KOMPLEKSY CHAOTYCZNE W REJONIE GORLICKIM (POLSKIE KARPATY ZEWNÊTRZNE)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KOMPLEKSY CHAOTYCZNE W REJONIE GORLICKIM (POLSKIE KARPATY ZEWNÊTRZNE)"

Transkrypt

1 BIULETYN PAÑSTWOWEGO INSTYTUTU GEOLOGICZNEGO 426: 27 52, 2007 R. KOMPLEKSY CHAOTYCZNE W REJONIE GORLICKIM (POLSKIE KARPATY ZEWNÊTRZNE) CHAOTIC COMPLEXES IN GORLICE REGION (POLISH OUTER CARPATHIANS) LESZEK JANKOWSKI 1 Abstrakt. Badania terenowe w okolicach Gorlic uwidoczni³y istnienie kompleksów o chaotycznej litologii typu bloki w matrix, które w opracowaniach kartograficznych zwykle by³y brane za niektóre cz³ony litostratygraficzne, jak np. ³upki pstre czy warstwy inoceramowe. Badania terenowe i badania stratygraficzne potwierdzi³y chaotyczny charakter utworów buduj¹cych p³aty i pó³wyspy u nej i Harklowej oraz mioceñski wiek matrix spajaj¹cego bloki lub fragmenty profili. Najczêœciej wystêpuj¹cym w Karpatach zewnêtrznych rodzajem kompleksów chaotycznych s¹ melan e tektoniczne oddzielaj¹ce poszczególne elementy tektoniczne. Ponadto wystêpuj¹ zdeformowane tektonicznie olistostromy wieku mioceñskiego. W celu wyjaœnienia mechanizmu usadowienia pó³wyspów przyjêto hipotezê sp³ywu grawitacyjnego typu zsuwu czy zeœlizgu lub hipotezê zsuniêcia osadów wzd³u aktywnej skarpy uskokowej. Badania terenowe pozwoli³y tak e odkryæ strefy tzw. pozasekwencyjnych nasuniêæ tektonicznych, którym towarzysz¹ melan e, oraz ujawni³y szereg wyst¹pieñ kompleksów chaotycznych w innych rejonach Karpat polskich. S³owa kluczowe: utwory chaotyczne, melan, olistostroma, strefy œciêæ tektonicznych, Karpaty zewnêtrzne. Abstract. Geological research in Gorlice region has revealed existence of chaotic complexes block in matrix type. These chaotic complexes usually were taken for some flych members as e.g. variegated shales or Inoceramus beds.the research have also revealed chaotic character of the so called u na and Harklowa peninsulas and outliers and confirmed Miocene age of embedding matrix. The most frequent types of the chaotic complexes on the area studied are wide tectonic melanges that separate individual tectonic elements. There occur deformed olistostromes of the Miocene age.to explain of the seat of u na or Harklowa penninsulas and outliers a hypotesis of slumping from active slope or slumping from active fault scar was applied. Zones so called out-of-sequence thrusts associated with broad zones of melanges were also recognised during extensive field work. Key words: chaotic complexes, melange, olistostrome, shear zones, Outer Carpathians. WSTÊP W latach prowadzono badania geologiczne fragmentu brze nej czêœci jednostki magurskiej (fig. 1) oraz jej przedpola, obejmuj¹ce szereg elementów tektonicznych zaliczanych tradycyjnie do jednostek z grupy dukielskiej, a tak e do jednostki œl¹skiej (Ksi¹ kiewicz, 1972). Badania wykaza³y wystêpowanie tzw. utworów chaotycznych znajduj¹cych siê tu w ró norakim kontekœcie geologicznym. Podjêto próbê rozpoznania w terenie i w miarê mo liwoœci przedstawienia na mapie wystêpuj¹cych tu utworów o chaotycznej strukturze typu bloki w matrix a ponadto jednoznacznych i ³atwych do okreœlenia przypadkach rozpoznania ich genezy. Wykonana mapa geologiczna (fig. 1) ró ni siê od dotychczas zestawionych (Koszarski, ; Koszarski, Tokarski, 1967; Sikora, 1964). Oprócz wspomnianych wyst¹pieñ kompleksów chaotycznych o ró nej genezie skartowano równie strefy nieci¹g³oœci tektonicznych (uskoków, nasuniêæ, stref œciêæ). Wyniki obserwacji terenowych poparte wynikami oznaczeñ stratygraficznych, a tak e rozpoznanie charakteru tekstur i struktur ska³ 1 Pañstwowy Instytut Geologiczny, Oddzia³ Karpacki, ul. Skrzatów 1, Kraków;

2 28 Leszek Jankowski Fig. 1. Szkic geologiczny obszaru gorlickiego Geological sketch of the Gorlice area

3 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 29 w znacznym stopniu zmieni³y obraz kartograficzny obszaru gorlickiego. Istotnym utrudnieniem w pracy by³a niewielka, w literaturze karpackiej, liczba opracowañ dotycz¹cych melan y czy olistostrom, jak te wieloœæ niejednoznacznych opisów wierceñ geologicznych. Pojawi³y siê tak e problemy wynikaj¹ce z t³umaczenia z literatury zagranicznej terminów niemaj¹cych dotychczas odpowiedników w polskim piœmiennictwie. Zauwa yæ mo na tak e ró norakie rozumienie wielu terminów z nimi zwi¹zanych. Warto zwróciæ uwagê na fakt, e na dotychczasowych mapach geologicznych Karpat nie znaczono nawet melan y tektonicznych. Nowe oznaczenia stratygraficzne i rozpoznanie charakteru ska³ wystêpuj¹cych w tym regionie uwidoczni³y wielokrotnoœæ pomy³ek zwykle klasyfikowano kompleksy chaotyczne (np. strefy œciêæ) jako cz³ony litostratygraficzne profili karpackich (np. Koszarski, Tokarski, 1967). Wielokrotnie w Karpatach utwory chaotyczne by³y znaczone na mapach jako ³upki pstre, warstwy hieroglifowe, inoceramowe czy magurskie. Nieprawid³owa identyfikacja by³a powodem wielu komplikacji w ustaleniu profili poszczególnych elementów tektonicznych. Podbarwiona, tektoniczna foliacja by³a brana za warstwowanie (fa³szywe warstwowanie ang. false bedding) (op.cit.). Dodaæ nale y, e rozpoznanie w terenie kompleksów chaotycznych, zwykle wystêpuj¹cych na granicach elementów tektonicznych, w znacznym stopniu u³atwia wyznaczenie granic g³ównych jednostek tektonicznych czy (niekiedy wielokrotnie reaktywowanych) stref nasuniêæ. Ustalenie sk³adu petrograficznego bloków i wieku matriksu kompleksów chaotycznych pozwoli na odtworzenie wieku nasuniêæ i historii tektonicznej obszaru, a tak e paleogeografii ca³ego obszaru Karpat. Ró norodne litologicznie bloki wystêpuj¹ce w kompleksach chaotycznych daj¹ mo liwoœæ rozpoznania i udokumentowania obecnoœci obcych dla basenu karpackiego ska³ (niekiedy g³êbokiego pod³o a), jak te okreœlenia facjalnego charakteru stref szelfowych lub stref tzw. kordylier, zniszczonych czy poch³oniêtych w procesie skracania basenu. Podkreœliæ trzeba, e postorogeniczne pokrywy lub deponowane w stanach wysokiego poziomu morza (ang. higstand) utwory mioceñskie czy oligoceñskie (maj¹ce ma³e szanse zachowania w wyniku erozji pasa orogenicznego) mog¹ obecnie byæ obserwowane jedynie jako kompleksy przy³apane przez nasuniêcia, w formie zmelan owanych ( przerobionych ) kompleksów chaotycznych. Pojawianie siê du ych nagromadzeñ sp³ywów albo stwierdzone w profilach gwa³towne zmiany facji s¹ zdarzeniami obserwowanymi w skali ca³ego basenu ich korelacja, bêd¹ca czêœci¹ analizy basenowej, wymaga wprzêgniêcia do badañ nowej metody badawczej stratygrafii sekwencyjnej (Krzywiec, 1993; Porêbski, 1996; Miall, 1997), co pozwoli skorelowaæ zdarzenia w ca³ym basenie karpackim. Nale y podj¹æ próbê korelacji mimo niekorzystnych uwarunkowañ, m.in. takich jak sfa³dowania (uniemo liwiaj¹ce wyznaczenie niekiedy niezgodnoœci k¹towej) czy istotny wp³yw lokalnej tektoniki zamykaj¹cego siê basenu na zmiany wzglêdnego poziomu morza (czasem jedynie w czêœci basenu). Podkreœliæ nale y fakt wyraÿniejszego zapisu w sekwencji tych osadów, których depozycja przypada na czas gwa³townych spadków poziomu morza (nadwy ka lowstandów). Przy kartowaniu kompleksów chaotycznych pierwsz¹ czynnoœci¹ by³o rozpoznanie struktury tych utworów utworów o rozerwanej ci¹g³oœci warstw i zwykle znacznym rozcz³onkowaniu ³awic. Nastêpnie podejmowano próby ustalenia kontekstu geologicznego tych kompleksów ich miejsca w profilu i sytuacji tektonicznej, czasu ich powstania, jak te próby ustalenia pochodzenia i wieku bloków czy nawet wewnêtrznej stratygrafii fragmentów profili, które zosta³y wci¹gniête w kompleks chaotyczny. W celu okreœlenia wieku powstania ca³ego kompleksu, a tak e poszczególnych bloków znajduj¹cych siê w matriksie, wykonano opróbowanie ca³ych ci¹gów profili pobierano próbki zarówno matriksu, jak i zachowanych resztek pierwotnej ska³y, tzw. protolitów. UTWORY CHAOTYCZNE Literatura dotycz¹ca utworów chaotycznych o charakterze olistostrom czy szerokich stref utworów o charakterze melan y tektonicznych w Karpatach polskich jest uboga. Istnia³a wieloœæ interpretacji dotycz¹cych utworów o charakterze sp³ywów podmorskich czy te zaburzeñ przynasuniêciowych. Nad rozpoznawaniem osadów deponowanych z ruchów masowych w utworach Karpat zaci¹ y³o, jak siê wydaje, przeœwiadczenie, e zdecydowanie dominuj¹cym sposobem dostarczania materia³u do basenu karpackiego by³y pr¹dy zawiesinowe i dominuj¹ deponowane daleko od brzegu basenu facje basenowe. Utwory osadzane na sk³onie (gdzie ruchy masowe s¹ szczególnie czêste) lub szelfie mia³y ulec ca³kowicie wch³oniêciu w procesie subdukcji czy kolizji. Mo na obecnie za³o yæ (Enfield i in., 1998), e w profilach Karpat zewnêtrznych wystêpuj¹ tak e p³ytsze osady sk³onu czy nawet szelfu. Szerokie spektrum osadów zawiera w wiêkszoœci klastyczne osady deponowane w wyniku wytr¹cenia z pr¹dów zawiesinowych ró nej gêstoœci, ale równie utwory deponowane przez ró nego rodzaju ruchy masowe. Wiele ogniw fliszu to tak e osady pelagiczne, o ma³ym udziale klastyków stanowi¹ce sedymentacjê t³a dla niekiedy eroduj¹cych je póÿniej osadów rozprowadzanych kana³owo (np. tzw. ³upki pstre, w które wk³adane s¹ np. piaskowce ciê kowickie). Istotne znaczenie dla sk³adu ziarnowego i zró nicowania materia³u ma konfiguracja basenu, budowa geologiczna obszaru alimentacji, jak te np. aktywnoœæ tektoniczna skracaj¹cego siê basenu. Podkreœliæ nale y ci¹g³y kanibalizm osadów, wynikaj¹cy z przerabiania i redepozycji osadów z ju zestawionych ³usek pryzmy akrecyjnej.

4 30 Leszek Jankowski Jednym z charakterystycznych elementów sukcesji zamykanych resztkowych basenów, zw³aszcza w ostatnim etapie rozwoju (Dewey, Bird, 1970), gdy dochodzi do dezorganizacji starych systemów depozycyjnych, jest powszechny wzrost roli (poza dominuj¹cymi dotychczas osadami pr¹dów zawiesinowych) osadów innych ruchów masowych rozwiniêtych jako debris flow, mud flow czy potê nych zsuwów typu slide. U podnó a aktywnych tektonicznie sk³onów zbudowanych z nasuniêtych na siebie z³uskowanych elementów pryzmy akrecyjnej dochodzi do nagromadzeñ zeœlizgów podmorskich (olistostrom). Jak zauwa aj¹ Moore i Karig (1976), obecnoœæ lub brak ró nego rodzaju osadów zwi¹zanych z depozycj¹ w wyniku ruchów masowych w materiale akrecyjnym zale y m.in. od równowagi pomiêdzy stopniem sedymentacji a ruchem nasuniêæ. Kompleksy chaotyczne czêsto tworzone s¹ jako osady syntektoniczne, pozwalaj¹ce datowaæ czas nasuniêæ (Burbank, Raynolds, 1988). Wiêkszoœæ pasów fa³dowych przechodzi ju w czasie nasuwania i po nim doœæ znaczn¹ erozjê, a niski potencja³ zachowawczy osadów sk³adanych w basenach resztkowych utrudnia odtworzenie najm³odszej historii zamykania basenu, m.in. czêstych w nim kolapsów (Dewey, Bird, 1970). Erozja postêpuj¹cej pryzmy akrecyjnej Karpat i usuniêcie w pierwszej kolejnoœci osadów deponowanych w basenach resztkowych sprawiaj¹, e osady syntektoniczne zostaj¹ zachowane tylko w przypadkach przy³apania ich pod nasuniêciami. Wiele pasów nasuwczych to kompleksy akrecyjne deponowane w warunkach podwodnych, przy ci¹g³ej depozycji osadów, co pozwala na datowanie i ustalenie kolejnoœci akrecji kolejnych partii kompleksu akrecyjnego (Burbank, Raynolds,1988). Mo na je datowaæ m.in. osadami transgreduj¹cymi, pokrywaj¹cymi wynurzaj¹ce siê ³uski (Doglioni, 1993). Jak wspomniano wczeœniej, do wyró nionych w niniejszym opracowaniu kompleksów chaotycznych zaliczono utwory o strukturze typu bloki w matrix (ang. block in matrix termin wprowadzony przez Cowana, 1985; bimrocks), w których pierwotna ci¹g³oœæ warstw zosta³a rozerwana. W obrêb kompleksów chaotycznych w³¹czono tu zarówno osady o typie olistostrom, jak i melan y o ró nej genezie. Powstanie kompleksu chaotycznego mo e zachodziæ w wyniku procesów czysto tektonicznych (kompleksy chaotyczne wtórne) b¹dÿ sedymentacyjnych (pierwotne). Jednak e w wielu przypadkach szczególny kontekst geologiczny (np. migruj¹cej pryzmy akrecyjnej) powoduje na³o enie tych dwu procesów, co zaciera pierwotny charakter osadu i uniemo liwia odtworzenie genezy, a w rezultacie jest przyczyn¹ ró norakich interpretacji. Dla okreœlenia charakteru tych utworów pojawia³y siê ró ne terminy, zwykle jedynie opisowe, definiuj¹ce raczej ich petrograficzny charakter, np. termin mikstyt czy œciœle petrograficzny diamiktyt, ponadto w opisach u ywano ró norakich nazw ogólnie zwi¹zanych z terminem zlepieniec. Postulowany niegdyœ termin wild flysch (Cadish, 1953; Hsu, 1968) dla utworów o chaotycznej strukturze i niemo liwej do rozszyfrowania genezie, jest tak e tylko terminem opisowym. Szeroki termin melan, rezerwowany niekiedy dla utworów uformowanych tylko przez proces tektoniczny, w wielu opracowaniach obejmuje utwory o genezie sedymentacyjnej, tektonicznej lub bêd¹cej produktem tych dwu procesów. Wobec istniej¹cych niejasnoœci dla okreœlenia wszystkich utworów o strukturze bloki w matrix zdecydowano siê u ywaæ tu ogólniejszego terminu utwory chaotyczne. Tak czy inaczej aktualny pozostaje postulat przede wszystkim wykartowania tego typu utworów (Hsu, 1968; Raymond, 1984; Cowan, 1985) tam, gdzie jest to mo liwe, i przynajmniej w takich rozmiarach, na jakie pozwala skala wykonywanej mapy; a w dalszej kolejnoœci umieszczenie ich w kontekœcie geologicznym i rozpoznanie genezy. Ostatnie lata przynosz¹ coraz wiêcej informacji dotycz¹cych utworów chaotycznych, co potwierdza tezê Hsü (1968) o ich powszechnym wystêpowaniu. Melan e o wy³¹cznie tektonicznej genezie nie s¹ jednostkami stratygraficznymi. Uwaga ta mo e nie dotyczyæ olistostrom, stanowi¹cych niekiedy ca³oœæ lub czêœæ wyraÿnie zdefiniowanej i okreœlonej jednostki litostratygraficznej. Istotne znaczenie ma czas i kontekst powstania utworu. Mimo e np. kompleks chaotyczny mo e sk³adaæ siê z jednego tylko przerobionego ogniwa stratygraficznego, nie mo e byæ z nim jednak identyfikowany, gdy istotne znaczenie ma czas i kontekst przerobienia. Przyk³adem wziêtym z Karpat mo e byæ ogniwo eoceñskich ³upków pstrych, stanowi¹cych niekiedy znaczn¹ objêtoœciowo czêœæ kompleksów chaotycznych czêsto nawet dominuj¹cym w ich sk³adzie petrograficznym. Podkreœliæ trzeba, e wiek kompleksu chaotycznego to wiek jego tworzenia (b¹dÿ to w procesie tektonicznym, b¹dÿ sedymentacyjnym), w opisywanym regionie zwykle mioceñski, mimo zdecydowanej przewagi objêtoœciowej elementu eoceñskiego. Niekiedy kompleks chaotyczny powstaje z rozbicia jednego ogniwa litostratygraficznego (czêsto wystêpuj¹cego u czo³a nasuniêæ) wiek tego utworu to wiek tektonicznego rozbijania cz³onu litostratygraficznego, a nie wiek jego zdeponowania. W wielu rozpoznanych na badanym obszarze, tworzonych w miocenie, melan ach rozbijane s¹ np. warstwy inoceramowe, w których znajduj¹ siê poziomy odk³ucia. To ogniwo stanowi niekiedy ca³oœæ powsta³ego w miocenie melan u na mapach ów melan musi byæ znaczony jako mioceñski kompleks chaotyczny, a nie kredowo-paleoceñskie warstwy inoceramowe. Jak zauwa y³ ju Hsü (1968), kartowanie melan y nie mo e byæ oparte na za³o eniach dotycz¹cych kartowania normalnych jednostek litostratygraficznych, poniewa nie mo na za³o yæ normalnej kontynuacji warstw stratygrafia tych utworów nie poddaje siê regule superpozycji, trudno stosowaæ normaln¹ stratygrafiê opart¹ na kolejnoœci pojawiania siê skamienia³oœci, kontakty miêdzy melan ami a otaczaj¹cymi jednostkami stratygraficznymi mog¹ byæ zarówno sedymentacyjne, jak i tektoniczne, a jednostki le ¹ce nad melan ami mog¹ byæ raz autochtoniczne, a w innym miejscu allochtoniczne co zreszt¹ ma miejsce w Karpatach.

