papieża skierowane do biskupów i wiernych całego świata] (gör.) enciklika; pápai pásztorlevél, körlevél encapsulation - enkapsulacja, czyli opakowywanie [to jest metodą transportu pakietów danych z jednego protokołu poprzez łącze do pakietu drugiego] (ang.) encapsulation; becsomagolás: az objektum adatok és műveletek összessége Encapsulated PostScript {rzecz.} [komp.] [zł.] (też: EPS file) plik postscriptowy kapsułkowany {m.} [komp.] [zł.] EPS Encapsulated PostScript (beágyazott PostScript,-azaz oldalleiró nyelv, szöveges és grafikus file formátumban) encefalografia [rentgenograficzna metoda badania mózgu] (gör.) encephalographia, encefalográfia; (orvosi) röntgenfelvétel készítése az agyvelőről encefalopatia gąbczasta bydła (zob. BSE) (a szarvasmarhákat sújtó) szivacsos agyvelőgyulladás (BSE) enhanced serial port {rzecz.} (też: ESP); udoskonalony port szeregowy {m.} [komp.] [zł.] ESP Enhanced Serial Port (kibővitett soros port) enchiridion [zob. Podręcznik] enchiridion; kézikönyvecske [Podręcznik żołnierza Chrystusowego (Enchiridion militis Christiani) = Rotterdami Erasmus könyve az Enchiridion militis Christiani. Jelentése: A keresztyén harcos kézikönyve v. Keresztény katona kézikönyve] encryption {rzecz.} [szyfrowanie {n.} [komp.]] (ang.) encryption - titkosítás, bitkeverés [1. a számítógépes hálózatokon leginkább az illetéktelen felhasználás ellen alkalmaznak titkosító eljárásokat adatok, file-ok vagy számítógépes rendszerek védelmére, de ezek a megoldások alkalmasak személyazonosság vagy digitális állomány hitelességének encyklopedia (łac. encyclopaedia z gr. ἐνκύκλιos, enkýklios "tworzący krąg" + gr. παιδεία, paideía "wykształcenie") [ 1. gr. enkyklopaideía 'zakres (ogólnej) wiedzy'; dzieło obejmujące wiadomości ze wszystkich dziedzin wiedzy lub z jednej dyscypliny, ułożone alfabetycznie lub tematycznie; 2. zbiór wiadomości z zakresu danej dyscypliny nauki lub z różnych dziedzin; 3. wydawnictwo, dzieło, będące zbiorem (ułożonym alfabetycznie a. wg zagadnień) wiadomości ze wszystkich (e. ogólna lub powszechna) a. z niektórych (e. specjalna) dziedzin wiedzy; zbiór wiadomości z jakiegoś zakresu a. z różnych dziedzin. 4. kompendium ludzkiej wiedzy zapisane w formie zbioru haseł (słów kluczowych) z wyjaśnieniem ich znaczenia. Hasła są ułożone w pewnym logicznym porządku, zazwyczaj alfabetycznym, dzięki czemu możliwe jest szybkie odnalezienie właściwej informacji. Encyklopedia może być powszechna, tj. starająca się ująć całą ludzką wiedzę (taka jak np. Wielka encyklopedia powszechna PWN), lub może być encyklopedią specjalistyczną z danej dziedziny (np. Encyklopedia Odkryć i Wynalazków PWN).] (gör. snkykliosz paideia: a szakembereknek szükséges ismerek köre) ENCIKLOPAEDIA v. enciklopédia, lexikon; ismerettár; a tudományok összességét bemutató v. egy tudományág alapos ismertetését felölelő, rendszerint ábécérendben haladó, több kötetes mű [Tudománytár, ismeretek tára, tárgyszótár,

81 1475 lexikon; valamely tudományba bevezető és ennek alapvető kérdéseit tárgyaló tudomány.] "Encyklopiedia Biblii" a Biblia Enciklopédiája Encyklopiedia Biblina Bibliai Enciklopédia Encyklopedia humoru Viccenciklopédia Encyklopedia języka polskiego, pod red. S Urbańczyka i M. Kucały, Ossolineum, wyd. 3, Warszawa 1999, ISBN , s. 156 Lengyel nyelv enciklopédiája (Warszawa 1999) Encyklopedia Krakowskiej Komunikacji Krakkói Közlekedés Enciklopdiája encyklopedia nauk lekarskich orvosi v. orvostudományi enciklopédia v. lexikon Encyklopedia Popularna PWN, t.9, Warszawa 1967 LTA Általános Enciklopédia (Warszawa, 1967) Encyklopedia Popularna PWN, Warszawa 1982, ISBN LTA Általános Enciklopédia (Warszawa, 1982) encyklopedia powszechna egyetemes enciklopédia Encyklopedia Praktyka Kvíz Enciklopédia encyklopedia prawa jogi v. jogtudományi enciklopédia v. lexikon Encyklopedia PWN, Internetowa encyklopedia PWN [zawiera wybór 80 tysięcy haseł i 5 tysięcy ilustracji ze stale aktualizowanej bazy encyklopedycznej Wydawnictwa Naukowego PWN.] Lengyel Tudomános Akadémia internetes enciklopédiája Encyklopedia PWN w Wirtualnej Polsce - ponad 90 tysięcy haseł Lengyel Tudomános Akadémia internetes enciklopédiája a Virtuális Lengyelországban Encyklopedia Solidarności Szolidaritás Enciklopédiája Encyklopedia w INTERIA.PL - największa w Polsce (Największa i najbardziej przyjazna encyklopedia w polskim Internecie, umożliwiająca przeszukiwanie bazy ponad haseł przy pomocy wyszukiwarki lub katalogu z pogrupowanymi tematycznie hasłami.) Lengyel Internetes Enciklopedia Encyklopedia WIEM WIEM enciklopédia (lengyel internetes portál) Encyklopedia Zwierząt Állatok Enciklopédiája Encyklopedie polskie; (dawno) Encyklopedje polskie [Piotr Chmielowski powiada, że pomimo skłonności do wykształcenia encyklopedycznego, nierychło zdobyli się Polacy na zbiory, czyniące zadość tej skłonności. W dobie pierwszego rozmnożenia się ruchu umysłowego u nas w XV i XVI-em stuleciu, zadawalano się Zielnikami czyli Herbarzami, w których wyczytywano, prócz wskazówek praktycznych, dużo dziwnych i zabawnych anegdot o zwierzętach i roślinach. ] Lengyel enciklopédiák Polskie encyklopedie wydane w formie książkowej: Encyklopedie ogólne zaginiony pergaminowy inkunabuł którego fragment odkrył Zygmunt Gloger w bibliotece pobernardyńskiej w Tykocinie Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego, Zbiór potrzebniejszych wiadomości, Ignacy Krasicki, 1781, nakładem Michała Grölla w Warszawie S.Orgelbranda Encyklopedia Powszechna (1859) Samuela Orgelbranda, 28 tomów, Warszawa, ; reprint S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna (1872), 12 tomów, Warszawa, trzy wydania: ; ; S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna (1898), wydanie ilustrowane, 18 tomów, Warszawa, (16 tomów podstawowych), 1911 suplement cz.i, 1912 suplement cz.ii Encyklopedia ogólna wiedzy ludzkiej, 12 tomów, Warszawa Encyklopedia staropolska ilustrowana Zygmunta Glogera, Warszawa, Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana Saturnina Sikorskiego, 55 tomów, do litery P, Encyklopedia podręczna ilustrowana według 2 najnowszego wydania "Macierzy Polskiej" we Lwowie, uzupełniona i opracowana do użytku naszych czytelników, 4 tomy, Warszawa, 1906 Encyklopedia popularna ilustrowana treść wszystkich gałęzi wiedzy ludzkiej, podana przystępnie, 4 tomy, Warszawa, Ilustrowana encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego, 6 tomów, Encyklopedia Prwszechna Dla Wszystkich Trzaski, Everta i Michalskiego, pod red. dra Stanisława Lama, 1936 Encyklopedia Powszechna Ultima Thule, 10 tomów, Warszawa, Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna "Gutenberga" 20 tomów, Kraków, Encyklopedia staropolska Aleksandra Brücknera (t.1-2, ) Mała encyklopedia powszechna, 1 tom, Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN), 1959 Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, 13 tomów, Encyklopedia Powszechna PWN, 4 tomy, , suplement jako tom 5, 1988 A-Z Mała encyklopedia PWN, 1995

82 1476 Encyklopedia popularna PWN (systematycznie aktualizowana, 30 wydanie miało miejsce w roku 2002) Nowa encyklopedia powszechna PWN, 6 tomów, 1998 (i roczniki) Encyklopedia PWN w trzech tomach, 1999 Encyklopedia "Białych Plam", w trakcie realizacji Popularna Encyklopedia Powszechna, 12 tomów, Oficyna Wydawnicza FOGRA Wielka encyklopedia PWN, 31 tomów, , przewidywane tomy aktualizujące Encyklopedia Gazety Wyborczej, 21 tomów, we współpracy z PWN, 2005 Encyklopedie specjalistyczne Encyklopedia Katolicka. Lublin (w 2006 t. 11) Encyklopedia kościelna. Warszawa , 33 tomy, pod redakcją Michała Nadworskiego i Stefana Biskupskiego. [2.] Encyklopedia kościelna w Polskiej Bibliotece Internetowej. Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających. T Red. J. T. Lubomirski, Ed. Skawiński, St. Przystański. Warszawa Encyklopedja rolnicza i rolniczo-przemysłowa. T Red. A. Strzelecki, H. Kotłubaj. Wydaw. Rolnik i Hodowca, Warszawa Encyklopedya rolnicza wydawana staraniem i nakładem Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. T Warszawa Mała Encyklopedia Kultury Antycznej. Wyd. 3. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Powszechna Encyklopedia Filozofii, (w trakcie realizacji) Encyklopedie regionalne Encyklopedia Gdyni, Verbi Causa, 2006 Encyklopedia Krakowa, PWN, 2000 Encyklopedia Warszawy, PWN, 1975, nowe wydanie 1994 Encyklopedia Sądecka, 2000 Wielka Encyklopedia Tatrzańska, 2004 Encyklopedia Wrocławia, 2006 (wyd. 3), 1060 stron, oprawa twarda, format 210x297 encyklopedicznie enciklopédikusan, egyetemesen encyklopedyczny, -a, -e [1. odnoszący się do encyklopedii; 2. wielostronny, obejmujący wszystkie dziedziny wiedzy] (gör.) enciklopédikus; enciklopédiaszerű; mindent felölelő, sokoldalú, átfogó encyklopedysta [1. członek grupy francuskich naukowców, filozofów i literatów, współpracowników Wielkiej encyklopedii francuskiej; 2. człowiek mający wszechstronne wiadomości z różnych dziedzin; 3. członek grupy autorów, pisarzy, filozofów i uczonych związanych z Denisem Diderotem oraz Jeanem d'alembertem i tworzących w XVIII wieku Wielką encyklopedię francuską, będącą pierwszą encyklopedią w rozumieniu oświeceniowym i współczesnym. Obecnie pojęcia tego używa się też dla określenia zarówno autora lub współautora dzieła encyklopedycznego tradycyjnego lub wzorowanego na tradycyjnym (Wikipedia nie jest takim dziełem), jak i osoby dysponującej szeroką, usystematyzowaną wiedzą.] egyetemes műveltségű egyén; (történelmi ) enciklopédista encyklopedyści [grupa filozofów, uczonych i literatów fr., skupionych wokół "Encyklopedii", wydawanej ( ) przez Diderota i d'alemberta] (fr.) enciklopédisták [1. a francia Encyklopédie alapítói, szerkesztői és munkatársai és az Encyclopédia felvilágosodott filozófiájának és világnézetének követői és hívei; a felvilágosodás XVIII. századbeli harcosai, akik Diderot és D Alambert vezetésével egy természettudományos alapon álló enciklopédiát adtak ki; a francia polgári forradalom eszmei előkészítői; 2. enciklopédisták szót általában a 18. századi francia szerzők egy csoportjára használják, akik Denis Diderot irányításával közreműködtek az Encyclopédie elkészítésében. A leghíresebbek közülük a felvilágosodás és az utána következő időszak eszmei- és stílusirányzatainak formálói voltak. Voltaire, mint író, költő és drámaíró a francia klasszicizmus folytatója volt, legforradalmibb eszméit is a hagyományos formarendben fejezte ki. Jean-Jacques Rousseau a romantika előfutára volt, a szentimentalizmus első klasszikusa. Denis Diderot regényeivel és egyéb szépirodalmi műveivel pedig a később meginduló polgári realizmus szellemi előkészítője lett.] end-user {rzecz.} [użytkownik końcowy {m.} [komp.]] (ang.) end-user [az az ember, aki a számítógépes szolgáltatások vagy szoftverek valódi használója (megkülönböztetve a közvetítőktől, terjesztőktől, szolgáltatóktól stb.); nem túl szerencsés magyar fordítása: végfelhasználó ] endemia [stałe występowanie jakiejś choroby na określonym terenie] (gör.) endémia; járványos betegség állandó v. időszakos előfordulása egy meghatározott területen endemit [roślina lub zwierzę występujące na ograniczonym terenie] endemikus (állat v. növény) endecja [1. prawicowe stronnictwo polityczne powstałe w Polsce na przełomie XIX i XX

