Recenzent prof. dr hab. JÓZEF ORCZYK, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Recenzent prof. dr hab. JÓZEF ORCZYK, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu"

Transkrypt

1

2 Recenzent prof. dr hab. JÓZEF ORCZYK, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Redakcja: dr hab. inż. MAGDALENA K. WYRWICKA, prof. nadzw. dr inż. ARKADIUSZ BOROWIEC, dr inż. PAULINA GOLIŃSKA, dr inż. AGNIESZKA GRZELCZAK Projekt okładki MAREK DERBICH Opracowanie komputerowe EMILIA KOZŁOWSKA Utwór w całości ani we fragmentach nie może być powielany ani rozpowszechniany za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich. Monografia stanowi 1. tom raportu podsumowującego zadanie czwarte (pt. Opracowanie scenariuszy transformacji wiedzy ) projektu Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka (UDA POIG /09). Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. ISBN Copyright by Politechnika Poznańska, Poznań 2011 WYDAWNICTWO POLITECHNIKI POZNAŃSKIEJ Poznań, pl. M. Skłodowskiej-Curie 2 tel. (61) , faks (61) Wydanie I Nakład 800 egzemplarzy Egzemplarz bezpłatny Druk i oprawa: ESUS Agencja Reklamowo-Wydawnicza Tomasz Przybylak

3 SPIS TREŚCI Wstęp Magdalena K. Wyrwicka... 5 I. Uwarunkowania transformacji wiedzy Wiedza jako zasób podlegający transformacji Magdalena K. Wyrwicka Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych w przekazie wiedzy Magdalena K. Wyrwicka, Beata Mroczek, Karolina Werner, Michał Leitgeber Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów Ewa Badzińska Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy w sieci handlowej Paweł Pawlewski, Łukasz Hadaś, Grzegorz Klimarczyk, Karolina Werner II. Wybrane przesłanki tworzenia i rozwoju sieci gospodarczych Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych w Wielkopolsce podsumowanie wyników badań Paulina Golińska Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji w sieciach przedsiębiorstw w Wielkopolsce Arkadiusz Borowiec, Krzysztof Kubiak Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy Katarzyna Ragin-Skorecka, Agnieszka Grzelczak Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw w oparciu o zamówienia publiczne Arkadiusz Borowiec

4 4 Spis treści III. Zróżnicowanie Wielkopolski charakterystyka subregionów Próba identyfikacji specyfiki subregionów województwa wielkopolskiego Beata Mroczek Historyczne uwarunkowania Wielkopolski Marcin Butlewski Analiza subregionów w Wielkopolsce w aspekcie wybranych cech tożsamości regionu Katarzyna Ragin-Skorecka Zakończenie Magdalena K. Wyrwicka O projekcie Magdalena K. Wyrwicka Spis załączników

5 WSTĘP Niniejsze opracowanie jest kolejnym czwartym raportem dotyczącym projektu Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę. Prace badawcze prowadzone przez pracowników Wydziału Inżynierii Zarządzania Politechniki Poznańskiej nad tym projektem 1, realizowanym w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka od września 2009 roku, dotyczą przyszłości sieci gospodarczych Wielkopolski i koncentrują się na procesach transformacji wiedzy. Poszukiwane są przesłanki, które będą sprzyjać poprawie innowacyjności naszego Regionu. Foresight to proces aktywnego, zbiorowego kreowania przyszłości w oparciu o przewidywania, wizje rozwoju oraz zapobiegliwe przygotowania na ewentualne zdarzenia lub potrzeby. Ma rozpropagować, szczególnie wśród decydentów, podejście zorientowane na przyszłość. Wiąże się z rozpoznawaniem elementów sprawczych i rozważaniami nad ich siłą, kierunkiem oraz okresem oddziaływania, a także przewidywaniem przyszłych problemów i przygotowaniem metod postępowania z nimi. Percepcja przyszłości przyjmująca zwykle w badaniach foresight postać scenariuszy bazuje na diagnozie stanu istniejącego i ocenie potencjału rozwojowego, na zidentyfikowanych tendencjach zmian, a także na próbie identyfikowania mechanizmów uruchamianych decyzjami różnych grup interesów. W badaniach foresight istotna jest intensywna komunikacja zainteresowanych grup społecznych, by uwzględnić różne punkty widzenia. Swoboda improwizowania oraz korzystanie z bogatej palety metod analizy, symulacji, prognozowania ma łączyć teraźniejszość z przyszłością w procesie ciągłego rozwoju, skutkującego lepszym poziomem jakości życia wynikającym z dobrej kondycji gospodarki. Taki ciągły rozwój wymaga przygotowania się do działań na rzecz szybszej ewolucji czynników determinujących pożądane, priorytetowe zmiany przy uwzględnieniu wolniejszego trybu modyfikacji uwarunkowań kulturowych lub społecznych. Sieć gospodarcza, stanowiąca obiekt badań w Projekcie, opisywana jest w literaturze menedżerskiej zarówno, jako nowoczesna forma organizacji, jak i nowy styl zarządzania lub forma zorganizowania stosunków między instytucjami. W sieci granice między tymi elementami ulegają rozmyciu. Wynika to zarówno z mniejszego przywiązywania wagi do formalnych ograniczeń, jak i nadawania znaczenia tymczasowym relacjom zachodzącym między instytucjami elementami sieci i we- 1 Szczegółowe informacje o projekcie oraz istniejących już raportach znajdują się w ostatnim rozdziale niniejszej monografii pn. O Projekcie.

6 6 M.K. Wyrwicka wnątrz nich. W sieciach występuje jednocześnie i współpraca i konkurencja bez tego nie mogłyby odpowiednio funkcjonować. Mechanizmy sieciowe, interpretowane jako relacje społeczne wynikające z przesłanek socjologicznych i psychologicznych, dostrzegano zawsze jako tło organizacji formalnej. Odnoszono je do wszelakich relacji międzyludzkich oraz zachowań nieujętych we wzorce. Można więc twierdzić, że chodzi o sieci interesów, ich siłę, zakres, cechy (podobieństwa, niezbieżności, konfliktogenność), a także o określenie poziomu globalności, regionalności czy lokalności interesów. Ważne są tu również dawne i nowe przyporządkowania (powiązania), poczucie tożsamości, a także wizje, odzwierciedlające cele, uwarunkowania i aspiracje uczestników sieci. Mechanizm sieciowy powinien spowodować zadziałanie takich zasad podejmowania decyzji, które czasowo ustabilizują układ i doprowadzą w odpowiednim momencie czasu do włączenia partnera do gry (uruchomią kooperację), niezależnie od tego, że nie wiadomo jak się zachowa w trakcie współdziałania, jak będzie się integrował w systemie kooperacji, z jakimi oczekiwaniami przystępuje do współpracy. Kooperacja w sieci może sprzyjać specjalizacji i koncentracji na kluczowych umiejętnościach konkretnego podmiotu gospodarczego. Zjawisko to bywa nazywane współspecjalizacją i jest analogiczne do symbiozy. Podczas współdziałania dwóch instytucji powstaje nowy ( trzeci ) system. Jest on uwarunkowany przez systemy organizacyjne kooperantów, a także przez wzajemne zaufanie i gotowość do współdziałania z intencją wygrana-wygrana. Takie systemy nie zależą od otoczenia wykazują te cechy, na których zależało współtwórcom, a ich odporność na zmiany lub adaptacyjność uwarunkowana jest rozwiązaniami w strukturach systemu, nie zaś rodzajem zakłóceń. Z tego powodu sieć daje poczucie przynależności i specyficznej ochrony, ale jednocześnie może być postrzegana z zewnątrz, jako twór izolujący się od otoczenia, zamykający się, wyznaczający granice swobody działania jednostek składowych. Sieci są, więc bazą dla kooperacji, podczas której intensyfikują się przepływy wiedzy między różnymi instytucjami, kooperacja zaś staje się coraz bardziej zdeterminowana przekazem wiedzy. Budowanie i intensyfikowanie funkcjonowania mechanizmów transferu wiedzy i jej transformacji do indywidualnych potrzeb poszczególnych podmiotów gospodarczych powinno zaowocować synergicznym wzmocnieniem sieci kooperantów oraz dawać pozytywny impuls do otoczenia w postaci innowacyjnych rozwiązań dotyczących produktów, technologii, organizacji lub działań marketingowych. Wiedza, czyli (zgodnie z definicją Arystotelesa) rozumienie przyczyn i zasad, jest współcześnie traktowana jako zasób. Oznacza to, że informacja wygenerowana na skutek jakiegoś doświadczenia może być wykorzystana, gdy pojawi się podobny kontekst sytuacji. W transformacji wiedzy na potrzeby uczestników sieci gospodarczych chodzi o wiedzę naukową, czyli intersubiektywną, rozwijaną i gromadzoną przez wyspecjalizowane instytucje. Wiedza zbiorowa, wynikająca z umiejętności współpracy, ma większy zakres od sumy wiedzy współdziałających jednostek (synergia interakcji) i jest szczególnie istotna dla realizacji kluczowych procesów,

7 Wstęp 7 stanowiących o funkcjonowaniu na rynku i budowaniu przewagi konkurencyjnej. Tu warto zauważyć, że tak rozumianą transformację wiedzy odnieść można do budowania kapitału społecznego 2. Jest on rozumiany jako zinstytucjonalizowane społecznie zjawisko związane ze zdolnością jednostek i grup do wykorzystania na bazie współdziałania (dla wspólnego dobra lub w celu realizacji wspólnych potrzeb i interesów) istniejących możliwości wynikających z rozwoju gospodarczego. Kapitał społeczny odnosi się do instytucji, więzi i norm, które kształtują ilość i jakość społecznych relacji społeczeństwa. Wzrasta ilość dowodów naukowych wskazujących na to, że społeczna spójność bazująca na odpowiedzialności, zaufaniu i solidarności jest najistotniejszym czynnikiem determinującym zrównoważony rozwój konkretnej społeczności lub jej ekonomiczny sukces we współczesnej gospodarce 3. Oddawany do rąk Czytelnika I tom monografii pt. Budowa scenariuszy transformacji wiedzy wspierających innowacyjną Wielkopolskę nosi tytuł Badania uzupełniające. Zawiera on relacje z prac na rzecz Projektu podjętych w oparciu o ustalone priorytety badawcze lub na wniosek członków Panelu Głównego, czuwającego nad merytorycznym przebiegiem realizacji zadań. Treści tego tomu podzielono na trzy części: 1. Uwarunkowania transformacji wiedzy. 2. Wybrane przesłanki tworzenia i rozwoju sieci gospodarczych. 3. Zróżnicowanie Wielkopolski charakterystyka subregionów. Stanowią one dopełnienie badań prezentowanych w raportach z zadania 1. Analiza sytuacji Wielkopolski w kontekście transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych (pod red. M.K. Wyrwickiej) i z zadania 3. Tendencje rozwojowe Wielkopolski w kontekście transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych (pod red. M.K. Wyrwickiej). Część pierwsza zatytułowana Uwarunkowania transformacji wiedzy zawiera cztery rozdziały. Jej koncepcja wynika z potrzeby objaśnienia pojęć wykorzystywanych podczas dyskusji dotyczących transformacji wiedzy, z konieczności identyfikacji sytuacji w zakresie przekazywania wiedzy, preferencji młodzieży dotyczących sposobów docierania do nich z nową informacją oraz chęci zajęcia stanowiska na temat użyteczności wspomagania informatycznego w transferze wiedzy między instytucjami gospodarczymi. Początkowy rozdział, autorstwa M.K. Wyrwickiej Wiedza jako zasób podlegający transformacji, stanowi teoretyczne wprowadzenie w rozważaną problematykę. Traktuje się w nim wiedzę, jako zasób współtworzący wartość organizacji, którego przepływy uwarunkowane są systemami społecznymi, a konkretnie jako- 2 Więcej na ten temat J. Przybysz, J. Sauś, Kapitał społeczny. Szkice socjologiczno- -ekonomiczne, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań Por. M.K. Wyrwicka, Care for human as a factor of the productivity in 21 century [in:] Foundations of Control and Management Sciences, No. 8/2007, s ; M.K. Wyrwicka, Co będzie innowacją bazową XXI wieku? [w:] Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa, 12/2008, s

8 8 M.K. Wyrwicka ścią komunikacji międzyludzkiej. Oddziałuje ona zarówno na przekaz i objaśnianie wiedzy między pojedynczymi osobami, jak i transfer pomiędzy różnymi instytucjami gospodarczymi. Koncentrując się na wiedzy eksperckiej, zwrócono uwagę na składowe procesu transformacji oraz typowe problemy w przekazie nowej wiedzy. Kolejny rozdział, autorstwa M.K. Wyrwickiej, B. Mroczek, K. Werner i M. Leitgebera, zatytułowany Raport z badań dotyczących metod i mediów komunikacyjnych w przekazie wiedzy, prezentuje wyniki ankietowych konsultacji społecznych zrealizowanych w Wielkopolsce w roku 2010, a zwalidowanych ostatecznie w pierwszej połowie 2011 roku. Celem przeprowadzonych badań było zidentyfikowanie typowych sposobów porozumiewania się w szkole lub w miejscu pracy, sprawdzenie gotowości do pracy zespołowej oraz zebranie informacji niezbędnych do rozpoznania mediów stosowanych w przekazie wiedzy. Obiektem badań były opinie respondentów (uczniów N = 898, studentów N = 1003 i pracowników N = 977) wyrażone w anonimowej ankiecie. Przykładowo, w odpowiedzi na wspólne dla wszystkich ankietowanych pytanie dotyczące źródeł pozyskiwania nowej wiedzy, jako dominujący pokazał się Internet (88,40% badanych wskazało, że korzysta z tego źródła). Uzyskano informację, że w Internecie potrzebnej wiedzy częściej szukają uczniowie i studenci, niż pracownicy. W książkach, czasopismach oraz programach radiowych i telewizyjnych najczęściej szukają wiedzy studenci. Uczniowie najrzadziej (w stosunku do pracowników i studentów) proszą o pomoc, w rozwiązaniu problemów dotyczących dotarcia do wiedzy swoich kolegów i koleżanki. W oparciu o uzyskane wyniki badań dotyczących metod i mediów komunikacyjnych stosowanych w Wielkopolsce policzono 312 korelacji oraz sformułowano szczegółowe wnioski obrazujące różnice pokoleniowe i potrzebę modyfikacji schematów dotyczących przekazu wiedzy 4. O potrzebie dopasowania się do odmiennych potrzeb młodego pokolenia traktuje również rozdział trzeci, autorstwa E. Badzińskiej Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów. Autorka na podstawie własnych badań charakteryzuje innowacyjne oraz niestandardowe formy komunikacji marketingowej, które powinny znaleźć zastosowanie w działalności promocyjnej firm działających na rynku młodzieżowym, a które prawdopodobnie staną się w przyszłości standardem w związku z dorastaniem i wchodzeniem na stanowiska kierownicze współczesnej młodzieży. W opracowaniu zwrócono uwagę na konieczność personalizacji przekazu i prowadzenia interaktywnej komunikacji przez Internet. Ostatni rozdział w tej części książki związanej z uwarunkowaniami transformacji wiedzy to syntetyczna prezentacja wyników symulacji procesu transformacji wiedzy o ofercie produktów autorstwa P. Pawlewskiego, Ł. Hadasia, G. Klimarczyka i K. Werner Raport z symulacji procesu transformacji wiedzy. Opisany 4 Pełna wersja raportu znajduje się na stronie internetowej Projektu (www.fsgw.put. poznan.pl).

9 Wstęp 9 w nim syntetycznie 5 eksperyment badawczy realizowany był w okresie od września do grudnia 2010 roku przez siedmioosobowy zespół. Jego celem było szukanie odpowiedzi na pytanie, czy procesy transformacji wiedzy są możliwe do zamodelowania i symulacji w środowisku komputerowym oraz jakie może to przynieść efekty. Odwzorowanie procesu transformacji wiedzy oparto na rzeczywistych warunkach organizacyjnych przedsiębiorstwa realizującego jednostkowe, specjalne zamówienia, w którym transformowana wiedza dotyczy kupowanych materiałów i produktów. Wykonano model koncepcyjny i komputerowy procesów zakupowych ze wspomaganiem informatycznym i bez wspomagania, celem dokonania porównań. Symulacje przeprowadzono z wykorzystaniem oprogramowania Witness. W procesie analizy uzyskanych wyników oceniano efektywność czasową (tzn. długotrwałość i pracochłonność) realizacji funkcji dla systemu ze wspomaganiem informatycznym i bez wspomagania. Wyniki analiz potwierdzają istnienie potencjału systemów informatycznych w zakresie wspomagania komputerowego procesu transformacji oraz dystrybucji i archiwizacji wiedzy w ramach tzw. standardowych czynności. Kluczową kwestią okazały się jednak kompetencje fachowe (wiedza cicha) pracowników uczestniczących w transformacji wiedzy w przypadku eksperymentu chodziło o proces zakupowy i związane z nim kompetencje kupieckie. Znaczyłoby to, że same sieci informatyczne, bez wsparcia sieciami społecznymi, nie przyczynią się do budowania gospodarki opartej na wiedzy. Można tu powtórzyć za L.W. Zacherem, że metamorfoza społeczeństwa informacyjnego (społeczeństwa kontaktu i dostępu) w społeczeństwo wiedzy rozważne, refleksyjne, mądre nie jest bez szans, jeśli to ostatnie stanie się ideałem i celem praktycznym ludzi, obywateli, jeśli się zinstytucjonalizuje w ich zachowaniach i działaniach 6. W przyszłości, prawdopodobnie, mniejszy nacisk będzie kładziony na integracje dużych systemów (jak w modelach Chandlera), czy też na precyzyjne kształtowanie i ciągłą kontrolę łańcuchów dostaw. Kooperacja będzie odbywała się w sieciach, które muszą uwzględniać zarówno swoje potencjalne korzyści, jak i pożytek dla klienta. Przejawia się to w nowych formach współpracy bazujących na dwóch zasadach: komplementarności zasobów i partnerstwie. Spójność sieci gospodarczej budowana jest w oparciu o różnorodność jej składowych i ma zabezpieczyć oraz ukierunkować inicjatywy przejawiane przez poszczególne jej elementy. Dlatego druga część książki opisuje Wybrane przesłanki tworzenia i rozwoju sieci gospodarczych. Na początku P. Golińska, opisuje Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych w Wielkopolsce. Badania te dotyczyły wpływu sieci gospodarczych na rozwój Regionu. Przeprowadzono je metodą pogłębionego wywiadu bezpośredniego w okresie lipiec wrzesień 2010 roku wśród 11 sieci gospodarczych 5 Pełna wersja raportu znajduje się na stronie internetowej Projektu (www.fsgw.put. poznan.pl). 6 L.W. Zacher Transformacja społeczeństw od informacji do wiedzy C.H. Beck, Warszawa 2007, s. 237.

10 10 M.K. Wyrwicka zlokalizowanych na terenie województwa wielkopolskiego. W oparciu o wyniki przeprowadzono szczegółową analizę zarówno relacji w sieciach gospodarczych, jak i ocenę transformacji wiedzy w wybranych sieciach. Wyniki przedstawiono w trzech przekrojach: identyfikacji specyfiki sieci, charakterystyki relacji sieciowych oraz wpływu sieci na kreowanie i transformację wiedzy. Badanie zrealizowano przy trzech założeniach, że integracja sieci jest rozumiana, jako zdolność do zmniejszania granic między-organizacyjnych i kształtowania struktury całości, że zacieranie granic organizacyjnych pomiędzy uczestnikami sieci umożliwia swobodny przepływ informacji oraz, że przyczynia się to do budowania wyższego poziomu zaufania oraz łatwiejszego kreowania nowej wiedzy, lub transformowania tej już istniejącej. Współcześnie obserwuje się powstawanie wokół instytucji sieci firm zwanych potocznie odpryskowymi. Firma odpryskowa powstaje na drodze usamodzielnienia się pracowników przedsiębiorstwa macierzystego lub innej organizacji, w celu wykorzystania potencjału intelektualnego lub/i technologii tej jednostki. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji w sieciach przedsiębiorstw w Wielkopolsce autorstwa A. Borowca i K. Kubiaka przeprowadzone zostało na grupie 16 przedsiębiorstw sektora publicznego i prywatnego w pierwszym kwartale 2011 roku i stanowi kolejny rozdział opracowania. Analiza wyników przeprowadzonych badań pozwala przypuszczać, że zjawisko powstawania firm odpryskowych jest dość powszechne i sprzyja dyfuzji wiedzy oraz działaniom proinnowacyjnym. W wielu przypadkach pozwala ono na zwiększanie przewagi konkurencyjnej nad innymi podmiotami występującymi na rynku oraz kreowanie nowych rozwiązań o charakterze produktowym i organizacyjnym. W mniejszym stopniu powstawanie firm odpryskowych służy kreowaniu innowacji o charakterze systemowym i marketingowym. Zdaniem autorów współpraca w ramach mikrosieci gospodarczych tworzonych przez firmy odpryskowe z podmiotem macierzystym daje szanse zwiększenia innowacyjności przedsiębiorstw, a co za tym idzie całej gospodarki Regionu. Gospodarka oparta na wiedzy wymaga specyficznego napędu, którym jest połączenie: kreatywności, innowacji i przedsiębiorczości. Zdolność przekształcania wiedzy w nowe produkty, usługi, technologie, modele marketingowe i rozwiązania organizacyjne decyduje współcześnie coraz silniej o pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw, regionów i całych gospodarek. Współczesne procesy rozwojowe w coraz większym zakresie przebiegają w specyficznym układzie powiązań, obejmującym sieci przedsiębiorstw, instytucje naukowo-badawcze i pozarządowe oraz administrację publiczną i inicjatywy obywatelskie. Rośnie rola relacji sieciowych i inicjatyw obywatelskich ułatwiających przenikanie idei i wymianę informacji. Wspieranie przedsiębiorczości i procesów innowacyjnych obejmuje dostarczanie specyficznych usług oraz kształtowanie przychylnego działaniom przedsiębiorczym środowiska ekonomiczno-społecznego. Celem prowadzonych przez ośrodki innowacji i przedsiębiorczości działań może być: obniżanie kosztów podejmowania działalności gospodarczej, transfer technologii i pomoc w realizacji przedsię-

11 Wstęp 11 wzięć innowacyjnych, motywowanie i doskonalenie kompetencji biznesowych przedsiębiorców, czy też bezpośrednia pomoc i koordynacja programów wsparcia. W związku z tym za kolejną przesłankę tworzenia sieci gospodarczych uznano wsparcie tzw. instytucji otoczenia biznesu (IOB). Zalicza się do nich instytuty naukowo-badawcze, organizacje branżowe (w tym izby gospodarcze), centra transferu technologii, preinkubatory i inkubatory przedsiębiorczości (także akademickie), parki i inkubatory technologii. Wsparcie tych instytucji nie będzie realne, jeśli w świadomości obecnych i przyszłych przedsiębiorców nie będzie przekonania o możliwościach uzyskania od nich pomocy. Badania pt. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy przeprowadziły K. Ragin- -Skorecka i A. Grzelczak. Ich opis jest przedmiotem trzeciego rozdziału, drugiej części opracowania poświęconego wybranym przesłankom budowy i rozwoju sieci gospodarczych. Wiosną 2011 roku zostały przeprowadzone badania ankietowe (N = 1000), których celem miało być pokazanie stanu rozpoznawalności instytucji otoczenia biznesu, rodzaju działalności, z jakim kojarzone są wymienione powyżej instytucje, jakości informacji udostępnianych przez te instytucje dla zainteresowanych wsparciem oraz stanu rozpowszechniania wiedzy o ich istnieniu. Badanie ukierunkowane było również na przyszłość w perspektywie roku 2030 celem zebrania opinii na temat, jaka jest potrzeba działania instytucji otoczenia biznesu i czy nastąpi zmiana znaczenia tych instytucji. Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw w oparciu o zamówienia publiczne to temat rozważań, które podjął A. Borowiec. W swoim opracowaniu zwraca uwagę na fakt, że polska gospodarka według rankingu opublikowanego przez Komisję Europejską jest jedną z najmniej innowacyjnych gospodarek wśród 27 krajów Wspólnoty. Obszarem, w którym konieczne są pilne zmiany jest polityka legislacyjna w zakresie zamówień publicznych. Autor przedstawia analizę dokumentów źródłowych w zakresie wspierania innowacyjności poprzez zamówienia publiczne w krajach Unii Europejskiej oraz prezentuje wyniki badań przeprowadzonych w wielkopolskich instytucjach udzielających zamówień publicznych pod kątem uwarunkowań rozwoju innowacyjności wśród przedsiębiorstw biorących udział w przetargach. Głównym wnioskiem wynikającym z raportu jest stwierdzenie, że administracja publiczna powinna promować w aktywny sposób stosowanie kryteriów odnoszących się do innowacyjności przedmiotu zamówienia. Schematy myślenia trzeba modyfikować nie tylko w rozwiązaniach legislacyjnych, ale także w lokalnej społeczności. W Wielkopolsce jest najwyższy odsetek typów psychograficznych prezentujących postawę proinnowacyjną, tj. 58,5% 7, co 7 Dane wg badań Pentor Research International z 2009 roku. Szczegóły w raporcie drugim: R. Janowicz, P. Golińska Wdrażanie innowacji i tworzenie podstaw proinnowacyjnych czynnik sukcesu i bariery [w:] Tendencje rozwojowe Wielkopolski w kontekście transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych (red. M.K. Wyrwicka), Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010.