5 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 31 Nagromadzenia zeœlizgów mas skalnych (olistostromy), sk³adane u podnó a aktywnych sk³onów (zwykle u czo³a elementów nasuwczych) wraz z przesuwaj¹cymi siê elementami tektonicznymi pryzmy przechodz¹ z regu³y deformacjê tektoniczn¹. Zdeformowane póÿniej s¹ nie do odró nienia od czysto tektonicznego melan u. Zdarza siê tak e, e oderwane fragmenty wczeœniej utworzonego melan u, znajduj¹cego siê u czo³a nasuwaj¹cego siê terranu czy pryzmy akrecyjnej, zostaj¹ oderwane i zsuniête, staj¹c siê sk³adnikiem olistostromy (Moore i in., 1976). Istniej¹ce klasyfikacje utworów chaotycznych s¹ niekiedy jedynie klasyfikacjami opisowymi (Raymond, 1984; Cowan, 1985), w których autorzy dokonuj¹ opisu strukturalnego utworu bez wzglêdu na jego genezê. Podkreœliæ trzeba, e w literaturze ostatnio pojawia siê tendencja do rezerwowania nazwy melan dla kompleksów o potê nych rozmiarach i bardzo z³o onej historii, zwykle zwi¹zanych z procesami subdukcji lub kolizji b¹dÿ z miejscami akrecji terranów i ich granicami (Byrne, 1984; Cloos, 1984; Saleeby, 1984; Sarwar, DeJong, 1984; Vollmer, Bosworth, 1984; Yilmaz, Maxwell, 1984; Barber i in., 1986; Busby, Ingersoll, 1995). Miejscem szczególnie predysponowanym do tworzenia siê ró nego rodzaju melan y jest pryzma akrecyjna (Davis, Reynolds, 1996). Cowan (1985) zsumowa³ mo liwe pozycje melan y i mechanizm ich formowania w wyidealizowanej pryzmie akrecyjnej; zwróci³ uwagê, e wymienione rodzaje melan y nie s¹ obecne we wszystkich pryzmach. Czêœæ melan y mo e byæ usuwana w procesie subdukcji (Okamura, 1991). Nie inaczej mo e byæ w karpackiej pryzmie akrecyjnej, powsta³ej ze skracania resztkowych basenów w wyniku kolizji fragmentów wewn¹trzoceanicznego ³uku z platform¹ (Busby, Ingersoll, 1995). Jak wszêdzie, w Karpatach tak e, miejscami predysponowanymi do tworzenia utworów chaotycznych s¹ granice elementów tektonicznych (gdzie dominuj¹ melan e tektoniczne) oraz po³udniowe aktywne sk³ony basenów resztkowych, z regu³y zbudowane z ponasuwanych na siebie ³usek dochodzi na nich do zdarzeniowych kolapsów powoduj¹cych powstawanie szeregu grawitacyjnych sp³ywów osadu. Podobnie rzecz siê ma w koñcowym etapie zamykania basenu, przy zamykaniu wewnêtrznych basenów resztkowych i przejœciu w basen przedpola. W tym momencie zdeformowane i wci¹gniête w struktury pryzmy akrecyjnej i tzw. melan u subdukcyjnego zosta³y stare osady pó³nocnej strefy brzegowej (facje szelfowe i sk³onowe) basenu karpackiego, m.in. prawdopodobnie tzw. flisz zewnêtrzny. SP YWY PODMORSKIE (KOMPLEKSY CHAOTYCZNE O GENEZIE SEDYMENTACYJNEJ PIERWOTNE) Problem polskiej terminologii w przypadku turbidytów zosta³ uporz¹dkowany przez Gradziñskiego i in. (1986). Problemy terminologiczne wystêpuj¹ w przypadku ruchów masowych typu zsuwów czy zeœlizgów znacznych mas; istnieje tutaj wiele terminów rzadko u ywanych w literaturze anglo-amerykañskiej (np. Richter, 1973; Wajsprych, 1978). Dla pe³nego zrozumienia w tym tekœcie zastosowano w wiêkszoœci przypadków dublowanie terminów i starano siê zachowaæ konsekwencjê w ich t³umaczeniu, jakkolwiek zw³aszcza w przypadku terminów slide czy slump nazwy angielskie mo na t³umaczyæ na wiele sposobów. Istotn¹ rolê w œrodowisku depozycyjnym g³êbokich basenów maj¹ ró nego rodzaju grawitacyjne ruchy masowe, uruchamiaj¹ce masy osadu i transportuj¹ce go w dó³, wzd³u sk³onu podmorskiego. Wœród czynników wywo³uj¹cych powstanie ruchu, wp³ywaj¹cych na niestabilnoœæ sk³onu, najczêœciej wymienia siê: przeci¹ enie sk³onu, up³ynnienie osadu deponowanego na sk³onie, zmianê parametrów osadu czy k¹ta nachylenia sk³onu, a tak e zmianê geometrii pryzmy akrecyjnej, wstrz¹sy podmorskie, a nawet dzia³alnoœæ organizmów dr¹ ¹cych. Dodatkowym czynnikiem u³atwiaj¹cymi powstawanie ruchów masowych mo e byæ tak e wysoka produktywnoœæ biologiczna lub anoksyczne warunki na dnie, prowadz¹ce do zwiêkszenia iloœci materii organicznej generuj¹cej powstawanie gazów (zwykle zreszt¹ uwalnianych przy sp³ywie Somoza i in., 1999), a tak e mniej lub bardziej gwa³towny spadek lub wzrost poziomu morza. W œrodowisku sk³onu basenu, ale tak e w innych œrodowiskach ró norakich basenów sedymentacyjnych, nawet w œrodowiskach jeziornych, znaleÿæ mo na wiêkszoœæ rodzajów ruchów masowych, niekiedy kompletn¹ suitê rozwiniêt¹ na ca³ej d³ugoœci ruchu w dó³ sk³onu. Dodaæ nale y, e zwykle rodzaj jednego ruchu masowego przechodzi stopniowo w drugi lub te powstanie jednego powoduje powstawanie innego. Wœród ruchów masowych mo na wyró niæ: obrywy skalne (ang. rockfall), spe³zywanie osadu (ang. creep), zsuwy (ang. slide), zeœlizgi (ang. slump) oraz grawitacyjne sp³ywy osadu (Middleton, Hampton, 1973; Gradziñski i in., 1986; Einsele, 1992). Obrywy skalne (rockfall) powstaj¹ w krótkich epizodach w historii basenu, gdy wielkie, ju zlityfikowne bloki skalne spadaj¹ w dó³ sk³onu, tworz¹c u jego podstawy rodzaj sto- ka, koliduj¹ z upad³ymi wczeœniej. Tego typu nagromadzenia ograniczone s¹ do aktywnych skarp uskokowych, krawêdzi platform wêglanowych i górnych krawêdzi g³êboko wciêtych kanionów podmorskich. Spe³zywanie (creep) nastêpuje w procesie powolnego nacisku wynikaj¹cego z si³y ciê koœci na niezlityfikowany osad. Proces mo e byæ ograniczony do krótkiego czasu, ale te mo e trwaæ tysi¹ce lat, z mo liwoœci¹ wielokrotnego odnawiania. Pe³zanie wynika ze zrywania i ustanawiania na nowo wi¹zañ miêdzy cz¹steczkami osadu. Mo e doprowadziæ w koñcu do powstania innych form ruchów masowych, takich jak zsuwy czy zeœlizgi. Proces spe³zywania jest jednak s³abo uchwytny w zapisie geologicznym. Zsuw (slide) jest zsuwem ró nego rodzaju bloków mniej lub bardziej zlityfikowanego materia³u wzd³u dobrze okreœlonej powierzchni poœlizgu, w ci¹g³ym kontakcie z podleg³ymi osadami. Zsuw spójnego materia³u zachowuje wewnêtrzn¹ i zwykle prawie niezaburzon¹, pierwotn¹ strukturê zsuniêtego bloku, poniewa ca³a deformacja jest skoncentrowana na bazalnej powierzchni poœlizgu. W zsuwie powierzchnia poœlizgu jest zwykle planarna, równoleg³a do powierzchni sk³onu przy

6 32 Leszek Jankowski przechodzeniu do mniej spójnego zeœlizgu (slump) staje siê czêsto wklês³a, co powoduje rotacjê osuwaj¹cego siê bloku. W tego typu zsuwach, podobnie jak w zeœlizgach, mo na znaleÿæ ró nego rodzaju deformacje w³aœciwe dla tego rodzaju ruchów masowych od kruchych do podatnych, czasem znajduj¹cych siê w bliskiej odleg³oœci (Martinsen, Bakken, 1990). W wy szej partii zsuwu przewa aj¹ deformacje ekstensyjne (listryczne uskoki normalne), w dolnej natomiast kompresyjne (Dingle, 1977). Istotne dla póÿniejszego rozpoznania tego typu zsuwu w masie kopalnych osadów jest to, e deformacje kompresyjne i ekstensyjne powinny zachowaæ ten sam kierunek, co odró nia ten uk³ad od normalnego uk³adu w kompresyjnym polu naprê eñ, gdzie tensja z regu³y jest prostopad³a do kompresji. W dolnej czêœci zsuwu dochodzi do zdzierania osadów dna i ich akrecji u czo³a zsuwu. U czo³a zsuwu dochodzi te do znacznego rozdrobnienia jego masy. Skala przemieszczenia tego typu zsuwów jest znaczna siêga dziesi¹tków kilometrów, przy czym istnieje tendencja do rozwoju zsuwów i zeœlizgów raczej na sk³onie o ma³ym k¹cie nachylenia. Rozmiary zsuwów te wahaj¹ siê w szerokim zakresie. Odkryty na sk³onie Morza Pó³nocnego, u wybrze y Norwegii, Storegga Slide osi¹ga 290 km szerokoœci, ponad 800 km d³ugoœci, a jego mi¹ szoœæ dochodzi do 450 m (Shanmugam i in., 1994). Szczegó³owy sk³ad strukturalny i litologiczny zsuwu mo e ró niæ siê w zale noœci od budowy geologicznej fragmentu sk³onu, z którego pochodzi. Tego typu zsuwy stanowi¹, jak siê okazuje, istotny wk³ad do osadów sk³onu kontynentalnego. A ich rola by³a niedoceniana. Rozpoznanie zsuwu jest z znacznej mierze funkcj¹ ods³oniêcia, zw³aszcza ods³oniêcia kontaktów z osadem stanowi¹cym t³o lub matrix (Ricci-Luchi, 1992). W przypadku Karpat osady pod³o a sk³onu w po³udniowej czêœci basenów resztkowych, zwykle zbudowane z osadów istniej¹cej ju pryzmy akrecyjnej, nie musz¹ ró niæ siê zbytnio litologicznie od pokryw sk³onowych. Brak litologicznego kontrastu w z³ym ods³oniêciu (brak ods³oniêtego kontaktu bloku i matriksu) mo e powodowaæ traktowanie du ego osuniêtego bloku zbudowanego z fragmentu pryzmy akrecyjnej jako tektonicznie nasuniêty element. Koherencja tego typu zsuwu pozwala zachowaæ jego wewnêtrzn¹ strukturê, a niekiedy uk³ad znacznej czêœci profilu zostaje zachowany co w warunkach polowych utrudnia rozpoznanie i powoduje interpretacjê zsuniêtego bloku jako ³uski tektonicznej (fig. 2). W tego typu zsuwie kontakt zsuwu z pod³o em, mimo e jest w istocie sedymentacyjny, mo e przybieraæ charakter nasuniêcia tektonicznego. Zsuw ze wzglêdu na swój du y potencja³ erozyjny oraz du ¹ koherencjê i masê mo e erodowaæ powierzchniê, po której siê porusza, i utrudniaæ rozró nienie kontaktu tektonicznego od sedymentacyjnego. Tego typu zsuwy s¹ rozpoznawalne w sejsmice (Embley,1976; Piper i in., 1985; Weimar, 1990; McAdoo i in., 1997). Badania œrodowiska sk³onu ukazuj¹ du ¹ rolê zsuwów jako mechanizmów transportu materia³u, ale tak e ukazuj¹ ich istotn¹ rolê w tworzeniu pu³apek dla wêglowodorów (Somoza i in., 1999). Powszechne pojawianie siê tego typu zsuwów oraz innych ruchów masowych ma najczêœciej zwi¹zek z relatywnym spadkiem poziomu morza, wynikaj¹cym z ogólnego spadku poziomu morza na planecie, lub lokaln¹ tektonik¹, np. gwa³townym wyniesieniem górotwóru. Opis geometrii zsuwu przynosz¹ m.in. prace: Audley- Charles (1965), Moore i in. (1976), Dingle (1977), Prior i in. (1982), Jacobi (1984), Gawthorpe, Clemney (1985), Heubeck (1992) Macdonald i in. (1993). Zeœlizgi (slump) podobne s¹ do zsuwów, ale stopieñ wewnêtrznej dezorganizacji i deformacji jest znacznie wy szy. Zwykle stanowi¹ ci¹g z zsuwami, a dalej, w dó³ sk³onu mog¹ przekszta³caæ siê w ró nego rodzaju grawitacyjne sp³ywy. Podobnie jak w zsuwach, w czêœci czo³owej zeœlizgów stopieñ rozcz³onkowania jest wiêkszy i dominuj¹ deformacje kompresyjne, a w czêœci tylnej ekstensyjne. Powszechne s¹ te fa³dy futera³owe i innego typu deformacje plastyczne, które pomagaj¹ rozpoznaæ ogólny kierunek ruchu na sk³onie. W obrêbie cia³ osuniêtych powszechne jest znajdowanie ró nych stylów deformacji; od kruchych do bardzo podatnych, czasem w bliskiej od siebie odleg³oœci. Fa³dy widoczne w ods³oniêciach, zwi¹zane z tego typu zeœlizgami, mog¹ sprawiaæ k³opoty w polowym rozpoznaniu genezy fa³du; w ods³oniêciach traktowane s¹ niekiedy jako fa³dy zwi¹zane z deformacjami tektonicznymi. Jednak e rozpoznanie m.in. takich cech osadu, jak obecnoœæ niezdeformowanych ³awic poni ej ³awicy z zeœlizgami czy te erozyjne œciêcia fa³dów nad ³awic¹, decyduj¹ o uznaniu ich za fa³dy sedymentacyjne. Powierzchnie odk³ucia bazalnego zeœlizgów s¹ zwykle wklês³e, co powoduje rotacjê ca³ej masy zeœlizgu. Mimo znaczniejszego ni w zsuwach rozcz³onkowania i deformacji mo na jeszcze rozpoznaæ oryginalne struktury, np. profil stratygraficzny zsuniêtego cia³a (zeœlizgu), laminacjê i warstwowanie, jak te niekiedy zostaje zachowane nastêpstwo profilu. Podobnie jak zsuwy, zeœlizgi mniej lub bardziej rozcz³onkowane mog¹ zajmowaæ znaczne przestrzenie i mog¹ byæ transportowane na znaczne odleg³oœci. Fig 2. Model umiejscowienia kompleksu chaotycznego o typie zsuwu w strukturze pryzmy akrecyjnej The model of the seat of slide-type chaotic complex in structures of accretionary wedge