83 1477 w., istniejące do II wojny światowej; 2. każda partia o podobnym programie] nemzeti-demokrácia (politikai mozgalom és párt a II. világháború előtt Lengyelországban) endecki, -a, -ie nemzeti-demokráciaendek (politika) az ND [Narodowa Demokracja] tagja endemia [1. w epidemiologii endemią nazywa się stałe występowanie zachorowań na określoną chorobę (np. chorobę zakaźną) na danym obszarze w liczbie utrzymującej się przez wiele lat na podobnym poziomie. 2. stałe występowanie jakiejś choroby na określonym terenie] (orvosi) endémia; járványos betegség rendszeres és tömeges előfordulása egy meghatározott területen; valamely állat- v. növényfajtának egyetlen szűk területen való jellemző előfordulása endemyczny, -a, -e endemikus endo- [pierwszy człon wyrazów złożonych oznaczający: wewnętrzny] (gör.) bel-, belső-, -beli, vmin belüli, -belüli endoarteritis [zapalenie od wewnątrz naczynia] (gör.) endoarteritisz, endoarteritis; a verőérnek belső rétege elveszti rugalmasságát, és így a test egyes részei súlyos vérellátási zavarba jutnak, v. megreped egy ér és belső vérzés áll be (pl. agy- v. szívguta) endocentryzm [to właściwość konstrukcji gramatycznej złożonej z dwóch lub więcej elementów polegająca na tym, że ta konstrukcja należy do tej samej klasy, co jeden z elementów. W praktyce oznacza to, że można zastąpić całe wyrażenie tym elementem. Np. wyrażenie "czarny kot" jest endocentryczne i można je zastąpić wyrażeniem "kot": "czarny kot przebiegł drogę" - "kot przebiegł drogę". Często przyjmuje się, że endocentryczne są też wyrażenia, których nie można zastąpić, jeśli wynika to z związków zgody - "Kasia i Basia" nie można zastąpić przez "Kasia", "Basia" czy też "i": po zastąpieniu "Kasia i Basia były w kinie" przechodzi w niepoprawne "Kasia były w kinie". Jednak bardzo podobne składniowo "koty i psy" można zastąpić z powodzeniem przez "koty" lub "psy". Endocentryzm zwykle dotyczy pary większych wyrażeń, egzocentryzm zaś łączenia małego wyrażenia (końcówki gramatycznej, przyimka itd.) z dużym.] endocentrizmus [endocentrikus összetett szavakról. Endocentrikus az összetétel, amelynek utótagja a szerkezet alaptagja, és ez határozza meg az összetétel morfológiai, szintaktikai és szemantikai tu-lajdonságait] endoderma [1. wewnętrzna warstwa komórek zarodka zwierząt i człowieka w stadium gastruli; 2. warstwa komórek w łodygach i korzeniach roślin; 3. wewnętrzna warstwa ciała jamochłonów; 4. to wewnętrzna warstwa komórek w rozwoju zarodkowym zwierząt powstająca w stadium gastruli. Inaczej listek zarodkowy. W jej obrębie tworzy się jama zwana prajelitem, do której z zewnątrz prowadzi otwór, czyli pragęba. Z niej rozwijają się : nabłonek jelita środkowego, trzustka, wątroba, nabłonek układu oddechowego, pęcherz moczowy, cewka moczowa.] endoderma (a sejtréteg része) endodermalny, -a, -e endodermikus endoenergetyczny, -a, -e [związany z pochłanianiem energii] energia elnyeléssel kapcsolatos endofita endofita; élősködő növények endogamia (etym.. gr. endon - "wewnątrz", gameo - "zawieram małżeństwo") [1. nakaz obyczajowy zawierania małżeństw z członkami własnej rodziny, kasty itp.; 2. kulturowa reguła nakazująca jednostce zawieranie małżeństw (dobieranie sobie partnera) wewnątrz własnej grupy, w celu zabezpieczenia jej przed utratą członków, wzmocnienia izolacji i utrzymania odrębności. Endogamia występuje zazwyczaj w społeczeństwach uwarstwionych, służy względom prestiżowym i utrwala zróżnicowanie etniczne (kastowość). Endogamia w małej grupie prowadzi do związków między bliskimi krewnymi biologicznymi. Występuje zarówno w społecznościach matrylinearnych i patrylinearnych.] (gör.) endogámia; belházasság; a nemzetiségen v. csoporton belüli házasság kötelezettsége; (élővilág) a legszorosabb rokonságban levő hím- és nőegyedek párosítása [az a gyakorlat (szokás vagy kényszerítő erejű elvárás), amely előírja, hogy a párválasztás az adott csoporton belül történjék. Az endogám csoport lehet társadalmi (azonos rangúak vagy azonos társadalmi réteghez, esetleg etnikumhoz vagy vallási felekezethez tartozók), gazdasági (hasonló vagyoni helyzetűek) vagy lokális (falun belülről). Maga a szó görög eredetű.] endogamiczny, -a, -e endogám endogeneza (endo- + geneza génesis pochodzenie ) [1. powstawanie zjawisk psychicznych na skutek bodźców wewnętrznych, organicznych oraz dziedziczności; 2. biol. działanie stosowane w hodowli polegające na krzyżowaniu ze sobą osobników blisko spokrewnionych

84 1478 dla utrzymania pożądanych cech; chów wsobny] endogenézis; (növ.) besarjadzás endogeniczny, -a, -e [1. zob. endogenny; 2. odnoszący się do procesów zachodzących we wnętrzu Ziemi] (gör.) endogén; belső eredetű; belülről, önmagától fejlődő endocarditis (łac. zapalenie wsierdzia) (gör.) endokarditisz; a szív belső hártyájának lobos megbetegedése; szívbelhártyagyulladás; a szívbillentyűk gyulladásos megbetegedése endokryniczny, -a, -e endokrin (endocrin) [belső elválasztású, a mirigyváladékot közvetlenül a véráramba ürítő] [system endokryniczny: endokrin rendszer] endokrynolog endokrinológus endokrynologia [1. nauka o gruczołach wydzielania wewnętrznego; 2. nauka o wydzielaniu wewnętrznym, gruczołach, hormonach i ich działaniu. Jako dziedzina medycyny, zajmuje się zaburzeniami funkcji gruczołów wydzielania wewnętrznego (zaburzenia wydzielania hormonów), np.: przysadki mózgowej, tarczycy, nadnerczy, jajników.] (gör.) endokrinológia; a belső elválasztású mirigyekkel foglalkozó orvostudományi ág [endokrinológia (a hormonok képződését és működését, ill. azok zavarait tanulmányozza) a belső elválasztású mirigyek leginkább a pajzsmirigy, a mellékpajzsmirigyek, a mellékvese, a hasnyálmirigy működésének élettanával, azok betegségeivel foglalkozik. A hormonzavarok kezelésével az endokrinológus szakorvos foglalkozik] endokrynologiczny, -a, -e endokrinológiai, endokrinologikus endometrium [błona śluzowa macicy, wrażliwa na hormony steroidowe, w szczególności na estrogeny i gestageny, w związku z czym zmieniająca się wraz z cyklem miesięcznym] (med.) endometrium (méhnyálkahártya) endoplazma [wewnętrzna, ziarnista warstwa cytoplazmy] endoplazma; a sejt protoplazmájának belső tömege endoplazmatyczny, -a, -e endoplazma-, endoplazmatikus Endor, ו ין - (hebr. źródło Dor), [miejscowość w pokoleniu Issachara w Galilei (por. Joz 17,11), niedaleko której Debora i Barak odnieśli spektakularne zwycięstwo nad Siserą i Jabinem (por. Sdz 4,1-31). Wiedźma z Endor wywołała dla Saula ducha zmarłego Samuela (por. 1 Sm 28,1-25). Endor jest identyfikowane z dzisiejszym kibucem Ein Dor na północnym stoku Małego Hermonu - Jebel Datii w Galilei w Izraelu, w odległości ok. 11 km od Jizreel.] ENDOR (a lakóhely forrása; Dór forrása; nemzedékek forrása). [Falu mintegy 10 km-nyire Názárettől délkeletre, Manasse törzsi birtokán; itt keresett fel Saul (1) egy halottidéző asszonyt (1Sám 28,7; Józs 17,11; Zsolt 83,11).] endorfina [związek wytwarzany przez organizm ludzki i zwierzęcy, mający właściwości charakterystyczne dla morfiny] endorfin, endogén morfin; az agyszövetben és a hipofézisben előforduló, fájdalomcsillapító hatást kifejtő peptidek endosaprofityzm [forma współżycia glonów i grzybów tworzących porosty. W związku tym grzyby odżywiają się martwymi komórkami glonów.] endoszaprofitizmus endoskop [przyrząd do oglądania wewnętrznych jam ciała] (gör.) endoszkóp; testüregek felületének vizsgálatára szolgáló készülék (pl. hólyagtükör); a testüregbe bevezett cső, végén optikai eszközökkel endoskopowy, -a, -e (gör.) endoszkópos endosmometr endozmométer endosmotyczny, -a, -e endozmótikus; endozmózisos, átszivárgásos endosmoza [biol. zjawisko przenikaniacieczy i gazów przez porowatą przegrodę w kierunku od zewnątrz do wewnątrz] endozmózis, átszivárgás, belső ozmózis; folyadéknak, oldatnak töményebb oldatba való beszivárgása hártyán v. félig áteresztő rétegen keresztül endosperm [zob. bielmo w zn. 2.] endospermium, endosperma; belső magfehérje; (magfehérje vagy belső táplálószövet) a virágos növények magjában található, a csírát tápláló szövet endospora [zarodnik powstający wewnątrz komórki] endospóra (különleges szerkezetű, inaktív állapotúvá alakult sejt, a sejten belül képződik, ellenálló képlet, öregedő tenyészetekben) endotermiczny, -a, -e [1. chem. powstający, przebiegający z pochłanianiem ciepła; 2. wytwarzający ciepło w procesach metabolizmu i utrzymujący stałą ciepłotę ciała] (gör.) endoterm, endotermikus; hőt elnyelő, hőt lekötő endotermiczna reakcja endoterm reakció; hőelnyeléssel járó vegyi reakció v. folyamat endywia, Cykoria endywia (Cichorium endivia L.) [Endywia pochodzi prawdopodobnie od dziko rosnącego gatunku Cichorium pumilum Jacq. rosnącego w krajach śródziemnomorskich, a także w rejonie Kaukazu i Turkiestanu (1). Według innych źródeł, jej ojczyzną są wschodnie obszary Indii. Była uprawiana już w

85 1479 starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie, gdzie była traktowana jako roślina uprawowa o znaczeniu handlowym (2). O ważności tego warzywa w tamtych czasach świadczy zapis, który się znalazł w edykcie Dioklecjana (301 r. po Chrystusie). W edykcie tym endywia występuje w wykazie artykułów spożywczych, na które ustalono ceny maksymalne (1). W Polsce jest warzywem mało znanym, natomiast na zachodzie Europy, zwłaszcza we Francji, Włoszech, Niemczech, a także w Stanach Zjednoczonych, jest bardzo ceniona.] endívia v. endíviasaláta, cukorsaláta; néha salátakatáng (Cichorium endivia, C. intybus convar. foliosum) [a fészkesek családjába, a cikória (Cichorium) nemzetségbe tartozó növényfaj. A mezei katáng és a termesztett cikória tartozik még ide. Európában őshonos növény, már a középkorban jól ismerték. A vadon növő endíviasaláta kétéves növény, ám egyévesként termesztik. Több fajtája is ismert. ] enema [zob. lewatywa] (orvosi) beöntés, csőre, klistér energetyczny, -a, -e energetikai, energetikus, az energiával kapcsolatos energetyczna wartość pokarmów [zob. kaloryczność] az élelmiszertek kalóriatartalmának mértékegysége energetyczna wartość pokarmów [zob. kaloryczność] étel, élelmiszer v. táplálék kalóriaértéke energetyk [specjalista w zakresie energetyki] (gör.) energetikus; valamely üzem, vállalat energiaforrásainak célszerű kihasználását irányító műszaki szakember; energetikával foglalkozó szakember energetyk główny főenergetikus energetyka [1. nauka techniczna o przetwarzaniu, przesyłaniu i wykorzystywaniu różnych rodzajów energii; 2. dział gospodarki obejmujący praktyczne wykorzystywanie energii] (gör.) energetika; (fizika) energiával, az energia különféle fajtáival s azok felhasználásával foglalkozó tudományág energetyka cieplna (zob. termoenergetyka) termoenergetika, hőenergetika energetyka geotermiczna [energetyka przetwarzająca energię wnętrza Ziemi] geotermikus energiával foglalkozó tudomány energetyka jądrowa [energetyka przetwarzająca energię jądrową] atomenergetika energetyka słoneczna [energetyka przetwarzająca energię promieniowania Słońca] napenergia hasznosítás; napenergiával foglalkozó tudomány energetyka wiatrowa [energetyka przetwarzająca energię wiatru] - szélenergatika, szélenergia; szélenergiával foglalkozó tudomány energetyka wodna [energetyka przetwarzająca energię wód] vízenergia hasznosítás; vízenergiával foglalkozó tudomány energia [1. skłonność i zdolność do intensywnego działania jako cecha człowieka; 2. wyrażona w jednostkach pracy skalarna wielkość fizyczna; 3. w filozofii greckiej: forma, w przeciwieństwie do materii jako potencji; 4. pot. prąd elektryczny] (gör.) energia; az anyag egyik alapvető tulajdonsága, hogy helyzeténél v. mozgásánál fogva munkát tud végezni; (műszaki) munka végzésére felhasználhatótermészeti erő; ennek mozgató erővé alakított valamely válfaja; (átv.) (dzielność) erély, tetterő, akaraterő, életerő, hatóerő, szívósság, erélyesség energia aktywacji [najmniejsza wartość sumy energii, którą muszą mieć cząsteczki, atomy lub jony, by w wyniku ich zderzenia mogła zajść reakcja chemiczna] aktiválási enegia energia akustyczna hangenergia energia atomowa atomenergia energia chemiczna [energia wiązania związku chemicznego uwarunkowana wzajemnym oddziaływaniem atomów w cząsteczce] vegyi v. kémiai energia energia cieplna [energia powstała w wyniku chaotycznego ruchu cząsteczek lub atomów tworzących dany układ fizyczny] hőenergia energia dźwięku hangenergia (a hangnak mint rezgésnek a mechanikai energiája) energia elektromagnetyczna elektromágneses energia energia elektryczna [energia układu ładunków elektrycznych] villamos energia energia fonotonowa fotoenergia energia jądrowa, atomowa, termojądrowa [wewnętrzna energia jądra atomowego] atomerő, atomenergia; az atommag mesterséges hasításakor v. atommagok egyesülésekor láncreakció útján felszabaduló óriási energia energia jądrowa atomenergia; nukleáris energia energia kinetyczna [energia ciała związana ze zmianami jego położenia] mozgási v. kinetikai energia energia mechaniczna [energia związana z ruchem ciał] mechanikai energia; az energia egyik megnyilvánulási formája, a mozgási energia és a helyzeti energia összessége