12 12 M.K. Wyrwicka sytuuje województwo wielkopolskie na pierwszym miejscu w Polsce. Nie przekłada się to jednak na innowacyjność Regionu. Dlatego, poszukując dalej uwarunkowań, barier i hamulców, podjęto badania dotyczące zróżnicowania Wielkopolski oraz jej subregionów. W części trzeciej niniejszego opracowania pt. Zróżnicowanie Wielkopolski charakterystyka subregionów analizowano Region zarówno pod względem sytuacji gospodarczej, inicjatyw lokalnych, instytucji wspierających oraz dostępności komunikacyjnej (B. Mroczek Próba identyfikacji specyfiki subregionów województwa wielkopolskiego ), czynników historycznych, które uwarunkowały lub warunkować mogły różnice w rozwoju poszczególnych regionów (M. Butlewski Historyczne uwarunkowania Wielkopolski ), a także powstała Analiza subregionów w Wielkopolsce w aspekcie wybranych cech tożsamości regionu autorstwa K. Ragin-Skoreckiej. Konkludując tę część pierwszego tomu raportu, wskazać można potrzebę opracowania jednolitej wizji przyszłości Regionu i podjęcia starań związanych z transformacją tożsamości w perspektywie strategicznej. Dlatego zakończenie opracowania, autorstwa M.K. Wyrwickiej, pokazuje mechanizmy formułowania i realizacji wspólnej wizji i związane z tym przeszkody oraz prezentuje model systemu transformacji rozwojowej bazujący na kształtowaniu strategicznej tożsamości Regionu. Wszystkie wymienione powyżej badania, w powiązaniu z trzema już opublikowanymi raportami: Analiza sytuacji Wielkopolski w kontekście transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych (red. M.K. Wyrwicka, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010), Tendencje rozwojowe Wielkopolski w kontekście transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych (red. M.K. Wyrwicka, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań 2010), Raport z badań metodą Delphi do projektu Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę (red. M.K. Wyrwicka, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań 2011), wraz z analizą dokumentów strategicznych dotyczących Wielkopolski, Polski i Europy, stanowiły przesłankę budowania scenariuszy transformacji wiedzy wspierających innowacyjność Regionu. Zawarto je w drugim tomie niniejszego opracowania. Na końcu książki czytelnik znajdzie informacje o projekcie Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę, syntetycznie wyjaśniające cele i istotę prowadzonych od 2009 roku badań. Więcej szczegółów, a także aktualności dotyczące przebiegu prac nad poszczególnymi zadaniami, można znaleźć na stronie internetowej (http://www.fsgw.put.poznan.pl). Magdalena K. Wyrwicka

13 I UWARUNKOWANIA TRANSFORMACJI WIEDZY

14 14 Magdalena Wyrwicka

15 Magdalena K. WYRWICKA * 1. WIEDZA JAKO ZASÓB PODLEGAJĄCY TRANSFORMACJI 1.1. WPROWADZENIE Zasobem jest dzisiaj wszystko, co dodaje wartości produktowi lub usłudze w procesie projektowania, wytwarzania lub dostawy. Często bywa tak, że wartość rynkowa przedsiębiorstwa jest większa niż przedstawiają to sprawozdania finansowe. Źródła tej różnicy badacze dopatrują się w kapitale intelektualnym organizacji 1, a zwłaszcza w zasobach wiedzy [7, s. 37]. Zdaniem Arystotelesa wiedza jest rozumieniem przyczyn i zasad [3, s. 64]. Dzięki wiedzy możliwe jest zastosowanie informacji w praktyce. Stanowi ona płynne połączenie doświadczenia, wartości, informacji o kontekście sytuacji oraz ekspercki wgląd w jakieś zagadnienie, które zapewnia ramy dla oceny i włączania nowych doświadczeń i danych [5]. Oznacza to, że informacje, którym zostanie nadana struktura lub są ulokowane w konkretnym kontekście z innymi elementami i mogą być wykorzystane w działalności, stają się wiedzą. Wiedza jako zasób w organizacji traktowana jest jako informacja wygenerowana na skutek jakiegoś doświadczenia i może być wykorzystana, gdy pojawi się podobny kontekst sytuacji. Zdaniem N. Luhmanna wiedza nie jest stanem, który można zarchiwizować, ani procesem, którego można się nauczyć, lecz strukturą, która umożliwia i ułatwia posługiwanie się informacją [6, s. 124]. Oznacza to zaakceptowanie informacji nowych lub ich odrzucenie jako nieważnych, mało istotnych. Za pomocą jednych * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania. 1 Według Bratnickiego (2000) na kapitał intelektualny, składają się kapitał ludzki (kompetencje, zręczność intelektualna, kapitał poznawczy, czyli możliwości jednostek i zespołów do podejmowania działań zaspokajających potrzeby rynku), kapitał organizacyjny (struktura organizacji, struktura powiązań z otoczeniem, kapitał rozwojowy czyli zdolności organizacji wyrażające kodyfikację wiedzy w strukturach, systemach przepływu informacji, infrastrukturze technicznej) i kapitał społeczny (kapitał strukturalny, wymiar stosunków międzyludzkich, kapitał poznawczy, czyli relacje z otoczeniem postrzegane zwykle przez pryzmat wartości dla klienta) [8, s. 41 i dalsze].

16 16 M.K. Wyrwicka informacji można porównywać i dokonywać analiz, a za pomocą innych łączyć, formułując wnioski syntetyczne. Wiedza jest strukturą niwelującą różnice pomiędzy przekazami informacji tej samej, ale pochodzącej z różnych źródeł. Struktura ta (wiedza) jest sama w sobie produktem informacji, (które zasadniczo mają selektywną naturę) i bywa inaczej odbierana indywidualnie. Jest ona tworzona z myślą o wyższej instancji o grupie zawodowej, decydentach, o pracownikach, o społeczności lokalnej, o społeczeństwie. M. Strojny [za 13, s. 77] zwraca uwagę, że wiedza jest zasobem specyficznym i nie podlega tym samym prawom, co pozostałe czynniki wytwórcze. Wymienia w związku z tym następujące jej cechy: dominację, niewyczerpalność, symultaniczność, nieliniowość. Dominujący charakter wiedzy wynika bezpośrednio stąd, że od efektywnego jej wykorzystania w największym stopniu zależy pozycja konkurencyjna przedsiębiorstw. Dominujący charakter wiedzy wynika też pośrednio z pozostałych wymienionych cech, co sprawia, że wiedza jest zasobem cennym, trudnym do imitacji. Niewyczerpalność oznacza, że wiedza, w przeciwieństwie do wszystkich innych zasobów, nie zużywa się, a wprost przeciwnie, im więcej i częściej jest używana, tym większa jest jej wartość. Przedsiębiorstwa i ich zarządy są przekonane o potrzebie racjonalnego gospodarowania ograniczonymi środkami, które polega na takim wykorzystaniu zasobów w procesach, aby maksymalizować efekty i minimalizować koszty, koncentrując się na wytwarzaniu wartości dla klienta. Przedsiębiorstwa funkcjonujące w erze wiedzy działają racjonalnie, jeżeli maksymalizacji efektywności działalności towarzyszy maksymalne wykorzystanie posiadanych zasobów wiedzy i informacji. Symultaniczność oznacza, że ta sama wiedza może być wykorzystywana przez wiele organizacji i/lub osób jednocześnie i w wielu miejscach naraz. W przypadku tradycyjnych zasobów jest to niemożliwe. Ta sama rzecz nie może być użyta w dwóch różnych miejscach w tym samym czasie. W przypadku wiedzy takiej pewności nie ma. Zawsze istnieje, bowiem, prawdopodobieństwo, że konkurent dysponuje podobnymi informacjami i wykorzysta je szybciej. Nieliniowość oznacza, że nawet niewielki zakres wiedzy może powodować niewyobrażalnie wielkie konsekwencje i odwrotnie: olbrzymia wiedza może się okazać bezużyteczna. Brak liniowości powoduje też, że ta sama wiedza w jednym przedsiębiorstwie może przynieść diametralnie różne efekty niż w innej instytucji. W przypadku tradycyjnych zasobów to przedsiębiorstwo, które posiadało ich więcej, miało wyraźną przewagę nad konkurentami, wynikającą choćby z korzyści skali. W przypadku wiedzy korzyści skali mogą, ale nie muszą wystąpić. Każde ujawnianie i wyjaśnianie wiedzy wiąże się z artykułowaniem wątpliwości. Wiedza stanowi, więc forum myśli społecznej. Autorka niniejszego opracowania podziela opinię D. Beckera [1, s. 13], który twierdzi, że wiedza jest strukturą, za pomocą, której system społeczny przekazuje otoczeniu oczekiwania w związku z minionymi rozczarowaniami. Funkcją wiedzy jest, więc niedopuszczenie do podobnych rozczarowań w przyszłości.

17 1. Wiedza jako zasób podlegający transformacji 17 Wiedzę można postrzegać w ujęciu behawioralnym lub ekonomicznym. M. Warner i M. Witzel podają za I. Nonaka i H. Takeuchim, że w ujęciu behawioralnym wiedza traktowana jest jako przejaw zamierzonego działania, dążenie do celu, a proces tworzenia wiedzy staje się refleksją w działaniu [12, s. 113]. Przyjmując, że działanie to celowe i świadome zachowanie się człowieka [10, s. 11], nie można utożsamiać go z wiedzą. Jednak, jeśli działanie odnoszone jest wyłącznie do człowieka, to wiedzy nie można oddzielić od działania, przynajmniej w pierwotnej fazie jej tworzenia. Staje się ona w następstwie działania produktem wymiany, a bywa i tak, że zasoby nowej wiedzy są tworzone z dotychczasowej wiedzy. W ujęciu ekonomicznym wiedza jest nośnikiem wartości, a jej znaczenie jest tym większe, w im większym stopniu jej wykorzystanie może przyczynić się do osiągnięcia celów gospodarczych [10, s. 212]. W gospodarce wiedza jest zarówno nakładem, jak i wynikiem. Jest w istotny sposób uzależniona od wytwarzania i dyfuzji wiedzy. Przygotowanie i przekazanie do dyspozycji innych podmiotów określonej wiedzy nie gwarantuje jej zastosowania w praktyce. Zarówno instytucje, jak i pojedyncze osoby korzystają z wiedzy bardzo selektywnie [13, s. 88]. Możliwe jest więc nie przyjmowanie danych do wiadomości (transfer wiedzy, który zatrzymuje się na poziomie rozwiązania prototypowego) i nie wyciąganie wniosków z dostępnych informacji (dyfuzja polegająca na bezkrytycznym naśladownictwie i ignorowaniu uwarunkowań lokalnych). Wiedza powstaje w umysłach ludzi, jednak w instytucjach pojawia się także w działaniu, w normach, w procedurach oraz w lokalnej kulturze. Dlatego też umiejętne przekazywanie wiedzy, budujące więzi gospodarcze i sprzyjające rozwojowi podmiotów gospodarczych i regionu stało się obiektem badań wielu zespołów naukowych 2. Już na przełomie lat 70. i 80. A. Toffler [11, s. 206] podjął udaną próbę analizy znaczenia wiedzy dla przyszłego rozwoju przedsiębiorstw i gospodarki. W 1992 roku P. Drucker zauważył, że wiedza stanie się podstawowym zasobem, a maszyny, powierzchnia, praca czy kapitał odgrywać będą w przedsiębiorstwach rolę drugorzędną [4, s. 3]. Wiedza pojawia się w organizacji lub społeczności tylko indywidualnie wraz z osobą i odgrywa w niej jakąś rolę dopiero wtedy, kiedy zostanie zakomunikowana. Pojedynczy człowiek wie coś innego niż organizacja, do której przynależy. Wspomina inne zdarzenia, zapomina coś innego, oczekuje czegoś innego, inaczej też postępuje w sytuacji rozczarowania. Oznacza to, że zasoby wiedzy indywidualnej podlegają ciągłym zmianom, które są przejawem indywidualnego procesu uczenia się. Wiedza formalna, jawna jest skodyfikowana, to znaczy prezentowana w postaci obrazów, wzorów, modeli, słów lub danych objaśniających stany rzeczy 2 Między innymi w Politechnice Poznańskiej zespół pracowników Wydziału Inżynierii Zarządzania realizuje od października 2009 roku w ramach POIG projekt Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę.

18 18 M.K. Wyrwicka lub procesów. Ujawnia ona mechanizmy funkcjonowania rzeczywistości. Przyswojenie jej i skojarzenie z inną już przyjętą do wiadomości wiedzą, z własnymi doświadczeniami, emocjami, intuicją, skutkuje tworzeniem wiedzy ukrytej 3. Jest ona własnością jednostki, świadczy o jej doświadczeniu, fachowości, profesjonalizmie, wyczuciu sytuacji i umiejętności podejmowania adekwatnych reakcji. Taka niejawna wiedza jest trudna do opisania i przekazania zbyt wiele zależy od indywidualnych cech i postaw osoby. Nie ma jednak wątpliwości, że to właśnie wiedza ukryta staje się źródłem przewagi konkurencyjnej i decyduje o efektach działalności zarówno osoby, jak i instytucji. O wiedzy w organizacji można mówić tylko wtedy, kiedy weźmie się pod uwagę fakt, że jest ona z jednej strony złożona ze składowych indywidualnych, zróżnicowanych, związanych z różnymi życiorysami, doświadczeniami i różnymi oczekiwaniami zawodowymi, a z drugiej strony jest ona wiedzą zakomunikowaną, zgromadzoną w świadomości zbiorowej pracowników lub w opisach pracy (procedury, instrukcje stanowiskowe, wytyczne wykonawcze, zwyczaje kulturowe obowiązujące w konkretnej organizacji) PROBLEMY W KOMUNIKACJI MIĘDZYLUDZKIEJ Jeśli mowa tu o wiedzy, która ma podlegać transferowi, dyfuzji i transformacji, to o takiej, która buduje i tkwi w relacjach systemu społecznego lub sieci podmiotów gospodarczych, która w określonym wymiarze może być znana lub nieznana. Przesłanką użyteczności wiedzy jest, aby była ona przekazywana (komunikowana) oraz by mogła być wykorzystywana. Przykładowo wiedzy o metodach działania musi towarzyszyć wiedza o okolicznościach, w których należy je stosować. Między poznaniem a działaniem występują rozmaite procesy myślowe, które wynikają z percepcji i interpretacji przekazu oraz przygotowania się do wyborów, decyzji i działań [15, s. 230]. Komunikacja, rozumiana tu jako przekaz informacji pomiędzy ludźmi lub instytucjami gospodarczymi, rzadko jest zjawiskiem jednoznacznym (rysunek 1.1). To, o czym się myśli, nie zawsze jest tym, co zostało wyartykułowane: powiedziane lub opisane. Przekonania, schematy myślowe, wyobrażenia roli, ubóstwo języka mówionego i pisanego, nieadekwatne stosowanie słów lub mylenie ich zna- 3 Wiedza ukryta, zwana też cichą, jest szczególnym obiektem badań z wykorzystaniem metod sztucznej inteligencji. Próbuje się przenieść mechanizm jej powstawania do samouczących się systemów informatycznych. Przesłanką jest fakt, że gromadzenie tej wiedzy następuje w sposób ciągły na skutek zdobywania doświadczenia. Stanowi ona indywidualną kompilację kwalifikacji, umiejętności, a także wypracowanych już sposobów postępowania.

19 1. Wiedza jako zasób podlegający transformacji 19 czeń, trudności w formułowaniu klarownych wiadomości do przekazania, a czasem brak rozeznania, o czym i kogo należy informować, stanowią typowe problemy w inicjowaniu komunikacji międzyludzkiej. Rys Schematyczna prezentacja transformacji werbalnej wiadomości. Źródło: opracowanie własne To, co się artykułuje, nie musi być tym, co zostało przyjęte do wiadomości. Skojarzenie odbiorcy, wynikające z sytuacji, wcześniejszych doświadczeń lub stereotypów, mogą przekłamywać przekazywaną informację, a nawet spowodować, że będzie odebrana fragmentarycznie lub z inną intencją. To, co przyjęto do wiadomości, nie jest tym, co zostało zrozumiane. Własna interpretacja dostarczonej informacji przez pryzmat indywidualnych doświadczeń, priorytetów życiowych, wartości typowych dla lokalnej kultury, obiegowych mądrości, mitów lub subiektywnego sposobu rozumienia świata jest prawem każdego człowieka. To, co zostało zrozumiane (nawet zgodnie z intencją nadawcy komunikatu), nie koniecznie będzie przełożone na zastosowanie praktyczne. Wolna wola pojedynczego człowieka, decyzja zwierzchnika lub presja grupy może stanąć na przeszkodzie i spowodować brak reakcji na konkretne komunikaty.

20 20 M.K. Wyrwicka Powyższy opis wskazuje, że wyartykułowana wiadomość może mieć dla każdego słuchacza (odbiorcy) inne znaczenie. Ten fakt można w systematyczny sposób przedstawić (rysunek 1.1) za pomocą schematu transformacji wiadomości, który akcentuje fakt potencjalnej reinterpretacji treści na każdym etapie przekazu. Jak wynika z rysunku 1.1, już samo dzielenie się pomysłami prowadzi do zubożenia przekazu informacji, gdyż nie każdy zawsze potrafi trafnie nazwać swoje idee. Wypowiedziane lub opisane informacje, mogą zostać zignorowane lub być niezrozumiałe. Szereg danych gubi się z powodu zignorowania przekazu, koncentracji na fragmentach lub braku akceptacji dla treści. Nawet, jeśli wiadomość jest zrozumiała, to nie ma gwarancji, że odbiorca zechce zastosować się do treści przekazu i postępować według sugestii w nim zawartych. Istnieją jednak dwa kanały dodatkowe zmniejszające utratę informacji. Otóż podczas bezpośredniego przekazywania wiadomości, wysyłane są mimowolnie także sygnały niewerbalne, wynikające z tzw. mowy ciała lub stylu wypowiedzi. Ta komunikacja, przebiegająca kontekstowo, zawiera bardzo wiele informacji, na przykład o stosunku emocjonalnym nadawcy do relacjonowanej sprawy. Każdy odbiorca świadomie lub nieświadomie (intuicyjnie) interpretuje ten przekaz podczas odbioru wypowiedzi. Wada informacji niewerbalnej polega na tym, że jej pewność przenoszenia zależy w bardzo dużym stopniu od tego, jak dobrze porozumiewający znają się ze sobą. Dlatego często nie można jednoznacznie, racjonalnie ocenić komunikacji niewerbalnej. Jej efekty są postrzegane głównie w sferze emocji. W związku z tym przyjmuje się zazwyczaj założenie, że takie sygnały mają określone znaczenie w konkretnej społeczności, ponieważ jest ono znane z dotychczasowych kontaktów z innymi rozmówcami wywodzącymi się np. z tego samego kręgu kulturowego. Założenie takie może jednak być niedopuszczalnym uogólnieniem, które w konsekwencji może prowadzić do nieporozumień. Przekaz niewerbalny, który ma znaczenie tylko wtedy, gdy komunikujące się ze sobą strony widzą się nawzajem oraz sprzężenie zwrotne, czyli komunikat odbiorcy potwierdzający zrozumienie przekazu oraz wolę działania dają szansę uzgadniania stanowisk oraz doprecyzowywania komunikatu tak długo, aż obie strony zinterpretują go tak samo. Skuteczna komunikacja między osobami warunkuje transformację wiedzy (także w instytucjach), czyli jej adaptację do indywidualnych potrzeb odbiorcy. Wyjaśnienie wiadomości oznacza z indywidualnego punktu widzenia możliwość posłużenia się nią jako informacją (wiedza jest do dyspozycji). Tradycją komunikacji w zakresie transferu jest przekazywanie wiedzy na początku, jako trudnej, a potem jej rozpowszechnianie, wyjaśnianie okoliczności zastosowań, pokazanie możliwości zaadoptowania do konkretnych warunków, a nawet trywializacja. Istnieje powszechne przeświadczenie, że za pomocą wiedzy uniknie się problemów, a przynajmniej wiadomo przed zdarzeniem (ex ante) jak potencjalnie można się wydostawać z kłopotliwych sytuacji. Jednak nie każdy i nie zawsze jest chętny i gotowy na przyjęcie takiej informacji do wiadomości. Dystansowanie się od wiedzy, jej ignorowanie (nawet, gdy jest do dyspozycji) może odbywać się w wymiarze:

21 1. Wiedza jako zasób podlegający transformacji 21 1) rzeczowym wiedza o czymś (merytoryczna) może być pomijana jako nieużyteczna; 2) społecznym wiedza o tym, co wiedzą i czego nie wiedzą inni może być traktowana jako ocenianie; 3) czasowym wiedza wymaga korekty inną wiedzą, bardziej aktualną, która może nie być poszukiwana. Powody odrzucania wiedzy nie koniecznie mają coś wspólnego z brakiem rozsądku. Jednostka (także instytucja gospodarcza) często chroni dotychczasowe przekonania, produkty, normy, technologie lub relacje przed usiłowaniem uczynienia czegoś innego ważnym, przed dopuszczeniem innych racji lub priorytetów. To, co decyduje o aktualnym sukcesie przedsiębiorstwa, może być przestarzałe, nieadekwatne do zmieniającego się otoczenia, konserwatywne. Parametr czasu wymusza ciągłe uczenie się (systemu), aktualizowanie wiedzy, otwarcie na nowe, wielowariantowe wybieganie w przyszłość, by ubogacać zarówno doświadczenie jak i intuicje ludzi tworzących organizacje [15, s. 228] TRANSFORMACJA WIEDZY Transformacja wiedzy to starannie przygotowana przemiana, która doprowadzi do zastosowań określonej wiedzy dopasowanych do realiów funkcjonowania konkretnej organizacji, sieci lub społeczności, i zapewni jej dalszą egzystencję. W kontekście transformacji nie chodzi o wiedzę irracjonalną czy potoczną, a o naukową, czyli intersubiektywną, rozwijaną i gromadzoną przez wyspecjalizowane organizacje [8, s. 269]. Wiedza zbiorowa, wynikająca z umiejętności współpracy, ma większy zakres od sumy wiedzy współdziałających jednostek (synergia interakcji) i jest szczególnie istotna dla realizacji kluczowych procesów, stanowiących o funkcjonowaniu na rynku lub w organizacjach. W szerszym kontekście (np. sieci przedsiębiorstw) wiedza może być określana jak w Decyzji Wspólnoty Europejskiej z 2006 roku. W dokumencie tym opisano wiedzę, jako efekt przyswajania informacji poprzez uczenie się i rozumiana jest jako: zbiór faktów, zasad, teorii i praktyk powiązanych z dziedziną nauki lub pracy. Wyodrębnia się: wiedzę deklaratywną fakty, koncepcje (wiedzieć co?), wiedzę proceduralną metody, technologie, instrukcje (wiedzieć jak?), wiedzę kontekstową zasady, prawa natury, prawo lokalne oraz informacje, w jakich okolicznościach warto stosować konkretne metody lub co analizować, by ocenić fakty (wiedzieć dlaczego?) [2]. M. Warner i M. Witzel definiują transformację (przemianę) wiedzy jako proces, który stanowi istotę zarządzania i polega na tym, że surowce wiedzy zgromadzone

22 22 M.K. Wyrwicka dane, analizy i inspiracje zyskują ostateczną wartość [12, s. 113]. W procesie tym wyróżnia się trzy fazy, które przedstawiono w tabeli 1.1. Tabela 1.1. Proces transformacji wiedzy Lp. Fazy w procesie transformacji wiedzy Operacje na wiedzy 1. Planowanie strategiczne, zmierzające do pozyskania lub wytworzenia wiedzy (transferu) skiwanie Wytwarzanie lub pozy- 2. Porządkowanie i magazynowanie wiedzy w sposób maksymalizujący jej użyteczność dla Organizowanie i magazynowanie podmiotu działania 3. Sytuacyjne wykorzystanie wiedzy Użytkowanie Źródło: opracowanie własne na podstawie [12, s. 113]. Transfer wiedzy i jej wymiana opisywane są, jako sytuacja, w której pewne grupy społeczne posiadają jakąś wiedzę i chcą ją przekazać lub skonfrontować z wiedzą innych z korzyścią dla każdego uczestnika procesu transferu. W strukturze takiego procesu pojawiają się zwykle następujące elementy: Identyfikacja problemu (istotnego zjawiska). Debata nad problemem (analiza zjawiska). Walidacja pozyskanej wiedzy (ocena skuteczności zastosowania określonej wiedzy w rozwiązywaniu problemów). Sprawdzenie przydatności (sprzężenie zwrotne) [14, s. 36]. Transformacja wiedzy to jej przekształcenie, przeobrażenie, przemiana, dostosowanie do potrzeb odbiorcy oraz uwarunkowań sytuacji, prowadząca do zastosowania wiedzy często w innych okolicznościach. W skali ponadjednostkowej transformacja prowadzi do społecznego konstruowania rzeczywistości, a ona oddziałuje na podmioty decyzyjne [15, s. 230]. Oznacza to, że obok pozyskiwania, analizy czy przekazu informacji celem tworzenia skumulowanej wiedzy, ważna jest wyobraźnia, a ściślej wyobrażenia ludzi o tym jacy są, jaką rolę pełnią w społeczeństwie i co mogą zdziałać oddziałując na otoczenie. Wyobraźnia jest istotna, by nie popaść ani w naiwny optymizm ani w krańcowy katastrofizm, lecz poszukiwać wariantowych, innowacyjnych rozwiązań, budować plany, strategie, scenariusze i rozważać skutki działania lub zaniechania aktywności [15, s. 231]. Transformacja, jako progresja wiedzy (rysunek 1.2), powinna doprowadzić do kolektywnego używania wiedzy w bieżącym działaniu co określane jest jako mądrość [15, s. 225]. Ta ostatnia przejawia się szeregiem cech, które warto rozwijać i pielęgnować, jeśli ma powstać społeczeństwo wiedzy i gospodarka oparta na wiedzy. Chodzi tu o: dociekliwość, logiczne wnioskowanie i odwagę działania, systematyczność, umiejętność wielokryterialnego analizowania i formułowania problemów oraz ich strukturyzacji, biegłość w przechodzeniu od analizy do syntezy,

23 1. Wiedza jako zasób podlegający transformacji 23 sceptycyzm i krytycyzm, fantazje, intuicję i wyobraźnię, jako przesłanki do kreowania nowych koncepcji, myślenie całościowe, kojarzenie i wiązanie faktów, dystansowanie się od przesądów i stereotypów, skłonność do myślenia o przyszłości, o skutkach obecnych i przyszłych wyborów dla następnych pokoleń (por. [15, s. 231]). Współczesna gospodarka bazuje na społeczeństwie dostępu (do informacji) i kontaktu (komunikacji), nazywanym często e-społeczeństwem lub e-stadem [15, s. 231]. Bez odpowiedniego ukierunkowania i tworzenia się nowego systemu wszech- i samoedukacji nie będzie pomnażany ani kapitał intelektualny, ani społeczny. Rys Progresja wiedzy. Źródło: [15, s. 225] Podpieranie się w budowaniu gospodarki opartej na wiedzy nowymi dokonaniami sfery badań i wdrożeń oraz nowa technika stanowi niewątpliwie przesłankę skutecznego działania na rzecz lepszej przyszłości. Powinno to jednak znaleźć swój wyraz w rozwiązaniach organizacyjno-instytucjonalnych. Inaczej, zdaniem L.W. Zachera, rozwój zostanie zdominowany przez rynkowy dryf (świat jako supermarket ) i chaos [15, s. 233].

24 24 M.K. Wyrwicka Szczególnie istotne w warunkach współczesnej gospodarki jest rozpowszechnianie, czyli dyfuzja, nowej wiedzy o produktach, o rynkach, o koncepcjach prowadzenia biznesu i o metodach podnoszenia efektywności działania. Należy przez to rozumieć kolejne zastosowania tego samego zestawu wiedzy np. w kolejnych ogniwach sieci gospodarczej lub w różnych podmiotach gospodarczych działających w podobnych okolicznościach, a także przez kolejne pokolenia zawodowe. Taka wiedza to wiedza ekspercka. Dotyczy ona otoczenia organizacji, jej znaczenia w nim oraz jej wpływów. Wiedzę tę uzyskuje się przy pomocy doradców zewnętrznych, a wewnątrz instytucji powołuje się, celem jej gromadzenia i przetwarzania, wyspecjalizowane działy lub stanowiska. Dlatego można uznać, że wiedza ekspercka pochodzi albo od zewnętrznych doradców, albo od osób patrzących z boku, co prawda zajmujących stanowiska w organizacji (np. w sztabach), ale bez specjalnych uprawnień w zakresie sprawowania władzy. Wiedza ekspercka musi być porządkowana tematycznie i jednoznacznie wyjaśniana w kontekście bieżących warunków funkcjonowania konkretnej organizacji. W związku z formą powstawania wiedzy eksperckiej, sposobem jej obróbki oraz możliwością zaimportowania ze sfery nauki lub praktyki (np. z uczelni do przedsiębiorców, z jednostki badawczej działającej w centrali do oddziału przedsiębiorstwa), poszczególne elementy struktury przedsiębiorstwa są zazwyczaj różnie ukształtowane (zorganizowane). Chodzi o ułatwienie percepcji i przyswajania tej wiedzy, czyli o budowanie kapitału organizacyjnego, jako składowej kapitału intelektualnego organizacji. Wiedza ekspercka, kojarzona w życiu codziennym z profesjonalizmem, ma istotne znaczenie dla podejmowania decyzji. Warto ją rozważać w konwencji poszukiwania odpowiedzi na pytanie: Czy wiemy, czego nie wiemy?. Dla budowy społeczeństwa wiedzy a więc i dla gospodarki opartej na wiedzy konieczna jest przemiana intelektualna, edukacyjna i aksjologiczna. Zdaniem L.W. Zachera [15, s. 225] nie wystarcza sama progresja wiedzy, czyli samo tworzenie i kumulacja wiedzy, jej nowa jakość i znaczenie, coraz bardziej intensywny transfer i dyfuzja potrzebna jest kultura techniczna, oparcie się na człowieku wiedzy jego rozsądku, racjonalności, refleksyjności, a nie na maszynie (sztucznej inteligencji). Oznacza to, że poszukiwanie mądrości, przejawiającej się usystematyzowanym i dobrym użytkowaniem dostępnych informacji i nie może być ograniczane do zarządzania informacjami w biznesie PROBLEMY NA LINII TEORIA PRAKTYKA W praktyce sięga się zazwyczaj po wiedzę ekspercką, ale jednocześnie dystansuje się względem niej, bowiem z jednej strony wiedza ekspercka traktowana jest, jako metodyka optymalizacji i racjonalizacji działalności, ale z drugiej strony jest teorią akademicką daleką od praktyki.

25 1. Wiedza jako zasób podlegający transformacji 25 Zgodnie z duchem czasów, warto, więc postawić kilka niewygodnych zarzutów dotyczących tego zagadnienia. Mają one swoje źródło w praktyce, wśród rozczarowanych menedżerów, którzy twierdzą, że: badania, szkolenia i doradztwo w zakresie zarządzania wiedzą tkwią ciągle w sferze abstrakcji i pozostają na dużym poziomie uogólnienia. Zwraca się szczególną uwagę na prezentację narzędzi (np. informatycznych), przewartościowanie myślenia i szybkie sukcesy. Bardzo rzadko doświadczenia jednostek w połączeniu z ich indywidualną wiedzą stają się punktem wyjścia do kreowania zarządzania wiedzą, a przecież wiedza jest czymś bardzo osobistym, związanym z indywidualnym doświadczeniem i własnymi preferencjami, a także emocjami i poczuciem wartości; trzeba liczyć się z dużym prawdopodobieństwem porażki w przekazie wiedzy. To należy do natury systemów społecznych, że nie zawsze jest wola dzielenia się i nie wszystko można skutecznie przekazać i zrealizować; irytującym dla wielu może być fakt nie dostrzegania wymiaru politycznego transferu i transformacji wiedzy. Istnieje problem odwagi włączenia się z pełnym zaangażowaniem w wojny wewnętrzne toczone w wielu organizacjach (także w sieciach gospodarczych) związane z blokowaniem informacji lub nieracjonalnym przypisywaniem znaczenia wybranym kategoriom lub licytacją: kto wie lepiej? ; organizacja przekazu wiedzy nie gwarantuje przyjmowania jej do wiadomości (przyswajania przez jednostki lub zespoły) i zastosowania w praktyce. Typowymi barierami w komercjalizacji nowej wiedzy, a zwłaszcza wiedzy eksperckiej, są zwykle: niedostatek środków finansowych, brak inicjatywy, brak wytrwałości pomysłodawcy w dążeniu do upowszechnienia swojej idei, nieznajomość narzędzi i procedur dyfuzji wiedzy, brak umiejętności zarządczych, brak ośrodków doradczych lub niedostatek wsparcia. Zarządzanie wiedzą nie odnosi się do sposobów zachowań, lecz do wiedzy o otoczeniu. Tu warto zwrócić uwagę na zastosowania rozwiązań informatycznych. Komputer, jako taki symbolizuje różnicę pomiędzy wiedzą a decyzją, gdyż umożliwia przetwarzanie wiedzy, ale nie podejmuje decyzji. Z jego pomocą można udostępniać i wizualizować dane różnego rodzaju. Jednak o ich wartości informacyjnej decyduje człowiek, który potrafi lub nie umie wykorzystać dostępnych wiadomości, który zechce skojarzyć fakty, upewnić się o rzetelności przekazu, nazwać problem, dobrać sposób radzenia sobie z nim, zidentyfikować bariery (np. wyobrażeniowo-kulturowe) i podjąć działania. Oznacza to, że w gospodarce opartej na wiedzy wielką rangę zdobędą aspekty jakościowe, a nie tylko ilość, powszechność dostępu, czy sprawność przetwarzania informacji. Wymagania dotyczące, jakości w tym względzie rosną. Wynika to nie tylko z dynamiki rynku, ale i nowych obyczajów w relacjach nauka gospodarka. Przedsiębiorcy przywykli współcześnie do otrzymywania ofert, więc oczekują również propozycji i zachęty do stosowania nowych rozwiązań ze sfery badań.

26 26 M.K. Wyrwicka 1.5. ZAMIAST PODSUMOWANIA Podstawowe zagrożenie związane z zarządzaniem wiedzą, także w sieciach gospodarczych, wiąże się z obietnicą dotarcia do rozwiązań ostatecznych i zrobienia nareszcie porządku w opracowanych bazach, kartotekach, archiwach będących często nieustrukturyzowanymi zbiorami, nie zawsze aktualnych lub sprawdzonych danych, wiadomości i informacji. Prowadzi to do paradoksalnych sytuacji, w których kolejne zwykle bardzo starannie dobrane szkolenia lub przedsięwzięcia na rzecz usprawnienia obiegu informacji prowadzą do biurokracji, tłumią kreatywność jednostek i zespołów. Zamiast identyfikować potrzeby, formułować cele, zdiagnozować potencjał, przemyśleć priorytety, rozpoczyna się poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań na zewnątrz i paniczne kontrolowanie co robi konkurencja, jak radzą sobie inni. Wielu badaczy i praktyków wierzy w zbawienne działanie technik teleinformatycznych, jakby nie dostrzegając, że informatyzacja bałaganu skutkuje na ogół jeszcze większa dezorientacją i zamieszaniem. Rozwiązania informatyczne na bazie Internetu są zazwyczaj uproszczone 4, powierzchowne i czasem wręcz utrudniają dotarcie do poszukiwanej informacji lub dzielenie się wiedzą. Panująca obecnie wśród młodszych ludzi fascynacja technikami teleinformatycznymi zamyka ich na percepcję wiedzy z różnych źródeł i usypia refleksyjne podejście do przekazywanych różnymi kanałami treści. Fascynacja rozwiązaniami zagranicznymi jest nadal wszechobecna w polskich warunkach. Często bezkrytycznie powiela się tak zwane dobre praktyki w zupełnie odmiennych okolicznościach i warunkach formalno-prawnych. Szukanie wzorców i gotowych rozwiązań na zewnątrz (nawet na skalę globalną) jest bardzo absorbujące i kosztowne. Koncentrowanie uwagi na zrozumieniu logiki myślenia i postępowania innych (często bardzo odmiennych kulturowo rozwiązań) i fascynacja tym zjawiskiem deprecjonuje miejscowe pomysły i blokuje lokalną kreatywność. Jeśli uda się przygotować projekt zmiany, obiektywne trudności (czyli faktycznie słomiany zapał lub brak kompetencji decydentów) niweczą realizację nawet do 80% z nich. Taki stan ( deklaracje sobie, a życie sobie ) nie buduje kapitału społecznego ani w przedsiębiorstwie, ani w sieci gospodarczej, ani w środowisku lokalnym regionu czy w kraju. Podważa, bowiem zaufanie do decydentów, do lokalnego potencjału naukowo-twórczego, a w kolejnych pokoleniach zawodowych kształtuje postawę wyuczonej bezradności i bierności. Jeśli w sieciach komunikacji, w sieciach społecznych, w sieciach instytucji poprzestanie się na wybiórczym informowaniu o własnych innowacjach, bez akcentowania ich odrębności od podobnych, ale jednak innych rozwiązań, bez wskazywania obszarów zastosowań i pożytków związanych z ich stosowaniem, trudno 4 Jest to widoczne na przykład w obecnych w praktyce gospodarczej systemach planowania i sterowania produkcją, w których dominuje jedna koncepcja.

27 1. Wiedza jako zasób podlegający transformacji 27 będzie przekonać kogokolwiek do eksperymentowania na podstawie dostępnej wiedzy lub wdrożenia innowacji. Oznacza to potrzebę bardzo starannego przygotowania komercjalizacji nowych rozwiązań [14] z uwzględnieniem typowych barier z tym związanych. Jeśli nie podtrzyma się tradycji debatowania profesjonalistów z danej branży (na przykład w stowarzyszeniach lub podczas konferencji i sympozjów) i bezpośredniej wymiany poglądów celem ustalenia obiektywnych faktów oraz wykreowania rzetelnej wiedzy eksperckiej, jeśli ta wiedza nie będzie lokalnie prezentowana i rozpowszechniana, trudno oczekiwać jej transformacji (dedykowanych zastosowań) do gospodarki. Jeśli do rodzimej prasy fachowej nie będą docierały informacje o najnowszych pomysłach lokalnych naukowców lub o udanych, eksperymentalnych wdrożeniach w praktyce, zjawisko wieży Babel (zwłaszcza międzypokoleniowej) będzie się pogłębiało, wykluczając starszych lub absolwentów, niwecząc zaufanie społeczne, niszcząc chęć angażowania się w życie społeczno-gospodarcze nawet na rzecz najbliższego otoczenia lokalnego. Dalsze blokowanie dzielenia się wiedzą i objaśniania jej umniejsza kapitał społeczny i niweluje lokalne kreowanie gospodarki opartej na wiedzy. BIBLIOGRAFIA [1] Baecker D., Zum Problem des Wissens in Organisationen, Organisationsentwicklung, 1998, nr 3. [2] Decyzja nr 1729/2006/WE z dnia 15 listopada 2006 r., w sprawie ustanowienia programu działań w zakresie uczenia się przez całe życie. [3] Diese J., Metafizyka od Platona do Hegla, Wydawnictwo WAM, Kraków [4] Drucker P.F., The New Society of Organisations, Harvard Business Review, 1992, nr 9/10. [5] Grudzewki W.M., Hejduk I., Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwach, Difin, Warszawa [6] Luhmann N., Die Geselschaft der Geselschaft; Suhrkamp, Frankfurt am Main, [7] Mikuła B., Pietruszka-Ortyl A., Potocki A., Zarządzanie przedsiębiorstwem XXI wieku Wybrane koncepcje i metody, Difin, Warszawa [8] Pszczołowski T., Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, [9] Szafrański M., Skuteczność działań w systemach zarządzania jakością przedsiębiorstw, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań [10] Szafrański M., Goliński M., Istota procesu transformacji wiedzy z odniesieniem do Wielkopolski, w: Analiza sytuacji Wielkopolski w kontekście transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych, red. M.K. Wyrwicka, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań [11] Toffler A., Trzecia fala, PIW, Warszawa 1986.

28 28 M.K. Wyrwicka [12] Warner M., Witzel M., Zarządzanie organizacją wirtualną, Wydawnictwo Oficyna Ekonomiczna, Kraków [13] Wyrwicka M.K., Endogenne przesłanki organizacyjne rozwoju przedsiębiorstwa, seria rozprawy nr 374, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań, [14] Wyrwicka M.K., Some remarks about commercializing new technology, w: Information Systems Architecture and Technology (ISAT). Models of the Organisation s Risk management, Library of Informatics of University Level Schools, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław [15] Zacher L.W., Transformacje społeczeństw od informacji do wiedzy, C.H. Beck, Warszawa 2007.

29 Magdalena K. WYRWICKA *, Beata MROCZEK *, Karolina WERNER *, Michał LEITGEBER * 2. RAPORT Z BADAŃ ANKIETOWYCH DOTYCZĄCYCH METOD I MEDIÓW KOMUNIKACYJNYCH W PRZEKAZIE WIEDZY 2.1. PRZESŁANKI I ZAKRES BADANIA Sieci gospodarcze bazują na relacjach społecznych budowanych w efekcie komunikacji międzyludzkiej. Sam fakt porozumiewania się w określonych kwestiach w perspektywie czasu skutkuje utrwaleniem akceptowanych sposobów przekazywania informacji oraz nawykami dotyczącymi dzielenia się wiadomościami. Przekaz komunikatu odbywa się zwykle z udziałem konkretnych mediów (tablic ogłoszeń, prasy, radia, telewizji, Internetu, prezentacji multimedialnych, publikacji książkowych itp.) lub wymaga stworzenia sprzyjających warunków (np. zwołania zebrania, zgromadzenia osób w jednym miejscu, zalecenia współdziałania). Zwyczaje przyjęte przez grupę wiekową w okresie kształcenia obowiązkowego, są przenoszone dalej na okres zdobywania kwalifikacji zawodowych, potem świadczenia pracy. Dlatego intencją prezentowanych tu badań była identyfikacja typowych sposobów porozumiewania się w szkole, podczas studiów i w trakcie realizacji pracy zawodowej. Wyniki takich badań umożliwiają rozpoznanie wykorzystywanych obecnie oraz prawdopodobnych w przyszłości metod komunikowania się, które zaistnieją wraz z wejściem w życie zawodowe kolejnych pokoleń pracowników. Badania ankietowe przeprowadzane były w okresie od lutego 2010 roku do końca roku, na terenie Wielkopolski. Zebrano wypowiedzi. Pierwsze bada- * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania. 1 Według danych GUS populacja Wielkopolan liczy osób, z czego w regionie poznańskim (w tym m. Poznań) mieszka 33%, w kaliskim i w konińskim po 19% z tej populacji, w leszczyńskim 16%, a w pilskim 12%; losując próbę badawczą zadbano o reprezentatywność danych z poszczególnych subregionów. Margines błędu przy poziomie ufności 95%, n = 5126 wynosi 0,128.