7 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 33 Dodaæ nale y, e omawiany tu rodzaj ruchu masowego odnosi siê raczej do zjawisk o znacznej randze i cia³ o znacznych rozmiarach, chocia angielski termin slump odnosi siê tak e do zjawisk mniejszej skali, dotyczy niekiedy zaburzeñ ograniczonych do jednej ³awicy lub nawet jej fragmentu. Zeœlizgi definiuj¹ œrodowisko sk³onu i mo na na ich podstawie okreœlaæ kierunek nachylenia sk³onu (Miyata, 1990). Opisane ruchy masowe mog¹ przekszta³caæ siê wraz z przyspieszeniem ruchu w innego typu ruchy lub te je inicjowaæ. Miejsca opuszczone przez zsuwy czy zeœlizgi staj¹ siê niekiedy pocz¹tkiem podmorskiego kanionu wype³nianego póÿniej osadami maj¹cymi wiêkszy zwi¹zek ze œrodowiskami szelfu czy delt rzecznych. Ruchy tego typu mog¹ siê te rozwijaæ wzd³u aktywnych skarp uskokowych, wzd³u których mo e dojœæ do zeœlizgów i zape³niania bocznego strefy przyuskokowej. Zsuwy i zeœlizgi maj¹ predyspozycje do wystêpowania na obszarach o stosunkowo ma³ym k¹cie nachylenia, podczas gdy ruchy masowe typu debris flow czy mud flow wystêpuj¹ z regu³y na sk³onach o nachyleniu wiêkszym. Termin grawitacyjne sp³ywy osadu (ang. sediment gravity flow), którego synonimem mo e byæ sp³yw osadu, jest zwykle u ywany dla okreœlenia mieszaniny osadu i p³ynu przemieszczaj¹cej siê w dó³ sk³onu pod wp³ywem si³y grawitacji (Middleton, Hampton, 1973). Ruch tej mieszaniny wynika z rozci¹gniêcia cz¹stek, póÿniejszy mechanizm podtrzymuj¹cy w nim wiêksze klasty jest w istocie podstaw¹ do wyró nienia jego rodzajów. Autorzy ci wyró - niaj¹ takie mechanizmy, jak: kohezja matriksu, kolizja miêdzyziarnowa tworz¹ca ciœnienie dyspersyjne, si³a ciœnienia porowego (up³ynnienie), skierowana ku górze osadu ucieczka wody porowej (fluidyzacja), zawiesina w turbulencji (pr¹dy zawiesinowe). Wszystkie te mechanizmy dzia³aj¹ wraz z si³¹ wyporu hydrostatycznego. Najwa niejsz¹ rolê gra kohezja matriksu i turbulencja w pr¹dach zawiesinowych. Wœród osadów bêd¹cych rezultatem sp³ywu podtrzymywanego przez kohezjê matriksu najbardziej powszechne s¹ debryty powsta³e w wyniku sp³ywu rumoszowego (debris flow). Przep³yw trwa dopóki si³a œciêcia przewy sza si³ê lepkoœci matriksu. Na krawêdziach takiego sp³ywu dochodzi niekiedy do sytuacji, gdzie si³a lepkoœci matriksu zaczyna przewa aæ dochodzi wtedy do lokalnego zamro enia czêœci osadu, który jako sztywne cia³o (rigid plug) jest transportowany w otoczeniu niezamro onego matriksu. Do sytuacji takich dochodzi zwykle na krawêdziach przep³ywu. St¹d takie sp³ywy maj¹ z regu³y kszta³t wyd³u onego w dó³ sk³onu jêzyka. Nie nale y uto samiaæ zsuwu (slide) ze sztywnym wk³adem w sztywnym ciele dochodzi do zamro enia ju raz rozdrobnionego materia³u. Rzadko jednak ró ne rodzaje sp³ywów wystêpuj¹ pojedynczo. Czêstotliwoœæ ich wystêpowania zale y od gradientu sk³onu. Mog¹ byæ generowane wieloma czynnikami omawianymi ju w przypadku zsuwów i zeœlizgów, a tak e mog¹ powstaæ z przekszta³cenia trac¹cego spójnoœæ zsuwu czy zeœlizgu. Generalnie jednak tego typu sp³ywy s¹ zwi¹zane ze œrodowiskiem sk³onu, chocia stanowi¹ elementy depozycji w ró nych jego czêœciach zarówno na brzegach kanionu (Postma, 1984), jak te w obszarach miêdzykana³owych; bez wzglêdu na to, czy system dostarczania materia³u do basenu jest wielopunktowy, czy te sk³ada siê z mniejszej liczby kana³ów. Doœæ powszechnie debryty s¹ spotykane w osadach Karpat, wystêpuj¹ w asocjacjach osadów tworzonych na sk³onie lub u podnó a sk³onu, definiuj¹c g³ównie miejsce i œrodowisko depozycji osadu. Osady ruchów masowych, przede wszystkim sp³ywów grawitacyjnych, tj. debris flow, doœæ czêsto s¹ opisywane w profilach Karpat. Osady te przede wszystkim s¹ spotykane w jednostkach tektonicznych zbudowanych z osadów, których miejsce depozycji stanowi pó³nocny sk³on basenu karpackiego (np. jednostka skolska czy borys³awsko-pokucka), lub te mog¹ byæ zwi¹zane z osadami deponowanymi ze sk³onu, tzw. kordylier. Podkreœliæ nale y znaczny udzia³ sp³ywów typu debris flow, które s¹ typowym sk³adnikiem asocjacji utworów deponowanych na sk³onie, w utworzeniu takich ogniw, jak i³y babickie, margle bakulitowe, margle z Wêgierki. Ciekawym przyk³adem debrytu zwi¹zanego z pó³nocnym sk³onem basenu karpackiego jest ogniwo warstw popielskich, z du ¹ iloœci¹, pochodz¹cych z platformy, egzotyków wapiennych; w ukraiñskiej czêœci Karpat ogniwo to przyjmuje charakter olistostromy, czyli nagromadzenia wiêkszej iloœci tego typu sp³ywów, i osi¹ga znaczne mi¹ szoœci. Zdeformowane tektonicznie osady zaliczone do tzw. jednostki podœl¹skiej (czêœæ zachodnia), w której dominuj¹ margliste osady zwi¹zane ze sk³onem czy szelfem, tak e dostarczaj¹ przyk³adów sp³ywów grawitacyjnych. Badania wskazuj¹, e debryty spotkaæ tak e mo na w marglach frydeckich. Podobnie obecnoœæ zeœlizgów, debrytów czy nawet olistostrom w profilu dolnokredowych warstw cieszyñskich œwiadczy o tym, e by³y deponowane przy aktywnym sk³onie. Debrytem jest np. tzw. ³awica bukowiecka (Œl¹czka, 1961), wystêpuj¹ca w asocjacji oligoceñskich piaskowców typu otryckiego. Masywne piaskowce istebniañskie s¹ przyk³adem osadów w znacznej mierze deponowanych przez pr¹dy zawiesinowe du ej gêstoœci, jednak e czêœæ osadu by³a deponowana przez sp³ywy grawitacyjne typu debris flow. Debryty stanowi¹ liczne wk³adki w piaskowcach istebniañskich. Wk³adki debrytowe towarzysz¹ marglom grybowskim czy nawet piaskowcom warstw inoceramowych. Dodaæ nale y, e w literaturze karpackiej debryty okreœlano m.in. terminem skamienia³e b³oto (np. Burtan i in., 1978). Produkty sp³ywów grawitacyjnych w zestawieniu z innymi cechami osadu stanowi¹ dobry wyznacznik œrodowiska sk³onu. Mechanizm dostarczania materia³u przez pr¹dy zawiesinowe jest dobrze opisany w literaturze polskiej (Gradziñski i in., 1986); osady turbidytowe stanowi¹ce normaln¹, a nie chaotyczn¹ sedymentacjê, nie s¹ g³ównym tematem niniejszego opracowania. Dodaæ trzeba, e trwa reinterpretacja szeregu modeli zasilania basenów. Doœæ prosty model sto kowy (Mutti, Ricci-Lucchi, 1972) uleg³ w miarê rozpoznawania œrodowisk sedymentacji licznym modyfikacjom. Wyró niono szereg modeli uwzglêdniaj¹cych zarówno wielopunktowoœæ zasilania, jak równie sam¹ morfologiê sk³onu i charakter basenu (Reading, Richards, 1994). Nale y dodaæ, e reinterpretacja profili w wielu basenach pozwoli³a

8 34 Leszek Jankowski stwierdziæ znaczny udzia³ ruchów masowych, a szczególnie sp³ywów grawitacyjnych typu debris flow czy mud flow, co pozwala s¹dziæ, e ich wp³yw na proces zasilania basenu jest wiêkszy ni pierwotnie s¹dzono. Zwykle powstawanie ruchów masowych na zwiêkszon¹ skalê wi¹ e siê z gwa³townym relatywnym spadkiem poziomu morza (Shanmugam, Maiola, 1988), zwi¹zanym z eustatyk¹ lub znacznie czêœciej wymuszonym przez podniesienie aktywnego tektonicznie sk³onu. Jednak e znane s¹ przypadki pojawiania siê du ej liczby ruchów masowych zwi¹zanych te z transgresj¹ (Vail i in., 1991; Dromart i in., 1993). W kontekœcie omawiania utworów chaotycznych komentarza wymaga termin olistostroma, wprowadzony do literatury przez Floresa (1955, 1959), rozpropagowany przez geologów w³oskich (Abbate i in., 1970), u ywany w ró nych znaczeniach, nie zawsze do koñca precyzuj¹cych jego genezê. Najczêœciej jako olistostromê okreœla siê wiêkszej mi¹ szoœci debryty z bardzo du ymi klastami (Pickering i in., 1989; Einsele, 1992). Ale niekiedy nawet jednozdarzeniowy sp³yw typu debrytu o niezbyt du ej mi¹ szoœci lub te wszystkie osady powsta³e w wyniku ruchów masowych (poza pr¹dami zawiesinowymi) okreœlano mianem olistostromy. Jeszcze inni autorzy traktuj¹ olistostromy jako gigantyczne zeœlizgi przy aktywnych sk³onach (Miall, 1990). W tym opracowaniu definiuje siê olistostromê jako nagromadzenie u podnó a aktywnego tektonicznie sk³onu znacznej mi¹ szoœci osadów w wyniku d³ugotrwa³ego i wieloetapowego dzia³ania ró nego rodzaju sp³ywów masowych przy czym czynnik czasu gra tu istotn¹ rolê. Warunki do takiego nagromadzenia maj¹ miejsce np. w przypadku przeci¹ enia sk³onu zbudowanego ze zbyt du ej liczby ponak³adanych na siebie elementów tektonicznych (wêdruj¹ca pryzma akrecyjna), co wespó³ z innymi czynnikami, jak np. zmiana poziomu morza (g³ównie gwa³towny spadek), doprowadza do wielokrotnych zdarzeñ zmieniaj¹cych morfologiê sk³onu i szelfu generuj¹cych ruchy masowe. Jak wspomniano wczeœniej, osady deponowane g³ównie przez zsuwy, zeœlizgi czy sp³ywy typu debris flow mog¹ stanowiæ materia³ wyjœciowy w³¹czony póÿniej w struktury pryzmy akrecyjnej, a ich szczególne po³o enie u podnó a aktywnego sk³onu w pierwszej kolejnoœci wt³acza je w melan e powstaj¹ce na granicy jednostek tektonicznych (fig. 2). Margliste osady sk³onu zwykle s¹ materia³em stanowi¹cym matrix w kompleksach chaotycznych o genezie sedymentacyjnej, ale tak e póÿniej mog¹ stanowiæ matrix w melan ach tektonicznych (Aalto, 1989). Dodaæ nale y, e olistostromy s¹ coraz czêœciej opisywane z ró nych rejonów œwiata i w ró nych kontekstach geologicznych, np. Hsü (1974), Michard i in. (1982), Phipps (1984), Aalto (1989), Brandon (1989), Schwab i in. (1991), Leigh i Hartley (1992), Liu i Einsele (1996). Najbardziej klasycznym przyk³adem olistostromy karpackiej jest kompleks warstw worotyszczeñskich, który bli ej stref nasuniêæ charakteryzuje siê du ¹ iloœci¹ debrytów, w strefach bardziej odleg³ych od frontu ówczesnego sk³onu wiêkszy udzia³ ma normalna, turbidytowa lub hemipelagiczna sedymentacja. Natomiast w rejonie gorlickim za typowe olistostromy mo na uznaæ utwory ukazuj¹ce siê w profilach obserwowanych w tzw. p³acie Przysieczek lub te tzw. mioceny Mszanki i Bystrej, które s¹ stosunkowo ma³o zdeformowane tektonicznie. Zauwa yæ nale y tak e, e jeœli nawet kontakt miêdzy cia³em osuniêtym (w jakiejkolwiek formie od zsuwu do pojedynczego debrytu) jest kontaktem sedymentacyjnym, to zwykle cia³o osuniête pozostaje w niezgodnoœci k¹towej (uncoformity) z ni ej le ¹cymi osadami co wynika ze zmiany warunków sedymentacji (zmiany morfologii dna), luki czasowej w sedymentacji czy wspó³wystêpuj¹cej z kolapsami sk³onu silnej deformacji przestrzeni basenu przed krocz¹c¹ pryzm¹ akrecyjn¹. Rzadko zdarza siê dopasowanie ³awic, zwykle granica pomiêdzy cia³em osuniêtym a utworami podmorskiego pod³o a jest erozyjna i od stopnia szybkoœci deformacji tego pod³o a zale y zauwa alnoœæ niezgodnoœci. Istotn¹ rolê gra tak e ró nica czasu miêdzy aktami depozycyjnymi. Jak wspomniano, wielkie zsuwy i zeœlizgi s¹ zwykle zwi¹zane z relatywnym spadkiem poziomu morza w basenie, wymuszonym tektonik¹ zeœlizg schodzi na fa³dowane i deformowane przedpole, co czyni niezgodnoœæ bardziej widoczn¹ (zsuw czy zeœlizg mo e pokrywaæ fa³dowane pod³o e basenu) i stwarza pozory tektonicznego nasuniêcia. Pojawianie siê szczególnie wielkich nagromadzeñ kompleksów chaotycznych o sedymentacyjnej genezie jest najczêœciej zwi¹zane z koñcowymi etapami zamykania basenów (Dewey, Bird, 1970), gdy rozwiniêty system zasilania basenu (zwykle turbidytowy) zostaje zdezorganizowany, a niszczenie sk³onów, zwykle ju przekroczonych i prze³adowanych, jest najbardziej intensywne wynoszenie górotworu powoduje wymuszone regresje na aktywnym sk³onie i brzegu, niekiedy zmianê struktury ca³ego brzegu. W Karpatach postorogeniczne, mioceñskie osady mog¹ byæ zachowane jako przy³apane przez nasuniêcia istniej¹ w formie zmelan owanych, przerobionych na chaotyczny kompleks utworów. Obecnoœæ lub brak sp³ywów w materiale akrecyjnym zale y od równowagi pomiêdzy tempem sedymentacji a szybkoœci¹ nasuniêæ (Moore, Karig, 1976) je eli dostawa materia³u do basenu jest stosunkowa ma³a i równoczeœnie kompleks akrecyjny bêdzie ods³aniany, stwarzane bêd¹ warunki do slumpingu lub tworzenia debrytów. Je eli dostawa bêdzie wiêksza, to osady bêd¹ pokrywaæ œlad nasuniêcia. Osady sk³onu mog¹ byæ powszechne w tych pasach orogenicznych, które nie przesz³y g³êbokiej erozji. Stare osady sk³onu zwykle mog¹ byæ otoczone przez melan e. MELAN E TEKTONICZNE (KOMPLEKSY CHAOTYCZNE WTÓRNE) Termin melan zosta³ wprowadzony do literatury przez Greenly ego (1919) dla okreœlenia ska³ w Angesley. Oznacza³ on tam ska³y powsta³e w wyniku deformacji, o czysto tektonicznym charakterze. Kryteria dotycz¹ce opisu i klasyfikacji tzw. ska³ uskokowych s¹ teoretycznie jednoznaczne, jednak e ró noraki kontekst geologiczny i uwarunkowania, takie jak: g³êbokoœæ œciêcia, rodzaj ska³ zaanga owanych w procesie tektonicznym, szybkoœæ przesuwu i czêsta,

9 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 35 zw³aszcza w kolizyjnym orogenie, synsedymentacyjnoœæ, tworz¹ ci¹g charakteryzuj¹cy siê znaczn¹ iloœci¹ produktów poœrednich. Podawane klasyfikacje ska³ uskokowych uwzglêdniaj¹ wiele czynników powoduj¹cych powstawanie ich ró norakich typów (Sibson, 1977). Cechami branymi pod uwagê s¹ m.in. wielkoœci ziaren i fragmentów rozdrobnionych ska³, jak równie uporz¹dkowanie (np. foliacja) struktur czy ich bez³adnoœæ. Istotne znaczenie ma jednak wynikaj¹cy z ró nych uwarunkowañ styl deformacji, maj¹cy wp³yw zarówno na charakter samej strefy, jak te na charakter produktów, czyli ska³ w niej powstaj¹cych. Rodzaj deformacji, od kruchej do podatnej, prowadzi do wytworzenia stref o zró nicowanym charakterze (Aleksandrowski, 1992) od stref uskokowych i nasuniêæ, charakteryzowanych przez raczej kruch¹ deformacjê, produktów z tak¹ deformacj¹ zwi¹zanych (tj. ró nego rodzaju brekcji, m¹czki tektonicznej i kataklazytów), a do tzw. stref œciêæ (shear zone), które charakteryzuje wysoka, zwykle doœæ wyraÿnie zdefiniowana geometrycznie koncentracja odkszta³cenia, w znacznej mierze podatnego. O ile w kruchych w charakterze strefach uskokowych i strefach nasuniêæ nieci¹g³oœæ ska³ jest widoczna, o tyle w strefach œciêcia nie mo na makroskopowo stwierdziæ przerwania oœrodka skalnego (op.cit.). Ogólnie mówi¹c, p³ytsze strefy uskokowe cechuje raczej kruchy charakter, dochodzi w nich do rozwoju spêkañ typu riedlowskiego (nisko- i wysokok¹towych) wraz ze szczelinami tensyjnymi, co powoduje powstawanie szerszej, nawet anastmozuj¹cej strefy (Needham, 1995) o charakterze brekcji, z obecnoœci¹ licznych luster i zadziorów. Podkreœliæ wypada, e zwykle zarówno kruche strefy uskokowe, jak i podatne strefy œciêcia nie wystêpuj¹ w czystej formie, ale stanowi¹ jakiœ fragment ci¹gu deformacyjnego dochodzi do wspó³wystêpowania struktur charakterystycznych dla deformacji kruchej i podatnej. PóŸniejsza reaktywacja pocz¹tkowo podatnej strefy œciêcia (niekiedy w innych, p³ytszych warunkach) powoduje na³o enie struktur kruchych na podatne, np. wystêpowanie uskoków typu riedlowskiego w charakteryzuj¹cych strefy œciêcia mylonitach. Zarówno w strefach uskokowych, jak i strefach œciêcia istniej¹ warunki do metamorfizmu maj¹cego znaczny wp³yw na powstanie w ich obrêbie specyficznych ska³ (kataklazyty, mylonity, pseudotachylity) i wytworzenie struktur definiuj¹cych te strefy. W strefach œciêcia znajdujemy szereg wskaÿników kinematycznych, przydatnych dla okreœlenia kierunku transportu tektonicznego (Carreras i in., 1980), ale tak e widoczny jest szereg charakteryzuj¹cych te strefy struktur, do których mo na zaliczyæ np. szczególny uk³ad foliacji (struktury typu s-c, podkreœlone smugami substancji mylonitycznej), jak te widoczn¹ rotacjê ró nego rodzaju porfiroklastów. Generalnie mo na przyj¹æ, e wystêpowanie stref œciêcia tektonicznego (z obecnymi w nich ska³ami typu mylonitów) jest zwi¹zane z doœæ znaczn¹ g³êbokoœci¹ ich tworzenia pod znacznym nadk³adem. Anostomozuj¹ce strefy œciêcia mog¹ mieæ nawet kilka kilometrów gruboœci. Ogólnie mówi¹c, strefy uskokowe mog¹ dzia³aæ jako zamkniêty b¹dÿ otwar³y system geochemiczny, charakteryzuj¹cy siê szybk¹ migracj¹ fluidów (niezale nie od wielkoœci strefy), które powoduj¹ zmianê barwy kruszonych ska³ czy oddzielonych powierzchniami foliacji elementów strefy œciêcia (utleniaj¹ce fluidy zabarwiaj¹ melan na czerwono, st¹d czasami b³êdne rozpoznawanie utworów jako ³upki pstre). Istotne znaczenie dla odtworzenia historii tektonicznej i obrazu kartograficznego ma kartograficzne rozpoznanie w rejonie gorlickim szerokich stref œciêæ tektonicznych. Jak wspomniano, niektóre struktury szerokich stref œciêæ, takie jak z³upkowacenie czy podkreœlona kolorami foliacja, by³y b³êdnie brane za warstwowanie (false bedding). Porównanie starych opracowañ kartograficznych, np. arkusza Osiek (Koszarski, Tokarski, ), z obserwacjami w terenie sugeruje b³êdne uznanie foliacji za stratyfikacjê, zaœ obserwowana w terenie zmiana barwy na granicach elementów foliacji raczej wtórne zabarwienie. Czerwono-zielony kolor foliacji w melan ach by³ powodem b³êdnej klasyfikacji tych utworów uznawanych za ³upki pstre; dopiero szczegó³owe oznaczenia stratygraficzne (opróbowanie klastów) ujawni³y znacznie m³odszy wiek tych pstrych kompleksów chaotycznych. Nale y w tym przypadku dodaæ, e fragmenty rozdrobnionych ³awic czerwonych ³upków, jako elementów rozerwanej formacji eoceñskich ³upków pstrych, mog¹ tak e siê znajdowaæ jako oddzielne bloki w kompleksach chaotycznych obok fragmentów innych cz³onów litostratygraficznych. Mo na zauwa yæ zale noœæ stopnia zachowania fauny otwornicowej i nanoplanktonu od stopnia zdeformowania osadu. Zwykle w strefach silnie zdeformowanych (najbardziej w strefach szarej czy czarnej m¹czki tektonicznej) stopieñ zachowania nawet pancerzyków kokolitów jest znikomy, a skorupki otwornic zostaj¹ zupe³nie zniszczone. Najlepiej zachowana fauna znajduje siê w resztkach bardziej odpornych, bloków (protolitów). Zwykle miejsca œciêæ tektonicznych czy stref uskokowych mog¹ byæ punktem wyjœcia do procesu formowania melan u stanowi¹ strefy rdzeniowe, wokó³ których formowany jest melan. Sam proces tworzenia melan u przebiega zgodnie z opisanymi mechanizmami, st¹d tendencja (wystêpuj¹ca wœród geologów anglosaskich) rezerwowania terminu melan raczej dla utworów o genezie tektonicznej. Jednak e skala czasu i wieloetapowoœæ procesu powoduj¹ powstawanie produktu skalnego o wiêkszym zró nicowaniu struktur, tekstur i sk³adu petrograficznego. Melan jest tworem kilku procesów, które zwykle zachodz¹ w miejscu aktywnych stref nasuniêæ (pod³o e pryzmy akrecyjnej, granice ³usek czy granice terranów). Rozwijaj¹ca siê od pocz¹tkowo w¹skiej, stale poszerzana strefa tektoniczna wzbogaca siê o produkty tektonicznej erozji dwu kontaktuj¹cych p³yt (transportowanych na dalekie odleg³oœci i wlok¹cych ze sob¹ bloki, pochodz¹ce nie tylko z kontaktuj¹cych ze sob¹ elementów), staje siê zwykle szerokim kompleksem o ró norakim sk³adzie petrograficznym, z bogactwem struktur odziedziczonych lub nabytych w procesie deformacji czyli melan em. Szczególny kontekst tworz¹cego siê melan u powstaje w sytuacji, gdy strefa œciêcia rozwija siê u podnó a aktywne-