86 1480 energia nuklearna nukleáris v. atomenergia energia potencjalna [energia ciała zależna od jego położenia względem innych ciał] (fiz.) potenciális energia, helyzeti energia energia punktu zerowego (inaczej energia próżni) [to w mechanice kwantowej najniższa możliwa energia jaką może przyjąć dowolny układ kwantowy. Z definicji wszystkie układy kwantowe posiadają energię punktu zerowego.] zéróponti energiája; zéró-pont energia; vákumenergia energia promienista [energia przenoszona przez zmienne pola elektromagnetycznego] sugárzó v. ionizáló energia energia słoneczna napenergia energia świetlna fényenergia energia termiczna hőenergia energia wewnętrzna belső energia energia wodna vízierő, vízienergia energia życiowa életerő energico (wł.) [energicznie; określenie wykonawcze] (ol.) energico; erélyesen, erőteljesen (zene) energicznie energikusan, erélyesen, tetterősen, erősen, szívósan energiczność erélyesség energiczny, -a, -e [pełen energii, szybki i zdecydowany w działaniu] (gör.) energikus; erős, erélyes, rámenős, határozott, tetterős, szívós, tettrekész energiczny człowiek erőszakos ember energiczny pracownik energikus dolgozó energiotwórczy, -a, -e [zob. energotwórczy] energiafejlesztő energochłonność [ilość energii zużywanej w procesie technologicznym lub w zakładzie produkcyjnym] energia-igényesség energochłonność dochodu narodowego [stosunek zużycia energii do wartości dochodu narodowego] nemzeti jövedelem energiaigényessége energochłonny, -a, -e [zużywający dużo energii w stosunku do uzyskiwanego efektu; energiochłonny] energia-igényes energoelektronika [dział elektroniki zajmujący się zastosowaniem urządzeń, układów i przyrządów elektronicznych w energetyce] energo-elektronika energoelektroniczny, -a, -e energo-elektronikai; elektromechanikus energoelektronik energo-elektronikus energotwórczy, -a, -e [wytwarzający energię] energiafejlesztő enerwowany, -a, -e (lat.) enervált; idegileg gyenge, ideggyenge; fásult, kimerült, ernyedt; elpuhult, kiélt, fáradt enfilade (amfilada) (fr.) enfilade (fr. ejtsd: anfilád), sor; az építészetben igy nevezik a paloták v. nagyobb lakások szobáit, ha az egymásba nyiló termek szárnyas ajtóinak közepe mind egy tengelybe esik; paloták termeinek olyan elhelyezése, hogy rajtuk a nyitott ajtók során, mint egy tengelyen végig lehessen tekinteni engagement [wym. ãgażmã] [umowa o pracę z aktorem, ze śpiewakiem operowym itp.] (fr.) angagement (fr.); kötelezettség, szerződés, szerződtetés, alkalmazás; elkötelezettség, ígéret, elígérkezés; érdekeltség, részvétel (vmiben); a vállalt, de még le nem bonyolított kereskedelmi v. tőzsdei kötelezettségek összessége engram [zmiana pozostawiona w układzie nerwowym przez konkretne przeżycie] (lat.) engram; az emlékezetbe vésett tapasztalat, ismeret; az átélt események nyoma a nagyagykéregben enharmonia (z gr. enharmonis = zgodny, enharmoniczny) [1. różne nazwy i postacie zapisu dźwięku o tej samej wysokości; 2. w muzyce starogreckiej: wprowadzenie ćwierćtonów do skali dźwięków 3. w muzyce tradycyjnej właściwość równomiernie temperowanego systemu dźwiękowego polegająca na niezmienności wysokości brzmienia dźwięków przy zamianie ich nazwy i pisowni (tzw. dźwięki enharmoniczne)] (gör.) enharmónia [A temperált hangrendszerben megvalósuló egybehangzás, mely elsősorban a szomszédos törzshangokból származtatott azonos magasságú hangok sajátossága.] enharmoniczny, -a, -e enharmónikus; viszonyban van egymással két, a gyakorlatban azonos hangzású, csak akusztikailag és a zenei logika szerint különböző hang (pl. cis és des) enharmoniczne dźwięki [w systemie równomiernie temperowanym dźwięki posiadające tę samą wysokość brzmienia przy zastosowaniu różnej nazwy i pisowni, np. c = his = deses, dis = es = feses, gis = as; zob. enharmonia] enharmónikus hangok ENIAC (od ang. Electronic Numerical Integrator And Computer, Elektroniczny i Numeryczny Integrator i Komputer) [komputer skonstruowany w latach przez J.P. Eckerta i J.W. Mauchly'ego na Uniwersytecie Pensylwanii w USA. Zaprzestano jego używania w 1955.] ENIAC, Electronic Numerical Integrator And Calculator

87 1481 (angolul Electronic Numerical Integrator And Computer) [1946. február 14-én készült el, ami hivatalosan az első programozható, elektronikus, digitális számítógép volt elektroncsövet, 7200 kristálydiódát és 1500 jelfogót építettek bele. 2,5 m magas volt, 40 m hosszú és 30 tonna. Körülbelül 5 millió kézi forrasztást tartalmazott. Az összeadást és a kivonást 1/5000 sec alatt végezte el, ami 500-szor gyorsabb volt, mint az akkoriban megjelent MARK II. Elektroncsöves rendszerű volt, a csöveket modulárisan építették be, ezért a karbantartása gyors és egyszerű volt, két naponta negyedórás szerelést igényelt.] Enigma (z gr. αινιγμα, wym. enigma, pl. zagadka) [niemiecka przenośna, elektromechaniczna maszyna szyfrująca oparta na zasadzie obracających się wirników, opracowana przez Artura Scherbiusa, a następnie produkowana przez wytwórnię Scherbius & Ritter.] - Enigma [egy titkos üzenetek sifírozására és desifírozására használt, német gyártmányú, forgótárcsás, elektro-mechanikus berendezés. Az első Enigmát Arthur Scherbius német mérnök találta ki az első világháború végén.] Enigma [projekt muzyczny, którego twórcą jest Michael Cretu] Enigma [egy zenei projekt, melyet Michael Cretu indított el 1990-ben] enigmat (gör.) enigma; rejtvény, talány enigmatycznie talányosan, rejtélyesen enigmatyczność talány, rejtélyesség enigmatyczny, -a, -e [1. zagadkowy, tajemniczy; 2. niejasny, trudny do zrozumienia] (gör.) enigmatikus; talányos, rejtélyes enkausta [malowidło wykonane techniką enkaustyki] enkausztikus eljárással készült festmény enkaustyka [antyczna technika malarska polegająca na stosowaniu jako spoiwa wosku pszczelego i nakładaniu farb na gorąco] (gör. lat.) enkausztika, (művészet) beégetés, viaszfestés; ókori eredetű festési eljárás; fára, elefántcsontra v. vászonra a festéknek forró viasszal mint kötőanyaggal való felrakása enkaustyczny, -a, -e enkausztikus, (művészet) beégetéses enkaustyczna technika [sposób malowania farbami woskowymi, otrzymywanymi drogą mieszania farby z woskiem pszczelim oraz nanoszenia na gorąco na deskę za pomocą metalowego narzędzia lub pędzla] (műv) enkausztikus v. beégetéses technika enkefalitis [zapalenie mózgu; zwapnienie w przedniej części sierpa mózgu, zwapnienie przedniej częsci sierpa mózgu, polski, zwapnienie w czesciach miekkich] enkefalitisz; agyvelőgyulladás enklawa [1. terytorium państwa lub jego części ze wszystkich stron otoczone przez terytorium innego państwa; 2. teren otoczony obszarem o innym charakterze; 3. miejsce dające komuś poczucie bezpieczeństwa] (fr.-lat.) enkláve; olyan államterület, amelyet minden oldalról ugyanaz az idegen állam vesz körül (pl. Vatikán, San Marino stb.) enklityczny, -a, -e [nieposiadający własnego akcentu] enlikitikus; (nyelvtan) simuló enklityka, enklityki [1. wyraz niemający samodzielnego akcentu; 2. to wyraz nie posiadający własnego akcentu, lecz tworzący całość akcentową z wyrazem poprzedzającym; 3. to wyraz nieposiadający własnego akcentu, lecz tworzący całość akcentową z wyrazem poprzedzającym; 4. wyrazy, zwykle jednosylabowe, nie mające samodzielnego akcentu i łączące się z wyrazami poprzedzającymi w jedną całość] enklitika, szósimulás enkliza (gr. énklisis) [1. łączenie się wyrazu niemającego akcentu z wyrazem poprzednim w jedną całość akcentową; 2. językozn. połączenie się enklityki z poprzedzającym ją wyrazem w akcentowaną całość.] (nyelvtan) enklízió enkoder [urządzenie albo układ elektryczny używany do kodowania informacji; koder] (ang.) encoder (kódoló) [Valamilyen kódolást (mp3 tömörítés, CIRC kódolás, stb.) végző program vagy eszköz.] - encoder/decoder - jelátalakító/ jelvisszaalakító, kódoló/dekódoló [adatok kódolása azt jelenti, hogy azokat - jellegüktől függően- egyértelműen felismer- hető, szabványos, kezelésre és kiértékelésre alkalmas alakzatra, formátumra hozzuk; kódolni analóg és digitális jeleket egyaránt lehet (analóg kódoló pl. a TV-szabvány szerint működő PAL-kódoló); a számítástechnikában digitális jelátalakítókkal dolgozunk; a művelet tôrténhet szoftver- vagy hardvermegoldásokkal; a hardver-megoldások gyorsabbak, ami pl. video kódolásnál játszik szerepet (MPEG); kódolás gyakran az állomány egyidejű tömörítését is jelenti; a fordított művelet a jel visszaalakítása a dekoder- ben történik]

88 1482 enkolpion (gr. εγκόλπιον en - na, kolpos pierś) [1. amulet chrześcijański w formie kapsułki, noszony na piersiach. Zawierał relikwie lub cytaty z Pisma Świętego. 2. po łac. Encolpium (z grec: en-kolpos), średniowieczny relikwiarzyk w kształcie maleńkiej skrzyneczki kwadratowej lub krzyża, służący do przechowywania ś.ś. relikwij lub ewangelii, noszonych na piersiach.] (gör.) enkolpion; 1. az ókorban zsinóron v. láncon nyakban viselt amulett. A rómaiaknál a szabadok gyermekei enkolpionként aranyérmet viseltek, amit a szegényebbek bőrből v. más fémből utánoztak. A ker-ek átvették s formájában és tartalmában ker-nyé alakították. Az enkolpion kereszt, hal, szív, horgony, kulcs stb. formát kapott, Krisztus- és Máriamonogrammal látták el, Szt Kereszt- v. egyéb ereklyéket szentírási szöveget v. imádságokat foglaltak bele a K-i szertartású főpapok ékszere, rendszerint Mária-képpel mellkereszt nyakban viselt ereklyetartó szelence; (késő középkor) Bizáncban a királyok rendes ékszere enkrateia (ἐγκράτεια) [1. wstrzemięźliwość; 2. panowanie nad sobą, umiarkowanie, abstynencja, wewnętrzna dyscyplina] (gör) enkrateia; önmegtartóztatás Enkratycy [sekta gnostycka, głosząca za swym mistrzem Tacjanem, że podstawą wszechrzeczy jest dualizm dobra i zła; wszystko, co dobre jest boskie, a co złe należy do świata materii] (gör) enkratiták [Óegyházi aszketikus (önmegtartóztató) szekta, akik például szüzességet hirdettek a házasságon belül.] Enoch, Henoch (poświęcony, doświadczony) [1. Najstarszy syn Kaina; 2. Miasto zbudowane przez Kaina; 3. Syn Jareda, wnuk Mahalaleela potomka Seta, ojciec Matuzalema. Enoch chodził z Bogiem; żył przed potopem, nie umarł śmiercią naturalną, ale został przemieniony (porwany, pochwycony) i dlatego jest typem Kościoła, który też będzie pochwycony przed wielkim uciskiem, podczas gdy Noe jest typem świętych pochodzenia żydowskiego, którzy będą zachowani podczas sądów apokaliptycznych (tzn. wymienionych w Księdze Objawienia).] ÉNÓK (felszentelés, felajánlás; kezdő; gyakorlott, tanult) [Metuséláh atyja (1Móz 5,21-22); istenfélő életet élt (1Móz 5,24); később Isten magához ragadta, úgyhogy nem látott halált (1Móz 5,18-24; Zsid 11,5).] enolog [specjalista w dziedzinie enologii] (gör.) önológus; borász, borszakértő enologia [nauka o produkcji, pielęgnacji i rodzajach wina] (gör.) önologia; borászat enologiczny, -a, -e borászati enormalny, -a, -e (lat.) enormis; rendkívül, roppantul, szörnyen nagy enometr [narzędzie do mierzenia mocy wina ] önométer, borfokmérő ens [byt, istnienie, jestestwo - śrdw.łac. z łac. esse 'być'.] (lat.) ens; a létező, a dolgok lényege. enta [szczupak (skok do wody), kaczka, upadek (np poślinznąć się: "wywalić enta")] [Słowniczek języka śląskiego] löttyintés vízhez; kiegészítés; beöntés entalpia [fiz. funkcja termodynamiczna równa sumie energii wewnętrznej układu ciał i iloczynu jego objętości i ciśnienia] entalpia, hőtartalom [A termodinamikában gyakran használt energia jellegű mennyiség. Jele H. Mértékegysége: J (joule). Definíciója: H = U+ pv, ahol U a belső energia, p a nyomás, V a térfogat.] entaza, entazis, entasis [1. gr. éntasís 'nabrzmienie; napięcie'; arch. lekkie wybrzuszenie trzonu całej kolumny, występujące najmocniej nieco poniżej środka jej długości, stosowane już w staroż. dla usunięcia złudzenia wklęsłości, jakie stwarza kolumna prosta; 2. lekkie wybrzuszenie trzonu kolumny doryckiej] sudarasodás; entázis; az oszlop törzse felső részének csökkenő keresztmetszete, karcsúsodása ententa [wym. antanta lub ãtãta] [1. trójporozumienie Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii zawierane w latach ; 2. w czasie I wojny światowej: koalicja dwudziestu pięciu państw walczących przeciw państwom centralnym] (fr.) antant; egyetértés, szövetség, (történelmi) egyezmény; elsősorban egyes hatalmak közötti hosszabbrövidebb államközi megállapodás, Anglia és Franciaország között április 8-án Londonban aláírt szerződés, az Entente Cordiale nevéből származik, általában a szövetségesi rendszer, (antant hatalmak= Nagy Britannia és Franciaország) és a köréjük csoportosult országok együttes jellemzésére használják; (hist.) entente (egyezmény): az ún. központi hatalmak, főként Németország ellen irányuló hatalmi csoportosulás, katonai blokk ( ). Alapja az évi entente cordiale (szívélyes egyezség), a Nagy-Britannia és Franciaország közötti szövetségi szerződés, melyhez Oroszország (1907), majd az I. világháború ( ) idején további államok (pl. Belgium, Japán, Görögország,