30 30 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber nia przeprowadzono wśród uczniów gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych we wszystkich subregionach za zgodą Kuratorium Oświaty w Poznaniu. Równolegle podjęto badania wśród studentów wielkopolskich uczelni wyższych, zarówno publicznych jak i niepublicznych, oraz wśród pracowników różnych regionalnych podmiotów gospodarczych i instytucji. Te ostatnie badania wymagały dłuższego czasu gromadzenia danych i trwały do końca 2010 roku METODY BADAWCZE, ŹRÓDŁA DANYCH Analiza była prowadzona za pomocą dwustronicowego formularza ankiety. Metryczka identyfikowała respondenta według kryteriów płci, wieku oraz aktualnego miejsca zamieszkania (ze względu na ilość mieszkańców). W zależności od grupy poddanej badaniu, ankietowany wskazywał rodzaj szkoły, której jest uczniem (gimnazjum, liceum ogólnokształcące, liceum profilowane, szkoła zawodowa), typ uczelni (publiczna lub niepubliczna). W ankiecie skierowanej do pracowników, respondenci byli proszeni o podanie stażu pracy, wykształcenia (podstawowe, zawodowe, średnie, wyższe) oraz zajmowanego w chwili ankietowania stanowiska (pracownik lub kierownik). Merytorycznie przygotowano kwestionariusz ankiety w 3 wersjach, w zależności od grupy docelowej. Formularz ankiety skierowany do uczniów wielkopolskich szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych składał się z 17 pytań, w tym dwóch otwartych. Pytania zawarte w ankiecie dotyczyły sposobów przekazywania wiedzy w szkole, form współpracy oraz identyfikowały źródła pozyskiwania wiedzy przez uczniów. Formularz ankiety skierowany do studentów wielkopolskich uczelni wyższych, publicznych i niepublicznych, składał się z 19 pytań, w tym dwóch otwartych. Pytania zawarte w kwestionariuszu identyfikowały sposoby przekazywania wiedzy przez nauczycieli, źródła pozyskiwania wiedzy przez studentów, preferowane przez nich formy kształcenia. W badaniu zapytano także studentów o kursy specjalistyczne, w jakich uczestniczyli lub zamierzają uczestniczyć oraz zakres godzinowy szkoleń. Formularz ankiety adresowany do pracowników zawierał 11 pytań zamkniętych, które dotyczyły dostępności informacji w miejscu pracy, sposobów przekazywania wiedzy w życiu zawodowym oraz źródeł pozyskiwania wiedzy potrzebnej do wykonania pracy. Ankiety dedykowane uczniom były osobiście przekazywane do dyrektorów szkół lub na ich wyraźne życzenie przesłane listownie.

31 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 31 Łącznie badanie przeprowadzono w 6 liceach ogólnokształcących, 5 gimnazjach, i 2 zespołach szkół ponadgimnazjalnych. Powyższe szkoły zlokalizowane były w następujących powiatach Wielkopolski: pilskim, gnieźnieńskim, kaliskim, leszczyńskim, grodziskim, poznańskim. Wśród uczniów zebrano 1197 ankiet. Za poprawne uznano 898 (299 odrzucono z uwagi na niekompletność odpowiedzi). Badania ankietowe wśród społeczności studenckiej przeprowadzili głównie pracownicy naukowo-dydaktyczni Wydziału Inżynierii Zarządzania Politechniki Poznańskiej w losowo wybranych uczelniach zarówno publicznych jak i niepublicznych w Wielkopolsce. Badaniem objęto studentów w trybie stacjonarnym i niestacjonarnym studiów I i II stopnia. Łącznie badanie przeprowadzono w 12 uczelniach wyższych województwa wielkopolskiego 6 publicznych i 6 niepublicznych 2. Wśród studentów zebrano 1769 ankiet. Za poprawne uznano 1003 (766 odrzucono z uwagi na niekompletność odpowiedzi). Ankiety skierowane do pracowników dystrybuowane były przez osoby, które zgodziły się pośredniczyć w realizacji badań. Zaangażowanie wielu osób w kolportaż ankiet spowodowało, że wśród respondentów znaleźli się pracownicy przedsiębiorstw prywatnych oraz państwowych z różnych sektorów i branż oraz pracownicy instytucji rządowych i samorządowych. Wśród pracowników łącznie zebrano 2160 ankiet. Za poprawne uznano 977 (1183 odrzucono z uwagi na niekompletność odpowiedzi) CHARAKTERYSTYKA BADANEJ POPULACJI Badanie ankietowe wśród społeczności uczniowskiej przeprowadzono w losowo wybranych klasach szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych w Wielkopolsce. Ilość uczniów, którzy wzięli udział badaniu według rodzaju szkół do jakich uczęszczają prezentuje się następująco (wykres 2.1): 333 uczniów gimnazjów 37% przebadanej populacji, 482 uczniów liceów ogólnokształcących 54% przebadanej populacji, 58 uczniów techników 6% przebadanej populacji, 25 uczniów szkół zawodowych 3% przebadanej populacji. Wśród uczniów biorących udział w badaniu 439 osób, czyli 49% było płci żeńskiej, natomiast 459 osób (51%) płci męskiej. 2 Równa liczba uczelni publicznych i niepublicznych nie była zamierzona, jest efektem przypadkowym i wynika z gotowości studentów do uczestniczenia w badaniach.

32 32 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber Wykres 2.1. Struktura badanej populacji uczniów według typu szkół gimnazjum 37%; 333 osoby Szkoła technikum 6%; 58 osób szkoła zawodowa 3%; 25 osób liceum ogólnokształcące 54%; 482 osoby Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Struktura wieku badanej populacji uczniów wielkopolskich szkół (wykres 2.2) wskazuje, że 218 osób (24,28%) ankietowanej grupy stanowią osoby w wieku 18 lat, 195 osób badanych (21,71%) ma lat 17, 170 respondentów (18,93%) jest w wieku 16 lat. Jedna osoba (0,11%) ma lat 12. Wykres 2.2. Struktura badanej populacji uczniów według wieku Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet.

33 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 33 W badanej populacji, największa liczba respondentów 377 osób (41,97%) mieszka w miejscowościach o liczbie mieszkańców mieszczącej się w granicy tysięcy mieszkańców. 199 osób (22,16%) mieszka w miejscowościach o liczbie ponad 500 tysięcy mieszkańców. W mniejszej miejscowości (o liczbie ludności do 10 tysięcy) mieszka 191 osób (21,27%). Zaledwie 5 spośród badanych uczniów (0,56%) mieszka w miejscowościach o liczbie mieszkańców mieszczącej się w granicy tysięcy. Badania ankietowe wśród społeczności studenckiej, przeprowadzono w uczelniach wyższych Wielkopolski. Ilość studentów, którzy wzięli udział w badaniu według rodzaju uczelni do jakich uczęszczają prezentuje się następująco: 533 studentów uczelni publicznych 53% przebadanej populacji, 470 studentów uczelni niepublicznych 47% przebadanej populacji. Wśród studentów biorących udział w badaniu 611 osób, czyli 61% stanowiły kobiety, natomiast 392 osoby, czyli 39% to mężczyźni. Struktura wieku badanej populacji studentów wielkopolskich uczelni wskazuje że: 282 osoby to studenci w wieku 21 lat 28,23% przebadanej populacji, 231 osób to studenci w wieku 20 lat 23,12%, 140 osób to studenci w wieku 22 lat 14,01%, 91 osób to studenci w wieku 23 lat 9,11%, 59 osób to studenci w wieku 19 lat 5,91%, 49 osób to studenci w wieku 24 lat 4,90%, 38 osób to studenci w wieku 25 lat 3,80%, 24 osoby to studenci w wieku 26 lat 2,40%, 14 osób to studenci w wieku 27 lat 1,40%, 11 osób to studenci w wieku 28 lat 1,10%, 9 osób to studenci w wieku 29 lat 0,90%, 8 osób to studenci w wieku 30 lat 0,80%, po 6 osób w wieku 37 i 44 lat po 0,60%, 5 osób to studenci w wieku 35 lat 0,50%, po 4 osoby w wieku 33 i 38 lat po 0,40%, po 3 osoby w wieku 31 i 32 lat po 0,30%, po 2 osoby w wieku 18 i 34 lat po 0,20%, po 1 osobie w wieku 40, 43, 47, 48 i 50 lat po 0,10%. W badaniu nie brali udziału studenci w wieku 39, 41, 42, 45, 46, 49 lat. Największa liczba respondentów 366 studentów (36,49%) mieszkała w miejscowościach o liczbie mieszkańców do 10 tysięcy osób. 245 osób (24,42%) mieszkała w miejscowościach, gdzie liczba mieszkańców mieści się w granicy tysięcy osób. W największych miejscowościach (o liczbie ludności powyżej 500 tysięcy) mieszkały 223 osoby (22,23%). W miejscowościach liczących tysięcy mieszkało 135 studentów (13,45%). 20 osób (1,99%) mieszkało w miejscowościach, gdzie liczba mieszkańców mieści się w granicy tysięcy osób. Zaledwie

34 34 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber 14 studentów (1,39%) mieszka w miejscowościach o liczbie mieszkańców mieszczącej się w granicy tysięcy. Struktura badanej populacji pracowników pod względem płci, wskazuje, że obie płcie są reprezentowane w podobnej proporcji 516 kobiet (53%) i 461 mężczyzn 47%. W przebadanej grupie pracowników dominują osoby w przedziale wiekowym od 18 do 30 lat 633 osoby (64,79%). Natomiast najsłabiej reprezentowaną grupą wiekową pracowników, którzy wzięli udział w badaniu, są osoby w wieku lat 11 osób (1,13%) (wykres 2.3). Wykres 2.3. Struktura badanej populacji pracowników według wieku Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Tak kształtująca się struktura wiekowa respondentów, znalazła swoje odzwierciedlenie w zmiennej staż pracy ankietowanych. Pod względem tego kryterium, objęta badaniem populacja charakteryzuje się dominacją osób, których staż pracy wynosi odpowiednio od 0-3 lat 382 osoby (39,10%) oraz od 4-10 lat pracy zawodowej 318 osób (32,55%). W badaniu wzięła udział 1 osoba, której staż pracy przekracza 50 lat (wykres 2.4). Biorąc pod uwagę wykształcenie ankietowanych, najliczniejszą grupę stanowiły osoby ze średnim wykształceniem 533 osoby (56,6%), natomiast w bardzo niewielkim stopniu reprezentowani byli pracownicy z wykształceniem podstawowym jedna osoba (0,1%) lub zawodowym 22 osoby (2,25%). Taki stan rzeczy wynika z trudności w dotarciu do tych grup lub z niechęci osób o niskim poziomie wykształcenia do udziału w badaniu (wykres 2.5).

35 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 35 Wykres 2.4. Struktura badanej populacji pracowników według stażu pracy Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Wykres 2.5. Struktura badanej populacji pracowników według wykształcenia Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Spośród 977 przebadanych pracowników, 199 osób (20%) zajmowało stanowiska kierownicze. Oznaczałoby to, że co drugi respondent z wyższym wykształceniem był kierownikiem 401 osób (41,04%), jako wykształcenie wskazało wyższe (wykres 2.6).

36 36 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber Wykres 2.6. Struktura badanej populacji pracowników według typu zajmowanego stanowiska Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Uwzględniając miejsce zamieszkania respondentów według kryterium ilości mieszkańców, dominują osoby z dużych miast, ponad 500 tysięcznych 335 osób (34,29%). Mieszkańcy małych miejscowości do 10 tysięcy mieszkańców to 244 osoby (24,97%), a 201 ankietowanych (20,57%) zamieszkiwało miejscowości od tysięcy ludności. Najmniej liczna grupa objęta badaniem to osoby ze średnich miejscowości ( tysięcy) 32 osoby (3,28%), a 37 respondentów (3,79%) pochodzi z miast tysięcy mieszkańców UZYSKANE WYNIKI BADAŃ Mimo, że badanie dotyczyło jednego tematu Metody i media komunikacyjne w przekazie wiedzy, z uwagi na 3 grupy adresatów, powstały trzy różne formularze (dla uczniów, studentów i pracowników). Dwa pytania, wystąpiły we wszystkich formularzach. Dotyczyły one miejsca poszukiwania przez ankietowego wiedzy potrzebnej odpowiednio: podczas lekcji, studiów i do wykonywania pracy oraz celu, w jakim respondenci korzystają z Internetu. Na podstawie uzyskanych danych stwierdzić można, że w Internecie potrzebnej wiedzy częściej szukają uczniowie i studenci, niż pracownicy. W książkach, czasopismach oraz programach radiowych i telewizyjnych najczęściej szukają wiedzy

37 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 37 studenci. Uczniowie najrzadziej proszą o pomoc, w rozwiązaniu problemów z nauką, swoich kolegów i koleżanki. W przypadku odpowiedzi respondentów na pytanie dotyczące celu korzystania z Internetu, zauważyć można, że uczniowie najczęściej wykorzystują Internet do gier i zabaw oraz do słuchania muzyki i oglądania filmów. Studentom i pracownikom Internet służy najczęściej do obsługi poczty elektronicznej. W mniejszym stopniu korzystają z niego w celach rozrywkowych typu gry i zabawy oraz do słuchania muzyki i oglądania filmów. W najmniejszym stopniu wszystkie trzy grupy ankietowanych wykorzystują Internet do uczestniczenia w czatach i forach dyskusyjnych, przy czym w największym stopniu nie praktykują tego pracownicy wielkopolskich przedsiębiorstw (38,20%). W ankietach skierowanych do uczniów i studentów takich samych pytań wystąpiło dziewięć. Pytano w nich o: 1) Sposób przekazywania nowej wiedzy; 2) Sposób mobilizowania (aktywizacji) uczniów/studentów przez prowadzącego zajęcia; 3) Sposób przygotowywania zadań domowych, projektów, referatów, prac zaliczeniowych (indywidualnie czy grupowo); 4) Możliwość swobodnego wyrażania myśli podczas zajęć; 5) Tłumaczenie przez nauczycieli niejasnych treści; 6) Uczestnictwo w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe; 7) Formę przekazywania w szkole/na uczelni informacji o np. zastępstwach, zmianach w planie; 8) Sposób przygotowywania się do kolokwiów/sprawdzianów/konkursów lub egzaminów (indywidualnie lub grupowo); 9) Rozwijanie zainteresowań poza szkołą/uczelnią. Na podstawie wyników uzyskanych z odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski, na pytanie dotyczące sposobu przekazywania nowej wiedzy, zauważyć można, że wśród uczniów nowa wiedza jest najczęściej przekazywana poprzez czytanie i dyktowanie wiadomości, zadania do wykonania w formie pracy własnej, a także w formie wykładu. Zdaniem studentów, nowa wiedza jest im najczęściej przekazywana za pomocą wykładów i prezentacji multimedialnych. Jako formę przekazu nowej wiedzy występującą często prawie połowa studentów wskazała pracę w grupach, dyskusję oraz czytanie i dyktowanie wiadomości oraz zadania do samodzielnego wykonania. Można, zatem podsumować, że dwie formy przekazu nowej wiedzy występują równie często w stosunku do uczniów, jaki i studentów, są to: wykład prowadzącego, lektura i zadana do wykonania praca własna. Prezentacje multimedialne, praca w grupach i dyskusja częściej praktykowane są wobec studentów. Natomiast uczniom częściej niż studentom przekazuje się nową wiedzę w formie czytania i dyktowania wiadomości oraz wyświetlania slajdów, pokazywania filmów itp. Na podstawie wyników uzyskanych z odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące sposobów mobilizowania (akty-

38 38 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber wizacji) uczniów/studentów przez prowadzącego zajęcia, zauważyć można, że zbieżne odpowiedzi tych dwóch grup pojawiły się w przypadku wskazania form aktywizacji uczniów/słuchaczy takich jak zadawanie problemowych pytań, prowadzenie dyskusji, zlecanie samodzielnego zapoznania się z tematem. Wywoływanie do odpowiedzi, jako forma mobilizacji uczniów lub słuchaczy przez prowadzącego częściej stosowane jest wobec uczniów niż studentów, a rozwiązywanie problemów w grupie częściej wobec studentów niż uczniów. Odnośnie odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące sposobu przygotowywania zadań domowych, projektów, referatów, prac zaliczeniowych (indywidualnie czy grupowo) (wykres 2.7), stwierdzić można, że studenci częściej niż uczniowie przygotowują takie opracowanie w grupach. Wykres 2.7. W jaki sposób najczęściej przygotowywane są zadania domowe, projekty, referaty, prace zaliczeniowe? W jaki sposób najczęściej przygotowywane są zadania domowe, projekty, referaty, prace zaliczeniowe? w grupach 23,39% 58,03% indywidualnie 41,97% 76,61% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% 80,00% 90,00% studenci uczniowie Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące możliwości swobodnego wyrażania myśli podczas zajęć (wykres 2.8), wskazują, że częściej taką możliwość mają studenci niż uczniowie. Na podstawie wyników uzyskanych z odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące tłumaczenia przez nauczycieli niejasnych treści (wykres 2.9), wnioskować należy, że w obu grupach badanej populacji takie zjawisko występuje i zostało podobnie ocenione zarówno przez uczniów jak i studentów.

39 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 39 Wykres 2.8. Czy w szkole/na uczelni, podczas zajęć, można swobodnie wyrażać swoje zdanie? Czy w szkole/na uczelni, podczas zajęć, można swobodnie wyrażać swoje zdanie? wcale bardzo rzadko 0,30% 3,90% 2,79% 5,90% rzadko 11,57% 16,37% często 38,98% 35,52% bardzo często 26,42% 24,61% zawsze 13,70% 19,94% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% studenci uczniowie Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Wykres 2.9. Czy nauczyciele/prowadzący zajęcia tłumaczą ponownie niejasne treści? Czy nauczyciele/prowadzący zajęcia tłumaczą ponownie niejasne treści? wcale bardzo rzadko 1,00% 2,45% 4,89% 5,90% rzadko 21,64% 24,16% często 41,08% 40,20% bardzo często 19,34% 19,15% zawsze 8,13% 12,06% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% studenci uczniowie Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Uzyskane odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące uczestniczenia w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe (wykresy 2.10a 2.10f) wskazują, że zarówno uczniowie jak i studenci uczestniczą w tego typu przedsięwzięciach rzadko, bardzo rzadko lub wcale. Jednakże uczniowie czynią to częściej niż studenci, w odniesieniu do wszystkich wskazanych w ankiecie imprez.

40 40 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber Wykres Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? a) Festiwal Nauki b) Drzwi Otwarte Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? a) Festiwal Nauki Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 79,96% wcale naukowe? 67,93% 9,57% a) Festiwal Nauki bardzo rzadko 12,03% Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? b) Drzwi Otwarte Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 51,15% wcale naukowe? 32,29% b) Drzwi 19,74% Otwarte bardzo rzadko 16,59% rzadko wcale 7,68% 10,58% 67,93% 79,96% rzadko wcale 19,84% 18,15% 32,29% 51,15% bardzo często rzadko 1,50% 9,57% 4,57% 12,03% bardzo często rzadko 7,08% 19,74% 17,26% 16,59% bardzo często rzadko 0,90% 7,68% 3,56% 10,58% bardzo często rzadko 1,60% 7,80% 19,84% 18,15% zawsze często 0,40% 1,50% 1,34% 4,57% zawsze często 0,60% 7,08% 7,91% 17,26% 0,90% bardzo często0,00% 3,56% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% 80,00% 90,00% 1,60% bardzo często 0,00% 10,00% 7,80% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% zawsze 0,40% 1,34% studenci uczniowie zawsze 0,60% 7,91% studenci uczniowie 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% 80,00% 90,00% c) wykłady otwarte d) Targi Edukacyjne studenci uczniowie Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? c) wykłady otwarte Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 54,44% wcale naukowe? 41,43% 15,55% c) wykłady otwarte bardzo rzadko 13,14% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% studenci uczniowie Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? d) Targi Edukacyjne Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 49,95% wcale naukowe? 41,09% d) Targi 18,44% Edukacyjne bardzo rzadko 16,48% rzadko wcale 18,44% 24,05% 41,43% 54,44% rzadko wcale 17,65% 17,82% 41,09% 49,95% bardzo często rzadko 8,77% 15,55% 12,81% 13,14% bardzo często rzadko 9,87% 18,44% 14,81% 16,48% bardzo często rzadko 2,19% 6,35% 18,44% 24,05% bardzo często rzadko 3,09% 4,68% 17,65% 17,82% zawsze często 0,60% 2,23% 8,77% 12,81% zawsze często 1,00% 5,12% 9,87% 14,81% 2,19% bardzo często0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 6,35% 3,09% bardzo często 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 4,68% zawsze 0,60% 2,23% studenci uczniowie zawsze 1,00% 5,12% studenci uczniowie 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% studenci uczniowie Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? e) pokazy Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 51,94% wcale naukowe? 31,63% 16,45% bardzo rzadko e) pokazy 18,71% 19,14% 51,94% rzadko wcale 25,06% 31,63% Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 9,27% 16,45% bardzo często rzadko 16,93% 18,71% naukowe? 2,79% 19,14% e) pokazy bardzo często rzadko 5,12% 25,06% zawsze wcale często 0,40% 2,56% 16,45% bardzo rzadko 2,79% bardzo często 0,00% 10,00% 20,00% 18,71% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 5,12% rzadko zawsze 0,40% 2,56% 9,27% 16,93% 19,14% studenci 25,06% uczniowie 9,27% często 0,00% 10,00% 16,93% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% studenci uczniowie Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko naukowe? e) pokazy Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 51,94% e) pokazy wcalef) spotkania z naukowe? zaproszonymi 31,63% gośćmi 16,45% bardzo rzadko e) pokazy naukowcami 18,71% 31,63% 51,94% 19,14% 51,94% rzadko wcale 25,06% 31,63% Czy uczestniczysz w imprezach organizowanych przez środowisko 9,27% 16,45% bardzo często rzadko 16,93% 18,71% naukowe? 2,79% f) spotkania z zaproszonymi 19,14% gośćmi - naukowcami bardzo często rzadko 5,12% 25,06% zawsze często wcale 0,40% 2,56% 16,45% bardzo rzadko 2,79% bardzo często 0,00% 10,00% 20,00% 18,71% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 5,12% zawsze rzadko 0,40% 2,56% 9,27% 16,93% 19,14% studenci 31,63% 25,06% uczniowie 51,94% 9,27% często 0,00% 10,00% 20,00% 16,93% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% bardzo często 2,79% 5,12% studenci uczniowie bardzo często 2,79% 5,12% studenci uczniowie zawsze 0,40% 2,56% zawsze 0,40% 2,56% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% studenci uczniowie studenci uczniowie Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Na podstawie wyników uzyskanych z odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące formy przekazywania w szkole/na uczelni komunikatów stwierdzić można, że uczniowie zdecydowanie w większym stopniu niż studenci znajdują wspomniane informacje na tablicy ogłoszeń bądź

41 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 41 dowiadują się od wychowawcy lub innych nauczycieli. Natomiast studenci w zdecydowanie większym stopniu znajdują wspomniane informacje na stronie internetowej uczelni. Na pytanie dotyczące sposobów przygotowywania się do kolokwiów, sprawdzianów, konkursów lub egzaminów (indywidualnie lub grupowo), (wykres 2.11), analizując uzyskane wypowiedzi, stwierdzić można, że studenci częściej niż uczniowie uczą się grupowo. Obie badane grupy częściej przygotowują się do weryfikacji ich wiedzy indywidualnie niż grupowo. Wykres Czy uczysz się do sprawdzianów/kolokwiów, konkursów lub egzaminów razem z koleżankami/kolegami z klasy/grupy? Czy uczysz się do sprawdzianów/kolokwiów, konkursów lub egzaminów razem z koleżankami/kolegami z klasy/grupy? nie 62,91% 78,62% tak 21,38% 37,09% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% 80,00% 90,00% studenci uczniowie Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Na podstawie wyników uzyskanych z odpowiedzi ankietowanych uczniów i studentów z Wielkopolski na pytanie dotyczące rozwijania zainteresowań poza szkołą/uczelnią (wykres 2.12), stwierdzić można, że ponad połowa uczniów i studentów rozwija swoje zainteresowania. W większym stopniu czynią to jednak uczniowie niż studenci. W pytaniu o rozwijanie zainteresowań, poproszono respondentów o uzasadnienie swojej odpowiedzi. 238 uczniów (60,41%) odpowiedziało na pytanie negatywnie, nie podając powodu nie rozwijania swoich zainteresowań. 119 uczniów wielkopolskich szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjlanych (30,20%), jako powód nie rozwijania swoich zainteresowań poza szkołą, podało brak czasu. Ten sam powód nie rozwijania swoich zainteresowań podało aż 224 studentów (65,88%). 152 przebadanych uczniów (27,84%), jako miejsce, w którym rozwijają swoje zainteresowania podało dom. Tak samo wypowiedziało się 54 przebadanych studentów wielkopolskich uczelni wyższych (16,88%).