10 36 Leszek Jankowski go sk³onu (co jest czêste w wêdruj¹cej pryzmie akrecyjnej, gdzie tzw. aktywny sk³on tworz¹ na³o one na siebie ³uski tektoniczne). Zrzucane u podnó a sk³onu osady ruchów masowych s¹ sukcesywnie wci¹gane w kana³ erozyjny, a nastêpnie w³¹czane w tworz¹cy siê melan i deformowane wraz z nim. Taka sytuacja stwarza póÿniej znaczne trudnoœci w wyjaœnieniu genezy tego typu kompleksu, którego chaotycznoœæ ma dwojak¹ przyczynê. Tak czy inaczej melan powstaje z rozbicia wewnêtrznej, pocz¹tkowo spójnej sukcesji ska³y, bez wzglêdu na to, czy produktem wyjœciowym by³y ska³y o normalnej strukturze, czy ju posiada³y strukturê bloki w matrix. Na podstawie ci¹gu stopniowej deformacji jednostek skalnych przeprowadzano klasyfikacje melan y (Raymond, 1984; Cowan, 1985), które w istocie pozostaj¹ klasyfikacj¹ opisow¹. Ci¹g deformacji zaczyna siê od sytuacji, gdy pocz¹tkowa struktura ska³y jest jeszcze widoczna, a koñczy na kompletnym rozdrobnieniu deformowanej ³awicy (Cowan, 1985). Inn¹ genezê maj¹ tzw. melan e diapirowe (Orange, 1990). Podobnie jak w przypadku kompleksów chaotycznych o genezie sedymentacyjnej, miejscem szczególnie predysponowanym do tworzenia siê melan y o ró nej genezie jest pryzma akrecyjna (Davis, Raynolds, 1996). W tym opracowaniu melan em nazwano (zdaj¹c sobie sprawê z szerokiego zakresu tego terminu) szerokie strefy utworów o strukturze bloki w matrix, które przesz³y deformacjê tektoniczn¹ (towarzysz¹ce z regu³y ró nego rodzaju œciêciom i nasuniêciom i w których znaleÿæ mo na obce ska³om przyuskokowym fragmenty i bloki) bez wzglêdu na pierwotn¹ genezê materia³u bior¹cego udzia³ w tworzeniu melan u. Podsumowuj¹c, wyró nione na mapach (fig. 1, 3) kompleksy chaotyczne to: niezdeformowane olistostromy, rzadko wystêpuj¹ce, stwierdzone jedynie w kilku przypadkach, i melan e (w których olistostromy mog³y stanowiæ materia³ wyjœciowy deformowany póÿniej) oraz szerokie melan e o genezie czysto tektonicznej. W opracowaniu kartograficznym wyró niono szereg kompleksów chaotycznych oddzielaj¹cych poszczególne elementy tektoniczne ró nej rangi. Szczególnie dobrze widoczne w tym obszarze s¹ szerokie, ponadkilkudziesiêciometrowej mi¹ szoœci kompleksy o chaotycznej litologii, z cechami deformacji tektonicznej, tworz¹ce melan tektoniczny pomiêdzy nasuniêciami. Takie melan e rozdzielaj¹ elementy tektoniczne powsta³e w sekwencji. Jednak e (co jest charakterystyczne dla tego obszaru) szczególnie szerokie kompleksy chaotyczne towarzysz¹ póÿniejszym œciêciom tektonicznym o pozasekwencyjnym charakterze. Obecnoœæ obcych, pozabasenowych bloków (odmiennych litologicznie od otaczaj¹cych melan podleg³ych i nadleglych elementów tektonicznych), takich jak wapienie, piaskowce nie spotykane w s¹siaduj¹cych ³uskach, niekiedy o charakterze piaskowców p³ytkowodnych, oraz np. obecnoœæ w matriksie czy blokach m³odszej mikrofauny otwornicowej czy nanoplanktonu od tej zawartej w otaczaj¹cych jednostkach mo e œwiadczyæ o olistostromowej, sedymentacyjnej genezie stektonizowanych, wci¹gniêtych w melan utworów. KRYTERIA ROZRÓ NIENIA GENEZY KOMPLEKSÓW CHAOTYCZNYCH Kryteria rozró nienia genezy kompleksów chaotycznych, jakkolwiek doœæ jednoznaczne w teorii, w warunkach polowych staj¹ siê czêsto niewystarczaj¹ce do jednoznacznej interpretacji. Istnieje szereg kryteriów pomagaj¹cych w rozró nieniu kompleksów chaotycznych (Hsü, 1968; Cowan, 1985), ale, jak trzeba podkreœliæ, szczególny kontekst geologiczny mo e utrudniæ rozpoznanie ich genezy. Jak wspomniano, rozró nienie potê nych zsuwów, zeœlizgów w podobnym litologicznie tle jest w znacznej mierze funkcj¹ ods³oniêcia (Ricci-Lucchi, 1992). Zsuw posiadaj¹cy du ¹ masê i potencja³ erozyjny mo e byæ traktowany jako tektonicznie nasuniêty element. Zwykle melan e s¹ definiowane jako jednostki tektoniczne ograniczone przez powierzchnie œciêciowe, a olistostromy jako jednostki litostratygraficzne. Wiêc jednym z kryteriów mo e byæ okreœlenie rodzaju kontaktu, oznaczenie wieku matriksu otaczaj¹cego zsuw czy zeœlizg. Szczegó³owe badania terenowe powinny okreœlaæ tendencje w nastêpstwie poszczególnych serii litostratygraficznych, kolejnoœæ u³o enia elementów nasuwczych powinna odpowiadaæ kolejnoœci zamykania kolejnych rowów i fragmentów basenu, nale y ustaliæ kolejnoœæ akrecji elementów tektonicznych (³usek czy p³aszczowin) w pryzmie. Ka de zaburzenie kolejnoœci mo e sugerowaæ grawitacyjne umiejscowienie nieu³o onego w ustalonej kolejnoœci cia³a (fig. 2). Rzadko w migruj¹cej pryzmie akrecyjnej zdarza siê zachowanie olistostromy w pierwotnej, niezdeformowanej formie, pozbawionej tektonicznej deformacji. Mo na natomiast spodziewaæ siê ekstremalnej sytuacji (Moore i in., 1976), czyli zsuniêcia w formie zeœlizgu fragmentu starego melan u i wci¹gniêcia go w struktury nowego. W takim przypadku rozpoznanie kolejnoœci zdarzeñ wymaga nadzwyczajnych okolicznoœci, np. bardzo charakterystycznego sk³adu petrograficznego. Olistostroma mo e zawieraæ skamienia³oœci z podleg³ej (starszej, ni szej w profilu) jednostki, lecz nie z nadleg³ej (m³odszej, wy szej w profilu). Generaln¹ zasad¹ potwierdzaj¹c¹ olistostromow¹ genezê osadu jest obecnoœæ w profilu kompleksu chaotycznego prze³awicaj¹cych go normalnych osadów, deponowanych przez pr¹dy zawiesinowe. Ale brak prze³awiceñ turbidytów nie œwiadczy przeciwko olistostromie. Dodaæ nale y, e w przypadku retransgresji i osadzenia osadów posttektonicznych na osadach olistostromy (jak to mo e mieæ miejsce u czo³a Karpat), czyli definiuj¹cych sk³on, mo emy mieæ osady szelfowe, ale wtedy nale y tu spodziewaæ siê hiatusu depozycyjnego i wyraÿnej luki wiekowej. Niestety, nie jest to ³atwe do uchwycenia, chyba e mamy ³atwo zauwa aln¹ niezgodnoœæ k¹tow¹. Resztkowe baseny maj¹ ma³y potencja³ zachowawczy osadów, które s¹ erodowane w pierwszej kolejnoœci. Zreszt¹ w przypadku Karpat nie znamy dok³adnie wielkoœci tej erozji, st¹d nie mo emy okreœliæ, ile nadk³adu zosta³o zerodowane. Ewentualny turbidytowy nadk³ad nad olistostrom¹ móg³ zostaæ zerodowany, najwiêksza mo liwoœæ zachowania kompleksów chaotycznych istnieje tylko w przy-

11 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 37 Fig. 3. Szkic geologiczny Karpat polskich Geological sketch of Polish Carpathians

12 38 Leszek Jankowski padku przy³apania kompleksu olistostromowego przez nasuwaj¹c¹ siê ³uskê. Mo na przyj¹æ, e jest to w Karpatach regu³¹, o czym œwiadczy rozpoznana otworami obecnoœæ znacznej mi¹ szoœci mioceñskich kompleksów chaotycznych pod nasuniêciami w okolicy Gorlic (opisywana tak e z innych regionów Tokarski i in., 1986; Oszczypko, 1999), ale w takich przypadkach nale y ju liczyæ siê ze znaczn¹ deformacj¹ tektoniczn¹ olistostromy. Doœæ istotnym kryterium jest relacja wiekowa matriksu i bloków, tzw. ogólna stratygrafia (Orange, 1990). Je eli w matriksie znajdujemy skamienia³oœci œwiadcz¹ce o tym, e jest on równy wiekowo lub m³odszy od osadów nadleg³ej czy bezpoœrednio podleg³ej ³uski, œwiadczy to o obecnoœci tu olistostromy. Obecnoœæ typowych czynników œwiadcz¹cych o znacznym stektonizowaniu osadu, tj. z³upkowacenie, foliacja, obecnoœæ struktur typu c lub s, soczewkowaty kszta³t klastów czy obecnoœæ m¹czki tektonicznej wskazuje jedynie, e osad przeszed³ deformacjê tektoniczn¹, ale nie mówi o jego strukturze i charakterze wyjœciowym. Wielkoœæ bloków tak e nie jest kryterium rozstrzygaj¹cym fragmenty klastów w melan ach znajduj¹cych siê na granicach terranów czy w melan u klasty subdukcyjnym mog¹ osi¹gaæ wielkie rozmiary. Charakter klastów mo e byæ jedynie poœrednim wskaÿnikiem; w melan u klasty zwykle s¹ kanciaste, spêkane, œciête, zdeformowane w budiny lub o kszta³cie rombowym, a w olistostromie s¹ zwykle kanciaste lub obtoczone, mog¹ byæ spêkane, ale nie œciête. Olistostroma zawiera bloki, które s¹ starsze lub co najwy ej równe wiekowo matriksowi, podczas gdy sytuacja odwrotna mo liwa jest tylko w melan u. Zwykle fauna zawarta w melan u mo e tylko wskazywaæ na najpóÿniejszy wiek deformacji tektonicznej. W melan u nadleg³e i podleg³e ogniwa maj¹ ostre tektoniczne kontakty, w przypadku olistostromy kontakty z osadami sk³onu lub jego podnó a s¹ normalne. Kszta³t cia³ olistostromowych jest zwykle soczewkowy, a uk³ad pasowy, zwi¹zany ze strefami nasuniêæ, najczêœciej charakteryzuje strefy melan y tektonicznych. Tu jednak nale y jeszcze raz wspomnieæ o tym, e w przypadku zsuwu (slide) czy zeœlizgu (slump) kontakt pomiêdzy zeœlizguj¹cym siê cia³em a pod³o em mo e przyjmowaæ charakter kontaktu tektonicznego. Niekiedy w warunkach polowych mocno zwietrza³y osad nie ujawnia swojej struktury obecnoœæ ma³ych klastów (niekontrastuj¹cych habitusem z matriksem) jest dobrze widoczna dopiero w czasie szlamowania materia³u. Doœwiadczenia wskazuj¹, e w przypadku kataklazytów czy m¹czki tektonicznej pobieranie z nich próbek jest bezcelowe, poniewa pancerzyki otwornic, radiolarii, a nawet p³ytki kokolitów s¹ tak zdeformowane, e nie nadaj¹ siê do oznaczeñ. T O GEOLOGICZNE KOMPLEKSÓW CHAOTYCZNYCH Mimo d³ugoletnich badañ brak jest szczegó³owej analizy basenowej przeprowadzonej na ca³ym obszarze Karpat, tak e rumuñskich i ukraiñskich, co jest istotne, gdy systemy depozycyjne by³y te same. Spostrze enia autora (Jankowski, 2004) daj¹ podstawê do odmiennych pogl¹dów na scenariusz rozwoju Karpat zewnêtrznych. Dotychczasowe opracowania (np. Ksi¹ kiewicz red., 1962) najczêœciej zak³ada³y istnienie szeregu statycznych rynien wype³nianych stopniowo, zamkniêtych i sfa³dowanych w miocenie. Osady poszczególnych subbasenów uto samiano z jednostkami tektoniczno-facjalnymi (np. basen skolski, podœl¹ski, œl¹ski itd.). Niezrozumienie mechanizmu tworzenia pryzmy akrecyjnej spowodowa³o nadinterpretacyjne wyró nianie coraz to nowych jednostek i nadawanie im charakteru jednostek tektoniczno-facjalnych. Karpaty zewnêtrzne s¹ orogenem powsta³ym z zamkniêcia basenu pomiêdzy platform¹ a zespo³em mikrop³yt (Karpaty wewnêtrzne). Zasiêgi zmieniaj¹cych sw¹ geometriê systemów depozycyjnych w Karpatach nie pokrywaj¹ siê ca³kowicie niekiedy zasiêg basenu w okreœlonym systemie depozycyjnym nie obejmuje zasiêgu w poprzednim systemie depozycyjnym. Ten dynamiczny basen ulega³ skracaniu, a zmiana kierunku zamykania powodowa³a zmianê osi systemów depozycyjnych zmianê kierunku rozci¹g³oœci oraz nachylenia basenu i zmiany kierunków rozprowadzania materia³u. Osie systemów depozycyjnych z kredy czy paleogenu mog¹ mieæ niewiele wspólnego z osiami systemów depozycyjnych np. miocenu czy oligocenu. W istocie tylko rozk³ad mioceñskich systemów depozycyjnych nawi¹zuje do przebiegu frontu zamykanego górotworu chocia w analizach (Ksi¹ kiewicz red., 1962) rysowano subbaseny zwykle równolegle do obecnego frontu górotworu. Karpaty stanowi¹ przek³adaniec osadów z³o onych w ró - nych systemach depozycyjnych i nie ma to bezpoœredniego zwi¹zku z wydzielonymi jednostkami litologiczno-facjalnymi. Na przyk³ad jednostka œl¹ska w swoim profilu mo e mieæ wspólny element facjalny zdeponowany w tym samym systemie depozycyjnym co jednostka magurska, a nawet wspólne t³o w postaci starszych systemów depozycyjnych z elementami tektonicznymi Karpat rumuñskich. Wydzielanie i dalekie korelowanie jednostek tektoniczno-facjalnych by³o b³êdem, który zaci¹ y³ na analizie basenowej. Historiê basenu rozpoczyna etap rozbicia krawêdzi platformy. Rozwa yæ nale y mo liwoœæ istnienia (przynajmniej na ekstensyjnym etapie rozwoju basenu karpackiego) uk³adu typu rów horst czy systemu pó³rowów definiuj¹cych geometriê basenu na co wskazuje nastêpstwo facji, rozk³ad cia³ piaskowcowych (np. warstwy istebniañskie lub piaskowce ciê kowickie) czy mechanizm i miejsce ich depozycji. Uskoki powsta³e w czasie tworzenia pó³rowów mog¹ mieæ istotne znaczenie w czasie inwersji basenu i w czasie powstawania pryzmy akrecyjnej (staj¹ siê póÿniej p³aszczyznami odk³ucia). Basen osi¹ga z biegiem czasu wiêkszy zasiêg i wiêksze g³êbokoœci a do czasu inwersji i rozpoczêcia procesu skracania prowadz¹cego do sp³ycenia i wype³nienia. Na tle star-