89 1483 Szerbia, USA) csatlakoztak. Tágabb értelemben ezt a háborús koalíciót is szokás antantnak nevezni. Az antantból 1917-ben kivált a forradalmi Oroszország. Az I. világháborúban győztes koalíció a francia angol amerikai ellentétek kiéleződése miatt az 1920-as évek elején széthullott; (történelmi) az első világháborúban a központi hatalmakkal szembenálló hatalmi csoportosulás, tagjai: kezdetben Anglia, Franciaország és Oroszország, később Olaszország, az Amerikai Egyesült Államok és más országok is ENTER [1. klawisz, którego naciśnięcie powoduje przesłanie informacji do komputera; 2. sygnał informatyczny powodujący uruchomienie informacji] ENTER, sorvége, kocsivissza enteralgia (ból jelit) enteralgia; bálfájdalom, hasgörcs enteritis (nieżyt jelit) enteritis; (katar, kiszek) bélhurut entero- [pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na ich związek znaczeniowy z jelitem] entero- (gör.); bélenterotomia [wycięcie jelita] enterotómia; (orvosi) a bél megnyitás, bélmetszés enterprise [I (business) przedsiębiorstwo; II (industriousness) przedsiębioczość] (ang.) enterprise; vállalat, cég, vállalkozás Enterprise Content Management (ECM) [klasa zintegrowanych systemów zarządzania zasobami informacyjnymi w przedsiębiorstwie czy instytucji. Stanowi wynik integracji funkcjonalnej i technologicznej takich rozwiązań, jak systemy integracji aplikacji i wymiany danych (w tym systemy ERP), systemy zarządzania procesami oraz obiegiem dokumentów (ang. workflow), systemy zarządzania danymi elektronicznymi i treścią stron internetowych.] ECM Enterprise Content Management (vállalati tartalomkezelés) Enterprise JavaBeans (EJB) [technologia "po stronie serwera" będąca jednym z elementów specyfikacji Korporacyjnej Javy JEE / J2EE. Na EJB można spojrzeć jak na podzbiór możliwości Korporacyjnej Javy w kontekście zarządzania beanami - ziarnami EJB - udostępniających im usługi jak transakcyjność, trwałość, rozproszenie, bezpieczeństwo, wielodostęp, itp. Jedyne, co wymaga się od programisty korzystającego ze specyfikacji EJB, to dostosowanie do pewnego interfejsu EJB (wymogów implementacyjnych), którego zastosowanie zwalnia użytkownika EJB (dostawcy ziarna lub całego modułu ziaren EJB) z konieczności opracowywania własnych metod obsługi komponentów.] EJB, Enterprise Java Beans [{{Az Enterprise JavaBean-ek (EJB) moduláris vállalati alkalmazásokban használt szerveroldali komponensek. Általában az üzleti logika implementációját tartalmazzák. Az EJB specifikáció eredetileg 1997-ben lett kifejlesztve az IBM által, késöbb,1999-ben, a Sun Microsystems is elfogadta, alkalmazta(ejb 1.0 és 1.1). és tovább terjesztették a Java Community Process alatt mint JSR19, JSR152, JSR220 és JSR318] Enterprise Storage Management (ESM) [system zarządzania pamięciami w firmie. Obejmuje analizę wymagań dotyczących pamięci masowych, a także wykonywanie okresowych kopii plików i baz danych z uwagi na wymogi bezpieczenstwa.] Enterprise Storage Management (ESM) [inf. Vállalati Raktározási Rendszer] entheos [(gr.) en- w i theos- Bóg ] (gör.) entheos; Istentől áthatott. ento- [pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na wewnętrzne położenie czegoś] ento- (gör.); bel-, belső-, (-)belüli entoderma [zob. endoderma w zn. 1, 3.] entoderma; belső csíralemez; a bélcsíra képződésekor kialakuló belső sejtréteg entomogamia (owadopylność) állati beporzás; rovarbeporzás entomografia entomográfia; leíró rovartan entomolog (gör.) entomológus; rovartannal foglalkozó kutató, tudós entomologia [auka o owadach] (gör.) entomológia; rovartan entomologiczny, -a, -e entomológiai; rovartani entré [wejście, wjazd, wstęp] (ép) entré; bejárat entropia [1. chaos, bezład; 2. w termodynamice: jedna z funkcji stanu określająca kierunek przebiegu zjawisk związanych z przemianami i przepływem energii; 3. w teorii informacji i w termodynamice statystycznej: miara nieokreśloności i stopnia nieuporządkowania elementów i stanów znajdujących się w pewnym zbiorze] (gör.) entrópia; termodinamikai állapotfüggvény: a hőnek más energiaformákká való átalakulásakor a hőmennyiségnek át nem alakítható része; fizikai (főleg termodinamikai) folyamatok jellemzésében a változás irányát, ill. a megfordíthatatlanság fokát jellemzi; entrópia a tudomány (elsősorban a hőtan és az informatika) fontos fogalma, egy rendszer rendezettségi fokát jellemzi

90 1484 entropia informacyjna [wielkość określająca ilość informacji zawartej w wiadomości wysłanej przez źródło] információs entrópia (vagy Kolmogorov entrópia) entropijny, entropiczny, -a, -e entropikus entuzjasta [osoba zaangażowana emocjonalnie w jakąś działalność, sprawę lub ideę]; entuzjastka enthuzianus, enthuziaszta; lelkesedő, rajongó (ffi/nő); entuziaszta; rajongó, lelkesült (személy). entuzjasta czego rajongója vminek entuzjastycznie enthuzianizmussal, rajongással, lelkesedve, lelkesen entuzjastyczny, -a, -e lelkes, rajongó, lelkesedő, elragadtatott entuzjastyczna krytyka lelkes kritika entuzjastyczna recenzja koncertu a koncert elismerő méltatása entuzjastyczne brawa teljes tetszésnyilvánítás entuzjastyczne oklaski teljes taps entuzjastyczny pracownik lelkes dolgozó entuzjastyczny zwolennik kogo/czego lelkes v. rajongó híve vkinek/vminek entuzjazm [stan emocjonalnego zaangażowania w coś] (gör.) enthusiasmus v. enthuziazmus; entuziazmus: lelkesültség, lelkesedés, rajongás, elragadtatás; felbuzdulás; elragadtatott lelkesülés entuzjazm dla czego lelkesedés vmiért; vmiért való lelkesedés entuzjazm dla kogo lelkesedés vkiért/vki érdekében entuzjazm nie do opisania leírhatatlan lelkesedés entuzjazm pracy munkalendület, munkalelkesedés entuzjazm w czym lelkesedés vmi felett entuzjazm w działaniu vállalkozókedv entuzjazmować fellelkesíteni, lelkesíteni, elradani entuzjazmować czym, entuzjazmować dla czego lelkesedni vmi iránt, lelkesedni vmiért entuzjazmować kim, entuzjazmować dla kogo lelkesedni vki iránt, lelkesedni vkiért entuzjazmować w czym lelkesedni vmivel kapcsolatban entuzjazmować się [odnosić się do czegoś z entuzjazmem] lelkesedni, fellelkesülni, lelkesülni, rajogani, fellángolni entuzjazmować się czymś lelkesedni vmiért enty, n-ty [wym. enty] [któryś z kolei, kolejny] soron következő, soron levő; egymás utáni; soros, következő, legközelebbi enumeracja [1. wyszczególnienie; 2. zob. wyliczenie w zn. 2.] (lat.) enumeráció; felsorolás, (irodalom) seregszemle (eposzokban) enumeracyjny, -a, -e (lat.) enumerációs enumerować felsorolni enunciacja (lat.) enunciáció; kijelentés, kihírdetés, kinyilvánítás enuncjować (lat.) enunciálni; kijelenteni, kihirdetni, kinyilvánítani, kinyilatkoztatni enuncjować czegoś enunciálni, kijelenteni, kihirdetni, kinyilvánítani, kinyilatkoztatni vmit enuncjowanie (lat.) enunciálás; kinyilatkoztatás, kijelentés environment [[wym. ynwajernment] [dzieło sztuki i działanie plastyczne polegające na takim zaaranżowaniu przestrzeni, aby widz znajdujący się w środku poddany był działaniu bodźców plastycznych ze wszystkich stron] environment; környezetművészet [Az environment szó közvetlenül környezetet és körülforgást jelent, a művészeti irodalomban mégis inkább környezetszobrászatra szokás fordítani. Pontosabb művészi értelmezéséhez akkor jutunk el, ha mindhárom jelentését figyelembe vesszük.] environmental noise calculation and mapping software (Brüel & Kjaer: Lima; program komputerowy) environmental noise calculation and mapping; zajtérképező szoftver (Brüel & Kjaer: Lima) enzym [białko wytwarzane przez każdy żywy organizm, regulujące przebieg procesów życiowych] (gör.) enzim; (biol.) az élő sejtekben végbemenő anyagcserefolyamatokat serkentő fehérje [A szervezet egyes biokémiai folyamatait katalizáló (gyorsító) fehérje. A katalizátorszerep azt jelenti, hogy a kémiai reakció során az enzim nem használódik el. Bár átmenetileg részt vesz abban, de a reakció lezajlása után változatlanul marad. Az anyagcserét nagyszámú enzim rendezett működése teszi lehetővé.] enzym flawinowy [zob. flawoproteina; białko zawierające żółtą ryboflawinę, występujące w komórkach roślinnych i zwierzęcych] - (FP1-FP5 flavoproteinenzimek) enzym proteolityczny [enzym rozkładający białko na elementy prostsze przez rozerwanie wiązania peptydowego] - proteolitikus enzim; fehérjebontó enzim enzym restrykcyjny [enzym przecinający cząsteczkę DNA po rozpoznaniu właściwej dla siebie krótkiej sekwencji nukleotydowej] restrikciós enzim

91 1485 enzymy proteolityczne [enzymy rozkładające białka na składniki prostsze] proteolitikus enzimek enzymatyczny, -a, -e enzimatikus enzymolog (gör.) enzimológus enzymologia [nauka o enzymach] (gör.) enzimológia; enzimekkel foglalkozó tudomány enzymologiczny, -a, -e enzimológiai eo ipso [łac., tym samym; dlatego właśnie; z tego wynika; przez to samo] (lat.) eo ipso; önmagától, éppen azáltal, magától értetődően, a puszta tény folytán, ebből kifolyólag Eo ipso, ipso iure [tym samym, na mocy prawa] (lat.) Eo ipso, ipso iure. - Önmagától, magánál a jognál fogva. eocen [druga epoka starszego trzeciorzędu] (gör. eos, hajnal) eocén; (földtan) barnaszénkor (a földtörténeti harmadkor legalsó szakasza; Lyell elnevezése) [a harmadidőszak első szakaszának földtani neve. Körülbelül 70 millió évvel ezelőtt kezdődött. Ekkor terjedtek el a korai emlősök, közöttük a főemlősök kezdeti fajai] eoceniczny, eocenowy, -a, -e; eoceński, -a, -ie eocén, eocénkori Eol (gr. Ajolos) [1. mit. gr. władca wiatrów; 2. w mitologii greckiej władca wiatrów, syn Posejdona i Melanippy] (gör.) Aeolus, Eolus; AiogoV. 1. Hellénnek Orseis nymphától született legidősebb fia, Deucalionnak (mások szerint Zeusnak) unokája, Dorusnak és Xuthusnak testvérbátyja, Magnesia uralkodója Thessáliában. Tőle származik a hellén népnek egyik ága, az aeolok ( ) törzse, mely úgy a tulajdonképeni Görögországnak, mint a Peloponnesusnak legnagyobb részében a lakosságnak javarészét alkotta. Északi és nyugati Görögországban, továbbá a Peloponnesus déli és nyugati részében az összes állam- és városalapítók, mint A. fiai szerepelnek. 2. Aiolosz ( Héra kegyelméből lett a négy égtáj szeleinek ura a görög mitológiában. Neve görögül gyorsan változót jelent. Hippotész király fia volt és a legenda szerint a Lipari-szigetek egyikén (Aiola szigetén) lakott fényes palotában. A különböző szeleket pedig egy barlangban őrizte és a többi olümposzi istenség kérésére engedte el őket, aszerint hogy az isten egy kis szellőt vagy szélvihart akart küldeni a földre. Egy napon kikötött szigetén a bolyongó Odüsszeusz is, akit Aiolosz barátságosan fogadott, és elutazásakor ajándékozott a hajózó hősnek egy zsákot, amelybe be voltak zárva az ártó szelek. Így Odüsszeuszt az Ithaka felé fújó szelek vezették, ám meglátva otthona partjait a hosszú úttól kifáradt Odüsszeusz elaludt. Az egyik kíváncsi hajós pedig kinyitotta a zsákot, amiből a kikelő rossz szelek messze elsodorták a hajót. Eolimus, ut vivamos, non vivamos ut edamus [Jemy, by żyć, nie żyjemy, by jeść.] (lat.) Eolimus, ut vivamos, non vivamos ut edamus; Nem azért élünk, hogy együnk, azért eszünk, hogy éljünk. eolity (gr. eós świt, jutrzenka + líthos kamień ) [1. geol., hist. kamienie trzeciorzędowe o nieregularnych brzegach, pierwotne narzędzia z kamienia; 2. kamienie ze śladami najprostszej obróbki przez człowieka przedhistorycznego; 3. domniemane narzędzia krzemienne z wczesnego paleolitu] - hajnalkövek. Egykor azt állították róluk, hogy emberi kéz alkotásai. Benjámin Harrison régiségbúvár számos eolitot gyűjtött össze az angliai Kent grófságban lévő Maidstone körüli dombokon. Ezek harmadidőszaki kavicsrétegek kőgumóiból természeti erők hatására lettek eszközszerűek. Ma már nem fogadják el, hogy ember által készített szerszámok.] eolski, -a, -ie eoleon [1. wiek, era; 2. największa jednostka czasu w dziejach Ziemi, dzieląca się na ery; 3. w gnostycyzmie: istota pośrednicząca pomiędzy stwórcą a stworzeniem; 4. największa formalna jednostka geochronologiczna, dzieląca się na ery i wynosząca co najmniej 500 mln lat.; 5. największa formalna jednostka geochronologiczna, dzieląca się na ery i wynosząca co najmniej 500 mln lat. Eon odpowiada jednostce chronostratygraficznej (jednostce skalnej) o nazwie eonotem. W historii geologicznej Ziemi ustanowiono w zasadzie trzy eony: archaik, proterozoik i fanerozoik. Niekiedy w randze eonu jest wyróżniany hadeik, jednak ustalenia ICS nie określają dolnej granicy archaiku i nie przewidują dodatkowego eonu] (gör. aion) eon (a gör. aión, életerő, életkor szóból); örökkévalóság, évezred; eón, szellem; főként a hellénizmus vallásaiban az istenített Idő. [wiele eonów: eonok (gör. aion), gnosztikus felfogás szerint az elrejtett istenségből kiömlő (emanáló) őserő; (átv.) nagy világkorszakok] Eos (gr. Ἠώς, także Jutrzenka) [mit. gr. bogini poranku; bogini zorzy porannej w mitologii greckiej, córka Hyperiona i Thei oraz siostra Selene i Heliosa. W mitologii