42 42 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber Wykres Czy poza szkołą/uczelnią rozwijasz swoje zainteresowania? Czy poza szkołą/uczelnią rozwijasz swoje zainteresowania? nie, dlaczego? 43,88% 50,98% tak, gdzie? 49,02% 60,80% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% studenci uczniowie Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet. Badania adresowane do pracowników miały na celu nie tylko identyfikację sposobu przekazywania informacji, ale również identyfikację form i metod rozwoju zawodowego pracowników stosowanych w przedsiębiorstwach. Zapytano pracowników o metody rozwoju pracownika, stosowane na ich stanowisku pracy. Respondenci mieli do wyboru następujące możliwości odpowiedzi: a) coaching (indywidualne doradztwo), b) mentoring (uczenie się od starszego, doświadczonego kolegi), c) udział w projektach, d) rotacja na stanowiskach pracy, e) specjalistyczny instruktaż, f) samodzielne dokształcanie się, g) staże, h) koła jakości, i) inne (jakie?). Zestawienie odpowiedzi pracowników wielkopolskich przedsiębiorstw przedstawiono na wykresie Z danych pochodzących z wypowiedzi ankietowanych wywnioskować można, że zdaniem ankietowanych: a) coaching (jako metoda wspierania rozwoju pracownika) występuje zawsze zdaniem zaledwie 45 ankietowanych (4,60%). 138 populacji (14,10%) wskazało, że ta forma rozwoju pracownika stosowana na ich stanowisku pracy występuje bardzo często, 197 respondentów (20,2%) uważa, jest stosowana często. W opinii 259 pytanych (26,5%) coaching w ich przedsiębiorstwie nie jest wykorzystywany;

43 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 43 b) mentoring, (jako metoda wspierania rozwoju pracownika) praktykowany jest zawsze na ich stanowisku pracy według 164 badanych (16,80%). Zdaniem 308 pytanych (31,50%) jest na ich stanowiskach pracy stosowany bardzo często. 256 respondentów (26,20%) uważa, że mentoring jest stosowany często. 87 ankietowanych (8,90%) uważa, że uczenie się od starszego, doświadczonego kolegi jako forma rozwoju pracownika stosowana na ich stanowisku pracy nie występuje; c) udział w projektach (jako metoda rozwoju pracownika na ich stanowiskach pracy) występuje zawsze, zdaniem zaledwie 59 ankietowanych (6,00%). 114 badanych (11,70%) wskazało, że udział w projektach jako forma rozwoju pracownika stosowana na ich stanowisku pracy występuje bardzo często ; a 162 osób (16,60%), że często. W opinii 287 pytanych (29,40%) taka metoda rozwoju pracownika nie jest stosowana; d) rotacja na stanowiskach pracy (jako metoda rozwoju pracownika) występuje zawsze zdaniem zaledwie 33 ankietowanych (3,40%). Według 88 badanych (9,00%) ta metoda rozwoju pracownika praktykowana jest bardzo często. 183 respondentów (18,70%) uważa, że jest stosowana często. Zdecydowanie największa grupa pytanych 212 osób (21,70%) uważa, że ta forma wspierania rozwoju pracownika nie jest stosowana na ich stanowiskach pracy; e) specjalistyczny instruktaż (jako metoda rozwoju pracownika) występuje zawsze zdaniem zaledwie 59 ankietowanych (6,00%). 101 osób (10,30%) uważa, że bardzo często. 229 osób (23,40%) badanej populacji uważa, że występuje często, podobna liczba pytanych 233 (23,80%) oceniła, że specjalistyczny instruktaż jest na ich stanowiskach pracy stosowany rzadko, a 197 respondentów (20,20%) uważa, że nie jest stosowany wcale ; f) samodzielne dokształcanie (jako metoda rozwoju pracownika) praktykowana jest zawsze na ich stanowisku pracy, zdaniem 147 badanych (15%). W opinii 257 respondentów (26,30%) bardzo często. 323 (33,10%) uważa, że jest na ich stanowiskach pracy stosowane często. Zaledwie 81 osób objętych badaniem (8,30%) wskazało, że samodzielne dokształcanie nie występuję na ich stanowisku pracy; g) staże (jako metoda rozwoju pracownika) występują zawsze zdaniem zaledwie 32 ankietowanych (3,30%). 65 osób (6,70%) wskazało, że staże, jako forma rozwoju pracownika stosowane na ich stanowisku pracy występują bardzo często, a według 120 badanych (12,30%) ta metoda rozwoju pracownika na ich stanowisku pracy praktykowana jest często. Blisko połowa badanych pracowników 447 osób (45,80%), uważa, że staże w ich przedsiębiorstwie nie występują; h) koła jakości (jako metoda rozwoju pracownika) występują w ich przedsiębiorstwie zawsze zdaniem tylko 21 badanych (2,15%). Najmniej ankietowanych 19 osób (1,90%) wskazało, że koła jakości jako forma rozwoju pracownika stosowane na ich stanowisku pracy występują bardzo często, a według 72 badanych (7,40%) ta metoda praktykowana jest często. W opinii ponad połowy badanych 639 osób (65,40%) koła jakości, jako forma wspierania rozwoju zawodowego pracowników w ich przedsiębiorstwie nie występują.

44 44 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber Zapytano także pracowników o formy dokształcania lub doskonalenia zawodowego wykorzystywane w przedsiębiorstwie, w którym pracują. Respondenci mieli do wyboru następujące odpowiedzi (możliwość wielu wskazań): a) tradycyjne szkolenia, b) udział w konferencjach, sympozjach, targach, c) seminaria, d) instruktaż, e) studia, f) e-learning, nauka korespondencyjna, g) wymiana doświadczeń, debaty, h) gry, treningi, i) uczenie się poprzez działanie, j) inne (jakie?). Zestawienie odpowiedzi pracowników wielkopolskich przedsiębiorstw przedstawiono na wykresie Z danych pochodzących z wypowiedzi respondentów wywnioskować można, że zdaniem ankietowanych: a) tradycyjne szkolenia (jako forma dokształcania pracownika) wykorzystywane są zawsze, zdaniem 125 pracowników (12,80%), a w opinii 227 (23,20%) bardzo często. 295 osób (30,20%) uważa, że szkolenia jako forma dokształcania pracowników występują często. 160 respondentów (16,40%) wskazało odpowiedź, że szkolenia występują rzadko. 77 ankietowanych (7,90%) twierdzi, że taka forma dokształcania pracowników, w ich przedsiębiorstwie wykorzystywana jest bardzo rzadko, a 97 (9,50%) objętych badaniem pracowników wielkopolskich przedsiębiorstw stwierdziło, że ta forma dokształcania pracownika nie jest praktykowana; b) udział w konferencjach, sympozjach, targach (jako forma dokształcania pracownika) zdaniem 38 pracowników (3,90%), wykorzystywana jest w ich przedsiębiorstwie zawsze, w opinii 111 badanych (11,40%) bardzo często. Dokształcanie pracowników poprzez udział w konferencjach, sympozjach, targach, według 178 respondentów (18,20%) w ich przedsiębiorstwie występuje często. 211 (21,60%) uważa, że rzadko, a 150 (15,40%), że bardzo rzadko. 289 (29,60%) objętych badaniem pracowników wielkopolskich przedsiębiorstw wskazało, że taka forma dokształcania na ich stanowiskach pracy nie występuje; c) seminaria (jako forma dokształcania pracownika) występuje w ich przedsiębiorstwie zawsze zdaniem zaledwie 19 badanych (1,90%). 51 (5,20%) ankietowanych twierdzi, że taka forma dokształcania pracowników w ich przedsiębiorstwie jest praktykowana bardzo często, 87 (8,90%) respondentów uważa, że często. Według 136 (13,90%) objętych badaniem pracowników wielkopolskich przedsiębiorstw taka forma dokształcania pracowników stosowana jest bardzo rzadko, a w opinii 195 badanych (20,00%) rzadko. 489 osób objętych badaniem (50,10%) stwierdziło, że udział pracowników w seminariach w ich miejscu pracy nie występuje;

45 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 45 Wykres Odpowiedzi ankietowanych na pytanie: Które metody rozwoju pracownika są stosowane na Pana/Pani stanowisku pracy? Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet.

46 46 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber d) instruktaż (jako forma dokształcania pracownika) występuje w ich przedsiębiorstwie zawsze, zdaniem zaledwie 56 badanych (5,70%), według 107 respondentów (11,00%) występuje bardzo często, w opinii 224 (22,90%) stosowany jest często. Podobna liczba ankietowanych 211 osób (21,60%) uważa, że wykorzystywany jest rzadko, a 139 (14,20%) stwierdziło, iż bardzo rzadko. Niestety największa grupa badanych pracowników 240 (24,60%), stwierdziła, że instruktaż w ich przedsiębiorstwie nie jest wykorzystywany; e) studia (jako forma dokształcania pracownika) występują w ich przedsiębiorstwie zawsze zdaniem zaledwie 24 badanych (2,50%). Dokształcanie pracowników poprzez studia według 83 (8,50%) respondentów w ich przedsiębiorstwie występuje bardzo często, a 164 ankietowanych (16,80%) uważa, że wykorzystywane jest często. W opinii 188 badanych (19,20%) taka forma dokształcania pracowników stosowana jest na ich stanowiskach pracy rzadko, a 128 osób (13,10%) stwierdziło, iż bardzo rzadko. Mimo ogólnie panującego przekonania, że przedsiębiorstwa inwestują w rozwój posiadanego kapitału ludzkiego między innymi poprzez finansowanie edukacji na poziomie wyższym, 390 objętych badaniem (39,92%) wskazało, że jest to mylne przekonanie, bowiem taka forma dokształcania nie jest praktykowana w ich przedsiębiorstwie; f) e-learning, nauka korespondencyjna (jako forma dokształcania pracownika) zdaniem zaledwie 17 osób badanej populacji (1,70%) występuje w ich przedsiębiorstwie zawsze. Dokształcanie pracowników poprzez e-learning, naukę korespondencyjną według 41 respondentów (4,20%) w ich przedsiębiorstwie występuje bardzo często, natomiast w opinii 83 badanych (8,50%) często. Zdaniem 146 ankietowanych (14,90%) stosowany jest rzadko, a 117 badanych (12,00%) uważa, że wykorzystywany jest bardzo rzadko. Najwięcej, bo 573 pracowników (58,60%), wskazało, że e-learning nie jest wykorzystywany w ich przedsiębiorstwie; g) wymiana doświadczeń, debaty (jako forma dokształcania pracownika) zdaniem zaledwie 53 pracowników (5,40%), występuje w ich przedsiębiorstwie zawsze. W opinii 149 pracowników (15,30%), taka forma dokształcania pracowników jest w ich przedsiębiorstwie stosowana bardzo często, a 249 badanych (25,50%) uważa, że często. Dokształcanie pracowników, poprzez wymianę doświadczeń, debaty według 182 respondentów (18,60%) w ich przedsiębiorstwie występuje rzadko, a 155 ankietowanych (15,90%) wskazało odpowiedź bardzo rzadko. Jednak, w opinii 189 osób (19,30%) ta forma dokształcania pracowników, w ich przedsiębiorstwie nie jest praktykowana; h) gry, treningi (jako forma dokształcania pracownika) zdaniem tylko 21 badanych pracowników (2,10%), występuje w ich przedsiębiorstwie zawsze. Dokształcanie pracowników poprzez gry, treningi według 51 respondentów (5,20%) w ich przedsiębiorstwie występuje bardzo często, natomiast w opinii 89 (9,10%) często. W opinii 153 (15,70%) stosowane są rzadko, a 156 ankietowanych (16,00%) uważa, że wykorzystywane są bardzo rzadko. Według 507 pracowników (51,90%), taka forma dokształcania pracownika nie jest wykorzystywana w ich przedsiębiorstwie;

47 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 47 i) uczenie się poprzez działanie (jako forma dokształcania pracownika). W opinii 140 badanych (14,30%) ta forma dokształcania pracowników, w ich przedsiębiorstwie jest praktykowana zawsze. Zdaniem 214 pracowników (21,90%), wykorzystywane jest w ich przedsiębiorstwie bardzo często, a 328 ankietowanych (33,60%) wyraziło opinię, że często. 103 badanych pracowników (10,50%), uważa, że ta forma dokształcania pracowników, występuje w ich przedsiębiorstwie rzadko, 75 respondentów (7,70%) stwierdziło, iż ma miejsce bardzo rzadko. Dokształcanie pracowników, poprzez działanie według 117 respondentów (12,00%) w ich przedsiębiorstwie nie występuje ANALIZA WSPÓŁZALEŻNOŚCI ZJAWISK Badaniu poddano współzależność korelacyjną, która jest szczególnym przypadkiem zależności stochastycznej. Określonym wartościom jednej zmiennej odpowiadają ściśle określone średnie wartości drugiej zmiennej. Można ustalić jak zmienia się średnio wartość zmiennej zależnej Y w zależności od zmiennej niezależnej X. Liczbowe potwierdzenie występowania współzależności zjawisk nie zawsze oznacza występowanie układu przyczynowo-skutkowego między badanymi zjawiskami. W analizie identyfikuje się jedynie istnienie relacji, nie można natomiast stwierdzić związku przyczynowego będącego podłożem tych relacji. Analiza korelacyjna daje możliwość wykrycia i opisania w sposób ilościowy tylko współwystępowania zmiennych. Nadanie tym związkom charakteru przyczynowo-skutkowego wymaga głębszej analizy merytorycznej. Współczynnik korelacji liniowej Pearsona jest stosowany w przypadku zmiennych o charakterze ilościowym. Służy do określenia kierunku i siły zachodzących współzależności. Współczynnik korelacji przyjmuje wartości z przedziału < 1;1>. Jeśli współczynnik przyjmuje wartości <0, wówczas między zmiennymi zachodzi związek odwrotny, tzn. wraz ze wzrostem wartości zmiennej X, maleje wartość zmiennej Y, a wraz ze spadkiem wartości zmiennej X, rosną wartości zmiennej Y. Jeśli współczynnik korelacji >0 między zmiennymi występuje związek wprost, tzn. wraz ze wzrostem wartości zmiennej X rosną wartości zmiennej Y, a wraz ze spadkiem wartości zmiennej X maleje wartość zmiennej Y. Jeśli współczynnik korelacji = 0, wówczas pomiędzy badanymi zmiennymi nie ma związku. Siła związku jest oceniana na podstawie wartości współczynnika korelacji. Im jest ona bliższa zera jest (dodatnia lub ujemna), tym samym związek między badanymi zmiennymi jest słabszy. Im wartość jest bliższa 1 lub 1, tym związek jest mocniejszy. Jeśli wartość współczynnika wynosi 1 lub 1, występuje związek funkcyjny.

48 48 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber W badaniu wykorzystano dane statystyczne pochodzące z badań ankietowych przeprowadzonych wśród pracowników wielkopolskich przedsiębiorstw. Jako zmienne niezależne X przyjęto płeć, wiek, staż pracy, wykształcenie, zajmowane stanowisko, miejsce zamieszkania ankietowanych. Jako zmienne zależne przyjęto odpowiedzi ankietowanych na poszczególne pytania zawarte w formularzach. Łącznie policzono 312 korelacji. Na podstawie uzyskanych wartości współczynnika korelacji Pearsona, można wysnuć następujące wnioski dotyczące komunikowania się świata pracy oraz transferu i transformacji wiedzy w podmiotach gospodarczych Wielkopolski. 1) Odpowiedzi ankietowanych najsilniej zależą od ich poziomu wykształcenia oraz stażu pracy. 2) Najsłabsza zależność występuje między odpowiedziami ankietowanych a ich płcią, co świadczyłoby o zbieżności poglądów kobiet i mężczyzn w rozważanych kwestiach dotyczących sposobów porozumiewania się. 3) Im dłuższy staż pracy tym rzadziej stosowany był coaching, mentoring oraz rotacja na stanowiskach pracy. 4) Im wyższy poziom wykształcenia, tym częstszy udział pracownika w projektach. 5) Im wyższy poziom wykształcenia, tym częściej występuje samodzielne dokształcanie. 6) Im dłuższy okres pracy zawodowej, tym rzadziej pracownicy uczestniczą w stażach lub kołach jakości. 7) Im wyższy poziom wykształcenia, tym częstszy udział pracownika w tradycyjnych szkoleniach, konferencjach, targach, sympozjach, seminariach, studiach, wymianie doświadczeń i debatach. 8) Im wyższy poziom wykształcenia pracownika, tym częściej korzysta on z e- learningu i nauki korespondencyjnej. 9) Im bardziej zaawansowany wiek pracownika, tym rzadziej formą doskonalenia zawodowego są dla niego gry i treningi. 10) Im wyższy poziom wykształcenia pracownika, tym rzadziej występuje uczenie poprzez działanie. 11) Im pracownik posiada wyższy poziom wykształcenia tym rzadziej sam znajduje i wybiera ofertę szkolenia, natomiast im wyższe stanowisko zajmuje ankietowany, tym rzadziej plan szkoleń narzucany jest mu odgórnie; 12) Im dłuższy czas wykonywania pracy zawodowej ankietowanego, tym rzadziej potrzeby rozwojowe pracownika określa przełożony. 13) Im dłużej pracownik wykonuje pracę zawodową, tym rzadziej przełożony/kierownik tłumaczy niejasne lub nowe metody pracy i zachęca podwładnych do wzajemnej pomocy lub współpracy przy realizacji obowiązków zawodowych.

49 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 49 Wykres Odpowiedzi ankietowanych na pytanie: Czy w przedsiębiorstwie są wykorzystywane? Źródło: opracowanie własne na podstawie ankiet.

50 50 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber 14) Im wyższe wykształcenie tym częstszy udział pracownika w targach branżowych, warsztatach, pokazach, kursach i szkoleniach, warsztatach, konferencjach i sympozjach. 15) Im poziom wykształcenia pracownika jest wyższy, tym częściej polecenia przełożonych/kierownictwa przekazywane są mu podczas narad lub przez bezpośredniego przełożonego. 16) Im wyższe stanowisko w przedsiębiorstwie zajmuje ankietowany tym rzadziej o zarządzeniach przełożonych/kierownictwa dowiaduje się od kolegów. 17) Im wyższy poziom wykształcenia, tym częściej informacje przekazywane są przez , stronę internetową lub pocztę wewnętrzną przedsiębiorstwa. 18) Im wyższy jest poziom jego wykształcenia tym większy ma dostęp do informacji o bieżącej sytuacji, kursach do wyboru i planowanych imprezach zakładowych. 19) Im wyższe stanowisko zajmuje respondent w przedsiębiorstwie, tym większy ma dostęp do informacji o zamierzeniach kierownictwa. 20) Im starszy pracownik, tym większy posiada dostęp do informacji o ofercie programu socjalnego w przedsiębiorstwie. 21) Im wyższe wykształcenie posiada pracownik, tym częściej potrzebnej do wykonywania pracy wiedzy szuka w Internecie, książkach lub czasopismach, w programach radiowych i telewizyjnych oraz poprzez uczestnictwo w szkoleniach lub studiach podyplomowych. 22) Im dłuższy staż pracy, tym rzadziej pracownicy proszą o pomoc przełożonego lub kolegów. 23) Im wyższy poziom wykształcenia, tym częściej Internet wykorzystywany jest do wykonywania codziennych obowiązków, obsługi poczty elektronicznej. 24) Im dłuższy staż pracy, tym rzadziej Internet wykorzystywany jest do gier, zabaw, uczestniczenia w czatach, oglądania filmów, słuchania muzyki. Szereg zawartych tu wniosków ma charakter oczywisty na przykład te dotyczące zaniku potrzeby wspomagania wraz ze wzrostem stażu pracy. Jednak rodzą się też pytania o zasadność prowadzonej obecnie przez wiele firm i instytucji polityki zwalniania pracowników 50+ lub wymiany pracowników, którzy przepracowali w jednym miejscu 10 lat pod pretekstem wypalenia zawodowego. Mimo wynikającego z prezentowanych tu badań uprzywilejowania pracowników z wyższym wykształceniem, nie ma pewności, czy firmom (ich właścicielom) rzeczywiście zależy na budowaniu własnego kapitału intelektualnego i na kreowanym lokalnie kapitale społecznym ZAMIAST PODSUMOWANIA Powyższe opracowanie akcentuje wybrane fragmenty obszernego opracowania prezentującego dane szczegółowe z przeprowadzonych badań. Umożliwiły one wnioskowanie na temat przyszłych preferencji co do stosowania metod i mediów

51 2. Raport z badań ankietowych dotyczących metod i mediów komunikacyjnych 51 komunikacyjnych w przekazie wiedzy. Widoczne są bariery dotyczące tworzenia więzi społecznych na bazie współdziałania, chęci poszukiwania i przyswajania nowej wiedzy oraz woli samodoskonalenia się. Niepokoi fakt relatywnie niewielkiej skłonności młodzieży do wspólnego zgłębiania wiedzy i uczestniczenia w zajęciach dodatkowych (rozwijaniu zainteresowań). Być może w przyszłości przeniesie się to na dalszy spadek zainteresowania działalnością w stowarzyszeniach branżowych i źle rokuje debatom zawodowym, przygotowywaniu następców i gotowości do dzielenia się wiedzą. Uczniowie są otaczani opieką, a informacja (by dotrzeć skutecznie) przekazywana bywa do nich na wiele sposobów. Może to powodować oczekiwanie, że zawsze ktoś będzie przypominał, zwracał uwagę na istotne dane, sprawdzał, czy wiadomość dotarła. Jest to przesłanka do wyuczonej bezradności w dorosłym życiu. Częściowe usamodzielnienie w poszukiwaniu potrzebnych informacji na etapie studiów dotyczy głównie formalnego przebiegu kształcenia i realizacji zaleceń prowadzących, ale dalej nie znajduje odzwierciedlenia w typowych postawach pracowników, którzy oczekują prowadzenia przez doświadczonych kolegów lub przełożonych. Może ma to związek z małym zapałem do zgłębiania wiedzy, którą najlepiej by ktoś dostarczył w gotowej, sprawdzonej formie, gwarantując że jej stosowanie na pewno zaowocuje sukcesem. Miernie prezentuje się wola eksperymentowania, poszukiwania odmiennych sposobów działania czy po prostu dociekania przyczyn. Takie wnioski można wyciągnąć analizując dane, z których wynika, że prawie 80% ankietowanych studentów nie korzysta z czytelni częściej niż raz na miesiąc, zaś ponad 87% nie korzysta z biblioteki i z katalogów elektronicznych częściej niż raz na tydzień. Podobnie wygląda sytuacja dotycząca szkoleń dla pracowników z wykorzystaniem e-learningu - prawie 60% wskazań dotyczy odpowiedzi wcale, a ponad 12% bardzo rzadko. Oznacza to, że istnienie sieci teleinformatycznych i dostępność w nich nawet gotowych do wykorzystania materiałów nie niweluje bariery motywacji do zgłębiania lub kreowania nowej wiedzy. Tylko poparcie i podziw społeczny dla pasjonatów i rzetelnych, odpowiedzialnych profesjonalistów może odwrócić tak powszechny dzisiaj trend supermarketyzacji wśród młodych ludzi. Dostrzec tu należy kluczową rolę mediów. Odpowiednio ukierunkowane kampanie informacyjne i kreowanie mody na umiejętne korzystanie z wiedzy i mądre życie z pewnością mogłyby jeszcze odwrócić niekorzystne trendy związane z zachowaniami stadnymi, wykluczeniem społecznym, komercjalizacją wszystkich sfer życia, czy ignorowaniem rzeczywistych potrzeb. W rozszerzonej wersji raportu zostały zaprezentowane wyniki uzyskane z odpowiedzi trzech grup docelowych na wszystkie pytania zawarte w formularzu ankiety. Zainteresowanych szczegółowymi wynikami uzyskanymi z badań metod i mediów komunikacyjnych w przekazie wiedzy, autorzy zapraszają do lektury pełnej wersji raportu, zamieszczonego na stronie internetowej Projektu (http://www.fsgw.put.poznan.pl).