13 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 39 szych systemów depozycyjnych rozwija siê subbasen magurski, maj¹cy wspólne pod³o e z basenem g³ównym (prawdopodobnie cieszyñski i lgocki system depozycyjny). Elementy tektoniczne utworzone z elementów facjalnych subbasenu magurskiego nie maj¹ zagubionych czy poch³oniêtych korzeni, ale wspólne pod³o e z systemami basenu g³ównego, rozwiniêtego ci¹gle na przedpolu Magury. Na przyk³ad lgocki system depozycyjny widoczny w profilach jednostki magurskiej okolic Mszany jest te elementem profilu jednostki dukielskiej na Ukrainie. Ponadto tzw. czarna kreda jest widoczna w prawie wiêkszoœci elementów tektonicznych zarówno w Karpatach Pó³nocnych, jak i Wschodnich. Najwczeœniej zamkniêta i poch³oniêta zosta³a czêœæ po³udniowa basenu Karpat zewnêtrznych mo liwe, e czêœciowo rozwiniêta na p³ycie oceanicznej, najwczeœniej poch³oniêtej. Ca³y mechanizm skracania i jednoczesnej migracji centrum depozycji generalnie ku platformie wynika z przesuwania siê ci¹gle dobudowywanej pryzmy akrecyjnej, której masa stanowi obci¹ enie generuj¹ce powstanie przed ni¹ rowu depozycyjnego i fleksuralnego odbicia, wybrzuszenia (forebulge). Uk³ad rów forebulge przesuwa³ siê ku pó³nocy, zmieniaj¹c geometriê basenu, a tak e wzór systemu depozycyjnego a do zatrzymania procesu kolizji. Zapisem umiejscowienia forebulge z momentu wygaszania kolizji jest szereg wy yn otaczaj¹cych Karpaty od pó³nocy, tzw. wa³ metakarpacki. Równoczeœnie z postêpem ca³ej pryzmy ku pó³nocy rozwijaæ siê mog¹ na jej zapleczu lub wewn¹trz satelickie baseny, niekiedy postêpuj¹ce wraz z pryzm¹ (Ori, Friend, 1984) lub niesione na jej elementach tektonicznych (piggy-back basins). Z regu³y m³odnienie sukcesji osadowych nastêpuje w kierunku basenu przedgórza. Jak ju wspomniano, na rozk³ad facji i wzór ca³ego systemu depozycyjnego istotny wp³yw ma oprócz tektonicznej modyfikacji basenu tak e relatywny spadek lub wzrost poziomu morza (Miall, 1990; Galloway, 1998). Istotnym problemem dla analizy basenowej jest rozpoznanie i skorelowanie w obrêbie basenu zmian poziomu morza; tych zale nych od lokalnych procesów tektonicznych i tych zale nych od eustatyki. Wraz z procesem zamykania basenu wp³yw tektoniki zdaje siê rosn¹æ, choæ zdarzenia takie jak np. wielkie, eustatyczne wzrosty poziomu morza w dolnym oligocenie (powoduj¹ce rozszerzenie siê facji menilitowej) czy wczesnobadeñski zalew poszerzaj¹cy baseny resztkowe s¹ wyraÿnie zauwa alne. Pryzmê akrecyjn¹ Karpat zewnêtrznych stanowi klin osadów deponowanych od dolnej kredy (górnej jury?) do dolnego miocenu wraz ze zdeformowanymi, stopniowo wci¹gniêtymi w jej struktury osadami przedpola (Krzywiec, 1997). Pocz¹tkowy uk³ad stopniowo nasuwanych na siebie, g³ównie w stylu na barana (piggy-back mode), ³usek zosta³ zaburzony przez pozasekwencyjne œciêcia wyznaczone badaniami mezostruktur (Decker i in., 1999), które wykartowane zosta³y tak e przez autora w czasie badañ terenowych (fig. 1, 3). Orogen karpacki uwa any by³ dotychczas za orogen typu naskórkowego (thin-skinned tectonic) z jedn¹ g³ówn¹, bazaln¹ powierzchni¹ nasuniêcia, identyfikowan¹ zwykle z nasuniêciem sp¹gowym. Istotnym problemem jest ustalenie ewentualnego udzia³u utworów pod³o a we wspólnej deformacji z przesuwaj¹c¹ siê nad nim karpack¹ pryzm¹ akrecyjn¹ (thick-skinned tectonic; Coward, 1983). Takie przes³anki, jak np. uk³ad nasuniêæ pozasekwencyjnych, wskazuj¹ na deformacjê wspóln¹ z pod³o em, przynajmniej w koñcowym etapie deformacji orogenu. Istotne znaczenie ma rozpoznanie pozycji wydzielonego stosunkowo póÿno subbasenu magurskiego i jego relacji do basenu g³ównego, znajduj¹cego siê na jego przedpolu. Na obecnym etapie rozpoznania mo na przyj¹æ, e na u³o one w system dupleksowy elementy tektoniczne pod nasuniêciem magurskim i na jego przedpolu sk³adaj¹ siê facje deponowane w strefie b¹dÿ to strukturalnego wyniesienia oddzielaj¹cego basen submagurski od basenu g³ównego, b¹dÿ te w najbardziej wewnêtrznej strefie basenu g³ównego. Kierunki dostawy materia³u w najm³odszych facjach tzw. podjednostki Siar jednostki magurskiej (Kopciowski i in., 1997) wskazuj¹ na istnienie obszaru alimentacyjnego wyniesienia strukturalnego pomiêdzy basenem g³ównym a subbasenem magurskim oraz istnienie stosunkowo szerokiej strefy oko³okordylierowej z szeregiem ró norakich, zapewne g³ównie szelfowych i sk³onowych, facji. Ogromna iloœæ materia³u zdeponowanego jako piaskowce z W¹tkowej oraz rozdrabniane pokrywy wapienne (wapienie ³u añskie) daj¹ podstawê do domniemania, e szerokoœæ strefy kordyliery mog³a byæ znaczna. Facje szelfu lub sk³onu przeniesione b¹dÿ zrzucone póÿniej w g³¹b basenu kroœnieñskiego odnajdujemy np. w kompleksach chaotycznych (np. wapienie z Mszanki). Migracja tej strefy wraz z subbasenem magurskim mog³a powodowaæ zmianê geometrii basenu g³ównego na przedpolu jednostki magurskiej. Jej podzia³ tektoniczny w zale noœci od g³êbokoœci odk³ucia jak te w zale- noœci od stadium postêpu pryzmy spowodowa³ ró nice profili w poszczególnych elementach tektonicznych. Mo na przyj¹æ, e od miejsca odk³ucia zale y sk³ad sekwencji litologicznych poszczególnych elementów tektonicznych. Podzia³ na jednostkê dukielsk¹ i œl¹sk¹ jest sztuczny. We wschodniej czêœci Karpat polskich poziomy odk³ucia elementów zaliczanych tam do jednostki dukielskiej siêgaj¹ starszych, wspólnych jeszcze z subbasenem magurskim facji, natomiast w rejonie gorlickim poziom odk³ucia znajduje siê g³ównie w warstwach menilitowych co powoduje komplikacje w klasyfikacji poszczególnych ³usek. Podkreœliæ nale y, e facje charakteryzuj¹ce poszczególne podjednostki nie s¹ ich œcis³ymi wyznacznikami, przyporz¹dkowanymi konkretnej podjednostce; wyznaczniki jednostki dukielskiej pojawiaj¹ siê w ró nych podjednostkach (np. czarne margle typu grybowskiego charakterystyczne dla tzw. podjednostki grybowskiej wystêpuj¹ w wielu ³uskach na przedpolu jednostki magurskiej). Piaskowce z Mszanki wystêpuj¹ nawet w jednostce œl¹skiej, podobnie jak piaskowce cergowskie. Wspólna pokrywa menilitowo-kroœnieñska sugeruje wspólny basen, przynajmniej w jego oligoceñsko-mioceñskim etapie, istniej¹cy na przedpolu subbasenu magurskie-

14 40 Leszek Jankowski go. Dolnooligoceñskie facje o typie warstw menilitowych, deponowane w czasie relatywnie wysokiego poziomu morza w basenie, mog³y rozci¹gaæ siê na obszar subbasenu magurskiego (czêœæ tzw. warstw nadmagurskich), co œwiadczy ju o bezpoœredniej bliskoœci subbasenu magurskiego. Warstwy kroœnieñskie rozwiniête na tle warstw menilitowych koñcz¹ profile ka dego elementu tektonicznego przed frontem nasuniêcia magurskiego chocia nie wszystkie elementy facjalne warstw kroœnieñskich wystêpuj¹ w ka dym elemencie (brak cz³onu grubo³awicowych warstw kroœnieñskich w ³uskach tu przed nasuniêciem magurskim i w oknach tektonicznych w obrêbie jednostki magurskiej). O ujednoliceniu basenu w czasie depozycji facji piaskowcowo-³upkowych warstw kroœnieñskich œwiadczy sta³y kierunek transportu materia³u na ca³ym obszarze basenu g³ównego, zarówno w elementach tradycyjnie zaliczanych do jednostki œl¹skiej, jak i tych zaliczanych ju do dukielskiej. Pojawienie siê na prze³omie oligocenu i miocenu szeroko rozprzestrzenionej facji ³upków kroœnieñskich mo na wi¹zaæ z wyraÿnym podniesieniem poziomu morza (highstang). Ta facja, szeroko rozprzestrzeniona w Karpatach, swoim zasiêgiem przekracza zasiêg bardziej klastycznych facji kroœnieñskich, niekiedy osi¹ga zasiêg menilitów. Badania nanoplanktonu wskaza³y na wiek odpowiadaj¹cy dolnomioceñskiemu poziomowi NN 1 (Jankowski, 2003). ZARYS TEKTONIKI OBSZARU GORLICKIEGO Istotne znaczenie ma odkrycie w obszarze badañ, oprócz stref nasuniêæ i uskoków, tak e szerokich stref œciêæ tektonicznych, wzd³u których czêsto rozwiniête s¹ kompleksy chaotyczne. Istotnym utrudnieniem w odczytaniu historii tektonicznej obszaru jest na³o enie siê kilku etapów rozwoju tektonicznego. Sygnalizowane wczeœniej badaniami mezostruktur nastêpstwo zdarzeñ tektonicznych (Decker i in., 1999) uda³o siê potwierdziæ badaniami kartograficznymi (fig. 1). Budowa geologiczna rejonu gorlickiego zosta³a ukszta³towana w kilku etapach, przy czym najistotniejsze znaczenie ma pierwszy etap sk³adania pryzmy akrecyjnej, w którym powolny przyrost pryzmy wynika³ z powstawania kolejnych odk³uæ na przedpolu powsta³ej ju pryzmy i przy³¹czania kolejnych elementów tektonicznych podczas przesuwu pryzmy. W tym etapie powsta³y nasuniêcia w sekwencji (in-sequence; Boyer, Elliot, 1982; Sassi i in., 1993), a tak e g³ówne elementy tektoniczne obszaru: fa³dy, ³uski i p³aszczowiny. Zwykle najwczeœniej lub najpóÿniej odk³ute elementy tektoniczne znajduj¹ siê w najwy szej pozycji tak u³o onej pryzmy. W nastêpnym etapie deformacji u³o one w sekwencji elementy tektoniczne zostaj¹ dodatkowo œciête tzw. nasuniêciami pozasekwencyjnymi (out-of-sequence; Morley, 1988), w znacznej mierze powierzchnie nasuniêæ wykorzystuj¹ starsze, istniej¹ce ju nasuniêcia z etapu w sekwencji". W niniejszym opracowaniu u ywa siê najczêœciej dla okreœlenia stref nasuniêæ pozasekwencyjnych nazwy,,strefy œciêcia gdy zwykle charakteryzuje je podatny charakter deformacji, niekiedy rozwój mylonitów, kataklazytów i tworzenie szerokich stref melan y wzd³u tych stref. Reaktywacja (widoczna podczas analizy luster tektonicznych) niektórych stref uskokowych i stref nasuniêæ w badanym obszarze pozwala s¹dziæ o istnieniu jeszcze m³odszego etapu deformacji mog³o w nim dochodziæ do reaktywacji starszych powierzchni nieci¹g³oœci i poszerzenia stref nasuwczych czy uskokowych. Strefy uskokowe mog³y byæ odnowione kierunek przesuwu zmienia³ siê w procesie reaktywacji strefy uskokowej. Badania sejsmiczne i obserwacje w strefach okien jednostki magurskiej (Mastella, 1988; Dziadzio i in., 2001) sugeruj¹ specyficzn¹ geometriê zestawów ³usek (uk³ad dupleksowy; Mitra, 1986; Morley, 1986), okreœliæ go mo na jako kompleks dupleksowy o pasywnym stropie (passive roof duplex; Dziadzio i in., 2001). Badany obszar zbudowany jest z zestawu ³usek taka budowa charakteryzuje nie tylko przedpole jednostki magurskiej, ale te j¹ sam¹ (Kopciowski i in., 1997). Transport tektoniczny elementów u³o onych w sekwencji odbywa³ siê w kierunku NW i N. P³aszczyzny odk³ucia ³usek powsta³ych w sekwencji w jakiœ sposób mog³y nawi¹zywaæ do powierzchni granic sekwencji osadowych. Uk³ad œciêæ pozasekwencyjnych wskazuje na ich œcis³y zwi¹zek z powstaniem okien tektonicznych na badanym obszarze (Jugowiec-Nazarkiewicz, Jankowski, 2001; Jankowski, 2003). Nasuniêcie pozasekwencyjne wynosi okno tektoniczne, które zwykle znajduje siê na jego zapleczu. Okna tektoniczne s¹ zwykle ograniczone od pó³nocy przez melan e towarzysz¹ce œciêciom pozasekwencyjnym najlepszym przyk³adem jest melan wystêpuj¹cy w pó³nocnym obrze eniu okna Ropy. Powstanie œciêæ pozasekwencyjnych mo na wi¹zaæ z dopasowywaniem siê k¹ta pryzmy do k¹ta krytycznego (Platt, 1988). Mo na je te wi¹zaæ z reaktywacj¹ (inwersj¹) starych uskoków, pierwotnie ekstensyjnych, powsta³ych we wczesnym etapie otwierania zbiornika fliszowego Karpat (Jankowski, 2000). Nasuniêcia pozasekwencyjne mog¹ tak e wyznaczaæ zarys pó³rowów, w których lokowane by³y subbaseny Karpat. Prawdopodobnie powierzchnie uskoków ekstensyjnych zaczynaj¹ w czasie inwersji dzia³aæ jako powierzchnie nasuniêæ lub stanowi¹ rampy, na których dochodzi do odk³uæ pozasekwencyjnych, przed³u aj¹cych siê na pokrywê karpackiej pryzmy akrecyjnej. Ze œciêciami pozasekwencyjnymi mo na wi¹zaæ, przynajmniej w regionie gorlickim, genetycznie z nimi zwi¹zane uskoki o charakterze uskoków rozrywaj¹cych (tear-fault, Dahlstrom, 1970; Dadlez, Jaroszewski, 1994), które s¹ ze sob¹ genetycznie zwi¹zane i wspó³wystêpuj¹ w tym samym etapie deformacji. Uskoki rozrywaj¹ce maj¹ du e znaczenie w obrazie kartograficznym i dziel¹ obszar na szereg bloków (fig. 1), w których styl fa³dowania, amplituda nasuniêæ i geometria poszczególnych elementów tektonicznych wykazuj¹

15 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 41 wyraÿne ró nice (obrazuj¹ce siê nawet w ró nej liczbie elementów tektonicznych po obu stronach stref uskokowych). Uskoki rozrywaj¹ce powsta³y pod znacznym jeszcze nadk³adem i sugeruj¹ znaczn¹, póÿniejsz¹ erozjê górotworu Karpat zewnêtrzych. Nie pozwalaj¹ one na badanym obszarze bezpoœrednio ³¹czyæ i korelowaæ elementów tektonicznych po obu ich stronach jakkolwiek ewentualnej genetycznej ³¹cznoœci (z etapu w sekwencji ) poszczególnych elementów tektonicznych wykluczyæ nie mo na (np. fa³d Gorlic i ³uska Stró niegdyœ jeden element tektoniczny zosta³ rozciêty uskokiem rozrywaj¹cym). Zwykle sprzê one s¹ tu z pod³u nymi rampami w ich pod³o u (J. Probulski, inf. ustna). KOMPLEKSY CHAOTYCZNE PÓ WYSPÓW Pozycja geologiczna tzw. pó³wyspu Harklowej i tzw. p³atów wystêpuj¹cych na jego przed³u eniu, jak te podobieñstwo litologiczne osadów stanowi¹cych masy tych elementów ka ¹ rozpatrywaæ je ³¹cznie i traktowaæ ich umiejscowienie jako zdarzenie genetycznie powi¹zane. Podobnie uwa a³o wielu badaczy tego regionu, np. To³wiñski (1921), Nowak (1922), Œwidziñski (1931), Pazdro (1934), Szymakowska (1966b), Wójcik i in. (1992, 1993). Na podstawie ods³oniêæ widocznych w potoku Bednarka (jest to jedyny, choæ niekompletny ci¹g ods³oniêæ w obrêbie pó³wyspu ) stwarzano profile, które identyfikowano b¹dÿ z jednostk¹ magursk¹ (Nowak, 1922; Œwidziñski, 1931; To³wiñski, 1932; Pazdro, 1934; Wójcik i in., 1992, 1993), b¹dÿ uwa ano za odrêbn¹ jednostkê (nawet p³aszczowinê) jasielsk¹ (To³wiñski, 1921; Koszarski, Koszarski, 1985; A. Koszarski, 2002), czy te nawet przedmagursk¹ (Szymakowska, 1966b). W pracy Koszarskich (1985) do stworzonego profilu jednostki jasielskiej w³¹czono tak e osady spoza pó³wyspu (widoczne w potoku K³opotnica czy w tzw. oknie Cieklina). Wœród cz³onów litostratygraficznych maj¹cych stanowiæ ci¹g³e profile pó³wyspu i p³atów wymienia siê warstwy inoceramowe, ³upki pstre, warstwy hieroglifowe, warstwy z Dul¹bki (zwane te facj¹ harklowsk¹), warstwy menilitowe czy te warstwy kroœnieñskie, a wed³ug A. Koszarskiego (2002) tak e warstwy cergowskie. Wœród charakterystycznych i ³atwo wyró nianych elementów litologicznych znajdowanych na obszarze pó³wyspu i,,p³atów spotyka siê tak e tzw. wapienie ³u añskie, margle globigerynowe czy te wapienie jasielskie (Szymakowska, 1966b) uwa ane póÿniej za wapienie tylawskie (A. Koszarski, 2002). Przykrycie terenu utworami czwartorzêdowymi i chaotyczny charakter u³o enia fragmentów profilu nie pozwala na rozci¹gniêcie linii intersekcyjnych poza obszar potoku Bednarka. Rozwa aj¹c sposób umiejscowienia pó³wyspu i p³atów, sugeruje siê (na co wskazuje najwiêcej przes³anek) traktowanie je jako grawitacyjny sp³yw (typu slide) mas pó³wyspu do basenu kroœnieñskiego z istniej¹cego w miocenie sk³onu (zbudowanego z szeregu na³o onych na siebie elementów tektonicznych), szelfu b¹dÿ przyuskokowej rampy. Umiejscowienie mas pó³wyspu i,,p³atów nale y traktowaæ jako zdarzenie z historii basenu kroœnieñskiego na mioceñskim etapie jego rozwoju, chocia g³ówn¹ masê sp³yniêtych osadów stanowi¹ starsze elementy, byæ mo e stanowi¹ce nawet zwarty profil (który zosta³ grawitacyjnie przetransportowany do basenu kroœnieñskiego; doœæ zwarty w czêœci proksymalnej, a w bardziej dystalnej mocno rozcz³onkowany jako p³aty ). Uwa a siê (Koszarski, Koszarski, 1985; A. Koszarski, 2002), e otoczone przez ilasty matrix ró ne facje, sk³adaj¹ce siê na mniej lub bardziej rozcz³onkowany profil pó³wyspu, nie maj¹ bezpoœredniego zwi¹zku z basenem magurskim. Ich obszar depozycji móg³ znajdowaæ siê na wyniesieniu strukturalnym, oddzielaj¹cym subbasen magurski od basenu g³ównego. W takiej pozycji tektonicznej znajduje siê podjednostka papiñska (Karpaty s³owackie), wykszta³cona podobnie do resztek profilu zachowanych na,,pó³wyspie harklowskim (Jankowski i in., 2004). Jednak e nale y podkreœliæ, e jednostka papiñska jest po³o ona konsekwentnie w strukturze pryzmy akrecyjnej pomiêdzy jednostk¹ dukielsk¹ a magursk¹, a nie na przedpolu elementów zaliczanych do jednostki œl¹skiej, takich jak choæby ³uska Bednarskich (fig. 1). Elementy facjalne rozpoznawalne w masach pó³wyspu zwykle odpowiadaj¹ facjom tworz¹cym tektoniczne elementy (margle typu grybowskiego, wapienie ³u añskie, ³upkowe warstwy kroœnieñskie), które najogólniej mo na wi¹zaæ z grup¹ dukielsk¹.mo na powiedzieæ, e grupa dukielska to zespó³ elementów tektonicznych zbudowanych g³ównie z facji oligoceñskich zwi¹zanych z najbardziej wewnêtrzn¹ czêœci¹ basenu g³ównego. We wczeœniejszym etapie rozwoju basenu Karpat ta czêœæ basenu g³ównego mia³a wspólne pod³o e z wydzielonym póÿniej subbasenem magurskim. Co warte podkreœlenia, najwa niejsz¹ cech¹ profilu potoku Bednarka jest ogromna liczba œciêæ tektonicznych, nasuniêæ czy te mniej lub bardziej szerokich kompleksów chaotycznych, rozdzielaj¹cych fragmenty profilu (Jankowski, 2003). W dotychczasowych opracowaniach (Koszarski, Tokarski, 1967; Koszarski, Koszarski, 1985; Wójcik i in., 1992; A. Koszarski, 2002) nie wyró niono stref œciêæ tektonicznych ani melan y o ró nej genezie wspomina siê raczej o poziomach olistostromowych (Koszarski, Koszarski, 1985; A. Koszarski, 2002). Uk³ad upadów warstw zarówno w profilu Bednarki, jak i obserwowanych w punktowych ods³oniêciach, a tak e w profilach wierceñ (Moryc, 1955) wskazuje na bez³adne u³o enie mas pó³wyspu i sugeruje rozcz³onkowanie mas w czasie ich umiejscowienia.