92 1486 rzymskiej utożsamiana z boginią Aurorą. Do jej atrybutów należały m.in.: szata koloru szafranowego (czerwonopomarańczowego) i wielkie skrzydła.] (gör.) Eosz; a rómaiaknál Aurora; a hajnal istennője; Hüpeion titán és Thea leánya. A napisten Héliosz és a holdistennő Szeléné testvére. eozyna [1. syntetyczny czerwony barwnik; 2. czerwony barwnik o charakterze kwasowym służący do wybarwiania zasadowych (acidofilnych, czyli lubiących kwasy) cząstek struktur komórek] (gör.) eozin; (vegytan) fluoreszceinszármazék, erős hatású, vörös színű festék: C 20 H 2 K 2 Br 4 O 5. eozoik [zob. era proterozoiczna] (gör.) proteozoikum, eozoikum; a Föld legrégibb korszaka; ekkor jelentkezik először az állati élet a földön eozoiczny, -a, -e (gör.) proteozoikus, eozoikus epa [torba platikowa, reklamówka] [Słowniczek języka śląskiego] reklámszatyor Epafras (skrót imienia Epafrodyt) [kolosanin, pracował dla Pana w Kolosach, siedział z Pawłem w więzieniu w Rzymie] EPAFRÁS (szeretetreméltó, pezsdülő; ékesszóló). [Keresztyén férfi a kolosséi gyülekezetben; Pált meglátogatta a fogságban (Kol 1,7; 4,12).] Epafrodyt (czarujący, faworyzowany przez boginię Afrodytę) [współpracownik Pawła; zachorował, był bliski śmierci; narażał życie swoje dla Pawła] EPAFRODITUS (kedves, bájos, szeretetreméltó; Afrodite kedveltje) [Követ, akit a korintusi gyülekezet fontos üzenetekkel küldött Pálhoz Rómába (Fil 2,25-30; 4,18).] eparch [1. najstarszy biskup stojący na czele eparchii w Kościele wschodnim; 2. zarządca eparchii w cesarstwie wschodniorzymskim] (gör.) eparchosz, előljáró, parancsnok, különösen valamely kerület helytartója; (rel.) az ortodox egyházban az egyházmegye püspöke eparchia [1. w Kościele wschodnim: prowincja kościelna; 2. w starożytności: prowincja lub kolonia grecko-rzymska] (gör.) eparchia; (egyházi) érseki v. püspöki megye a görögkeleti egyházban; (történelmi) tartomány a bizánci birodalomban epatować [celowo zadziwiać lub szokować czymś] epatírozni; (dawno) meghökkenteni, elképeszteni epenteza [1. jęz. pojawienie się głoski wewnątrz wyrazu, wywołane czynnikami fonetycznymi; 2. wtórne wytworzenie się elementu głoskowego wewnątrz wyrazu] epentézis; (nyelvtan) a hang v. szótag betoldása epentetyczny, -a, -e epentézisepi- [pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie: zewnętrzny, poprzedzający coś, następujący po czymś, położony nad czymś] (gör.) epi-; felül, felső, rajta, túl epicentralny, -a, -e epicentrumepicentrum [miejsce na powierzchni Ziemi leżące bezpośrednio nad ogniskiem trzęsienia ziemi] (gör.+lat.) epicentum; a föld felületének az a része, amely közvetlenül a földrengés fészke fölött terül el epicentrum sejsmiczne földrengés felszíni kiindulópontja epicko epikailag, epikusan epickość epikusság; művészeti minőség; a cselekményes művészeti ágakban extenzívebb, szélesen hömpölygő és viszonylag érzelemmentes, objektívabb ábrázolás, a képzőművészetekben a cselekményes mozzanatok erőteljesebb szerepeltetése jellemzi epicki, -a, -ie [1. charakterystyczny dla epiki; 2. opisowy, opowiadający]; epiczny, -a, -e [należący do epiki; właściwy, charakterystyczny dla epiki, ujmujący rozlegle dany temat] (gör.) epikus, epikai, 1. elbeszélő; elbeszélő, szélesen folyó, nyugodt (előadás); 2. az epikára vonatkozó, vele kapcsolatos epicykl [w teorii geocentrycznej: koło, po którym miała poruszać się planeta, a którego środek poruszał się po większym kole wokół Ziemi] epiciklus, (csillagászat) mellékkör; az a képzelt kör, amelyen a naprendszerben történő mozgásokat szemléltető modellen az égitest egyenletes sebességgel mozog epicykloida [1. krzywa, którą zakreśla punkt okręgu toczącego się po zewnętrznej stronie innego okręgu; 2. to krzywa linia, jaką opisuje ustalony punkt okręgu toczącego się bez poślizgu na zewnątrz innego, nieruchomego okręgu] epiciklois; 1. adott egy R sugarú, és érintse őt egy r sugarú kör kívülről, és ez az r sugarú kör gördüljön körbe-körbe az R sugarú körön. Ha az r sugarú kör egy adott P pontja által leírt görbét tekintjük, erről elmondható, hogy pontosan akkor záródik, ha R r racionális. Az így előálló görbék neve: epiciklois; 2. Az epiciklois görbe (Hipparkhosz) x(t) =4*cos(t)-2*cos(4*t) y(t) =4*sin(t)-2*sin(4*t) t kezdeti =0 t végső =2*pi epicykloidalny, -a, -e epiciklois alakú, epicikloisepiczny, -a, -e epikus, epikai; elbeszélő

93 1487 epidemia [1. pojawienie się wśród ludności danego terenu dużej liczby zachorowań na określoną chorobę; 2. nagminne występowanie, rozpowszechnianie się czegoś; 3. masowe występowanie na określonym terenie zachorowań roślin na daną chorobę; 4. masowe szerzenie się (wybuch) określonej choroby, zwł. zakaźnej (por. endemia; pandemia; epizootia), a. jakichkolwiek ujemnych, szkodliwych zjawisk w zbiorowisku ludzkim na określonym obszarze] (gör.) epidémia (epidemia); járvány, ragály; egy időben tömegesen fellépő, legtöbbnyire fertőző betegség, (lelki) középkori táncdüh, XVI-XVII. század boszorkányhite epidemia grypy influenzajárvány epidemia na obszarze całego kraju országos járvány epidemia ogarnęła cały kraj a járvány elterjedt az egész országban epidemia pochłonęła wiele ofiar a járvány sok áldozatot követelt epidemia rozszerza się coraz bardziej a járvány egyre jobban terjed epidemia szerzy się zastraszająco a járvány ijesztően terjed epidemia wybuchła kitört a járvány epidemicznie (gör.) epidemikusan; járványszerűen epidemiczny, -a, -e [1. med. zakaźny, o charakterze epidemii; szybko rozprzestrzeniający się, obejmujący dany teren. 2. przen. powszechnie występujący] (gör.) epidemikus; járványos epidemiolog (gör.) epidemiológus; járványkutató epidemiologia [1. med. nauka zajmująca się badaniem czynników i warunków związanych z powstawaniem i szerzeniem się epidemii; 2. nauka o przyczynach epidemii, o ich zwalczaniu i zapobieganiu im.] (gör.) epidemiológia (epidemiologia); járványtan [1. az egészséggel kapcsolatos állapotok, jelenségek megoszlásának és az előfordulásukat befolyásoló tényezőknek a tanulmányozása egy meghatározott populációban azzal a céllal, hogy eredményeit felhasználja az egészséggel kapcsolatos problémák felügyeletéhez és megoldásához. Az epidemiológia szemléletes megközelítése: kvantitatív medicina. 2. Eredetileg a járványok terjedésének statisztikai megragadása. Ma már a betegségek, pszichés zavarok terjedésére, okaira vonatkozó szisztematikus vizsgálatok gyűjtőfogalma.] epidemiologiczny, -a, -e pidemiológiai; járványtani epidemiczny, -a, -e epidemikus; járványos, ragályos epiderma [1. zewnętrzna warstwa komórek pokrywająca całą powierzchnię rośliny; 2. zob. naskórek w zn. 3.] (gör.) epidermisz; (állat) bőrhám, (növény) külhám, külső hámréteg; felhám - epiderm(o)- - felhám- (szóösszetételben) epidiaskop [aparat projekcyjny przeznaczony do wyświetlania pojedynczych obrazów nieruchomych] (gör.) epidiaszkóp; állóképek vetítésére szolgáló készülék, vetítőgép (episzkóp + diaszkóp); vetítőkészülék, amelynek segítségével képeket, akár könyvben levőket is, tüktörés útján vetíteni lehet epidiaskopowy, -a, -e epidiaszkópepiduralny, -a, -e epidurálisepidydimis, epididymis [najądrze] (gör.) epididymis; mellékhere epifania [1. Epifania: oficjalna nazwa święta Objawienia Pańskiego; 2. rel. ukazanie się, objawienie; 3. niezwykłe doznanie, olśnienie] (gör.) epifánia; 1. megjelenés, a vízkereszt (január 6.) ünnepe; Az Epifánia görög eredetű női név, jelentése: Isten megjelenése; hírnév, dicsőség. A keresztény hit szerint Jézus ezen a napon (vízkereszt) jelent meg az emberek előtt; 2. epifánia (gör. epiphaneia, az epi elöljárószóból és a phainó, megmutat igéből: megjelenés ): 1. az ókori vallásosságban egy istenség rövid ideig tartó, látható és/vagy hallható megjelenése. A görögöknél Homérosz óta valamely jótékony istenségnek (Aszklépiosz, Apolló, Zeusz stb.) váratlan, de jót jelentő megjelenése; a hellénista korban segítségük megtapasztalása, menekülést, szabadulást hozó közbelépésük is. - A hellénista korban és a róm. császárkultuszban a visszatérés ( parúzia) szinonimája, sőt a Ptolemaioszok idején a kir. valamely városban tett hivatalos látogatása. Mivel Egyiptomban a fáraót megtestesült istenségnek, a nép jótevőjének, megmentőjének, üdvözítőjének (szótér) tartották, vsz. itt támadt a gondolat, hogy a kir. látogatása az istenség megjelenése A LXX az ÓSz-ben leírt istenjelenések közül csak kevés esetében használja az ~ szót (Ter 35,7; Szám 6,25; MTörv 33,2; Zsolt 31,17; 67,2; 118,27; Jer 29,36.14; Ez 39,28). Önállóan az ~ főnév a 2Mak kivételével csak 2Sám 7,23: és Ám 5,22: szerepel. A 2Mak hellénista színezetű, ezért az ~ is gyakran előfordul benne, termfölötti jelenségek bemutatására (3,24-30; 5,2-4; 11,8), de annak kifejezésére is, hogy Isten valami jót tett népe érdekében (2,21; 12,22; 14,15;

94 ,27). - Az ÚSz-ben Lk 1,79 és 1Tesz 2,8 kivételével csak a pasztorális levelekben szerepel (Tit 2,11 és 3,4: ige, 2Tim 1,10: főnév): Krisztusban Isten jelent meg az emberek igazi Megváltójaként. 1Tim 6,14; 2Tim 4,1; Tit 2,13: az ~ Krisztus dicsőséges eljövetele a világ végén Az egyházi szóhasználatban kezdetben az ~ a teofánia szinonimája, s Krisztus születésének (dec. 25.), ill. nyilvánosság elé lépésének (jan. 6.) misztériumát jelentette. Kb. 380 u. az ~ nyugaton jan. 6-a epifenomen [zjawisko wtórne, towarzyszące zjawisku głównemu, lecz niemające wpływu na jego przebieg] epifenomén; másodlagos fontosságú kísérőjelenség Epifil, Epiphyllum (Kaktus) Epifillum; levélkaktusz, levélszerűen kiszélesedett, húsos tagokból álló brazíliai növény (piros virágai télen jelennek meg) epifora [figura stylistyczna polegająca na powtórzeniu tego samego wyrazu lub zwrotu na końcu kilku następujących po sobie wersów lub zdań] (gör.) epifora, epiphora; utóismétlés; több mondatnak ugyanazon szóval való befejezése epiforyczny, -a, -e epifórikus epifraza [figura stylistyczna polegająca na tym, że do zdania, które wydaje się skończone, dodaje się uzupełniające wyrazy] epifrázis; hozzámondás ; Retorikai mondatalakzat; egy látszólag befejezett mondathoz lazán, függelékként csatlakozó gondolat epifyty, epifita (növény) epifita; fán élő, nem élősdi növény epigenetyczny, -a, -e epigenetikus; kibontakozási epigeneza [1. teoria biologiczna, według której rozwój zarodka polega na różnicowaniu się komórek powstałych z podziału zygoty, a następnie stopniowym wyodrębnianiu się tkanek, narządów i ich układów; 2. wtórne procesy zachodzące w powstałej już skale pod wpływem nowych czynników fizycznych i chemicznych] epigenézis; (biol.) az az elmélet, amely szerint az ivarsejtekben az új egyed szervei nincsenek előre meghatározva, hanem ezek az egyedfejlődés során fokozatos differenciálódás útján alakulnak ki; (földtan) a kőzetet kialakulása után érő kisebb fokú változások epigon [bierny naśladowca wielkich poprzedników lub kontynuator nieaktualnych idei] (gör.) epigon; 1. az elődök nagyságáig felemelkedni képtelen, csak a hagyományokat folytató tehetségtelen utód; valamilyen nagy alkotó egyéniség v. stílus kisebb tehetségű utánzója 2. Epigónok (utódok): a hét Thébát vívó s a város alatt elesett fejedelem fiai, kik tíz évvel apjuk halála után megostromolták s fölperzselték Thébát. epigonka [bierna naśladowczyni wybitnych poprzedników] az elődök nagyságáig felemelkedni képtelen, csak a hagyományokat folytató tehetségtelen utód (nő) epigoni literatury romantycznej a romantikus irodalom epigonjai epigonizm [bierne, uporczywe przejmowanie i naśladowanie tradycyjnych postaw artystycznych i myślowych oraz konwencji stylowych w sytuacji, gdy zostały one zanegowane i wyparte przez nowe kierunki w sztuce], epigoństwo epigonizmus; olyan irányzat, magatartás, eljárás, amely valamely korábbi mintát epigon módjára, szolgaian utánoz epigońsko epigonszerűen epigoński, -a, -ie epigonepigraf [1. zob. motto w zn. 1.; 2. w starożytności i średniowieczu: napis umieszczany na pomnikach, nagrobkach lub rzeźbach; 3. wyraz grecki, oznaczający napis, sentencję (po łac. inscriptio) położoną na jakimś przedmiocie lub gmachu, pomniku. Stąd epigrafiką zowie się nauka, badająca napisy. W numizmatyce, ta strona monety, na której znajduje się wizerunek z napisem, zowie się epigraficzną; mająca napis bez wizerunku zowie się monepigraficzną a nie mająca wcale napisu anepigraficzną] felirat, felírás, mottó, jelmondat (napis) epigrafia (gör.) epigráfia; fölírás; felirattan epigrafia romańska i wczesnogotycka w Polsce román és koragótikus felirattan Lengyelországban epigraficzny, -a, -e felirati, feliratos epigrafika [1. nauka pomocnicza historii zajmująca się badaniem napisów, wykonanych na materiale twardym (kamieniu, metalu, drewnie, itp.). 2. nauka o uwiecznianiu napisów, np. na pomnikach, budynkach, nagrobkach, tablicach pamiątkowych, ale także na sztandarach, szatach liturgicznych] epigrafika, felirattan; az ókori feliratokkal foglalkozó történelmi segédtudomány epigram, epigramat [1. krótki utwór poetycki o zaskakującej puencie; 2. w starożytności: wierszowany napis na pomnikach, grobowcach itp.; 3. z greckiego, znaczy dosłownie napis, zwłaszcza napis na grobowcu, pomniku, wspomnienie wielkich ludzi lub ważnego wypadku.