52 52 M.K. Wyrwicka, B. Mroczek, K. Werner, M. Leitgeber

53 Ewa BADZIŃSKA * 3. KOMUNIKACJA Z RYNKIEM MŁODYCH KONSUMENTÓW 3.1. WPROWADZENIE Komunikacja marketingowa stanowi istotny, integralny instrument strategii marketingowej i praktycznej realizacji celów rynkowych przedsiębiorstwa. O potrzebie skutecznej komunikacji z rynkiem decyduje współczesny kształt gospodarki rynkowej, natężenie konkurencji w poszczególnych sektorach, postępujący i pogłębiający się proces globalizacji. Znamienną przesłanką jest także wyraźne przyspieszenie i nieustanne skracanie cyklu życia rynkowego produktów, rewolucja techniczna i istotne przeobrażenia w instrumentarium technologii informacyjnej. Dynamiczny rozwój różnorodnych form interaktywnych mediów prowadzi do ukształtowania się otwartego społeczeństwa informacyjnego. Przyczyną dużej dynamiki zmian w komunikacji na współczesnym rynku jest z całą pewnością rozwój innowacyjnych technologii, który stymuluje takie zjawiska, jak cyfryzacja, implementacja nowych standardów emisji obrazu i dźwięku oraz wzajemne przenikanie się środków komunikacji, np. Internetu i telefonii komórkowej. Na występujące trendy nakładają się przeobrażenia ekonomiczne i społeczne zachodzące w polskim społeczeństwie. Zmiany, jakie dokonały się na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat, sprawiły, że dzisiejszy młody konsument jest jednostką świadomą własnych praw i przywilejów. Ponadto dostrzega on swoje indywidualne potrzeby i stara się kształtować własny wizerunek poprzez nabywanie określonych produktów i usług. Z tego względu, podejmując działania komunikacyjne, nadawca przekazu musi uwzględnić cechy i oczekiwania docelowych nabywców. Skuteczna komunikacja wymaga personalizacji przekazu oraz brania pod uwagę niszowych i rozproszonych grup konsumentów. Ma to istotne znaczenie szczególnie w odniesieniu do młodych nabywców. Niniejszy raport ma charakter badawczo-analityczny i zawiera wyniki badań własnych autorki, dotyczących kształtowania pozycji konkurencyjnej przedsię- * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania.

54 54 E. Badzińska biorstw na rynku młodych konsumentów 1. W oparciu o źródła pierwotne i wtórne scharakteryzowano współczesne trendy w komunikacji z rynkiem młodzieżowym. Szczególnie podkreślono zastosowanie form niekonwencjonalnych (ambient media, digital merchandising, second life, marketing events) oraz komunikacji interaktywnej w Internecie KIERUNKI ROZWOJU KOMUNIKACJI Z MŁODYMI KONSUMENTAMI Nawiązując do stanowiska J. Altkorna i T. Kramera promocja, zwana również polityką komunikacji lub komunikowania się przedsiębiorstwa z rynkiem, obejmuje zespół środków i działań, za pomocą których przedsiębiorstwo przekazuje na rynek informacje charakteryzujące produkt i/lub firmę, kształtuje potrzeby nabywców, ukierunkowuje popyt oraz zmniejsza jego elastyczność cenową [10, s. 287]. Wąskie ujęcie promocji sprowadza się do jednokierunkowego oddziaływania przedsiębiorstwa na rynek, podczas gdy warunkiem skuteczności współcześnie podejmowanych działań promocyjnych szczególnie na rynku młodych konsumentów jest konieczność odbierania z rynku różnorodnych sygnałów, dotyczących trendów rozwoju, przeobrażeń makro- i mikrootoczenia oraz potrzeb i preferencji nabywców, a także odpowiedniej na nie reakcji. Dwukierunkowość przepływu informacji, a więc istnienie sprzężenia zwrotnego, w którym reakcja odbiorcy jest równocześnie sygnałem dla nadawcy, jest warunkiem niezbędnym współczesnej komunikacji marketingowej. Istotnym aspektem jest również pytanie o rezultat komunikowania, a ściślej w jakim stopniu zostały osiągnięte pierwotne cele i zamierzenia nadawcy. Dla niego bowiem skutek komunikowania, w szerokiej płaszczyźnie społecznych i ekonomicznych konsekwencji, jest równie ważny jak sam akt komunikacji. Skuteczna komunikacja wymaga zatem personalizacji przekazu oraz brania pod uwagę niszowych i rozproszonych grup konsumentów. Jak wynika z badań, młodzi ludzie interesują się tym, co dzieje się na rynku. Informacje o produktach, usługach i firmach czerpią między innymi z reklam. W badaniu ankietowym przeprowadzonym przez autorkę podjęto m.in. próbę oceny wiarygodności reklamy w opinii młodych konsumentów. Z deklaracji respondentów wynika, że zdecydowana większość (73%) uznaje reklamę za źródło informacji twierdząc, że pomaga ona zorientować się w ofercie rynkowej. Jednocześnie jed- 1 Badanie nt. Instrumenty konkurowania stosowane przez firmy działające na rynku młodych konsumentów, ilościowe badanie sondażowe z wykorzystaniem ankiety audytoryjnej, N = 1073 respondentów w wieku lat, luty kwiecień 2009 rok, teren Wielkopolski.

55 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 55 nak młodzież nastawiona jest sceptycznie do reklam i nie uznaje ich za rzetelne źródło informacji o rynku, przypisując im przede wszystkim cel sprzedażowy zgodny z interesem nadawcy komunikatu reklamowego. Ankietowani poproszeni o dokonanie oceny wiarygodności reklamy według skali semantycznej z uszeregowaną liczbą punktów od 1 (ocena bardzo niska) do 7 (ocena bardzo wysoka) oszacowali wiarygodność poniżej średniej, przyznając odpowiednio 3,3 punkty kobiety, 2,9 punktów mężczyźni. Bardziej nieufni wobec przekazów reklamowych okazali się być mężczyźni. Większość młodych nabywców jest zdania, że w reklamach podaje się informacje nieprawdziwe. Twierdzi tak ponad połowa badanych, z czego 41% odpowiedziało raczej tak, a 10% zdecydowanie tak. Przeciwnego zdania było zaledwie 16% respondentów. Ponad 1/3 badanych nie potrafiła dokonać jednoznacznej oceny. Powyższe opinie przedstawiono na rysunku 3.1. Rys Opinie respondentów na temat przekazywania nieprawdziwych informacji w reklamach. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań ankietowych, N = 755 Fakt, że młodzi konsumenci nie są bezkrytyczni wobec reklam, potwierdza aż 58% badanych. Zadeklarowali oni, że sprawdzają prawdziwość interesujących ich komunikatów reklamowych, poszukując przed dokonaniem zakupu dodatkowych informacji w innym źródle najczęściej wskazywano tu na bezpośrednie kontakty ze znajomymi i przyjaciółmi. Poza opinią najbliższego otoczenia dodatkowe informacje o produktach badani uzyskują coraz częściej w porównywarkach internetowych, np. ceneo.pl, skapiec.pl. Zachowanie to świadczy niewątpliwie o braku ufności wobec informacji przekazywanych w reklamach. Badani podali liczne przykłady reklam, którym niedowierzają, i w których podaje się ich zdaniem tylko część istotnych informacji, ukrywając te bardziej niekorzystne dla klienta. Wyniki przeprowadzonego badania pozwoliły także stwierdzić zróżnicowanie percepcji przekazu pomiędzy młodzieżą gimnazjalną oraz ponadgimnazjalną i studentami. Ponad połowa badanych ze szkół gimnazjalnych (53%) nie potrafiła po-

56 Skala punktów 56 E. Badzińska dać przykładu reklamy wprowadzającej w błąd w wyniku braku przekazania wszystkich istotnych informacji. Wśród studentów było to zaledwie 26,8%, natomiast wśród młodzieży ponadgimnazjalnej 31,8%. Powyższe dane świadczą o większej ufności, a zarazem mniejszej podejrzliwości w stosunku do przekazów reklamowych wśród najmłodszej grupy badanych. Studenci są już bardziej czujni i nie dają się tak łatwo wprowadzić w błąd. Wynika to zapewne z ich większej dojrzałości, edukacji rynkowej, stylu życia oraz szerszych horyzontów. Pozytywnym aspektem reklam w opinii badanych jest przede wszystkim dostarczanie informacji o produktach i usługach oraz pomoc w poznaniu oferty rynkowej. Młodzi konsumenci oczekują od reklam konkretnych i rzetelnych informacji o asortymencie. Rzadko akceptowane jest przez nich określanie produktu w samych superlatywach budzi to podejrzliwość co do wiarygodności takiej informacji. Ocenie młodych konsumentów poddano także skuteczność oddziaływania środków przekazu reklamowego w skali semantycznej z uszeregowaną liczbą punktów od 1 (ocena bardzo niska) do 10 (ocena bardzo wysoka). Siłę ich wpływu na zachowania nabywcze młodych uczestników rynku zaprezentowano na rysunku 3.2. Rys Opinie respondentów na temat siły oddziaływania środków przekazu reklamowego na zachowania nabywcze w 2009 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań ankietowych, N = 1073 Wyniki badania przeprowadzonego w drugim kwartale 2009 roku potwierdzają największe oddziaływanie telewizji jako środka reklamy, zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn (9,0 punktów). Internet stał się niekwestionowanym numerem dru-

57 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 57 gim wśród środków przekazu reklamowego (7,5 punktów), szczególnie w opinii mężczyzn (7,7 punktów), pozostawiając daleko w tyle takie nośniki reklamy, jak: czasopisma (6,0 punktów), gazetki reklamowe (5,8 punktów), katalogi (4,9 punktów) oraz media, takie jak radio (6,1 punktów) i kino (4,0 punkty). Najniżej oceniona została skuteczność przekazów reklamowych w telefonii komórkowej (3,1 punktów). Według prognoz analityków domu mediowego Zenith Optimedia wartość polskiego rynku reklamowego będzie rosła, a udział w rynku najbardziej zwiększy właśnie Internet, natomiast najwięcej straci prasa [14]. Uzyskane wyniki skłaniają do kilku konkluzji. Można stwierdzić pomimo czasem sprzecznych deklaracji respondentów znaczny wpływ przekazów reklamowych na postawy rynkowe młodych odbiorców oraz postrzegania ich jako istotnych źródeł informacji. Jednocześnie wyraźnie zasygnalizowana została silna krytyka stopnia wiarygodności reklamy. Młodzi konsumenci zarzucają przekazom kłamstwo, sztuczność oraz idealizowanie rzeczywistości. Badania dowiodły również istnienia przekonania wśród młodych o znacznym manipulowaniu emocjami przez media reklamy. Reklama wywołuje wśród nich różne, często sprzeczne opinie, postawy i reakcje. Zwiększająca się z roku na rok ilość reklam zamieszczanych w środkach masowego przekazu sprawia, że nadawcom coraz trudniej jest osiągnąć założone cele marketingowe i skutecznie dotrzeć ze swoim przekazem do docelowego odbiorcy. Przed współczesnymi przedsiębiorstwami stanęły zatem nowe wyzwania znalezienie nowatorskich kanałów komunikacji z rynkiem i innowacyjnych form reklamy, które przebiją się przez mur obojętności odbiorców i zapewnią efektywną komunikację z wybraną grupą docelową. Do niekonwencjonalnych nośników treści reklamowych należą na polskim rynku z całą pewnością ambient media 2 [9, s ]. Opierają one swoją skuteczność na zaskoczeniu odbiorcy i pojawiają się w miejscach i czasie, w których klient najmniej się ich spodziewa. Skuteczność mediów typu ambient wzrasta dodatkowo dzięki możliwości precyzyjnego dotarcia do grupy docelowej, dzięki czemu odbiorcami komunikatu są najczęściej tylko te osoby, do których jest on skierowany, czego nie można osiągnąć w przypadku reklam zamieszczanych w mediach tradycyjnych, np. w telewizji czy radiu [13, s. 35]. Coraz większa popularność mediów ambientowych wynika z tego, że wyróżniają się one na tle narzędzi masowej komunikacji, co umożliwia dotarcie do odbiorcy precyzyjniej, a tym samym skuteczniej. Komunikat typu ambient jest bardziej zauważalny, a przez selektywne działanie daje szansę na nawiązanie indywidualnej relacji z odbiorcą. [12, s ]. 2 Termin ambient media pojawił się w literaturze marketingowej w drugiej połowie lat 90-tych ubiegłego wieku. Określa się w ten sposób odmienne i niestandardowe nośniki reklamowe, wykraczające poza ramy dotychczas stosowanych działań komunikacyjnych lub oryginalne koncepcje stosowane w mediach tradycyjnych.

58 58 E. Badzińska Ambient media to rozwiązania niekonwencjonalne, budzące emocje i kontrowersje. Siła ich oddziaływania wynika z oryginalnego pomysłu oraz niestandardowego wykorzystania samego medium. Pozwalają skuteczniej osiągać założone cele komunikacyjne niż tradycyjne formy promocji, szczególnie na rynku młodych i bardzo wymagających klientów, dla których liczy się wyjątkowy pomysł i dobra zabawa. Stosowanie takich niekonwencjonalnych działań umożliwia często uzyskiwanie maksymalnych rezultatów z wykorzystaniem minimalnych środków. Współcześnie na polskim rynku dóbr i usług zastosowanie mediów typu ambient oraz akcji marketingu partyzanckiego 3 jest jeszcze znikome, jednak niestandardowe pomysły wdrażane w zakresie reklamy zewnętrznej tworzą dynamicznie rozwijający się trend. Kreatywne podejście do reklamy zewnętrznej może sprawić, że wykorzystanie zaledwie kilku nośników zlokalizowanych w kluczowych miejscach przestrzenni miejskiej przyniesie spektakularny efekt. Nietypowy przekaz przyciągnie nie tylko uwagę przechodniów, ale przede wszystkim wywoła duży rozgłos medialny. Niewątpliwie istotnym trendem w komunikacji szczególnie z rynkiem młodych konsumentów są nowoczesne usługi merchandisingowe związane z cyfrowym przekazem reklamowym w miejscu sprzedaży 4. Potrzebę zarządzania ekspozycją w miejscu sprzedaży coraz częściej dostrzegają zarówno producenci, jak i zarządzający sieciami handlowymi, a także placówkami usługowymi opartymi o rozproszoną sieć sprzedaży. Dostrzegli oni drzemiący w tej formie promocji potencjał skutecznej komunikacji z klientem, co stało się ważnym impulsem dla rozwoju merchandisingu w Polsce. Działania z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych skupiają się głównie na stosowaniu sieci ekranów LCD i plazmowych w placówkach handlowych. O potencjale, jaki tkwi w cyfrowym przekazie reklamowym, świadczą między innymi badania firmy Arbitrom potwierdzające, że dziewięć na dziesięć osób odwiedzających centra handlowe zwróciło uwagę na cyfrowe nośniki promocji. Ponadto konsumenci nie traktują przekazu w formie digital merchandising, jako natrętnej reklamy. Wręcz przeciwnie prawie trzy czwarte klientów marketów jest zadowolonych z zainstalowanych sieci wyświetlaczy i traktuje je, jako pożyteczne źródło informacji o produktach [5, s ]. Te dane sprawiają, że na świecie po przekaz cyfrowy sięgają nie tylko centra handlowe. Ekrany plazmowe czy LCD pojawiają się na lotniskach i w restauracjach, z tych rozwiązań korzystają również księgarnie i banki. Prognozy wskazują już na kolejną fazę działań z zakresu digital merchandising, która kładzie nacisk na wykorzystanie narzędzi zapew- 3 Marketing partyzancki (guerilla marketing) to bardzo oryginalne, często niskobudżetowe rozwiązania, w których główny nacisk kładzie się na dobry pomysł, twórcze podejście nie tylko do samego komunikatu, ale również do wykorzystanych nośników i ich otoczenia. Nierzadko są to akcje marketingowe budzące kontrowersje lub realizowane na granicy prawa związane z wydarzeniem lub prowokacją wobec mediów. 4 Merchandising w wąskim ujęciu oznacza wszelkie działania związane z promocją w miejscu sprzedaży lub sztukę ekspozycji towarów w punkcie sprzedaży detalicznej.

59 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 59 niających konsumentom interakcję dotykowe ekrany holograficzne czy interaktywne podłogi. Według specjalistów przyszłość należy właśnie do urządzeń interaktywnych. Interakcja to kierunek, w którym zmierza cyfrowa promocja w miejscu sprzedaży. Przekaz, który jest interaktywny i angażuje konsumenta do działania, jest w oczywisty sposób bardziej efektywny niż reklamy oferujące wyłącznie jednostronny sygnał. Poza tym urządzenia interaktywne nie są nośnikami wyłącznie treści marketingowych. Spełniają również funkcję informacyjną i dostarczają rozrywki. Na ekranie holograficznym, czy plazmowym, wyposażonym w dotykową nakładkę, klient może sprawdzić aktualną ofertę banku, czy sklepu albo złożyć zamówienie w restauracji. Narzędzia przekazu cyfrowego oferują bowiem nie tylko treści komercyjne, ale również np. wiadomości gospodarcze, sportowe, czy wyniki losowania totolotka. Ekrany cyfrowe coraz częściej wykorzystywane są obecnie w kampaniach outdoorowych według prognoz ich przyszłość to również przekaz cyfrowy. Na polskim rynku stopniowo instalowane są billboardy cyfrowe, na razie jedynie w dużych aglomeracjach. Z raportu Pricewaterhouse Coopers nt. Global Entertainment and Media Outlook: ( Perspektywy rozwoju branży rozrywki i mediów na świecie ) wynika, że udoskonalone narzędzia pomiaru oglądalności, nowe miejsca ekspozycji oraz billboardy cyfrowe, wzbogacające ofertę dostępnych nośników reklamy zewnętrznej i generujące więcej przychodów dzięki możliwości wyświetlania wielu reklam, stanowić będą siłę napędową reklamy zewnętrznej. Reklama zewnętrzna stanie się segmentem rosnącym w tempie 6,2%, z poziomu 10,4 mld dol. w 2007 roku do 14,1 mld dol. w 2012 roku [16]. Innowacyjnym cyfrowym narzędziem komunikacji są na polskim rynku interaktywne podłogi (ifoot) [3] 5. Jest to system projekcji, umożliwiający przekaz reklamowy w niezwykle atrakcyjnej formie wyświetlane animacje wchodzą w interakcję z przechodniem. To innowacyjne medium okazuje się być skutecznym sposobem na wyróżnienie się w tłumie, a ponadto daje bardzo duże możliwości modyfikacji animacji 3D oraz doboru odpowiedniego tła dźwiękowego w zależności od potrzeb docelowego odbiorcy. Przy wykorzystaniu interaktywnej podłogi można uzyskać np. wrażenie chodzenia po powierzchni wirtualnej wody, która zachowuje się jakby była prawdziwa. Tłem podwodnego świata może być dowolny obraz np. logo firmy, czy zdjęcie promowanego produktu. Inna możliwość aranżacji to odkrywanie przez poruszającą się po podłodze osobę grafiki stanowiącej tło (np. logo, zdjęcie produktu, rysunek), a przykrytej całkowicie innymi drobnymi grafikami (np. loga, obiekty 3D). Takie nowoczesne rozwiązania niewątpliwie wyróż- 5 Urządzenie wykorzystano po raz pierwszy na imprezie Finlandia Midnight Sun organizowanej przez Peppermint w 2007 roku. Również podczas promocji Wild Bean Cafe w Multikinach w całej Polsce można było oglądać interaktywną podłogę. W grudniu 2008 roku w Arkadach Wrocławskich odbyły się pierwsze w Polsce interaktywne Mikołajki, natomiast pierwsza stała instalacja podłogi interaktywnej miała miejsce w marcu 2009 roku w nowo powstałej galerii handlowej Solaris w Opolu.