16 42 Leszek Jankowski Jak mo na przypuszczaæ, niektóre kompleksy chaotyczne o czysto tektonicznej genezie mog³y byæ uwa ane za poziomy olistostromowe (Koszarski, Koszarski, 1985; A. Koszarski, 2002), a charakter niektórych stref œciêæ tektonicznych móg³ sprawiaæ k³opoty z interpretacj¹ i w wielu przypadkach na tym obszarze mog³y byæ one brane za cz³on litostratygraficzny. W dotychczasowych opracowaniach wyró niano szereg elementów facjalnych widocznych w masach pó³wyspu czy p³atów. Klasyfikacje prowadzono raczej na podstawie opisu litologicznego ska³y, jedynie w pracach Szymakowskiej przeprowadzono badania stratygraficzne. Obserwacje i badania stratygraficzne weryfikowa³y starsze pogl¹dy. Na przyk³ad, obserwacje na obszarze tzw. p³atu Przysieczek, oddzielonego warstwami krosnieñskimi od zwartej masy pó³wyspu harklowskiego, oraz w potokach w Przysieczkach (fig. 1) ukaza³y olistostromowy charakter tego p³atu. W i³o³upkowym matriksie tkwi¹ tu utwory o habitusie piaskowców ciê kowickich facji œl¹skiej, a nie magurskiej, jak sugerowano w starszych opracowaniach. W adnym wypadku nie mo na tu mówiæ o ci¹g³oœci profilu. Jest to utwór o charakterze olistostromy pozbawionej wiêkszych deformacji tektonicznych.w rozcinaj¹cym pó³wysep harklowski potoku Bednarka mo na spotkaæ w kilku miejscach eoceñskie, nie przerobione ³upki pstre, ale zawsze ich kontakt z otaczaj¹cymi je ogniwami jest niejasny. Sugerowana przez A. Koszarskiego (2002) ci¹g³oœæ sedymentacyjna z ogniwem warstw harklowskich (z Dul¹bki) nie jest bezdyskusyjna. Albo jest to kontakt tektoniczny, albo, co sugeruj¹ oznaczenia stratygraficzne, mamy do czynienia z du ym hiatusem depozycyjnym. G³ówn¹ masê tego osadu, nazwan¹ tu warstwami harklowskimi (Jankowski, 2003), stanowi¹ szare, zielonkawe, czêsto brunatne (lub te niewiele siê ró ni¹ce od margli typu grybowskiego), ciemne margle, zwykle bardzo twarde, rozpadaj¹ce siê sierpowato. Wœród nich spotyka siê cienko³awicowe piaskowce z charakterystycznymi zielonymi wype³nieniami szczelin ciosowych (wykonane szlify wykazuj¹ doskona³e wysortowanie i obecnoœæ ziaren glaukonitu, w³aœciwe zwykle piaskowcom deponowanym na szelfie G. Leœniak, inf. ustna). Wystêpuj¹ tu te rozsypliwe, jasne, bardziej grubo³awicowe piaskowce, transportowane z NE. Kompleks warstw harklowskich zosta³ opróbowany w wielu miejscach w potoku Bednarka wiêkszoœæ oznaczeñ wskazuje na ich dolnooligoceñski wiek, chocia czêœæ oznaczeñ (jak te poprzednie opinie Koszarski, Koszarski, 1985; Wójcik i in., 1992, 1993) okreœla wiek tych utworów na eocen oligocen. Wynikaæ to mo e z braku diagnostycznych form czy zespo³ów otwornicowych lub nanoplanktonowych. W jednych próbkach pobranych obok siebie (z tego samego litotypu) stwierdzano ma³o diagnostyczne zespo³y wskazuj¹ce na wiek eocen/oligocen, w innych natomiast stwierdzano ju formy i zespo³y wskazuj¹ce na wiek dolnooligoceñski (Jankowski, 2003). Zdaniem autora, wiek tego kompleksu nale y przyj¹æ jako oligocen dolny, a ca³y kompleks warstw harklowskich jest odpowiednikiem formacji menilitowej o nieco odmiennym wykszta³ceniu. Wystêpuj¹ce w obrêbie pó³wyspu Harklowej warstwy kroœnieñskie by³y uwa ane albo za porwak (Tokarski, 1947), albo za utwory wystêpuj¹ce w oknie tektonicznym (tzw. okno Radoœci Œwidziñski, 1932; Koszarski, ytko, ). PoŸniej w³¹czono je b¹dÿ to jednostki jasielskiej (Koszarski, Koszarski, 1985), b¹dÿ to do profilu jednostki magurskiej (Wójcik i in., 1993), lub te uznano je nawet za warstwy cergowskie (A. Koszarski, 2002). W kilku ods³oniêciach w obrêbie warstw kroœnieñskich widoczne s¹ utwory o charakterze sp³ywów, przy czym redeponowane bloki maj¹ te charakter i habitus warstw kroœnieñskich. Wiele ³awic ma charakter sp³ywowy, co mo na ewentualnie wi¹zaæ z ich depozycj¹ na jakimœ niestabilnym sk³onie póÿniejszy. Mo na dodaæ, e warstwy kroœnieñskie wykazuj¹ tendencjê do sp³ywów, co jest widoczne w licznych miejscach Karpat. W wielu profilach górna czêœæ warstw kroœnieñskich jest jednym wielkim sp³ywem, w którym nie zawsze mo na wyró - niæ obce elementy skalne. Zsuw kompleksu harklowskiego obejmowa³ zatem nie tylko starsze osady, ale tak e deponowane równoczeœnie warstwy kroœnieñskie. Jak wspomniano, kontakty ³upków kroœnieñskich z ogniwem warstw harklowskich s¹ niepewne. Struktury sp³ywowe w ³awicach piaskowcowych ukazuj¹ SE kierunek sp³ywu co wspó³gra z kierunkami transportu w warstwach harklowskich. Podkreœlenia wymaga brak ogniwa piaskowcowo-³upkowego i piaskowcowego wœród warstw kroœnieñskich na obszarze pó³wyspu, co upodabnia profil raczej do tektonicznych elementów okolic Grybowa czy okna Ropy, a odró nia od profilu bardziej po³udniowych ³usek, ukazuj¹cych siê przed jednostk¹ magursk¹, np. Desznicy, Mrukowej czy profilu w K³opotnicy (na po³udniowy wschód od Folusza fig. 1), w których przy warstwach menilitowych wystêpuj¹ transportowane z zachodu warstwy kroœnieñskie piaskowcowo-³upkowe. Oznaczone tutaj próbki wskazuj¹ na górnooligoceñski ( kroœnieñski ) wiek tych warstw (co neguje ich klasyfikacjê jako sensu stricte warstwy cergowskie A. Koszarski, 2002). Charakter sedymentologiczny zarówno warstw harklowskich, jak i nadleg³ych warstw kroœnieñskich sugeruje ich depozycjê w œrodowisku sk³onu (liczne sp³ywy, debryty, zaburzenia sp³ywowe ³awic, utwory margliste) lub te nawet w œrodowisku szelfu (glaukonitowe, doskonale wysortowane piaskowce). Podobny charakter ma najm³odsza czêœæ profilu w okolicach Grybowa nale y zatem rozwa yæ pogl¹d, e sekwencja harklowsko-kroœnieñska pó³wyspu Harklowej jest lateralnym odpowiednikiem sekwencji grybowsko-kroœnieñskiej (podobnie wygl¹da czêœæ profilu jednostki papiñskiej). Oprócz stref œciêæ tektonicznych i melan- y w profilu potoku Bednarka (okolice Harklowej, Pagorzyny, Dul¹bki fig. 1) wystêpuj¹ kompleksy chaotyczne typu bloki w matrix sk³adaj¹ce siê ze sp³ywów typu debris flow. W otoczonym szarym, popielatym czy nawet czarnym matriksem mo na spotkaæ bloki ska³ fliszowych jak równie pelitycznych wapieni. Odmiennie od budowy pó³wyspu harklowskiego wygl¹da budowa geologiczna pó³wyspu u nej. Szcze-

17 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 43 gó³owe obserwacje terenowe pozwoli³y rozpoznaæ chaotyczny charakter buduj¹cych go utworów. Badania kartograficzne obszaru otaczaj¹cego pó³wysep, wiercenia wykonane przez autora jak te starsze wiercenia kartograficzne Szymakowskiej (1969) pozwoli³y stwierdziæ ci¹g³oœæ sedymentacyjn¹ (bez etapu wynurzania) tego kompleksu, o charakterze bloki w matrix, z le ¹cymi ni ej ³upkowymi warstwami kroœnieñskim. Matrix na,,pó³wyspie u nej w swej g³ównej masie stanowi¹ zielonkawoszare, zielone, popielatoszare lub nawet czarne i³o³upki o zmiennej wapnistoœci. Wœród bloków tkwi¹cych w i³o³upkach mo na spotkaæ zarówno ska³y z profili przyleg³ych elementów tektonicznych, jak te egzotyki wapieni pelitycznych. Co bardzo istotne, wœród bloków mo- na spotkaæ zarówno bloki piaskowców pochodz¹cych z jednostki œl¹skiej, opisanych ju przez Szymakowsk¹ (1966a, 1973), lub te mog¹cych pochodziæ z jednostek magurskiej czy dukielskiej. S¹ to przede wszystkim piaskowce o litotypie piaskowców inoceramowych i istebniañskich, piaskowce i ³upki kroœnieñskie, ³upki menilitowe. W otworze Pustki 1 (w u nej), po przebiciu i³o³upkowej, chaotycznej serii, na g³êbokoœci 75 m, osi¹gniêto ³upkowe warstwy kroœnieñskie. W najni szej czêœci przewierconego tu kompleksu chaotycznego tkwi¹ ³upki kroœnieñskie. Badania stratygraficzne (Jankowski, 2003) wykonane na,,pó³wyspie oraz oznaczenia du ej liczby próbek z ca³ego pó³wyspu potwierdzaj¹ jego mioceñski wiek i chaotyczny charakter na ca³ym jego obszarze. Wiek œrodkowomioceñski uzyskano z oznaczeñ próbek nie tylko z rejonu Mszanki, ale tak e w zachodniej czêœci pó³wyspu (fig. 1). Odnosz¹c siê raz jeszcze do pó³wyspu Harklowej, badania na jego obszarze pozwoli³y wykartowaæ pas warstw kroœnieñskich (fig. 1), odcinaj¹cych tzw. p³at Przysieczek od g³ównych mas,,pó³wyspu. O ile na obszarze pó³wyspu mo na obserwowaæ przedzielane strefami kompleksów chaotycznych (melan y, stref œciêæ, nasuniêæ i debrytów) resztki profilu, o tyle utwory buduj¹ce tzw. p³at Przysieczek reprezentuj¹ ju typowo sp³ywowy, g³ównie debrytowy charakter. Szereg utworów debrytowych sk³ada siê tutaj na mioceñsk¹ olistostromê. Jest to najlepszy przyk³ad olistostromy na tym obszarze, z³o onej z szeregu sp³ywów typu debris flow. Matrix stanowi¹ tu szare, wapniste i³o³upki. Oznaczenia wskazuj¹ na mioceñski wiek tej olistostromy (Jankowski, 2003). Warto dodaæ, e pod³o em tego kompleksu s¹ warstwy kroœnieñskie (ogniwo ³upkowe), które mo na obserwowaæ w Przysieczkach, w potokach sp³ywaj¹cych do Ropy (fig. 1). Badania przeprowadzone na obszarze tzw. p³atu Kluczowej (ark. Jas³o) ukazuj¹ tak e chaotyczny charakter buduj¹cych go utworów oprócz warstw typu harklowskiego, stanowi¹cych tu g³ówn¹ masê, mo na spotkaæ utwory o charakterze sp³ywów. Matrix stanowi¹ tu czêsto szare, popielate i czerwone wapniste i³o³upki co by³o powodem dyskusji miêdzy Szymakowsk¹ (1966b) a Koszarskimi (1985) na temat ewentualnej przynale noœci utworów buduj¹cych,,p³at i pochodzenia czerwonych margli, utworów obcych profilom czy to jednostki magurskiej, czy dukielskiej. Szymakowska sugerowa³a ich pochodzenie z grzbietu wêglowieckiego. Pobrane próbki wskazuj¹ na mioceñski wiek matriksu (Jankowski, 2003). Równie mioceñski wiek uzyskano z opróbowanych utworów,,p³atów Sko³yszyna i Lipinek (najlepsze ods³oniêcia kompleksu debrytowego mo na obserwowaæ w potokach na zachód od szko³y w Lipinkach). Kompleks chaotyczny,,p³atu Lipinek znajduje siê w j¹drze synkliny warstw kroœnieñskich, na któr¹ nasuniête s¹ fragmenty bardziej po³udniowego elementu tektonicznego (piaskowcowe warstwy kroœnieñskie wystêpuj¹ u czo³a nasuniêcia fig. 1). Poza obszarami pó³wyspów w rejonie gorlickim wykartowano szereg pasowo uk³adaj¹cych siê kompleksów chaotycznych, przybieraj¹cych charakter miêdzynasuniêciowych melan y. Relacje stratygraficzne matriksu i bloków œwiadcz¹ o tym, e utworami wyjœciowymi dla utworzenia tych melan y mog³y byæ olistostromy. Melan e wykartowane zosta³y przez autora w Lipinkach, Cieklinie czy w Foluszu pobrane próbki wskaza³y na co najmniej oligocen/miocen (fig. 1). W istocie elementy tektoniczne na przedpolu jednostki magurskiej w rejonie tych miejscowoœci stanowi¹ przek³adañce zestawione z wystêpuj¹cych tu zwykle u czo³a nasuniêæ warstw menilitowych, warstw kroœnieñskich i szerokich stref melan u. W chaotycznych kompleksach melan owych spotkaæ mo na tak e obce profilom fliszu egzotyki wapieni pelitycznych (np. potok Cha³bów w Desznicy). Strefa szerokiego melan u widoczna jest w potoku pomiêdzy Pielgrzymk¹ a Zawadk¹ i jest zwi¹zana ze œciêciem pozasekwencyjnym przebiegaj¹cym m.in. dolin¹ potoku K³opotnica. Relacje miêdzy mioceñskimi kompleksami chaotycznymi a warstwami kroœnieñskimi doœæ dobrze obrazuje sytuacja profilu po³udniowego skrzyd³a ³uski Gorlic. Najm³odszym elementem stratygraficznym jest tu kompleks chaotyczny, odkryty przez Szymakowsk¹ (1973), znany jako tzw. miocen Bystrej, ulokowany w pobli u porwaka warstw kroœnieñskich w Bystrej (Œwidziñski, 1946). Badania geologiczne ukaza³y ci¹g³oœæ w profilu tych chaotycznych utworów z podœcie³aj¹cymi je warstwami kroœnieñskimi. Najlepsze ods³oniêcia wystêpuj¹ w potoku wpadaj¹cym od pó³nocy do Ropy, w Ropicy Dolnej (fig. 1). W i³o³upkowym matriksie spotykane s¹ bloki ró nych ska³, z których na uwagê zas³uguj¹ liczne wapienie pelityczne czy ³upki pstre. W matriksie Szymakowska (1973) znalaz³a pnie drzew co œwiadczy o redepozycji tego obcego profilom karpackim materia³u ze stref szelfu i jest dodatkow¹ przes³ank¹ na sp³ywowy, a nie tektoniczny charakter osadu. W innym miejscu regionu gorlickiego, na pó³noc od Góry Cieklinki, w Bednarskich, widoczny jest kompleks chaotyczny, le ¹cy tak e w profilu nad ³upkowym ogniwem warstw kroœnieñskich, stanowi¹cych tu czêœæ profilu ³uski Bednarskie Cieklin. Kompleks chaotyczny widoczny jest w ods³oniêciach potoków na pó³nocnych stokach góry a do wsi Bednarskie (fig. 1), gdzie ods³aniaj¹ siê ju ³upkowe warstwy kroœnieñskie, stanowi¹ce z nim ci¹g sedymentacyjny. Kompleks ten podœciela magurskie utwory synkliny Góry Cieklinki, co dokumentuj¹ wiercenia posadowione w okolicach Woli Ciekliñskiej i Bednarki (osi¹ga tu mi¹ szoœæ do kilkuset metrów). Próbki pobrane z rdzeni,