95 1489 Główną zaletą takich drobnych poematów była ich zwięzłość i treściwość. W starożytnej literaturze rzymskiej genjalnym twórcą blizko 1200 epigramatów był Marcjalis. U nas pisali epigramaty: Rej i Jan Kochanowski w wieku XVI, Wacław Potocki w w. XVII, Krasicki i Węgierski w w. XVIII, Ignacy Legatowicz w w. XIX-ym. Oczywiście wymieniamy tylko autorów najgłośniejszych, bo wszystkich tylu było, że wyliczyć ich tu niepodobna.] (gör.) epigramma (rövid, gyakran csupán kétsoros vers, amely valamely gondolatot, általános igazságot rövid, csattanós, szellemes formában mond el); az ókorban emlékművekre, fogadalmi tárgyakra vésett rövid versfelirat epigramatyczny, -a, -e [krótki, lakoniczny] epigrammaszerű, csattanós, velős (rövidségű); rövid, lakonikus epigramatyk [autor epigramatów], epigramatysta epigrammaköltő epigramatysta dworski z czasów królowej Elzbiety udvari epigrammaköltő Erzsébet királynő idejéből epik [pisarz piszący prozą, autor utworów epickich] (gör.) epikus költő; elbeszélő költemények szerzője, az epika művelője epika [jeden z trzech rodzajów literackich, obejmujący utwory, których podstawową formę wypowiedzi stanowi narracja] (gör.) epika; elbeszélő költészet [tárgya sokszínű, gazdag, nagyszabású; előadásmódja kényelmes, felsoroló; időrendi egymásutánban peregnek az események] epika łączności ze wsią falujárócsoport epika prozaiczna [utwór narracyjny napisany prozą] prózai epika epika wierszowana [utwór narracyjny mający formę wierszowaną] verses epika epikleza (gr. wezwanie) [każde wezwanie skierowane do Boga, aby pobłogosławił lub uświęcił rzecz stworzoną (por. 1. List do Tymoteusza 4, 1-5). W anaforze kanonu mszalnego, epikleza jest modlitwą błagalną, aby Duch Święty zstąpił na dary ofiarne i przemienił je w Ciało i Krew Chrystusa dla duchowego pożytku tych, którzy je przyjmują. W Średniowieczu trwał spór o to, czy konsekracja dokonywała się przez słowa ustanowienia, jak to utrzymywali łacinnicy, czy łącznie z następującą epiklezą, jak to jest w większości anafor tradycji greckich i w ogóle wschodniej (por. DH 1017, 2718, 3556). Reforma liturgiczna, dokonana po Soborze Watykańskim II sprawiła, że w nowych modlitwach eucharystycznych umieszczono epiklezę przed konsekracją (prośba, aby przemienione zostały dary) i po konsekracji (prośba, aby przemienieni zostali przystępujący do Komunii Św.). Wydaje się, że dyskusja, czy modlitwa Uświęć tę ofiarę (łac. quam oblationem = tę ofiarę) przed konsekracją oraz Racz wejrzeć na nie (łac. Supra quae) i Pokornie Cię błagamy (łac.. Supplices te) po konsekracji w starym Kanonie Rzymskim (pierwsza modlitwa eucharystyczna) są częściami epiklezy, została rozstrzygnięta na korzyść opinii, iż cała anafora jest epiklezą.] EPIKLESIS; Segítségül hívás; a liturgiában könyörgő imádság, a Szentlélek segítségül hívása az úrvacsora osztása előtt. epikontyntentalny, -a, -e epikontinentális epikureizm [1. doktryna filozoficzna, według której przyjemność (dobro najwyższe) prowadzi do szczęścia (najwyższego celu); 2. postawa życiowa polegająca na dążeniu do niczym nieskrępowanego korzystania z życia] (gör.) epikureizmus; Epikúrosz ókori görög filozófusnak és követőinek materialista tanítása (a mozgás belső energiájával rendelkezőanyag elsődleges; a legfőbb emberi érték az élet derült mértékletes élvezése, a halálfélelem megvetése); (Epikúrosz tanainak durva meghamisításával) az érzéki gyönyörök hajszolása epikurejczycy i stoicy [starożytni przedstawiciele kierunku filozoficznego, zwanego materializmem, który twierdzi, że istnieje tylko to, co poznać możemy przy pomocy naszych zmysłów i rozumu. Ci nazwali Pawła plotkarzem, także zbieraczem nowinek.] (fil.) epikureusok és sztoikusok epikurejczyk [pot. człowiek ceniący ponad wszystko przyjemności i uciechy życia, sybaryta, hedonista, wygodniś (por. Epicuri de grege...; bon vivant); filoz. zwolennik epikureizmu, nauki Epikura, gr. filozofa-materialisty, głoszącej zasadę rozumnego dążenia do szczęścia] (gör.) epikureus, epikureista ember; az epikureizmus követője; (átv.) élvhajhász, az érzéki gyönyörök kergetője epikurejski, -a, -ie [wygodny, hedonistyczny, ceniący przyjemność życia] (gör.) epikureus, epikureista; az epikureizmuson alapuló epilacja [zob. depilacja] epiláció; szőrtelenítés epilacyjny, -a, -e epilációs; szőrtelenítési epilować epilálni; szőrteleníteni epilepsja [1. choroba objawiająca się napadami drgawek i utratą przytomności; 2. inaczej padaczka, choroba neurologiczna objawiająca się występowaniem napadów

96 1490 drgawkowych częściowych lub uogólnionych] (gör.) epilepszia; (dawno) eskór, nyavalytörés [az agy elektromos hullámainak kisülése; időnként hirtelen beálló görcsrohamokkal, az öntudat elvesztésével járó súlyos agymegbetegedés] (padaczka) epileptyczny, -a, -e [potocznie drgawkowy] epileptikus (betegség); epilepsziás (beteg) epileptyk [człowiek chorujący na padaczkę], epileptyczka epileptikus, epilepsziás, nyavalyatörős epilog [1. dodatkowa część dużego dzieła stanowiąca jego zakończenie; 2. zakończenie, zamknięcie sprawy, koniec czegoś; 3. końcowa część utworu literackiego; 4. w dramacie starożytnym: zwrócenie się do widowni wyjaśniające zamierzenia autora i sens przedstawienia; 5. w retoryce: końcowa część mowy; 6. końcowy etap jakichś zdarzeń lub działań; 7. końcowy odcinek ekspozycji i repryzy w formie sonatowej; też: końcowy fragment opery] (gör.) epilógus, utószó, utóirat, befejezés; utóhang, utójáték, végszó, zárszó, záradék epilogowy, -a, -e epilógusepilować [usuwać niepożądane owłosienie wraz z cebulkami] (lat.) epilálni, szőrteleníteni, szőrszálakat eltávolítani epinglé [1. typ tkaniny dwuwarstwowej wełnianej, poprzecznie prążkowanej o splocie płóciennym. Jest ona bardzo podobna do rypsu. Epinglé stosuje się głównie jako tkaninę dekoracyjną, materiał na obicia mebli lub ścian, a także do produkcji zasłon. 2. wełniana tkanina z charakterystycznymi subtelnymi poprzecznymi prążkami różnej grubości. Produkowana o różnej masie z przędzy czesankowej lub zgrzebnej, splotem płóciennym lub rypsowym z kilkoma wątkami wprowadzonymi w jeden przesmyk w trakcie tkania, lub z przędzy różnej grubości. Wykorzystywane na damskie sukienki, i w cięższej postaci na damskie płaszcze lub okrycia meblowe. Nazwa pochodzi z Francuskiego: epingl = oznaczając tkaninie jedwabną.] epinglé [1. Vastag, puha, finom szövet felvágatlan plüsshurkokkal. Női ruhák és kabátok, nehezebb kivitelben bútorhuzatok gyártására használják. 2. Finom keresztirányú bordázatot mutató gyapjúkelme, a bordázat gyakran különböző vastagságú. Különböző súlykategóriákban készítik mind fésült, mind kártolt fonalakból, vászon- vagy ripszkötésben, úgy, hogy több vetüléket ill. különböző finomságú vetülékfonalakat vetnek be a szövésnél. Könnyebb változataiból női ruhákat, a nehezebbekből bútorhuzatokat készítenek. Az elnevezés francia eredetű, eredetileg bordázott selyemszövetet jelentett; 3. Azoknak a különböző nyersanyagokból elsősorban bútorkárpit céljára készülő, mintásan vagy tarkánszőtt velúroknak a közös elnevezése, amelyek úgynevezett flórrétegét nem vágják fel. A húrkosan hagyott flór jóvoltából a kelme kopásállósága sokkal nagyobb.] epifania [późn.łac. epiphania 'jw.' z gr. epipháneia 'ukazanie się' od epiphaínein 'ukazywać się'; objawienie, ukazanie się; święto Trzech Króli.] (lat.) epiphania; megjelenés; Jézus Krisztus isteni dicsőségének megjelenése és ennek ünnepe (Jan.6.); Vízkereszt ünnepének neve. epifenomen [zjawisko wtórne, towarzyszące zjawisku głównemu, lecz nie mające wpływu na jego przebieg.] (lat.) epiphenomen episcopus [zob. biskup (łac. episcopus z gr. ἐπίσκοπος episkopos: nadzorca, opiekun); w Kościołach chrześcijańskich duchowny o najwyższych święceniach, urząd kościelny.] EPISKOPOS v. episzkoposz = felvigyázó, pásztor, püspök [A szó a görög επισκοπος (episzkoposz) szóból ered, melynek jelentése felügyelő, őrködő. A szó már a Periklész korabeli Athénban is előfordul: azon polgári biztosokat, megfigyelőket jelölte, kiket az athéni vezetés a szövetséges városokba küldött, s akikre a nem túl megbízható szövetséges városállamokban helyi hatalmat is ruházott). Az újszövetségi Szentírásban több helyen előfordul. (Például ApCsel 20,28; Fil 1,1; 1Tim 3,2; Tit 1,7). Egy alkalommal magát Krisztust is episzkoposznak nevezi a Szentírás (1Pét 2,25). A bibliai szövegek alapján nyilvánvaló, hogy az apostoli időkben még nem kristályosodott ki pontosan ennek a címnek a használata. Olykor felváltva használták a πρεσβυτερος (preszbüterosz) szóval.] episjer [1. daw. właściciel sklepu kolonialnospożywczego; 2. drobnomieszczanin, dorobkiewicz] (dawno) fűszeres, polgár, kispolgár; (átv.) szűklátókörű ember, nyárspolgár, filiszter, spíszer

CDN XL: Wdrożenie ERP

CDN XL: Wdrożenie ERP CDN XL: Wdrożenie ERP Przedmiot: Moduł: 1/2 Opracował: mgr inż. Paweł Wojakowski Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji Produkcji Zakład Projektowania Procesów Wytwarzania Pokój: 3/7 B, bud. 6B Tel.:

Bardziej szczegółowo

Budowa pamięci RAM Parametry: tcl, trcd, trp, tras, tcr występują w specyfikacjach poszczególnych pamięci DRAM. Czym mniejsze są wartości tych

Budowa pamięci RAM Parametry: tcl, trcd, trp, tras, tcr występują w specyfikacjach poszczególnych pamięci DRAM. Czym mniejsze są wartości tych Budowa pamięci RAM Parametry: tcl, trcd, trp, tras, tcr występują w specyfikacjach poszczególnych pamięci DRAM. Czym mniejsze są wartości tych parametrów, tym szybszy dostęp do komórek, co przekłada się

Bardziej szczegółowo

Pracownia Komputerowa wyk ad VII

Pracownia Komputerowa wyk ad VII Pracownia Komputerowa wyk ad VII dr Magdalena Posiada a-zezula Magdalena.Posiadala@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu.pl/~mposiada Magdalena.Posiadala@fuw.edu.pl 1 Notacja szesnastkowa - przypomnienie Szesnastkowy

Bardziej szczegółowo

Techniki multimedialne

Techniki multimedialne Techniki multimedialne Digitalizacja podstawą rozwoju systemów multimedialnych. Digitalizacja czyli obróbka cyfrowa oznacza przetwarzanie wszystkich typów informacji - słów, dźwięków, ilustracji, wideo

Bardziej szczegółowo

Wymagania dotyczące etykiet logistycznych przy dostawach do NETTO Sp. z o. o.

Wymagania dotyczące etykiet logistycznych przy dostawach do NETTO Sp. z o. o. A: Etykieta logistyczna GS1 (dawniej EAN-128). Informacje podstawowe Etykieta logistyczna jest nośnikiem informacji w łańcuchu dostaw, w którym wszyscy uczestnicy (producent, przewoźnik, dystrybutor, detalista)

Bardziej szczegółowo

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU 5 Pan Bóg zasadził ogród, w którym rosły piękne drzewa i których owoce można było jeść. Umieścił też pośrodku tego ogrodu drzewo życia oraz drzewo poznania dobra i zła. Ogród

Bardziej szczegółowo

Języki i metodyka programowania. Reprezentacja danych w systemach komputerowych

Języki i metodyka programowania. Reprezentacja danych w systemach komputerowych Reprezentacja danych w systemach komputerowych Kod (łac. codex - spis), ciąg składników sygnału (kombinacji sygnałów elementarnych, np. kropek i kresek, impulsów prądu, symboli) oraz reguła ich przyporządkowania

Bardziej szczegółowo

Dane, informacja, programy. Kodowanie danych, kompresja stratna i bezstratna

Dane, informacja, programy. Kodowanie danych, kompresja stratna i bezstratna Dane, informacja, programy Kodowanie danych, kompresja stratna i bezstratna DANE Uporządkowane, zorganizowane fakty. Główne grupy danych: tekstowe (znaki alfanumeryczne, znaki specjalne) graficzne (ilustracje,

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

ETYKIETA LOGISTYCZNA GS1

ETYKIETA LOGISTYCZNA GS1 ETYKIETA LOGISTYCZNA GS1 Dobre praktyki Dokument stworzony przez wspólną grupę roboczą członków ECR Polska i ekspertów GS1 Polska, by wspomóc i ułatwić jak najszersze wykorzystanie etykiety logistycznej

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

Systemy informatyczne handlu detalicznego

Systemy informatyczne handlu detalicznego dr inż. Paweł Morawski Systemy informatyczne handlu detalicznego semestr zimowy 2014/2015 KONTAKT Z PROWADZĄCYM dr inż. Paweł Morawski e-mail: pmorawski@spoleczna.pl www: http://pmorawski.swspiz.pl konsultacje:

Bardziej szczegółowo

Etykieta logistyczna GS1

Etykieta logistyczna GS1 Współpracując zaspokajamy potrzeby Klientów lepiej, szybciej, taniej i w zrównoważony sposób Etykieta logistyczna GS1 Dobre praktyki Dokument stworzony przez wspólną grupę roboczą członków ECR Polska,

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja jakości kodów kreskowych na bazie wymagań rynku, norm ISO i wytycznych GS1

Weryfikacja jakości kodów kreskowych na bazie wymagań rynku, norm ISO i wytycznych GS1 Weryfikacja jakości kodów kreskowych na bazie wymagań rynku, norm ISO i wytycznych GS1 PLAN PREZENTACJI Krótko o GS1 Dlaczego warto dbać o jakość kodów? Podstawowe symboliki kodów Zasady projektowania

Bardziej szczegółowo

Etykieta logistyczna. Etykieta logistyczna LZIP_2_LW. Kodowanie znaków Kodu 128. Korzyści ze stosowania etykiety logistycznej

Etykieta logistyczna. Etykieta logistyczna LZIP_2_LW. Kodowanie znaków Kodu 128. Korzyści ze stosowania etykiety logistycznej LZIP_2_LW służy do unikalnego znakowania jednostek. Informacje umieszczane na samych produktach, muszą być standardowo uporządkowane dla ułatwienia ich interpretacji i przetwarzania. Zapewnia to standardowa

Bardziej szczegółowo

Használati utasítás Instrukcja obs?ugi Návod k pouïití Návod na obsluhu

Használati utasítás Instrukcja obs?ugi Návod k pouïití Návod na obsluhu Használati utasítás Instrukcja obs?ugi Návod k pouïití Návod na obsluhu 136LiC Olvassa el figyelmesen a használati utasítást, és gyoezoedjön meg róla, hogy megértette azt, mieloett a gépet használatba