60 60 E. Badzińska niają i zwiększają świadomość marki, przez co stymulują sprzedaż. Dodatkową zaletą tego innowacyjnego medium jest możliwość zastosowania systemu ifoot w tzw. stołach interaktywnych do gry w wirtualny bilard, cymbergaja lub innej dowolnej prezentacji. Bardzo atrakcyjną odmianą stołów są interaktywne bary do wykorzystania w klubach i pubach. Oczywiście interaktywna animacja wyświetlana na barze może być połączona bezpośrednio z odbywającą się w danym miejscu promocją konkretnej marki alkoholu, napoju, papierosów, czy też innych produktów. To nowoczesne rozwiązanie idealnie nadaje się na każdego typu wydarzenia (imprezy klubowe, integracyjne, konferencje, szkolenia, kampanie promocyjne produktów i usług), ale także do zastosowania w pasażach handlowych, galeriach, hotelach, restauracjach, bankach, a szczególnie w klubach i pubach, w których może pełnić scenę do tańczenia. Sytuacja w polskiej branży merchandisingowej upodabnia się do tej, jaką obserwujemy w Europie Zachodniej czy w Stanach Zjednoczonych. Zmiany przebiegają dynamicznie, dlatego firmy, które nie będą elastycznie i szybko reagować na zapotrzebowanie rynku, nie będą w stanie sprostać konkurencji. Istotnym narzędziem komunikacji przedsiębiorstwa z grupą młodych konsumentów są także wydarzenia marketingowe (marketing events). Opierają się one na budowaniu unikatowych połączeń imprez kulturalnych, sportowych, edukacyjnych i naukowych i mogą przybierać zróżnicowane formy, np. koncertów, kongresów, happeningów, dni otwartych, imprez integracyjnych [9, s. 234]. Wszystkie stanowią interaktywne narzędzie komunikacji przedsiębiorstwa z różnym grupami znajdującymi się w jego otoczeniu. Cechą wydarzeń marketingowych jest zdolność do tworzenia rzeczywistych przeżyć wśród odbiorców, co jest szczególnie ważne dla młodych konsumentów, dzięki czemu kształtują się oraz umacniają emocjonalne więzi z promowaną marką. Istotną zaletą marketing events jest kreowanie wizerunku marki bądź firmy poprzez bezpośrednie doświadczenie, co pozwala zaliczyć je do grupy narzędzi promocji, które siłę swojego oddziaływania opierają na tzw. marketingu doświadczenia (experiential marketing lub experience marketing). Jest to koncepcja, która wskazuje na potrzebę zmiany dotychczasowego podejścia do konsumenta oraz do samej marki. Zakłada ona całościowe oddziaływanie na odbiorcę w procesie komunikacji marketingowej przez zaangażowanie wszystkich jego zmysłów tak, aby wywołane wrażenie mogło zostać trwale zapamiętane [6, s ]; [8, s. 21]. Duży potencjał marketingowy wydarzeń można wykorzystać w zakresie kreowania wizerunku marki, budowania relacji z konsumentami oraz wzmacniania pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstwa na rynku. Wydarzenie marketingowe jest bardzo elastycznym narzędziem. Można je organizować w sposób kreatywny i spektakularny, co daje możliwość wyraźnego odróżnienia promowanej marki od innych. Komunikat dociera wraz z odpowiednim kontekstem, tworząc związek między tym, co jest przyjemne dla odbiorcy, a tym, co jednocześnie wiąże się z marką. Różne firmy komunikują się z młodymi odbiorcami właśnie w formie marketing events. Sponsorzy imprez kulturalnych zmieniają

61 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 61 się w organizatorów masowych spotkań pod własnymi markami. W hasło imprezy wplatają swoją nazwę i pod takim szyldem zapraszają do kraju międzynarodowe sławy, szczególnie ze świata muzyki. Ze względu na ogromny popyt na koncerty, szczególnie wśród młodych odbiorców, wydarzenia marketingowe, takie jak: Heineken Open er Festival, Coke Live Music Festival, Orange World Festival, czy też seria spektakularnych koncertów w ramach programu Era nadaje rytm odnoszą niebywały sukces, o czym świadczy ogromna rzesza uczestników tych wydarzeń [11, s ] KOMUNIKACJA NIEFORMALNA Osłabienie efektywności tradycyjnych środków przekazu prowadzi do ciągłego poszukiwania alternatywnych sposobów dotarcia do klientów. Jednym ze sposobów jest między innymi komunikacja nieformalna, która zawsze była wykorzystywana w działalności marketingowej, lecz raczej pasywnie. Wysyłano impuls i czekano, aż ludzie zaczną o nim mówić. Dzisiaj w marketingu szeptanym (word-of- -mouth) podejmuje się działania zdecydowanie bardziej aktywne pracuje się nad swoistym pobudzaniem rozmów. Opinia klientów w dzisiejszych czasach decyduje w zasadzie o wszystkim. Coraz częściej pojawia się wśród nich sceptycyzm co do treści reklam, a co za tym idzie, maleje wiarygodność tradycyjnego przekazu. Konsument poszukujący najlepszej dostępnej na rynku oferty jest zainteresowany opinią innych konsumentów i ich doświadczeniami. Sytuację wzmacnia dodatkowo błyskawiczny rozwój wyszukiwarek internetowych oraz portali, które przedstawiają konkurencyjne oferty produktów i usług oraz prezentują opinie i oceny konsumentów. Prawie 37% Polaków przyznaje, że raczej chętnie lub bardzo chętnie korzysta z opinii innych osób przy zakupie produktów (wg badań SMG/KRC dla Screetcom w 2007 roku) [17, s. 46]. Wskazuje się na prawie siedmiokrotnie większą skuteczność opinii klientów przy przekazywaniu informacji na temat nowego produktu od tradycyjnych źródeł informacji, takich jak np. reklama. Powyższą tendencję potwierdzają także wyniki badań przeprowadzonych przez autorkę. Ankietowanych zapytano, skąd po raz pierwszy dowiadują się o istnieniu nowych produktów. Blisko 59% badanych 62% kobiet i 55% mężczyzn wskazało właśnie na tzw. źródła osobowe, czyli koleżanki, kolegów, rodzinę i znajomych. Stymulacja przekazu ustnego może zostać skutecznie wywołana poprzez niestandardowe akcje marketingowe, prowadzone z wykorzystaniem nowatorskich i zwracających uwagę form promocji, zaliczanych do ambient media. Marketing oparty na opinii klientów może przybierać różne formy. Dotyczy to sposobu przekazywania informacji wśród uczestników tego nieformalnego kanału komunikacji. Współczesne działania marketingu szeptanego nie mogłyby mieć miejsca, gdyby nie społeczności wirtualne. Internet jest narzędziem komunikacji z innymi ludźmi

62 62 E. Badzińska o niespotykanym wcześniej zasięgu. Większość kampanii marketingu szeptanego jest oparta na tworzeniu społeczności internetowej wokół produktu lub usługi. Tworzy się specjalne fora dyskusyjne i blogi, które stają się platformą wymiany niezależnych, choć wspieranych przez firmę poglądów konsumenckich. Należy tu zaznaczyć, że grupą najbardziej otwartą na zaspokojenie tych potrzeb, a co za tym idzie na przynależność do społeczności, są młodzi konsumenci. Ponadto trzeba mieć na uwadze fakt, że współczesna marka to idea, to klub, wokół którego buduje się społeczność. Marka może stać się sama w sobie pretekstem do budowania społeczności lub stać się nieodłącznym fragmentem świata pewnej grupy ludzi. By zbudować społeczność, musi istnieć idea, przekaz, komunikat, ale także spójna i adekwatna dla niego komunikacja. Społeczność nie istnieje bez kontaktu, bieżącej informacji, dlatego też musi mieć swoje forum wymiany informacji. Sposób komunikacji zależy od specyfiki grupy i preferowanych mediów oraz charakteru społeczności. Im młodsze i bardziej multimedialne społeczności, tym szerzej wykorzystywany jest niezmierzony potencjał nowych mediów, bazujących na możliwościach, jakie daje Internet. W dobie serwisów społecznościowych szybkość tworzenia przez internautów treści o produktach i markach sprawia, że coraz częściej konsumenci poszukujący informacji o produkcie najpierw trafiają na oceny i opinie wyrażone przez innych użytkowników. Mechanizm polecenia społecznego funkcjonuje np. na Allegro i ebay, gdzie po każdej transakcji kontrahenci wystawiają komentarze na temat przebiegu transakcji. Tworząc społeczności wokół marki, nie można zapominać o marketingu wirusowym (viral marketing), czyli strategii promocji mającej na celu zachęcanie indywidualnych klientów (użytkowników serwisu) do przesyłania innym użytkownikom informacji marketingowej, stwarzając tym samym okazję do lawinowego rozprzestrzeniania i oddziaływania komunikatu. Marketing wirusowy najczęściej kojarzony jest z przesyłaniem plików na konta poczty elektronicznej. Rozpowszechnianie informacji odbywa się jednak również innymi dostępnymi dla internautów kanałami, takimi jak: blogi, czaty, fora oraz kluby dyskusyjne. W przypadku tych form komunikacji, ze względu na dużą szybkość i szeroki zasięg rozpowszechniania się opinii na temat firmy lub jej produktu zwłaszcza negatywnych konieczne jest monitorowanie pojawiających się wypowiedzi. W ten sposób przedsiębiorstwo uzyskuje możliwość gromadzenia cennych informacji na temat swojej oferty oraz może natychmiast reagować na wszelkie nieprzychylne treści pojawiające się w ramach określonej społeczności, które stanowią bezpośrednie zagrożenie dla wizerunku marki. Poza wymienionymi kanałami komunikacji, wykorzystywanymi do rozpowszechniania przekazów, można również podejmować działania w ramach witryny reklamodawcy. Do form aktywności sieciowej stymulujących marketing wirusowy zalicza się m.in.: wykorzystywanie mechanizmu poleć znajomemu, oferowanie darmowych aplikacji komputerowych przydatnych internautom, udostępnianie wartościowych artykułów, oferowanie prostych, interesujących gier, proponowanie

63 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 63 w ramach serwisu gadżetów interaktywnych (np. tapet, wygaszaczy ekranu, wirtualnych kartek), czy też udostępnianie plików multimedialnych o interesujących treściach (zdjęcia, animacje, filmy). Istotną formą komunikacji jest wyodrębnienie na witrynie firmowej specjalnej sekcji przeznaczonej dla klientów. Zawiera ona np. odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania (frequenthy asked questions FAQ), bazę wiedzy (knowledge base) gromadzącą porady, wskazówki, sugestie dotyczące rozwiązania problemów związanych z produktami, internetowe centra doradztwa dla klientów, czy też strefę klienta (clientzone), zawierającą np. warunki zwrotu towaru, materiały prasowe na temat firmy. Pomocnym instrumentem w nawiązywaniu i utrzymywaniu regularnych kontaktów z klientami jest elektroniczny biuletyn (newsletter). Przesyłany regularnie do zarejestrowanych osób tzw. subskrybentów, umożliwia kształtowanie pozytywnego wizerunku firmy w wybranych grupach docelowych. Zastosowanie newslettera do kreowania trwałych relacji z internautami wymaga precyzyjnego określenia cech potencjalnych adresatów, a także prawidłowego zintegrowania działań z obszaru tradycyjnej komunikacji z tymi podejmowanymi w Internecie. Najlepsze rezultaty osiąga się wówczas, gdy subskrybentami są wyłącznie reprezentanci grupy docelowej, a więc osoby zainteresowane tematyką prezentowaną przez portal bądź ofertą witryny firmowej. Nawiązując kontakt i budując więzi marketingowe ze swoimi konsumentami należy pamiętać, że Internet daje użytkownikowi wiele możliwości, których nie zapewni kontakt telefoniczny lub bezpośrednia wizyta w firmie. Istotne jego zalety to między innymi anonimowość użytkownik może bez oporów dopytywać się o każdy szczegół, który budzi jego wątpliwość, czy ciekawość, następnie możliwość wyczerpującego sformułowania problemu, a także dowolność czasu kontaktu. Zindywidualizowane formy kontaktu stwarzają u użytkownika wrażenie lepszego dotarcia ze swoim przekazem, a u odbiorcy powodują większe zobowiązanie do odpowiedzi. Marketing wirusowy musi wykorzystywać oryginalne i budzące zainteresowanie kreacje. Tylko takie przekazy mogą bowiem zwrócić uwagę użytkowników sieci, którzy wobec postępującej komercjalizacji tego medium oraz rosnącej ilości spamu rozsyłanego na konta pocztowe coraz bardziej selektywnie podchodzą do otrzymywanych przesyłek owych. Z tego względu warto pamiętać, że w sieci najłatwiej rozpowszechniają się treści humorystyczne, kontrowersyjne, nieprawdopodobne. Z zastosowaniem marketingu wirusowego wiążą się jednak pewne ograniczenia: raz wprowadzonego w elektroniczny obieg przekazu nie można wycofać. Ponadto można stracić kontrolę nad przekazaną do sieci informacją, a wówczas skutki są trudne do przewidzenia. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że internauci lub konkurenci rynkowi sami zmodyfikują przekaz, i to w taki sposób, który zdyskredytuje markę. Według badań prowadzonych przez OMG Digital, popularność Internetu jako kanału komunikacji rośnie w Polsce z roku na rok wg Megapanel PBI/Gemius od końca 2005 roku przybyło w kraju 6,1 milionów internautów, a w pierwszej połowie 2009 roku ich liczba wynosiła 15,8 milionów w populacji All 7+ liczba ta

64 64 E. Badzińska stanowi 44,4% 6 [15]. Poza rosnącą penetracją Internetu duże znaczenie ma to, że polscy konsumenci są aktywnymi użytkownikami ponad 60% z nich korzysta z Internetu codziennie lub prawie codziennie, a kolejne 20% kilka razy w tygodniu [7, s. 10]. To oni poszukują informacji, nie czekając biernie, aż reklamodawcy dotrą do nich z przekazem. Internauci odwiedzający każdego dnia szerokie spektrum stron internetowych o różnej tematyce są zatem dość łatwym celem w dotarciu z komunikatem reklamowym, zwłaszcza, że konsumpcja Internetu jak pokazuje badanie OMG Digital w wielu popularnych obszarach zainteresowań przewyższa częstotliwość korzystania z innych mediów. Dodatkowo Internet dostępny jest za pomocą różnorodnych narzędzi w wielu miejscach i pozwala na dokładną personalizację kontaktu. Jak wynika z badania Mobilność 2010, Polacy coraz częściej wykorzystują Internet mobilny Internauci z dostępem mobilnym to w większości ludzie młodzi, aż 55% z nich korzysta w ten sposób z sieci 7 [4]. Mobilny Internet wykorzystywany jest głównie do kontaktu ze znajomymi, słuchania muzyki oraz czytania wiadomości i postów (rysunek 3.3). W obszarach tych zdecydowanie wzrasta jego wykorzystanie nad Internetem stacjonarnym, który służy głównie do poszukiwania informacji, robinia zakupów, oglądania telewizji, czy załatwiania spraw finansowych. Istotną rolę w kreowaniu opinii i poglądów konsumentów odgrywają także blogi, coraz częściej wykorzystywane jako narzędzie komunikacji z młodymi internautami. Wyniki badania Zogby Interactive potwierdzają, że blogi to forma dość dobrze akceptowana przez internautów [7, s. 16]. Spora grupa czytelników blogów (30%) lubi czytać opinie o produktach i usługach pisane przez zaufanych autorów blogów, 20% natomiast nie ma nic przeciwko temu, by przekaz reklamowy był zawarty w treści bloga. Ponad 30% internautów twierdzi również, że prowadzenie bloga korporacyjnego przez firmę podnosi ich opinię o niej. 6 Badanie opinii internautów na temat głównych przewag Internetu nad telewizją i mediami tradycyjnymi zrealizowane przez OMG Digital dział OmnicomMediaGroup specjalizujący się w tworzeniu i realizacji niestandardowej komunikacji marketingowej on line. Badanie wykonano metodą CAWI na próbie 644 internautów grupie reprezentatywnej dla populacji polskich internautów ze względu na płeć, wiek oraz częstość korzystania z Internetu, maj Badanie Mobilność 2010 zrealizowane przez Instytut Społecznej Psychologii Internetu i Komunikacji SWPS we współpracy z agencją badawczą Oriaq (Grupa IQS) z inicjatywy iplusa mobilnego dostępu w sieci Plus, przełom 2009 i 2010 roku, badanie przeprowadzone wielopłaszczyznowo część jakościowa (20 indywidualnych wywiadów pogłębionych) oraz próba ilościowa N = 1103 internautów i dodatkowy tzw. boost na grupie ponad 100 użytkowników popularnych mediów społecznościowych, takich jak Facebook i Wykop oraz portali poświęconych tematyce Internetu mobilnego.

65 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 65 Kontaktuje się ze znajomymi 4,9 4,8 Słucham muzyki Czytam wiadomości w portalach 4,4 4,4 4,5 4,3 Oglądam video 3,7 3,6 mobilny stacjonarny Oglądam TV Czytam wiadomości i posty Czytam gazety/ magazyny 3,2 3,6 3,7 3,5 3,5 3,5 Gram w gry 3,4 3,3 czytam książki (e-book) Czytam blogi 3,1 2,9 2,8 2,7 0,0 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0 6,0 średnia Rys Porównanie wykorzystywania Internetu stacjonarnego i mobilnego. Źródło: Internet mobilny w Polsce 2010 [4] Badanie przeprowadzone przez agencję interaktywną Digital One w czerwcu 2007 roku wśród polskich internautów, ze szczególnym naciskiem na grupę wiekową lat, wykazało, że dla 77% respondentów serwisy umożliwiające współtworzenie ich zawartości są znacznie bardziej atrakcyjne niż tradycyjne serwisy internetowe [2, s ]. Ponad połowa ankietowanych (60%) przyznała również, że Internet to dla nich najlepsze miejsce na wyrażenie siebie, swoich poglądów i własnej twórczości. Ponad 1/3 badanych angażowała się w ostatnim czasie we współkreowanie zawartości jakiegoś serwisu, najczęściej w formie aktywności na forum, zamieszczania zdjęć, a także nawiązywania kontaktów, pisania blogów i działań twórczych. Młodzi internauci bardzo aktywnie zaznaczają także swoją obecność na serwisach społecznościowych takich jak: Facebook, Twitter, czy Blip. Konsumenci dostrzegli zalety Internetu nie tylko jako narzędzia poszukiwania informacji, czy komunikowania się z innymi ludźmi, ale także jako sposobu spędzania czasu, czy rozrywki. Współczesny marketing, dopasowując narzędzia do wymogów dzisiejszego świata, skupia się na kreowaniu wizerunku marki, która dobrze pasuje do nowoczesnego życia. Second Life (SL) 8 jest właśnie taką prze- 8 Drugi Świat powstał w 2003 roku, jako częściowo płatna wirtualna gra 3D, zarządzana przez firmę Linden Lab z San Francisco. Do marca 2007 roku na stronie w SL zarejestrowało się blisko 5,5 mln graczy. W Polsce podaje się, iż użytkowników jest około 60 tys. (ta liczba stale rośnie), a średnia wieku wynosi 30,5 lat.

66 66 E. Badzińska strzenią, która kojarzy się z innowacyjnością, postępem, gwarantuje inspiracje, wykorzystując walor zabawy, który zwiększa stan bezpieczeństwa emocjonalnego [1, s ]. Ponadto Second Life to jeden z obszarów nowych mediów, gdzie poprzez interaktywność i współtworzenie świata przekaz reklamowy jest bardziej akceptowalny. Reklama niewątpliwie urealnia przy tym ów wirtualny świat. Istnieje tu taka sama wymiana opinii o produktach i markach jak w świecie rzeczywistym. Takie środowisko w naturalny sposób staje się więc coraz szerzej wykorzystywanym narzędziem komunikacji z młodymi konsumentami. Zdobycie satysfakcji i lojalności widowni internetowej serwisu jest współcześnie jednym z kluczowych wyznaczników sukcesu działań marketingowych przedsiębiorstw w sieci. Tym samym staje się również jednym z głównych celów, jakie stawia się twórcom serwisów i firmom odpowiedzialnym za planowanie strategii komunikacyjnej on line. Jeszcze kilka lat temu Internet uważany był za medium niszowe, a wynikiem wyszukiwania była najczęściej witryna producenta lub dystrybutora. Dzisiaj jego pozycja umocniła się i odgrywa on wręcz kluczową rolę w komunikacji, szczególnie z młodymi konsumentami. Internet to już nie tylko wirtualny świat, do którego czasami się zagląda, to świat, w którym coraz większe grupy konsumentów żyją, nawiązują kontakty, a nawet tworzą zupełnie nowe społeczności, i to zarówno w sieci, jak i poza nią, w realnym świecie. Przenikanie i unifikacja światów wirtualnego i rzeczywistego następuje dzisiaj w stopniu wcześniej niespotykanym. Znajduje to odzwierciedlenie zarówno w mediach oraz sposobie ich wykorzystania, jak i w zachowaniach nabywców, w zmieniającym się podejściu do zawierania transakcji handlowych oraz sposobach poszukiwania informacji o produktach i usługach PODSUMOWANIE Jednym z głównych powodów poszukiwania nowych sposobów komunikacji przedsiębiorstw z młodymi konsumentami jest osłabienie efektywności tradycyjnych środków przekazu. Na taki stan rzeczy składa się wiele przyczyn, w tym w znacznym stopniu daleko idące przeobrażenia w obszarze mediów. Zmiany wymaga zarówno język, jak i kanały komunikacji z konsumentami. W świecie nowych technologii, w społeczeństwie informacyjnym opartym na wiedzy, przedsiębiorstwa, chcące uchodzić za nowoczesne i postępowe, powinny jak największej grupie odbiorców kojarzyć się z innowacyjnością i otwarciem na to, co przyniesie przyszłość. Konieczne staje się odejście od dotychczasowych form promocji na rzecz nowych, niekonwencjonalnych rozwiązań, za pomocą, których firmy będą mogły zdobyć przewagę konkurencyjną na rynku. Kreatywne rozwiązania ambientowe dają firmie niewątpliwie szansę zdobycia uwagi młodych odbiorców i stworzenia atrakcyjnego wizerunku.

67 3. Komunikacja z rynkiem młodych konsumentów 67 Rynek usług reklamy cyfrowej zaczął się kształtować w Polsce stosunkowo niedawno. W tej branży, jak w rzadko, której, liczy się innowacyjność i otwartość na nowe technologie. Duży wachlarz narzędzi pozwala dopasować produkt do indywidualnych potrzeb klienta. Przekazy emitowane za pomocą zdalnie zarządzanych sieci nośników staną się wkrótce integralną częścią strategii promocyjnych w miejscach sprzedaży produktów i usług. Chęć wyróżniania się w tłumie oraz poprawy wizerunku jest dziś siłą napędową branży digital merchandising. Należy się spodziewać, że interaktywne podłogi, projekcje 3D, czy panele dotykowe, opanują niebawem miejsca kontaktu z młodym klientem. Hipermedialne 9 środowisko komputerowe stwarza możliwość komunikacji na skalę globalną, niedostępną wcześniejszym formom komunikowania masowego. Jest przesłanką, ale również i konsekwencją rozszerzających się i pogłębiających procesów globalizacji współczesnej gospodarki światowej. Komunikacja hipermedialna jest wyróżnikiem zasadniczych zmian społecznych i ekonomicznych w skali międzynarodowej, określanych mianem tworzenia społeczeństwa informacyjnego, medialnego. Zmienia ona tradycyjne role nadawcy, odbiorcy oraz treści i formy samego przekazu. Uczestnicy procesu komunikacji mogą zamieniać się wzajemnie rolami. Przedsiębiorstwo może i niewątpliwie będzie w coraz szerszym wymiarze przybierać formę wirtualną i taki też charakter zyskuje współczesna komunikacja z rynkiem. Brak większych barier finansowych, technicznych i organizacyjnych stwarza w praktyce każdemu możliwość zaistnienia na forum publicznym, w tym także w skali globalnej. W tym wyraża się zasadnicza wartość i użyteczność tego kanału komunikacji marketingowej. Coraz bardziej konkurencyjne warunki, w jakich przyszło funkcjonować przedsiębiorstwom na rynku, wymagają od nich nie tylko przekazywania informacji o sobie, o swojej ofercie i atutach względem konkurentów, ale także odbierania sygnałów z rynku, prowadzenia swoistego interaktywnego dialogu z obecnymi i przyszłymi konsumentami. Przedsiębiorcy zaczęli dostrzegać, że jednym z cennych źródeł pozyskiwania rzetelnej informacji o swoich produktach i usługach są ich klienci oraz informacje z rynku. Opinie klientów są najlepszą informacją zwrotną dotyczącą oferty przedsiębiorstwa. Pozwalają, bowiem ocenić, czy podejmowane przez firmę działania marketingowe i akcje promocyjne są efektywne i przynoszą spodziewane rezultaty. Dwukierunkowy przepływ informacji umożliwia przedsiębiorstwu z jednej strony zrozumienie oczekiwań nabywców, z drugiej zaś osiągnięcie wśród nich zrozumienia. Tylko obustronny przepływ informacji może zapewnić firmie sukces na rynku, wymaga to jednak dogłębnego zrozumienia potrzeb i oczekiwań docelowego klienta. Jak wynika z badań, serwisy o charakterze lojalnościowym, oparte na angażowaniu konsumentów w niestandardowe i ciekawe formy aktywności, na tworzeniu społeczności, wyrażaniu swojej indywidualności czy prezentowaniu działań twór- 9 Przyrostek kiper w terminie hipermedialny oznacza zarówno wielość wykorzystanych mediów w procesie komunikowania, jak i mnogość relacji w nim występujących.