18 44 Leszek Jankowski ukazuj¹cych chaotyczny charakter utworów (otwór Bednarka 11 i Bednarka 16), wskazuj¹ na ich mioceñski wiek. Mo- na za³o yæ, e przed³u eniem tego kompleksu ku po³udniowi jest mi¹ szy kompleks chaotyczny widoczny od po³udniowej strony Góry Cieklinki wystêpuj¹cy w odkrytym tu oknie tektonicznym Bednarki (fig. 1). Ca³y kompleks chaotyczny na pó³nocnych zboczach Góry Cieklinki oznaczany by³ dotychczas jako ³upki pstre lub warstwy inoceramowe i zaliczony do jednostki magurskiej. Pobrane próbki wskazuj¹ na bardzo m³ody wiek tego kompleksu (Jankowski, 2003). W jednej z nich, pobranej na pó³nocnych zboczach Góry Cieklinki, oznaczono formy wskazuj¹ce na miocen dolny/œrodkowy. Przed³u eniem tego kompleksu ku zachodowi wydaje siê byæ kompleks chaotyczny przewiercany otworami kopalni Hanka. Utwory typu bloki w matrix, stanowi¹ce tutaj miêdzynasuniêciowe melan e, brano za utwory jednostki magurskiej prze³awicane z warstwami kroœnieñskimi. PROBLEM UMIEJSCOWIENIA PÓ WYSPÓW I P ATÓW DYSKUSJA Jak wspomniano, pó³wyspy wraz z p³atami uwa ano dotychczas za erozyjne pozosta³oœci tektonicznie nasuniêtej p³aszczowiny magurskiej (Nowak, 1922; Œwidziñski, 1931; Pazdro, 1934). Ale te np. Burtan i Soko³owski (1956) zaliczyli utwory pó³wyspu u nej do serii przedmagurskiej. Wczeœniej utwory pó³wyspu Harklowej wraz z wystêpuj¹cymi u czo³a p³atami To³wiñski (1921) zaliczy³ do resztek tzw. p³aszczowiny jasielskiej. Ów pogl¹d powtórzyli póÿniej A. i L. Koszarscy (1985), jak te autorzy zestawiaj¹cy arkusz Jas³o (Wójcik i in., 1992), czy wreszcie A. Koszarski (2002). Miejsce tworzenia osadów tej e p³aszczowiny A. i L. Koszarscy (1985) lokowali pomiêdzy basenem dukielskim a basenem magurskim. Genezê olistostromowego pochodzenia zarówno pó³wyspu Harklowej, jak i p³atów sugerowa³a ju Szymakowska (1966b; Szymakowska, Tokarski 1980), jednak e uwa a³a te utwory za elementy zsuniêtej p³aszczowiny magurskiej czy te przedmagurskiej. Obydwa,,pó³wyspy znajduj¹ siê w tej samej sytuacji tektonicznej, w tym samym kontekœcie geologicznym przecinane nasuniêciami w sekwencji, jak te œciêciami pozasekwencyjnymi, na co wskazuje analiza profili otworów (Moryc, 1955) i co ma odzwierciedlenie w geologii obszaru otaczaj¹cego pó³wysep, sugerowane te mo e byæ badaniami geofizycznymi (Konarski, 1980). Z fragmentów profili pó³wyspu Harklowej zestawiono profil jednostki jasielskiej (Koszarski, Koszarski, 1985; A. Koszarski, 2002), czego jednak nie da siê uczyniæ dla,,pó³wyspu u nej stopieñ rozcz³onkowania masy pó³wyspu jest ju zbyt du y, procentowy udzia³ matriksu znacznie wiêkszy, a poza tym, co wa ne, inwentarz skalny jest inny (nale a³oby wówczas na podstawie bloków wystêpuj¹cych tu w matriksie zestawiæ profil sk³adaj¹cy siê m.in. z piaskowców istebniañskich, warstw inoceramowych, piaskowców magurskich, menilitów itd.). Sugerowana jednostka jasielska mia³aby byæ zatem ograniczona tylko do pó³wyspu Harklowej mimo tej samej pozycji geologicznej obydwu,,pó³wyspów. Nikt z autorów sugeruj¹cych istnienie jednostki (p³aszczowiny?) jasielskiej nie t³umaczy tak ograniczonego jej wystêpowania tylko do pó³wyspu Harklowej. Ró nica w budowie obydwu pó³wyspów odzwierciedla siê zatem nie tylko w stopniu chaotycznoœci i zdeformowaniu oraz rozdrobnieniu utworów stanowi¹cych ich masy, ale równie (co istotne dla ewentualnych porównañ) w odmiennoœci litologicznej bloków i fragmentów profili. Chaotycznoœæ i ró norodnoœæ bloków w obrêbie,,pó³wyspu u nej widoczna by³a ju w kartograficznych opracowaniach L. Koszarskiego ( ). Ten e ró norodny inwentarz skalny w chaotycznym kompleksie pó³wyspu u nej pozwoli³ Œwidziñskiemu (1936b) na wyci¹gniêcie wniosku, podobnego zreszt¹ do wniosku Koniora (1933), e p³aszczowina magurska nasuwaj¹c siê musia³aby zdzieraæ warstwy starszych, ró nych poziomów stratygraficznych, eroduj¹c tektonicznie (?) znaczne partie ni ej le ¹cych utworów co jednak przeczy póÿniejszym obserwacjom samego Œwidziñskiego (1946), e kontakty nasuniêtej jednostki magurskiej nawet z ³upkowymi warstwami kroœnieñskimi maj¹ charakter nasuniêæ pozbawionych silnej deformacji. Poza tym trudno jednak wyt³umaczyæ obecnoœæ bloków (obcych profilom jednostek podœcielaj¹cych jednostkê magursk¹), czêsto pochodz¹cych z p³ytkich stref, np. wapieni pelitycznych czy spotykanych w miocenie Bystrej fragmentów drzew. Œwidziñski (1936b) i Konior (1933) wysunêli wielokrotnie powtarzany wniosek, e p³aszczowina magurska dotar³a na zerodowane ju przedpole, powtórzyli go tak e A. i L. Koszarscy (1985) jednak e aden z autorów nie precyzuje, czy erozja mia³aby mieæ miejsce w warunkach l¹dowych, czy podmorskich. W przypadku erozji l¹dowej przyjêcie takiego za³o enia wymaga³oby stwierdzenia osadów l¹dowych pomiêdzy nasuniêt¹ jednostk¹ magursk¹ a jej pod³o em. O istnieniu wirów w jednym z wierceñ informowa³ Oberc (1950). Pogl¹d ów zosta³ skomentowany przez Ksi¹ kiewicza (1972), który zwróci³ uwagê na brak takich osadów. Mo na tutaj dodaæ, e nie tylko w regionie gorlickim, ale w ca³ej karpackiej pryzmie akrecyjnej brak osadów œwiadcz¹cych o wynurzeniu podczas tektonicznego œcinania i formowania pryzmy zapewne proces nasuwania lub grawitacyjnego zsuwania Magury odbywa³ siê pod wod¹. Jak wspomniano, Œwidziñski uznawa³ pó³wysep u nej za jednostkê magursk¹, jednak sama ró norodnoœæ inwentarza skalnego obserwowanego w mu³owcowym matriksie budzi³a w¹tpliwoœci co do mo liwoœci tektonicznego wprasowania bloków skalnych z tak wielu jednostek oprócz piaskowców typu istebniañskiego (obcych zarówno jednostce magurskiej, jak i szeroko pojêtej jednostce dukielskiej, typowych dla jednostki œl¹skiej) w matriksie wystê-

19 Kompleksy chaotyczne w rejonie gorlickim (polskie Karpaty zewnêtrzne) 45 puj¹ m.in. charakterystyczne dla jednostek grupy dukielskiej (ale obce jednostce magurskiej) wapienie typu ³u añskiego czy wapienie pelityczne, nawet wieku mioceñskiego. Badania terenowe i bardzo szczegó³owe opróbowanie ca³ego pó³wyspu u nej wykaza³y chaotyczny charakter buduj¹cych go utworów, jak i mioceñski wiek wiêkszoœci próbek. Postawiony na górze Pustki otwór przewierci³ 80 m i³o³upków z egzotykami i na g³êbokoœci 76 m wszed³ w ³upkowe warstwy kroœnieñskie, przy czym samo przejœcie nie mia³o cech kontaktu tektonicznego, ponadto w najni szej czêœci przewiercanych utworów o strukturze chaotycznej wiêkszoœæ klastów stanowi³y ³upki o kroœnieñskim habitusie. Podobnie zreszt¹ jest z zespo³ami mikrofauny otwornicowej, która jest jednakowa dla basenu kroœnieñskiego i utworów pó³wyspu u nej. Wed³ug B. Olszewskiej (inf. ustna) zespo³y otwornic s¹ podobne w sp³ywie (w matriksie) i w podœcielaj¹cych warstwach kroœnieñskich, co sugeruje ten sam basen. Brak jest tak e wiêkszych zaburzeñ tektonicznych w podœcielaj¹cych czy to,,p³aty, czy kompleksy chaotyczne u nej lub Harklowej warstwach kroœnieñskich co podkreœla tak e Szymakowska (1966b). Cech¹ charakterystyczn¹ jest tu wspó³wystêpowanie w mu³owcowym matriksie obok siebie ró nych cz³onów profili z ró nych jednostek tektonicznych. Kompleks chaotyczny widoczny w postaci utworów pó³wyspu u nej ma swoj¹ kontynuacjê pod nasuniêt¹ jednostk¹ magursk¹. Zosta³ stwierdzony wierceniami (Bystra 4, 5, 6 fig. 1) w próbkach pobranych z rdzeni stwierdzono miocen. Analiza opisów wierceñ Heddy (Konarski, 1974) czy wierceñ w okolicach Szymbarku (Œwidziñski, 1973) sugeruje wystêpowanie tego typu utworów pod nasuniêtymi jednostkami. W kilku wierceniach (Gorlice 7, 8, 11 fig.1) stwierdzono wystêpowanie kompleksów chaotycznych o znacznej mi¹ szoœci (S. Kuk inf. ustna), co sugeruje, e kompleksy chaotyczne znajduj¹ siê nie tylko pod jednostk¹ magursk¹, ale pod fa³dem Gorlic. Obserwacje w rejonie gorlickim wskazuj¹, e kompleksy chaotyczne stanowi¹ pod³o e wielu nasuwaj¹cych siê na nie elementów tektonicznych, ale tak e nadk³ad warstw kroœnieñskich i zakoñczenie ich profili (fig. 2). Obecne badania kartograficzne autora wskazuj¹ te na podobn¹ sytuacjê zarówno pó³wyspu harklowskiego, jak i pó³wyspu u nej. Rozciêcie kolejnymi nasuniêciami obu mas,,pó³wyspów, czyli œciêcie zrzuconych do basenu kroœnieñskiego kompleksów, sugeruje zsuniêcie mas pó³wyspów do basenu kroœnieñskiego jeszcze przed etapem tworzenia œciêæ tektonicznych (fig. 2). Kompleksy chaotyczne stanowi¹ kontynuacjê profilu warstw kroœnieñskich i wystêpuj¹ w zakoñczeniu profili wielu elementów tektonicznych w okolicach Gorlic. I tak np.,,pó³wysep u nej jest nadk³adem warstw kroœnieñskich synkliny Libuszy, przykryty jest nasuniêtym fa³dem Gorlic, w którego profilu jako nadk³ad warstw kroœnieñskich wystêpuje tzw. miocen Bystrej (Szymakowska, 1966a).,,Pó³wysep Harklowej jest nadk³adem warstw kroœnieñskich z profilu ³uski przykrywaj¹cej kompleks chaotyczny Przysieczek, a sam jest przykryty ³usk¹ Bednarskie Cieklin, w profilu której nad warstwami kroœnieñskimi pojawia siê kompleks chaotyczny Bednarskich przykryty magurskimi utworami synkliny Góry Cieklinki, ukazuj¹cy siê dalej ku po³udniowi w pó³oknie Bednarki Wsi. Takie rozcinanie (w sekwencji) jest dowodem na wczeœniejsze od tych e nasuniêæ umiejscowienie mas,,pó³wyspu w obrêbie basenu kroœnieñskiego (wskazuje zatem na kontakt sedymentacyjny, a nie tektoniczny) umiejscowienie mas pó³wyspu jeszcze przed doklejaniem kolejnych ³usek pryzmy do jej czo³a (fig. 2). Oprócz wykonanej mapy takie u³o enie dokumentuj¹ wspomniane otwory (np. otwór Ma³gorzata 1, otwory pola gazowego Bednarka, otwory Gorlice 7, 8, 11, Bystra 4, 5, 6, a tak e otwory pola gazowego Heddy). Bardzo istotnym argumentem, w³aœciwie rozstrzygaj¹cym co do rodzaju kontaktu, s¹ opisy sporz¹dzone przez Szymakowsk¹ (1966b; Alexandrowicz i in., 1963), odnosz¹ce siê do kontaktu p³atu Kluczowej i podœcie³aj¹cych je warstw kroœnieñskich. W masie ³upków kroœnieñskich podœcielaj¹cych,,p³at znacznie poni ej samej strefy kontaktu z utworami p³ata znajduj¹ siê utwory analogiczne do tych buduj¹cych pó³wysep i p³aty co sugeruje ju wczeœniejsze sp³ywy poprzedzaj¹ce zsuniêcie ca³ej masy. W najni szej czêœci obserwowanego w otworze Pustki 1 profilu kompleksu chaotycznego dominuj¹ klasty o charakterze ³upków kroœnieñskich. Profile na pó³wyspie Harklowej zwane s¹ tu kompleksami debrytowymi lub utworami o charakterze olistostrom, a tak e ró nego rodzaju melan ami. Co jest istotne, te kompleksy chaotyczne nie uk³adaj¹ siê jednak w regularny, pasuj¹cy do okreœlonych profili, uk³ad. Wystêpuj¹ w sposób nieregularny, raz obok warstw kroœnieñskich, raz obok dolnooligoceñskich kompleksów, nazwanych tu warstwami harklowskimi. Nie stanowi¹ zatem sugerowanych przez Koszarskich (1985) regularnych poziomów olistostromowych. Ich w³¹czenie w masy,,pó³wyspu mo na wi¹zaæ raczej z samym procesem zsuwania; dokumentuj¹ czas zsuwu. Ta ró norodnoœæ elementów litologicznych pó³wyspu harklowskiego czy,,p³atów wymaga³a niekiedy pewnej ekwilibrystyki interpretacyjnej w t³umaczeniu pochodzenia i umiejscowienia mas,,pó³wyspów. Dobrym przyk³adem jest tu obecnoœæ w masie osadów pó³wyspu Harklowej i p³atów wspomnianych wczeœniej, obserwowanych przez autora, jak równie A. i L. Koszarskich (1985), margli grybowskich. Koszarscy lokuj¹ rejon facjalny, z osadów którego utworzy³a siê potem jednostka jasielska, na po³udnie od rejonów formowania elementów jednostki dukielskiej czy grybowskiej, a tymczasem póÿniej opisuj¹ np. margle grybowskie w elementach jednostki jasielskiej czy w poziomach olistostromowych jej profilu, nie podaj¹c jednak mechanizmu dostarczenia elementów pochodz¹cych z jednostki ni szej (region osadzania bardziej na pó³noc, gdy margle grybowskie s¹ przecie charakterystycznym elementem profili jednostki grybowskiej) do osadów jednostki wy szej. W przypadku nasuniêcia tektonicznego mielibyœmy normalne nastêpstwo nasuniêtych jednostek, tzn. najpierw ³uski œl¹skie, dalej coraz bardziej wewnêtrzne podjednostki dukielskie i wszystko przykryte nasuwaj¹c¹ siê jednostk¹ magursk¹. Tu jednak brak tego nastêpstwa. Aby osi¹gn¹æ dzi-