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Zasada działania pamięci RAM Pamięć operacyjna (robocza) komputera - zwana pamięcią RAM (ang. Random Access Memory - pamięć o swobodnym dostępie)

Zasada działania pamięci RAM Pamięć operacyjna (robocza) komputera - zwana pamięcią RAM (ang. Random Access Memory - pamięć o swobodnym dostępie) Zasada działania pamięci RAM Pamięć operacyjna (robocza) komputera - zwana pamięcią RAM (ang. Random Access Memory - pamięć o swobodnym dostępie) służy do przechowywania danych aktualnie przetwarzanych

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘTNY SYSTEM LICZBOWY

DZIESIĘTNY SYSTEM LICZBOWY DZIESIĘTNY SYSTEM LICZBOWY Do zapisu dowolnej liczby system wykorzystuje dziesięć symboli (cyfr): 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Dowolną liczbę w systemie dziesiętnym możemy przedstawić jako następująca

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu MS Office Word

Edytor tekstu MS Office Word Edytor tekstu program komputerowy ukierunkowany zasadniczo na samo wprowadzanie lub edycję tekstu, a nie na nadawanie mu zaawansowanych cech formatowania (do czego służy procesor tekstu). W zależności

Bardziej szczegółowo

Komputerowa pamięć. System dziesiątkowego (decymalny)

Komputerowa pamięć. System dziesiątkowego (decymalny) Komputerowa pamięć 1b (bit) - to najmniejsza jednostka informacji w której można zapamiętać 0 lub 1 1B (bajt) - to 8 bitów tzw. słowo binarne (zapamiętuje jeden znak lub liczbę z zakresu od 0-255) 1KB

Bardziej szczegółowo

I. KARTA PRZEDMIOTU CEL PRZEDMIOTU

I. KARTA PRZEDMIOTU CEL PRZEDMIOTU I. KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu: TECHNOLOGIA INFORMACYJNA 2. Kod przedmiotu: Ot 3. Jednostka prowadząca: Wydział Mechaniczno-Elektryczny 4. Kierunek: Automatyka i Robotyka 5. Specjalność: Informatyka

Bardziej szczegółowo

Podstawy obsługi komputerów. Budowa komputera. Podstawowe pojęcia

Podstawy obsługi komputerów. Budowa komputera. Podstawowe pojęcia Budowa komputera Schemat funkcjonalny i podstawowe parametry Podstawowe pojęcia Pojęcia podstawowe PC personal computer (komputer osobisty) Kompatybilność to cecha systemów komputerowych, która umoŝliwia

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Technologie informacyjne (6) Zdzisław Szyjewski

Technologie informacyjne (6) Zdzisław Szyjewski Technologie informacyjne (6) Zdzisław Szyjewski Systemy operacyjne Technologie pracy z komputerem Funkcje systemu operacyjnego Przykłady systemów operacyjnych Zarządzanie pamięcią Zarządzanie danymi Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Komunikat POTWIERDZENIE FAKTURY- KOREKTY. Wersja 1.0

Komunikat POTWIERDZENIE FAKTURY- KOREKTY. Wersja 1.0 Komunikat POTWIERDZENIE FAKTURY- KOREKTY Wersja 1.0 EANCOM 97/EDIFACT D.96A przyjęty przez Grupę Roboczą EDI przy Klubie ECR Polska Dokument zawiera tylko te segmenty i elementy danych, które zostały uzgodnione

Bardziej szczegółowo

www.e-bit.edu.pl Cennik szkoleń e-learning 2015 rok

www.e-bit.edu.pl Cennik szkoleń e-learning 2015 rok www.e-bit.edu.pl Cennik szkoleń e-learning 2015 rok LOGISTYKA ZARZĄDZANIE ZAPASAMI Podstawowe problemy zarządzania zapasami Popyt Poziom obsługi klienta Zapas zabezpieczający Podstawowe systemy uzupełniania

Bardziej szczegółowo

Programowanie Strukturalne i Obiektowe Słownik podstawowych pojęć 1 z 5 Opracował Jan T. Biernat

Programowanie Strukturalne i Obiektowe Słownik podstawowych pojęć 1 z 5 Opracował Jan T. Biernat Programowanie Strukturalne i Obiektowe Słownik podstawowych pojęć 1 z 5 Program, to lista poleceń zapisana w jednym języku programowania zgodnie z obowiązującymi w nim zasadami. Celem programu jest przetwarzanie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja uruchomienia i obsługi Programu Użytkownika Kas Posnet PUK

Instrukcja uruchomienia i obsługi Programu Użytkownika Kas Posnet PUK Warszawa 10-03-2015 r Instrukcja uruchomienia i obsługi Programu Użytkownika Kas Posnet PUK Posnet Polska S.A. ul. Municypalna 33, 02-281 Warszawa ver 2.02 1 1. Wstęp W Państwa ręce oddajemy Program Użytkownika

Bardziej szczegółowo

Temat: Pamięci. Programowalne struktury logiczne.

Temat: Pamięci. Programowalne struktury logiczne. Temat: Pamięci. Programowalne struktury logiczne. 1. Pamięci są układami służącymi do przechowywania informacji w postaci ciągu słów bitowych. Wykonuje się jako układy o bardzo dużym stopniu scalenia w

Bardziej szczegółowo

Ekspansja zagraniczna e-usług Olsztyn, 08 listopada 2012. Radosław Mazur

Ekspansja zagraniczna e-usług Olsztyn, 08 listopada 2012. Radosław Mazur 2012 Własny e-biznes - od pomysłu przez rozwój na rynku lokalnym po plany ekspansji zagranicznej - na przykładzie startupów e-biznesowych AIP w Olsztynie Radosław Mazur Ekspansja zagraniczna e-usług Olsztyn,

Bardziej szczegółowo

Pracownia Komputerowa wyk ad IV

Pracownia Komputerowa wyk ad IV Pracownia Komputerowa wykad IV dr Magdalena Posiadaa-Zezula Magdalena.Posiadala@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu.pl/~mposiada Magdalena.Posiadala@fuw.edu.pl 1 Reprezentacje liczb i znaków Liczby: Reprezentacja

Bardziej szczegółowo

Znakowanie, zarządzanie i dystrybucja produktów w oparciu o standardy GS1

Znakowanie, zarządzanie i dystrybucja produktów w oparciu o standardy GS1 Znakowanie, zarządzanie i dystrybucja produktów w oparciu o standardy GS1 Szkolenia obejmuje przegląd najważniejszych i najczęściej stosowanych standardów GS1 wraz z praktycznymi informacjami na temat

Bardziej szczegółowo

Használati utasítás Instrukcja obs ugi Návod k pouïití Návod na obsluhu 235R 235FR

Használati utasítás Instrukcja obs ugi Návod k pouïití Návod na obsluhu 235R 235FR Használati utasítás Instrukcja obs ugi Návod k pouïití Návod na obsluhu 235R 235FR Olvassa el figyelmesen a használati utasítást, és gyœzœdjön meg róla, hogy megértette azt, mielœtt a gépet használatba

Bardziej szczegółowo

wagi cyfry 7 5 8 2 pozycje 3 2 1 0

wagi cyfry 7 5 8 2 pozycje 3 2 1 0 Wartość liczby pozycyjnej System dziesiętny W rozdziale opiszemy pozycyjne systemy liczbowe. Wiedza ta znakomicie ułatwi nam zrozumienie sposobu przechowywania liczb w pamięci komputerów. Na pierwszy ogień

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

Arytmetyka komputera. Na podstawie podręcznika Urządzenia techniki komputerowej Tomasza Marciniuka. Opracował: Kamil Kowalski klasa III TI

Arytmetyka komputera. Na podstawie podręcznika Urządzenia techniki komputerowej Tomasza Marciniuka. Opracował: Kamil Kowalski klasa III TI Arytmetyka komputera Na podstawie podręcznika Urządzenia techniki komputerowej Tomasza Marciniuka Opracował: Kamil Kowalski klasa III TI Spis treści 1. Jednostki informacyjne 2. Systemy liczbowe 2.1. System

Bardziej szczegółowo

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 4 A oto dzieje nieba i ziemi podczas ich tworzenia, w dniu, kiedy PAN, Bóg, stworzył już ziemię i niebo, 5 ale na jej polach nie pojawił się jeszcze żaden

Bardziej szczegółowo

Instrukcja dotycząca kodów kreskowych

Instrukcja dotycząca kodów kreskowych Instrukcja dotycząca kodów kreskowych Wersja 0 POL 1 Wprowadzenie 1 Omówienie 1 1 Niniejsza skrócona instrukcja zawiera informacje na temat drukowania kodów kreskowych z wykorzystaniem poleceń sterujących

Bardziej szczegółowo

ARYTMETYKA BINARNA. Dziesiątkowy system pozycyjny nie jest jedynym sposobem kodowania liczb z jakim mamy na co dzień do czynienia.

ARYTMETYKA BINARNA. Dziesiątkowy system pozycyjny nie jest jedynym sposobem kodowania liczb z jakim mamy na co dzień do czynienia. ARYTMETYKA BINARNA ROZWINIĘCIE DWÓJKOWE Jednym z najlepiej znanych sposobów kodowania informacji zawartej w liczbach jest kodowanie w dziesiątkowym systemie pozycyjnym, w którym dla przedstawienia liczb

Bardziej szczegółowo

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego.

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego. Komputer (z ang. computer od łac. computare obliczać, dawne nazwy używane w Polsce: mózg elektronowy, elektroniczna maszyna cyfrowa, maszyna matematyczna) urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Przegląd. Perspektywy sektora telekomunikacyjnego. w krajach OECD: edycja 2003

Przegląd. Perspektywy sektora telekomunikacyjnego. w krajach OECD: edycja 2003 Przegląd Perspektywy sektora telekomunikacyjnego w krajach OECD: edycja 2003 Overview OECD Communications Outlook: 2003 Edition Polish translation Przeglądy to tłumaczenia fragmentów publikacji OECD. Są

Bardziej szczegółowo

Wybór urządzenia/ Scanner Selection Screen: Skrócony Opis Programu MetroSet 2

Wybór urządzenia/ Scanner Selection Screen: Skrócony Opis Programu MetroSet 2 Wybór urządzenia/ Scanner Selection Screen: Skrócony Opis Programu MetroSet 2 Ekran konfiguracji: Zrzut ekranu przedstawia menu konfiguracji skanera. Możemy stąd zmieniać ustawienia urządzenia, pobierać

Bardziej szczegółowo

Warstwy i funkcje modelu ISO/OSI

Warstwy i funkcje modelu ISO/OSI Warstwy i funkcje modelu ISO/OSI Organizacja ISO opracowała Model Referencyjny Połączonych Systemów Otwartych (model OSI RM - Open System Interconection Reference Model) w celu ułatwienia realizacji otwartych

Bardziej szczegółowo

Współczesna problematyka klasyfikacji Informatyki

Współczesna problematyka klasyfikacji Informatyki Współczesna problematyka klasyfikacji Informatyki Nazwa pojawiła się na przełomie lat 50-60-tych i przyjęła się na dobre w Europie Jedna z definicji (z Wikipedii): Informatyka dziedzina nauki i techniki

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE październik 2008 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze dobro

Bardziej szczegółowo

Polcode Code Contest PHP-10.09

Polcode Code Contest PHP-10.09 Polcode Code Contest PHP-10.09 Przedmiotem konkursu jest napisanie w języku PHP programu, którego wykonanie spowoduje rozwiązanie zadanego problemu i wyświetlenie rezultatu. Zadanie konkursowe Celem zadania

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

Narzędzia usprawniające logistykę w branży kosmetycznej i krajowa baza produktów wg GS1

Narzędzia usprawniające logistykę w branży kosmetycznej i krajowa baza produktów wg GS1 Narzędzia usprawniające logistykę w branży kosmetycznej i krajowa baza produktów wg GS1 Kongres Świata Przemysłu Kosmetycznego 13-14 październik 2010 w Warszawie Anna Kosmacz-Chodorowska Narzędzia usprawniające

Bardziej szczegółowo

Spis kazań dostępnych do darmowego słuchania w służbie AntyEkumenia:(Rok 2013/2014)

Spis kazań dostępnych do darmowego słuchania w służbie AntyEkumenia:(Rok 2013/2014) Spis kazań dostępnych do darmowego słuchania w służbie AntyEkumenia:(Rok 2013/2014) AntyEkumenia- Kościół Inkubator.mp3 Tytuł kazania AntyEkumenia-Hip Hop, Proroctwo, Kościół, Świątynia.mp3 AntyEkumenia-

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Wykład I: Kodowanie liczb w systemach binarnych. Studia Podyplomowe INFORMATYKA Podstawy Informatyki

Wykład I: Kodowanie liczb w systemach binarnych. Studia Podyplomowe INFORMATYKA Podstawy Informatyki Studia Podyplomowe INFORMATYKA Podstawy Informatyki Wykład I: Kodowanie liczb w systemach binarnych 1 Część 1 Dlaczego system binarny? 2 I. Dlaczego system binarny? Pojęcie bitu Bit jednostka informacji

Bardziej szczegółowo

MagyarOK 1.: szólista a 3. fejezethez / Słowniczek do rozdziału 3

MagyarOK 1.: szólista a 3. fejezethez / Słowniczek do rozdziału 3 MagyarOK 1.: szólista a. fejezethez / Słowniczek do rozdziału SZÓ SZÓFAJ TOLDALÉKOK LENGYEL F ablak fn ~ok, ~ot, ~(j)a okno akkor e w takim razie alacsony mn ~abb, ~an niski Ki az az alacsony férfi? Kim

Bardziej szczegółowo

Pytania z przedmiotu Logistyka i zarządzanie łańcuchem dostaw

Pytania z przedmiotu Logistyka i zarządzanie łańcuchem dostaw Pytania z przedmiotu Logistyka i zarządzanie łańcuchem dostaw 1. Wymienić etapy rozwoju logistyki. 2. Podaj definicje logistyki. 3. Jakie wnioski wypływają z definicji określającej, co to jest logistyka?