20 46 Leszek Jankowski siejsz¹ pozycjê, osady pó³wyspu musia³yby przekroczyæ szereg elementów tektonicznych grupy dukielskiej i magurskiej, by potem znów zostaæ przez nie przykryte czego dowiód³ otwór Ma³gorzata 1 (Œwidziñski, 1946), w którym warstwy kroœnieñskie s¹ nasuniête na utwory magury. Zak³adaj¹c scenariusz nasuniêcia tektonicznego pó³wyspu razem z jednostk¹ magursk¹ (Koszarski, Koszarski, 1985), nale a³oby spodziewaæ siê pozosta³oœci erozyjnych wy szej (przekraczaj¹cej) jednostki magurskiej w wielu innych miejscach i by³oby to widoczne w terenie nie tylko w regionie gorlickim, gdy trudno za³o yæ tak doskona³¹ wybiórczoœæ erozji. Mimo powy szych uwag, nale y rozwa yæ tak e hipotezê tektonicznego nasuniêcia g³ównej masy,,pó³wyspu nie mo e ona jednak dotyczyæ p³atów, ich olistostromowy charakter nie podlega dyskusji. Argumentem za tektonicznym umiejscowieniem samego pó³wyspu mia³o byæ dokumentowane przez mapê (Moryc, 1955; Koszarski, Tokarski. 1967; Wójcik i in., 1993) przykrycie,,pó³wyspem starszych elementów warstw kroœnieñskich, a nawet ³upków menilitowych. Jednak e posadowione na obszarze pó³wyspu otwory (Moryc, 1955; Gierat-Nawrocka, Wdowiarz, 1975) dokumentuj¹, e pó³wysep znajduje siê zawsze na warstwach kroœnieñskich, ³upkowych b¹dÿ piaskowcowo-³upkowych, nigdy na starszych. Masy pó³wyspu Harklowej lokuj¹ siê w obciêtym uskokami rowie tektonicznym uskoki stanowi¹ typowe uskoki z rozrywania. Pozycja dochodz¹cych do niego tektonicznych elementów (np. fa³dy Osobnicy) nie ma odniesienia do pozycji,,p³atów czy,,pó³wyspów (fig. 1). Obserwowane w potoku w przysió³ku Raciochy, niedaleko Harklowej, warstwy menilitowe i piaskowcowe warstwy kroœnieñskie, wyznaczaj¹ce zarys fa³du Osobnicy, jakoby sugeruj¹ przykrycie ukazuj¹cego siê w j¹drze fa³du ogniwa menilitowego przez,,p³at Przysieczek. Jednak e obserwacje w Przysieczkach uwidaczniaj¹, e,,p³at jest ulokowany na ³upkowym ogniwie warstw kroœnieñskich co dokumentuj¹ zreszt¹ otwory Harklowa 304 i 305, a wspomniany potok prawdopodobnie wykorzystuje uskok bêd¹cy wschodnim obrze eniem tego rowu, oddzielaj¹cym rów Harklowej od pozosta³ej czêœci fa³du Osobnicy. Obserwacje terenowe autora potwierdzaj¹ obserwacje Szymakowskiej, e,,p³aty znajduj¹ siê w synklinach warstw kroœnieñskich. Dobrze ods³oniêty profil w Lipinkach potwierdza wystêpowanie tego,,p³atu w synklinie warstw kroœnieñskich. Zauwa yæ nale y ponadto, e po³udniowe obrze enia p³atów (jak zreszt¹ pó³wyspu ) nie kontaktuj¹, a s¹ po prostu przykrywane nasuniêciami bardziej po³udniowych elementów tektonicznych. Kompleksy chaotyczne Sko³yszyna i Kluczowej s¹ lokowane na warstwach kroœnieñskich, w ich synklinach. W synklinie warstw kroœnieñskich obok p³ata Kluczowej lokuje siê tak e chaotyczny kompleks Sowiny (R. Kopciowski inf. ustna), odkryty przez Tokarskiego (1966), pominiêty na mapie arkusza Jas³o (Wójcik i in., 1992). Przypomnieæ nale y, e oprócz opisanych p³atów w synklinach warstw kroœnieñskich le ¹ ponadto inne kompleksy chaotyczne widoczne w profilach w Sieklówce, czy w Sowinach (Jasionowicz, Szymakowska, 1963). Z warstw kroœnieñskich w innych rejonach Karpat opisano wiele utworów o charakterze olistostrom, których sp³ywowy charakter nie podlega dyskusji i wskazuje na doœæ du o sp³ywów schodz¹cych do basenu kroœnieñskiego (Szymakowska, 1961, 1974). Dodaæ trzeba, e ca³y obszar,,pó³wyspu jest dodatkowo œciêty nasuniêciami pozasekwencyjnymi co uwidoczniaj¹ badanie terenowe oraz analiza wierceñ (otwory Podlas i otwory pól naftowych; Moryc, 1955), jak i badañ sejsmicznych (Konarski, 1980), które mog¹ doprowadziæ do kontaktu utworów pó³wyspu z innymi ni ogniwo ³upkowe ogniwami warstw kroœnieñskich. Rozwa aj¹c jednak e model tektonicznego umiejscowienia samego pó³wyspu Harklowej (ale nie p³atów ), mo na by uznaæ go za pozosta³oœæ tektoniczn¹ w tzw. true syncline (Banks, Warburton, 1986), lokowanej w strukturach stropowych dupleksu o pasywnym stropie (passive roof duplex). Wtedy masy pó³wyspu stanowi³yby pozosta³oœæ nasuniêcia stropowego (roof thrust). Fragmenty magurskiego nasuniêcia stropowego, ograniczaj¹cego od góry dukielski kompleks dupleksowy, mog³y zostaæ umiejscowione w synklinach uformowanych przez uk³ad nasuniêtych na siebie, pod nasuniêt¹ jednostk¹ magursk¹, dupleksów. Jak wynika z wykonanej tu mapy, synklina Góry Cieklinki jest ulokowana na nasuniêtej ³usce Bednarskie Cieklin, a od strony po³udniowej jest ograniczona odkrytym przez autora oknem tektonicznym Bednarki Wsi (fig. 1). Dodaæ nale y, e pozycja geologiczna jednostki magurskiej w okolicach Góry Cieklinki nie jest jasna. Jej rotacja i relacje facjalne (starsze warstwy inoceramowe wystêpuj¹ tu nad m³odszym kompleksem warstw magurskich) nakazuj¹ tak e rozwa yæ ewentualne grawitacyjne umiejscowienie tego brzegowego fragmentu jednostki magurskiej. Rozwa aj¹c powy sze przes³anki, autor sk³ania siê do przyjêcia hipotezy grawitacyjnego umiejscowienia pó³wyspu Harklowej oraz wystêpuj¹cych na przedpolu,,p³atów w basenie kroœnieñskim, jeszcze przed etapem œciêcia tektonicznego tego fragmentu basenu. Tak¹ hipotezê wysun¹³ autor ju wczeœniej (Jankowski, 1997); jest ona rozwiniêciem pogl¹du Szymakowskiej (1966b). Dla mas pó³wyspu Harklowej proponuje siê tu hipotezê grawitacyjnego zsuwu (slide), w którym najbardziej zwarta, wewnêtrzna czêœæ zsuwu ma zachowany uk³ad stratygraficzny i strukturalny (fig. 2). W kierunku pó³nocnym zsuw przechodzi w sp³yw bardziej rozcz³onkowanych i mniej spójnych p³atów o charakterze zeœlizgów (slump) czy sp³ywów grawitacyjnych (debris flow lub mud flow ). Grawitacyjne przeniesienie by³oby zatem najbardziej prawdopodobnym sposobem na wyt³umaczenie obecnej pozycji utworów pó³wyspów i p³atów (fig. 3). Zdarzenie basenowe odpowiedzialne za umiejscowienie pó³wyspu jest jednoczasowe z umiejscowieniem p³atów, które s¹ genetycznie zwi¹zane z pó³wyspem. Ich zwi¹zek z utworami,,pó³wyspu jest niepodwa alny i, jak mo na s¹dziæ, s¹ one jego bardziej rozcz³onkowanym i zsuniêtym dalej elementem. Samo po³o enie p³atów w stosunku do pó³wyspu jest nastêpnym argumentem za jego (i p³atów )

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 19 Strona 2 z 19 Strona 3 z 19 Strona 4 z 19 Strona 5 z 19 Strona 6 z 19 Strona 7 z 19 W pracy egzaminacyjnej oceniane były elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej II. Założenia do projektu

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej d2)opis OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 112772 (22) Data zgłoszenia: 29.11.2001 EGZEMPLARZ ARCHIWALNY (19) PL (n)62894 (13)

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

Edycja geometrii w Solid Edge ST

Edycja geometrii w Solid Edge ST Edycja geometrii w Solid Edge ST Artykuł pt.: " Czym jest Technologia Synchroniczna a czym nie jest?" zwracał kilkukrotnie uwagę na fakt, że nie należy mylić pojęć modelowania bezpośredniego i edycji bezpośredniej.

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Temat: Funkcje. Własności ogólne A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Kody kolorów: pojęcie zwraca uwagę * materiał nieobowiązkowy A n n a R a

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera.

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera. Pytanie nr 1 Bardzo prosimy o wyjaśnienie jak postrzegają Państwo możliwość przeliczenia walut obcych na PLN przez Oferenta, który będzie składał ofertę i chciał mieć pewność, iż spełnia warunki dopuszczające

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Chillout w pracy. Nowatorska koncepcja

Chillout w pracy. Nowatorska koncepcja Chillout w pracy Wypoczęty pracownik to dobry pracownik. Ciężko z tym stwierdzeniem się nie zgodzić, ale czy możliwy jest relaks w pracy? Jak dzięki aranżacji biura sprawić frajdę pracownikom? W każdej

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Automatyzacja pakowania

Automatyzacja pakowania Automatyzacja pakowania Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych Pe³na oferta naszej firmy dostêpna jest na stronie internetowej www.wikpol.com.pl Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych: EWN-SO do pakowania

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym Warszawa, dnia 28 sierpnia, 2012 rok Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Eksperyment,,efekt przełomu roku

Eksperyment,,efekt przełomu roku Eksperyment,,efekt przełomu roku Zapowiedź Kluczowe pytanie: czy średnia procentowa zmiana kursów akcji wybranych 11 spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (i umieszczonych już

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

DWP. NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej DWP Aprobata Techniczna AT-15-550/2007 SMAY Sp. z o.o. / ul. Ciep³ownicza 29 / 1-587 Kraków tel. +48 12 78 18 80 / fax. +48 12 78 18 88 / e-mail: info@smay.eu Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne.

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. (Dz. U. Nr 75, poz. 866, z dnia 15 wrzeœnia 2000 r.) Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.gddkia.gov.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.gddkia.gov.pl 1 z 6 2012-03-08 14:33 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.gddkia.gov.pl Rzeszów: Wynajem i obsługa przenośnych toalet przy drogach

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ

PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ IMiT 2014 1 1. CELE PROGRAMU Program ma na celu podnoszenie kwalifikacji zawodowych artystów tańca oraz doskonalenie kadry pedagogicznej i badawczo-naukowej

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów

Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów Ćwiczenie 63 Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów 63.1. Zasada ćwiczenia W ćwiczeniu określa się współczynnik sprężystości pojedynczych sprężyn i ich układów, mierząc wydłużenie

Bardziej szczegółowo

Informacja o wyniku kontroli doraźnej. Określenie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, które było przedmiotem kontroli.

Informacja o wyniku kontroli doraźnej. Określenie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, które było przedmiotem kontroli. Warszawa, dnia 15.12.2010 r. UZP/DKD/KND/54/2010 Informacja o wyniku kontroli doraźnej Określenie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, które było przedmiotem kontroli. Zamawiający: Rodzaj

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU Temat: Organizacja obszaru roboczego podczas pracy przy komputerze. 1. MONITOR a) UNIKAJ! - umieszczania monitora z boku, jeżeli patrzysz na monitor częściej niż na papierowe dokumenty - dostosowywania

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Błędy fotografii akwarystycznej

Błędy fotografii akwarystycznej Błędy fotografii akwarystycznej Błędy metody nr.2 Źle ustawiona lampa błyskowa na stopce - promień odbity zamiast biec pomiędzy lampą błyskową a aparatem trafił w obiektyw. Przy okazji widać ślady po związkach

Bardziej szczegółowo

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Strona 1 z 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.knf.gov.pl/o_nas/urzad_komisji/zamowienia_publiczne/zam_pub_pow/index.html Warszawa:

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE nr 4/KadryWM13

ZAPYTANIE OFERTOWE nr 4/KadryWM13 Białystok, dn. 16.01.2014r. ZAPYTANIE OFERTOWE nr 4/KadryWM13 DOTYCZY: postępowania opartego na zasadzie konkurencyjności mającego na celu wyłonienie najkorzystniejszej oferty dotyczącej realizacji szkoleń

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym.

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiotowe zasady oceniania zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiot: biologia Nauczyciel przedmiotu: Anna Jasztal, Anna Woch 1. Formy sprawdzania

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO Nr ćwiczenia: 101 Prowadzący: Data 21.10.2009 Sprawozdanie z laboratorium Imię i nazwisko: Wydział: Joanna Skotarczyk Informatyki i Zarządzania Semestr: III Grupa: I5.1 Nr lab.: 1 Przygotowanie: Wykonanie:

Bardziej szczegółowo

GEO-SYSTEM Sp. z o.o. GEO-RCiWN Rejestr Cen i Wartości Nieruchomości Podręcznik dla uŝytkowników modułu wyszukiwania danych Warszawa 2007

GEO-SYSTEM Sp. z o.o. GEO-RCiWN Rejestr Cen i Wartości Nieruchomości Podręcznik dla uŝytkowników modułu wyszukiwania danych Warszawa 2007 GEO-SYSTEM Sp. z o.o. 02-732 Warszawa, ul. Podbipięty 34 m. 7, tel./fax 847-35-80, 853-31-15 http:\\www.geo-system.com.pl e-mail:geo-system@geo-system.com.pl GEO-RCiWN Rejestr Cen i Wartości Nieruchomości

Bardziej szczegółowo

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS Dzia³anie nauczyciela, w tym równie katechety, jest œciœle

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH

KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH ZMIANY NR 3/2012 do CZĘŚCI II KADŁUB 2011 GDAŃSK Zmiany Nr 3/2012 do Części II Kadłub 2011, Przepisów klasyfikacji i budowy statków morskich, zostały zatwierdzone

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku,

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku, PROTOKÓŁ z kontroli w Warsztatach Terapii Zajęciowej Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Słupsku przeprowadzonej przez Głównego Specjalistę Wydziału Audytu i Kontroli

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych Podstawowe pojęcia: Badanie statystyczne - zespół czynności zmierzających do uzyskania za pomocą metod statystycznych informacji charakteryzujących interesującą nas zbiorowość (populację generalną) Populacja

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE Dotyczące zakupu bawełnianych koszulek dziecięcych T-shirt z nadrukiem

ZAPYTANIE OFERTOWE Dotyczące zakupu bawełnianych koszulek dziecięcych T-shirt z nadrukiem ZAPYTANIE OFERTOWE Dotyczące zakupu bawełnianych koszulek dziecięcych T-shirt z nadrukiem Szanowni Państwo, Polski Związek Lekkiej Atletyki z siedzibą w Warszawie zaprasza do złożenia oferty w postępowaniu

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Regresja logistyczna

Szkolenie Regresja logistyczna Szkolenie Regresja logistyczna program i cennik Łukasz Deryło Analizy statystyczne, szkolenia www.statystyka.c0.pl Szkolenie Regresja logistyczna Co to jest regresja logistyczna? Regresja logistyczna pozwala

Bardziej szczegółowo

U M OWA DOTACJ I

U M OWA DOTACJ I <nr umowy> U M OWA DOTACJ I na dofinansowanie zadania pn.: zwanego dalej * zadaniem * zawarta w Olsztynie w dniu pomiędzy Wojewódzkim Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Bardziej szczegółowo

PL 205289 B1 20.09.2004 BUP 19/04. Sosna Edward,Bielsko-Biała,PL 31.03.2010 WUP 03/10 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 205289

PL 205289 B1 20.09.2004 BUP 19/04. Sosna Edward,Bielsko-Biała,PL 31.03.2010 WUP 03/10 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 205289 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 205289 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 359196 (51) Int.Cl. B62D 63/06 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 17.03.2003

Bardziej szczegółowo

L A K M A R. Rega³y DE LAKMAR

L A K M A R. Rega³y DE LAKMAR Rega³y DE LAKMAR Strona 2 I. KONSTRUKCJA REGA ÓW 7 1 2 8 3 4 1 5 6 Rys. 1. Rega³ przyœcienny: 1 noga, 2 ty³, 3 wspornik pó³ki, 4pó³ka, 5 stopka, 6 os³ona dolna, 7 zaœlepka, 8 os³ona górna 1 2 3 4 9 8 1

Bardziej szczegółowo

I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO:

I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO: Wrocław: Sukcesywna dostawa odczynników chemicznych Numer ogłoszenia: 52649-2012; data zamieszczenia: 06.03.2012 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy:

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Warszawa: Dostawa materiałów i wypełnień stomatologicznych dla Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W KROŚNIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W KROŚNIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W KROŚNIE Przedmiotowy system oceniania z matematyki jest zgodny z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity

Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity Ogrzewanie podłogowe staje się coraz bardziej docenianym systemem podnoszącym komfort użytkowników mieszkań, apartamentów i domów jednorodzinnych. Niestety

Bardziej szczegółowo

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy: zamówienia publicznego.

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy: zamówienia publicznego. Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.infish.com.pl/przetargi Olsztyn-Kortowo: Dostawa i montaż pompy ciepła wraz z wyposażeniem i

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. file://d:\rckik-przetargi\103\ogłoszenie o zamówieniu - etykiety.htm

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. file://d:\rckik-przetargi\103\ogłoszenie o zamówieniu - etykiety.htm Page 1 of 5 Lublin: Zadanie I. Dostawa etykiet samoprzylepnych (w rolkach) na pojemniki z wytwarzanymi składnikami krwi oraz na próbki pilotujące wraz z taśmą barwiącą - do drukarek termotransferowych

Bardziej szczegółowo

Kontrola na zakończenie realizacji projektu. Trwałość projektu

Kontrola na zakończenie realizacji projektu. Trwałość projektu UNIA EUROPEJSKA Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko Kontrola na zakończenie realizacji projektu. Trwałość projektu Agnieszka Tomaszewska Ewa Sikora 21-23.10.2013r. Elbląg Kontrola na zakończenie

Bardziej szczegółowo

Zmiany te polegają na:

Zmiany te polegają na: Z dniem 1 stycznia 2013 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 6 czerwca 2012

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Informatyki i Gospodarki Elektronicznej Katedra Informatyki Ekonomicznej Streszczenie rozprawy doktorskiej Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla

Bardziej szczegółowo

Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych

Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych PRACA W GODZINACH NADLICZBOWYCH ART. 151 1 K.P. Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY ZGODNOŚCI Z LSR

KARTA OCENY ZGODNOŚCI Z LSR Załącznik nr 3 do Regulaminu Rady A. część ogólna - operacje inne niż granty Karty oceny zgodności z LSR PIECZĘĆ LGD NUMER WNIOSKU NADANY PRZEZ LGD KARTA OCENY ZGODNOŚCI Z LSR DATA ZŁOŻENIA WNIOSKU WERSJA

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu Rozdział 6 Pakowanie plecaka 6.1 Postawienie problemu Jak zauważyliśmy, szyfry oparte na rachunku macierzowym nie są przerażająco trudne do złamania. Zdecydowanie trudniejszy jest kryptosystem oparty na

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Warszawa, dnia 03 marca 2016 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Działając na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

ZP.271.1.71.2014 Obsługa bankowa budżetu Miasta Rzeszowa i jednostek organizacyjnych

ZP.271.1.71.2014 Obsługa bankowa budżetu Miasta Rzeszowa i jednostek organizacyjnych Załącznik nr 3 do SIWZ Istotne postanowienia, które zostaną wprowadzone do treści Umowy Prowadzenia obsługi bankowej budżetu miasta Rzeszowa i jednostek organizacyjnych miasta zawartej z Wykonawcą 1. Umowa

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

tróżka Źródło: www.fotolia.pl

tróżka Źródło: www.fotolia.pl Ogród na tarasie Wiele bylin przeżywa właśnie pełnię swego rozkwitu, ale nie jest jeszcze za późno, aby dosadzić nowe efektowne rośliny i wzbogacić swój taras niezwykłymi aranżacjami. tróżka Źródło: www.fotolia.pl

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski.

Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski. Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski. Uczeń: odczytuje z map informacje przedstawione za pomocą różnych metod kartograficznych Mapa i jej przeznaczenie Wybierając się

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW WEWNÊTRZNYCH Wprowadzenie (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

PODNOŚNIK KANAŁOWY WWKR 2

PODNOŚNIK KANAŁOWY WWKR 2 Zastosowanie Dźwignik kanałowy, jeżdżący po obrzeżach kanału samochodowego, dzięki łatwości manewrowania poziomego (stosunkowo mały ciężar) i pionowego, znajduje szerokie zastosowanie w pracach obsługowo-naprawczych

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY CZASU PRACY. 1. PODSTAWOWY [art. 129 KP]

SYSTEMY CZASU PRACY. 1. PODSTAWOWY [art. 129 KP] 1. PODSTAWOWY [ 129 KP] Podstawowy system czasu w typowych (standardowych) stosunkach : do 8 godzin Standardowo: do 4 miesięcy Wyjątki: do 6 m-cy w rolnictwie i hodowli oraz przy ochronie osób lub pilnowaniu

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KRAJU CZY PORADZIMY SOBIE SAMI?

KONFERENCJA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KRAJU CZY PORADZIMY SOBIE SAMI? KONFERENCJA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KRAJU CZY PORADZIMY SOBIE SAMI? PROWINCJE NAFTOWE POLSKI: DOTYCHCZASOWE OSIĄGNIĘCIA I DALSZE PERSPEKTYWY POSZUKIWAWCZE dr hab. PAWEŁ KARNKOWSKI Polskie Górnictwo

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 14 Strona 2 z 14 Strona 3 z 14 Strona 4 z 14 Strona 5 z 14 Strona 6 z 14 Uwagi ogólne Egzamin praktyczny w zawodzie technik dróg i mostów kolejowych zdawały wyłącznie osoby w wieku wskazującym

Bardziej szczegółowo