Bardziej szczegółowo

e-administracja Uniwersytet Jagielloński Wydział Prawa i Administracji mgr inż.piotr Jarosz

e-administracja Uniwersytet Jagielloński Wydział Prawa i Administracji mgr inż.piotr Jarosz e-administracja Uniwersytet Jagielloński Wydział Prawa i Administracji mgr inż.piotr Jarosz Definicje e-administracji Elektroniczna administracja to wykorzystanie technologii informatycznych i telekomunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

Id: 43818419-2B28-41F7-A3EF-E67F59287B24. Projekt Strona 1

Id: 43818419-2B28-41F7-A3EF-E67F59287B24. Projekt Strona 1 Projekt z dnia... Informacja Nr... Prezydenta Miasta Opola z dnia... 2015 r. o roli i kierunkach rozwoju informatyki w procesie zarządzania miastem. Centralizacja i konsolidacja usług informatycznych dla

Bardziej szczegółowo

Sylabus Moduł 2: Przetwarzanie tekstów

Sylabus Moduł 2: Przetwarzanie tekstów Sylabus Moduł 2: Przetwarzanie tekstów Niniejsze opracowanie przeznaczone jest dla osób zamierzających zdać egzamin ECDL (European Computer Driving Licence) na poziomie podstawowym. Publikacja zawiera

Bardziej szczegółowo

1.1. Pozycyjne systemy liczbowe

1.1. Pozycyjne systemy liczbowe 1.1. Pozycyjne systemy liczbowe Systemami liczenia nazywa się sposób tworzenia liczb ze znaków cyfrowych oraz zbiór reguł umożliwiających wykonywanie operacji arytmetycznych na liczbach. Dla dowolnego

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus chce być blisko każdego z nas. Tekst: Mt 3,13-17: Chrzest Jezusa Wiersz:

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Przedmiot: religia Klasa: pierwsza gimnazjum Tygodniowa

Bardziej szczegółowo

TX-RFID1 Moduł elektroniczny RFID Instrukcja

TX-RFID1 Moduł elektroniczny RFID Instrukcja TX-RFID1 Moduł elektroniczny RFID Instrukcja Wersja firmware: 0.2 Wydanie instrukcji: 1 Data wydania: 21.01.2014 www.ebs.pl DEKLARACJA ZGODNOŚCI My, EBS Sp. z o.o., z pełną odpowiedzialnością oświadczamy,

Bardziej szczegółowo

Kwantowe przelewy bankowe foton na usługach biznesu

Kwantowe przelewy bankowe foton na usługach biznesu Kwantowe przelewy bankowe foton na usługach biznesu Rafał Demkowicz-Dobrzański Centrum Fizyki Teoretycznej PAN Zakupy w Internecie Secure Socket Layer Bazuje na w wymianie klucza metodą RSA Jak mogę przesłać

Bardziej szczegółowo

Organizacja pamięci VRAM monitora znakowego. 1. Tryb pracy automatycznej

Organizacja pamięci VRAM monitora znakowego. 1. Tryb pracy automatycznej Struktura stanowiska laboratoryjnego Na rysunku 1.1 pokazano strukturę stanowiska laboratoryjnego Z80 z interfejsem częstościomierza- czasomierz PFL 21/22. Rys.1.1. Struktura stanowiska. Interfejs częstościomierza

Bardziej szczegółowo

Standardy GS1 na rzecz bezpieczeństwa łańcucha dostaw. Anna Gawrońska-Błaszczyk 9 czerwca 2011

Standardy GS1 na rzecz bezpieczeństwa łańcucha dostaw. Anna Gawrońska-Błaszczyk 9 czerwca 2011 Standardy GS1 na rzecz bezpieczeństwa łańcucha dostaw Anna Gawrońska-Błaszczyk 9 czerwca 2011 ILiM GS1 Polska rok założenia: 1967 forma prawna: instytut badawczy założyciel: Ministerstwo Gospodarki organizacja

Bardziej szczegółowo

ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ

ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ 1 ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ ZASADY OGÓLNE Praca licencjacka pisana jest samodzielnie przez studenta. Format papieru: A4. Objętość pracy: 40-90 stron. Praca drukowana jest dwustronnie. Oprawa:

Bardziej szczegółowo

Żydzi Dlaczego warto o nich mówić?

Żydzi Dlaczego warto o nich mówić? Żydzi Dlaczego warto o nich mówić? Mamy wspólną wielowiekową historię Mają bogatą kulturę, tradycję i sztukę. Warto je poznać! Jan Paweł II nazwał ich starszymi braćmi w wierze. Czas zapomnieć o nieporozumieniach

Bardziej szczegółowo

Spis pytań do testu z aspektów prawnych e-edukacji

Spis pytań do testu z aspektów prawnych e-edukacji Spis pytań do testu z aspektów prawnych e-edukacji L.p. Pytanie wielokrotnego wyboru Odpowiedź Pierwsza grupa pytań dotyczy zagadnień związanych z organizacją kursu oraz ochroną jego zawartości i ochroną

Bardziej szczegółowo

1. PC to skrót od: a. Personal Computer b. Personal Calculator c. Perfect Creature

1. PC to skrót od: a. Personal Computer b. Personal Calculator c. Perfect Creature 1. PC to skrót od: a. Personal Computer b. Personal Calculator c. Perfect Creature 2. Internet: a. składa się z wielu połączonych, samodzielnie administrowanych sieci komputerowych b. kilku potrzebujących

Bardziej szczegółowo

E-commerce w exporcie

E-commerce w exporcie E-commerce w exporcie Radosław BARTOCHOWSKI International Trade Technologies Sp. z o.o. Jasionka 954, 36-002 Jasionka Podkarpacki Park Naukowo-Technologiczny www.itt-poland.com 1. Możliwości automatyzacji

Bardziej szczegółowo

Naturalny kod binarny (NKB)

Naturalny kod binarny (NKB) SWB - Arytmetyka binarna - wykład 6 asz 1 Naturalny kod binarny (NKB) pozycja 7 6 5 4 3 2 1 0 wartość 2 7 2 6 2 5 2 4 2 3 2 2 2 1 2 0 wartość 128 64 32 16 8 4 2 1 bity b 7 b 6 b 5 b 4 b 3 b 2 b 1 b 0 System

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

FOCUS TELECOM POLSKA SP. Z O.O. Materiał Informacyjny

FOCUS TELECOM POLSKA SP. Z O.O. Materiał Informacyjny FOCUS TELECOM POLSKA SP. Z O.O. Materiał Informacyjny I. INFORMACJE OGÓLNE Focus Telecom Polska Sp. z o.o. działa w branży ICT od 2008 roku. Firma specjalizuje się w tworzeniu i dostarczaniu innowacyjnych

Bardziej szczegółowo

Technologie informacyjne

Technologie informacyjne Technologie informacyjne dr inż. Michał Michna EDYCJA TEKSTU Automatyzacja prac biurowych edytory tekstu arkusze kalkulacyjne programy prezentacyjne pakiety do graficznej prezentacji danych numerycznych

Bardziej szczegółowo

30.12.2006 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 401/41

30.12.2006 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 401/41 30.12.2006 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 401/41 DECYZJA KOMISJI z dnia 15 grudnia 2006 r. wykonująca rozporządzenie Rady (WE) nr 21/2004 w odniesieniu do wytycznych i procedur elektronicznej identyfikacji

Bardziej szczegółowo

ENTRAsys GD. Oryginalna instrukcja montażu i obsługi. Eredeti szerelési és üzemeltetési útmutató

ENTRAsys GD. Oryginalna instrukcja montażu i obsługi. Eredeti szerelési és üzemeltetési útmutató ENTRAsys GD H Oryginalna instrukcja montażu i obsługi Eredeti szerelési és üzemeltetési útmutató Koniecznie przestrzegać: Pierwszy odcisk palca, który zostanie zeskanowany, od razu zostanie zapisany jako

Bardziej szczegółowo

Hot Potatoes. Zdania z lukami Przyporządkowanie. Tworzy spis wszystkich zadań. Krzyżówki

Hot Potatoes. Zdania z lukami Przyporządkowanie. Tworzy spis wszystkich zadań. Krzyżówki Hot Potatoes Zdania z lukami Przyporządkowanie Tworzy spis wszystkich zadań Quizy Krzyżówki Rozsypanki Pakiet Hot Potatoes jest zestawem sześciu narzędzi, kreatorów testów, stworzonym przez Zespół Badawczo-

Bardziej szczegółowo

Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie

Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie Dr Anna Jastrzębiec -Witowska 16. 04. 2014 Civic agriculture a rolnictwo obywatelskie Termin civic agriculture czyli rolnictwo obywatelskie pojawił się

Bardziej szczegółowo

Felvétel az EPG (elektromos műsorújság) Teletext... 31 képernyő segítségével... 14 Tanácsok... 31 Műsor opciók... 14 Első beüzemelés...

Felvétel az EPG (elektromos műsorújság) Teletext... 31 képernyő segítségével... 14 Tanácsok... 31 Műsor opciók... 14 Első beüzemelés... Tartalomjegyzék Jellemzõk... 2 Állomások kezelése: Kedvencek... 17 Bevezető... 2 Gombfunkciók... 18 Előkészítés... 2 Állomások kezelése: Csatornalista válogatása... 18 Biztonsági előírások... 3 Képernyőinformációk...

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii RFID w produkcji i logistyce

Wykorzystanie technologii RFID w produkcji i logistyce technologii w produkcji i logistyce Co to jest technologii (z ang. Radio-frequency identification) to ogólny termin używany, aby opisać technologię która umożliwia automatyczną identyfikację, inaczej rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Wersje programu różnią się funkcjonalnością, tym samym skierowane są do różnych grup klientów.

Wersje programu różnią się funkcjonalnością, tym samym skierowane są do różnych grup klientów. Wersje programu różnią się funkcjonalnością, tym samym skierowane są do różnych grup klientów. BASIC: Wydruk podstawowych elementów: kod kreskowy, tekst, grafika, Do każdego elementu podstawowe ustawienia:

Bardziej szczegółowo

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska 1. Przedmioty obowiązkowe 1.1. Kanon studiów teologicznych I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska Wstęp do filozofii Z 1 Historia filozofii starożytnej

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału do zajęć z informatyki. realizowanych według podręcznika

Rozkład materiału do zajęć z informatyki. realizowanych według podręcznika Rozkład materiału do zajęć z informatyki realizowanych według podręcznika E. Gurbiel, G. Hardt-Olejniczak, E. Kołczyk, H. Krupicka, M.M. Sysło Informatyka, nowe wydanie z 007 roku Poniżej przedstawiamy

Bardziej szczegółowo

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach TYTUŁ PREZENTACJI Podejście systemowe w zarządzaniu logistyką Zarządzanie łańcuchem dostaw w pionowo zintegrowanych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB

PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB Program Nauczania Biblijnego dla klas 1 do 3 szkoły podstawowej jest realizowany w podręcznikach:

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie Internetu @ charakterystyka ekonomiczna gospodarstw rolnych Mazowsza

Wykorzystanie Internetu @ charakterystyka ekonomiczna gospodarstw rolnych Mazowsza POLSKA AKADEMIA NAUK Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława awa Leszczyckiego Konrad Ł.. CZAPIEWSKI Wykorzystanie Internetu @ charakterystyka ekonomiczna gospodarstw rolnych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak.

Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak. Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak. Książka stanowi szerokie kompendium wiedzy z zakresu systemów zarządzania. Stanowić ona może cenną pomoc

Bardziej szczegółowo

Skrócone opisy pryncypiów architektury korporacyjnej podmiotów publicznych

Skrócone opisy pryncypiów architektury korporacyjnej podmiotów publicznych Skrócone opisy pryncypiów architektury korporacyjnej podmiotów publicznych Wersja: 1.0 17.06.2015 r. Wstęp W dokumencie przedstawiono skróconą wersję pryncypiów architektury korporacyjnej podmiotów publicznych.

Bardziej szczegółowo

Zapis liczb binarnych ze znakiem

Zapis liczb binarnych ze znakiem Zapis liczb binarnych ze znakiem W tej prezentacji: Zapis Znak-Moduł (ZM) Zapis uzupełnień do 1 (U1) Zapis uzupełnień do 2 (U2) Zapis Znak-Moduł (ZM) Koncepcyjnie zapis znak - moduł (w skrócie ZM - ang.

Bardziej szczegółowo

Program modułu multimedialnego mgr Urszula Galant. PROGRAM MODUŁU MULTIMEDIALNEGO DLA UCZNIÓW KLAS IV VI SP im. Szarych Szeregów w Płochocinie

Program modułu multimedialnego mgr Urszula Galant. PROGRAM MODUŁU MULTIMEDIALNEGO DLA UCZNIÓW KLAS IV VI SP im. Szarych Szeregów w Płochocinie PROGRAM MODUŁU MULTIMEDIALNEGO DLA UCZNIÓW KLAS IV VI SP im. Szarych Szeregów w Płochocinie 1 I. WSTĘP Wraz z powszechną komputeryzacją większości dziedzin życia codziennego oraz szybkim rozwojem sprzętu

Bardziej szczegółowo

Algorytmy i. Wykład 5: Drzewa. Dr inż. Paweł Kasprowski

Algorytmy i. Wykład 5: Drzewa. Dr inż. Paweł Kasprowski Algorytmy i struktury danych Wykład 5: Drzewa Dr inż. Paweł Kasprowski pawel@kasprowski.pl Drzewa Struktury przechowywania danych podobne do list ale z innymi zasadami wskazywania następników Szczególny

Bardziej szczegółowo

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Na podstawie: Albert Lozano-Nieto: RFID Design Fundamentals and Applications, CRC Press, Taylor & Francis Group, London New York, 2011 RFID RadioFrequency

Bardziej szczegółowo

Opracowywanie zamówień

Opracowywanie zamówień Podsystemy logistyki - podział funkcjonalny Opracowywanie zamówień Zarządzanie zapasami (gospodarka magazynowa) Magazyn Opakowanie Transport Opracowywanie zamówień 1 Zamówienie Zamówienie jest podstawą

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo Karty płatnicze w Systemach Komputerowych Karty płatnicze Karty płatnicze Skimming

Bezpieczeństwo Karty płatnicze w Systemach Komputerowych Karty płatnicze Karty płatnicze Skimming Karty paypass Ataki Bezpieczeństwo w Systemach Komputerowych Skimming Utrata karty Przechwycenie danych karty kredytowej Błędy działania Chargeback 1 2 wprowadzenie wprowadzenie Budowa karty magnetycznej

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

OPIS JAKOŚCIOWY (wymagania minimalne) ZESTAWIENIE PARAMETRÓW GRANICZNYCH

OPIS JAKOŚCIOWY (wymagania minimalne) ZESTAWIENIE PARAMETRÓW GRANICZNYCH załącznik nr 3 do SIWZ pieczęć wykonawcy... OPIS JAKOŚCIOWY (wymagania minimalne) ZESTAWIENIE PARAMETRÓW GRANICZNYCH Dot.: Dostawa biuletynu informacji publicznej, portalu miejskiego oraz hostingu w ramach

Bardziej szczegółowo

Trendy w e-biznesie. Anna Sołtysik-Piorunkiewicz

Trendy w e-biznesie. Anna Sołtysik-Piorunkiewicz Trendy w e-biznesie Anna Sołtysik-Piorunkiewicz Agenda Wprowadzenie koncepcja systemu e-biznesu Obszary i modele systemów e- biznesu Korzyści wynikające z przekształcenia przedsiębiorstw w e- biznes Koncepcja

Bardziej szczegółowo

Co nowego w systemie Kancelaris 3.31 STD/3.41 PLUS

Co nowego w systemie Kancelaris 3.31 STD/3.41 PLUS Ten dokument zawiera informacje o zmianach w wersjach: 3.31 STD w stosunku do wersji 3.30 STD 3.41 PLUS w stosunku do wersji 3.40 PLUS 1. Kancelaria 1.1. Opcje kancelarii Co nowego w systemie Kancelaris

Bardziej szczegółowo