68 68 E. Badzińska czych, są wyżej cenione przez konsumentów niż standardowe witryny www. Portale korporacyjne, dostarczające informacji na temat marek i prezentujące cechy produktów, będą z pewnością nadal funkcjonowały, jednak młodzi internauci coraz częściej szukają stron pozwalających na większą interakcję, oferujących bardziej wyrafinowaną rozrywkę i zapewniających możliwość wygrywania nagród. Oznacza to konieczność niestandardowego podejścia, często wychodzącego poza ramy przyjęte przy tworzeniu serwisów www. Przedsiębiorstwa muszą zdać sobie sprawę z tego, że Internet jest dla nich wspaniałym sprzymierzeńcem w rozwoju działalności i nawiązywaniu kontaktu swoimi klientami. W tej sytuacji zyskują firmy, które dostrzegły już potencjał, jaki oferuje ten globalny kanał komunikacji. BIBLIOGRAFIA [1] Cyran M., Piotrowski M., Budowanie marki w Second Life, Marketing w Praktyce, nr 11, [2] Felsztukier Ł., Internauci na wagę złota, Marketing w Praktyce, nr 11, [3] Interaktywna podłoga ifloor, (dostęp ). [4] Internet mobilny w Polsce 2010, (dostęp: ). [5] Januszewski F., Żyminkowski T., Digital merchandising, Marketing w Praktyce, nr 11, [6] Jaworska W., Marketing doświadczenia oswaja markę, Marketing w Praktyce, nr 5, [7] Kaznowski D., Nowy marketing w internecie, Difin, Warszawa [8] Kolber D., Markowe wydarzenia, Marketing w Praktyce, nr 11, [9] Kompendium wiedzy o marketingu, red. B. Pilarczyk, H. Mruk, WN PWN, Warszawa [10] Leksykon marketingu, red. J. Altkorn, T. Kramer, PWE, Warszawa [11] Mrozińska M., Markowe eventy, Marketing & More, nr 2, [12] Mruk H., Pilarczyk B., Szulce H., Marketing. Uwarunkowania i instrumenty, Wydawnictwo AE w Poznaniu, Poznań [13] Paluchowski W.J., Marciniak M., Ambientl Ambientl Ambient', Display Poland, nr 2, [14] Polska reklama zwiększy się w 2010 roku o 1,2 proc., artykul/polska-reklama-zwiekszy-sie-w-2010-roku-o-1-2-proc (dostęp: ). [15] Rośnie wykorzystanie Internetu, stanie-internetu,1,39,1.html (dostęp: ). [16] Rynek mediów i reklamy , (dostęp: ). [17] Tkaczyk J., Kampanie marketingu szeptanego, Marketing w Praktyce, nr 11, 2007.

69 Paweł PAWLEWSKI *, Łukasz HADAŚ *, Grzegorz KLIMARCZYK ** Karolina WERNER * 4. WYNIKI EKSPERYMENTU SYMULACYJNEGO PROCESU TRANSFORMACJI WIEDZY W SIECI HANDLOWEJ 4.1. WPROWADZENIE W poznawaniu systemów złożonych (określanych tak ze względu na różnorodność szczegółów i złożoność dynamiczną) symulacja przez swą zdolność do manipulacji czasoprzestrzenią jest jedynym narzędziem pozwalającym ująć i objaśnić przyczynowo-skutkowe relacje odległe w czasie i w przestrzeni i powiązane wieloma sprzężeniami zwrotnymi. [2, s. 61] Proces transformacji wiedzy ukrytej w jawną jest procesem złożonym. Trudność badań dotyczących przepływów wiedzy wynika z konieczności konstruowania modeli strukturalno-funkcjonalnych ze znanymi parametrami, uzyskanymi z dokładnych procedur identyfikacji modeli, sposobu definiowania tych parametrów oraz potrzeby dokonywania pomiarów i ocen. Modele takie są dalej podstawą do symulacji, czyli wirtualnego badania i przekształcania rzeczywistości [2, s. 62]. Niniejszy rozdział przedstawia wyniki eksperymentu, dotyczącego procesu transformacji wiedzy ukrytej w jawną. Obiekt procesu, czyli to co przepływa, jest w tym obszarze badań trudne do jednoznacznego uchwycenia i zdefiniowania. W przypadku przepływów materialnych takich jak przepływ produkcji (materiały, części), przepływy komunikacyjne (ludzie, pojazdy) obiekt procesu jest jednoznaczny. W przedstawianych badaniach przyjęto model symulacji dyskretny, przypisując proces do obiektu, przy czym obiekt został zdefiniowany jako tzw. jednostka wiedzy (JW). Jest to pojęcie abstrakcyjne, identyfikowane przez zdefiniowanie tzw. zbioru wyliczeniowego. Zbiór wyliczeniowy zawiera kryteria, które umożliwiają identyfikowanie obiektu procesu, czyli jednostki wiedzy poprzez wyliczanie jej kolejnych stanów po czynnościach transformacji. Koncepcja ta umożliwia wykorzystanie modelu symulacji dyskretnej do przeprowadzenia eksperymentów. * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania. ** Open Nexus Sp z o.o.

70 70 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Efektem prac jest możliwość analizy skuteczności procesu transformacji wiedzy zarówno w ujęciu ilościowym jak i czasowym dla poszczególnych ścieżek realizacji analizowanej funkcji wyboru dostawcy dla zapotrzebowania na wyroby, generowanego przez dział produkcji. Symulacja objęła dwa warianty realizacji funkcji tzn. wykonywanej w sposób tradycyjny jak i ze wspomaganiem informatycznym w postaci elektronicznej platformy zakupowej TRANSFORMACJA WIEDZY Definicja wiedzy O roli wiedzy w działalności gospodarczej, a zwłaszcza w zarządzaniu, wspomina się już od dziesiątków lat [8, s. 69]. Jednak dopiero w ostatniej dekadzie XX wieku zaczęto rozpatrywać wiedzę, jako przedmiot zarządzania w organizacjach, a praktyka i nauka od tamtego czasu daje szereg wskazań, jak tę wiedze pozyskiwać, opanowywać, rozwijać i wykorzystywać. Wiedza jest zasobem bardzo trudno uchwytnym, podobnie jak trudnym do zdefiniowania [4, s. 22]. Wiedza w ujęciu ogólnym to rezultat wszelkich możliwych aktów poznania, przy czym związek pomiędzy wiedzą i poznaniem jest dwukierunkowy, tzn. wiedza jest rezultatem poznania, ale także poznanie jest w dużej mierze uwarunkowane posiadaną wiedzą (posiadana wiedza wpływa na wybór poznawanego przedmiotu i sposób jego poznania) [4, s. 22]. Wiedza nie jest tym samym, co informacja, chociaż w potocznym języku traktuje się te pojęcia, jako synonimy. Można przyjąć, że wiedza jest informacją, która została zrozumiana, wzbogacona o osąd i wykorzystana w działaniu. Wiedza to informacje w kontekście wraz z ich zrozumieniem, jak ich użyć [8, s. 71]. Zrozumienie to wypływa z zasobów wiedzy posiadanych przez ludzi lub/i też instytucje [8, s. 71]. W zarządzaniu wiedzę najczęściej traktuje się, jako [7, s. 113]: powiązanie informacji z ich zrozumieniem, efekt myślowego przetworzenia informacji i doświadczeń oraz uczenia się, ogół wiadomości człowieka, odzwierciedlenie stanu rzeczywistości w umyśle człowieka, potwierdzone przekonanie. Wiedza traktowana jako zasób znajdujący zastosowanie w biznesie posiada następujące cechy [8, s. 72]: wiedza może być tworzona różnymi metodami, jest trudna do uchwycenia i pełnego wykorzystania, ale w przeciwieństwie do zasobów materialnych może być wykorzystywana przez różne osoby w różnych miejscach,

71 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 71 jest względna i wieloznaczna, co powoduje, że może być różnie interpretowana prze różne osoby, jest dynamiczna - uchwycenie jej wycinka może prowadzić do diametralnego jej przyrostu oraz ma zdolność do przyrostu w trakcie jej stosowania, ma zdolność do szybkiej dezaktualizacji (starzenia się), potrafi obniżyć poziom niepewności w ryzykownych przedsięwzięciach, dzięki procesowi kodyfikacji strukturyzuje się w technologiach, procedurach, dokumentacji, kompetencji pracowników i bazach danych, potrafi się materializować czyli uzewnętrznia się w produktach i usługach co powoduje, że jest imitowalna (jednak o różnym stopniu trudności), wiedza jako taka może stanowić produkt. Na potrzeby zarządzania tworzone są klasyfikacje wiedzy Klasyfikacja wiedzy Podobnie jak różnorodne i wielowymiarowe są definicje wiedzy, tak też przedstawiają się jej klasyfikacje [4, s. 25]. Najczęściej, wiedzę sklasyfikować można według czterech kryteriów: przedmiotu wiedzy, jej charakteru, sposobu pozyskania oraz formy wiedzy. Według kryterium przedmiot wiedzy, czyli tego, czego ona dotyczy, wyróżnia się w odniesieniu do wiedzy indywidualnej: wiedzę o faktach, wiedzę o sposobie zrobienia czegoś, czyli wiedzę o metodach, technikach, recepturach, procedurach, wiedzę o prawidłowościach rządzących światem, wiedzę filozoficzną. Z kolei na poziomie organizacyjnym wiedzę w ujęciu jej przedmiotu scharakteryzować można według pytań, na jakie posiadana wiedza pozwala odpowiedzieć. Tymi pytaniami są [5, s ]: Co? = Know what. Odpowiedź na nie to wiedza deklaratywna wiedza najbliższa informacjom i danym, Dlaczego? = Know why. Uzasadnienie przyczyn to wiedza wyjaśniająca rzeczywistość, Jak? = Know how. Odpowiedź ujawniająca zalecenia metody postępowania, to wiedza proceduralna odnosząca się do umiejętności ludzi i zespołów, Kto? = Know who. Odpowiedź wskazująca ekspertów to wiedza określająca posiadaczy poszukiwanej wiedzy. W kontekście przedmiotu wiedzy, wymienić należy, jakich konkretnych obszarów może dotyczyć wiedza w przedsiębiorstwie. Będzie to, zatem wiedza o [17, s ]: klientach indywidualnych i instytucjonalnych, wiedza o branżach, o aktualnych i przyszłych konkurentach, wiedza o przyszłych i aktualnych dostawcach, partnerach i pozostałych interesariuszach, wiedza o sytuacji gospodarczej w regio-

72 72 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner nie działania, wiedza o warunkach socjo-kulturowych w regionie działania, o warunkach polityczno-prawnych, technologiach, o firmach doradczych, instytucjach szkoleniowych, wiedza o placówkach i o instytucjach naukowo-badawczych, o rozwoju nauki, wiedza o produktach, o zasobach i potencjale wewnętrznym, o poszczególnych pracownikach, o środowisku społecznym w organizacji, wiedza o procesach zachodzących w przedsiębiorstwie, wiedza o metodach zarządzania. Według kryterium charakteru wiedzy, wpływającego na sposób pozyskiwania i przekazywania wiedzy, dzieli się wiedzę ogólnie na: jawną, ukrytą. Kryterium sposobu pozyskiwania wiedzy pozwala wyróżnić na poziomie ogólnym wiedzę empiryczną i dedukcyjną [4, s. 27], co bardziej szczegółowo przedstawić można jako [15, s ]: wiedzę mającą swe źródło w systematycznym, naukowym poznaniu rzeczywistości, nastawionym na odkrywanie praw rządzących tą rzeczywistością, wiedzę wynikającą z procesów intelektualnej percepcji i oceny przeżywanych doświadczeń oraz kumulacji wniosków z nich płynących, wiedzę pochodzącą ze świadomego zastosowania pewnych algorytmów, a więc operowania już posiadaną wiedzą, w celu rozwiązywania określonych problemów, wiedzę będącą efektem świadomego, ale swobodnego i oryginalnego wykorzystywania posiadanej wiedzy do twórczego rozwiązywania nowych problemów. Z kolei biorąc za podstawę kryterium, jakim jest forma występowania wiedzy, wyróżnić można [16, s. 344]: wiedzę skodyfikowaną (bazy danych, mapy wiedzy, raporty, podręczniki etc.), wiedzę spersonalizowaną indywidualnie (wiedzę będącą w posiadaniu poszczególnych jednostek, obejmującą indywidualne umiejętności, kompetencje i schematy zachowania), wiedzę spersonalizowaną zbiorowo (postawy, umiejętności, nawyki, zachowania w grupie, mające swe źródło we wspólnych doświadczeniach, przede wszystkim związanych ze współdziałaniem w zakresie realizacji określonych zadań). Wszystkie wspomniane powyżej klasyfikacje znajdują swoje odzwierciedlenie i zastosowanie w praktyce. Jednak, z punktu wiedzenia zarządzania, ważne jest posługiwanie się nią i przekazywanie innym. Z tego powodu w dalszej części więcej uwagi poświęcono wiedzy ukrytej i jawnej Wiedza ukryta i wiedza jawna Pierwszym, który zwrócił uwagę na odróżnienie wiedzy ukrytej od wiedzy jawnej, był M. Polanyi, stwierdzając, że czasem wiemy dużo więcej niż wiemy, że wiemy [13, s. 4].

73 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 73 Wiedza ukryta jest indywidualna, specyficzno - kontekstowa, trudna do sformalizowania i zakomunikowania oraz wymaga specyficznych umiejętności uczenia się [1, s. 296]. Do właściwości wiedzy ukrytej, zwanej też cichą S. Chełpa zalicza [3, s. 39]: zindywidualizowanie i spersonalizowanie co oznacza, że wiedza ta jest przede wszystkim wynikiem doświadczenia, dlatego charakteryzuje się dość dużym stopniem subiektywności i względności, idiosynkretyzm oznaczający kontekstualną wrażliwość i tendencję do samoczynnego ujawniania się w określonych warunkach zewnętrznych, preteoretyczność i nieintelektualność co oznacza, że jej uporządkowanie i zachodzące w niej modyfikacje nie są efektem intencjonalnie podejmowanego procesu myślenia, zinternalizowanie i zautomatyzowanie co znaczy, iż wiedza ta cechuje się głębokim uwewnętrznieniem, a jej ujawnienie się, choć w zachowaniach ukierunkowanych (na konkretne cele), przebiega automatycznie (instynktownie), poza kontrolą świadomości, trudność zlokalizowania wymyka się próbom pojęciowego kodyfikowania i werbalnego przekazywania innym ludziom. Z kolei wiedza jawna nadaje się do przekazywania za pomocą formalnego i usystematyzowanego języka, ponieważ można wyrażać ją w formie słów i liczb. Może mieć postać dokumentów, instrukcji, procedur, regulaminów, poleceń. Klasyfikację dzielącą wiedzę na ukrytą i jawną, rozszerzyli japońscy badacze tematu. I. Nonaka, R. Toyama, N. Konno, wyróżnili [13, s. 29]: empiryczną wiedzę ukrytą (experimental knowledge assets), wynikającą ze wspólnych doświadczeń i wykształcenia jednostek, złożoną z indywidualnych umiejętności i know-how, a także energii, pasji, wzajemnego zaufania, pomocy, poczucia bezpieczeństwa, rutynową wiedzę ukrytą (routine knowledge assets), tj. wiedzę przetworzoną w rutynę w drodze działań praktycznych, obejmującą umiejętność wykonywania określonych operacji, a także rutynę zachowań organizacyjnych oraz elementy kultury organizacyjnej, konceptualną wiedzę jawną (conceptual knowledge assets) wiedzę formalną i sprecyzowaną, wyrażającą się w postaci wyobrażeń, obrazów, symboli, języka (np. określone projekty, wzory, modele), wiedzę jawną usystematyzowaną (systemic knowledge assets), tj. sformalizowaną w postaci dokumentów, specyfikacji, instrukcji, baz danych, patentów itp. Wiedza tego typu jest łatwo transferowalna. Te cztery grupy, rozumiane są przez japońskich naukowców, jako aktywa wiedzy, które są tworzone, rozwijane i kolejno przekształcane w spiralnym procesie SECI, na który składają się: socjalizacja, eksternalizacja, kombinacja i internalizacja [8, s. 129] (rysunek 4.1).

74 74 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Rys Proces SECI. Źródło: [8, s. 129] Socjalizacja, jest procesem zdobywania doświadczeń i dzielenia się nimi [8, s. 129]. W tym etapie spirali SECI wiedza ukryta zdobywana jest przez obserwację, jak pracują inni, naśladowanie i ćwiczenie. Tu zwykły przekaz informacji ma niewielki sens, jeśli jest oderwany od emocji i kontekstu specyficznych znaczeń, w których osadzone jest wspólne doświadczenie [8, s. 129]. Eksternalizacja jest procesem wyrażania wiedzy ukrytej przy pomocy dostępnych pojęć, metafor, analogii, hipotez lub modeli [8, s. 129]. Procesowi temu towarzyszy dialog lub myślenie grupowe, przy wypracowywaniu wspólnego rozwiązania (idei). Proces ten polega na przekształcaniu wiedzy ukrytej (cichej) w wiedzę jawną. Kombinacja jest procesem porządkowania i włączania koncepcji w określony system wiedzy, poprzez łączenie różnych składników wiedzy jawnej, dostępnej. Ludzie dzielą się w tym procesie wiedzą za pośrednictwem dokumentów, spotkań, rozmów telefonicznych, wykorzystują techniki i narzędzia komputerowe. Taka kombinacja wiedzy jawnej może być transferowana do dużej liczby ludzi. Przetwarzanie wiedzy jawnej może doprowadzić do powstania nowej wiedzy. Internalizacja jest procesem polegającym na włączaniu wiedzy dostępnej (jawnej) w obręb wiedzy ukrytej. Przemiana taka wspomagana jest przez werbalizację, zapis w dokumentach, wykresach i podręcznikach Model transformacji wiedzy w przedsiębiorstwie produkcyjnym podejście procesowe Zdaniem M. Warner i M. Witzel transformacja (przemiana) wiedzy, to proces, który stanowi istotę zarządzania i polega na tym, że surowce wiedzy zgromadzone dane, analizy i inspiracje zyskują ostateczną wartość [17].

75 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 75 Celem niniejszego opracowania jest prezentacja wyników eksperymentu mającego na celu symulację procesu transformacji wiedzy ukrytej (niejawnej, cichej) w wiedzę jawną. Wiedza ukryta jest rozumiana, jako wiedza poszczególnych pracowników w danym przedsiębiorstwie, wynikająca z ich doświadczenia zawodowego, intuicji, posiadanego know-how. Jak wspomniano wcześniej jest to wiedza trudna w artykulacji, do transferowania i skopiowania, ale dająca dużą przewagę konkurencyjną [14, s. 23]. Stąd też wiedza niejawna jest obiektem zainteresowania naukowców, którzy poszukują metod i technik przeniesienia tej wiedzy do systemów informatycznych w celu dalszego jej wykorzystywania. Ogólnie można założyć, że proces transformacji wiedzy polega na przekształceniu wiedzy ukrytej w wiedzę jawną. W przedsiębiorstwach wiedza ukryta to wiedza każdego pracownika, wynikająca z jego kompetencji, doświadczenia. Wiedza ta ma charakter personalny, często intuicyjny. Wiedza cicha pracowników jest trudna w zarządzaniu, a dla pozostałych pracowników pozostaje niedostępna do momentu, kiedy nie zostaje przekształcona w wiedzę jawną. Można, zatem stwierdzić, że celem procesu transformacji wiedzy w przedsiębiorstwie jest udostępnienie, przez sformalizowanie, wiedzy ukrytej poszczególnych pracowników, innym. Wiedza cicha pojedynczych pracowników postrzegana jest, jako kapitał intelektualny organizacji, który prawidłowo i efektywnie wykorzystany przekłada się na konkurencyjność przedsiębiorstwa. Odnosząc się do specyfiki przedsiębiorstw produkcyjnych można wyróżnić następujące elementy kapitału intelektualnego: wiedza, która umożliwia przetwarzanie surowców w produkty generujące dochód, praktyczne doświadczenia i zdolności umysłowe ludzi zatrudnionych w przedsiębiorstwie, pozwalające na osiągnięcie przewagi konkurencyjnej, aktywa przedsiębiorstwa powstałe na podstawie czynności intelektualnych, np. uczenie się, nabywanie nowej wiedzy poprzez inwencje, wdrażanie innowacji w zakresie stosowanych technologii itp. [10, s. 308]. W ujęciu procesowym transformacja wiedzy składa się z następujących etapów: Etap I pozyskiwanie wiedzy, polega na przepływie wiedzy z otoczenia organizacji do jej wnętrza, jak i na zdobywaniu przez pracowników wiedzy ze źródeł wewnętrznych, a więc od swoich współpracowników, z dokumentacji i baz danych, dostępnych książek i czasopism. Pozyskiwanie wiedzy może też zachodzić poprzez jej wydobywanie z produktów konkurentów czy procesów biznesowych (np. metodą benchmarkingu). Pozyskiwanie wiedzy dokonywane jest także poprzez udział w szkoleniach, konferencjach i sympozjach, jak i w czasie nieformalnych kontaktów z innymi ludźmi. Ważnym źródłem wiedzy są również media, zwłaszcza w zakresie informacji dotyczących potencjalnych szans i zagrożeń. Nośnikiem wiedzy jest tu informacja. W etapie pozyskiwania wiedzy bardzo ważne jest sprawne dzielenie się wiedzą między pracownikami. Problemem może być na tym etapie niechęć do udostępniania wiedzy własnej, niesformalizowanej, czyli ukrytej poszczególnych pracowników lub metody i media komunikacyjne stoso-

76 76 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner wane w przedsiębiorstwie [7, s. 40]. Pozyskana w ten sposób wiedza może stać się dla osoby pozyskującej wiedzą ukrytą, która będzie przez nią gromadzona. Etap II gromadzenie wiedzy, polega na systematycznym zbieraniu wiedzy (analogiczny do tworzenia archiwów czy zbiorów bibliotecznych), będący efektem jej pozyskiwania lub wykreowania. W zależności od typu wiedzy na gromadzenie wiedzy mogą składać się różne czynności. Ludzie pozyskują lub tworzą wiedzę spersonalizowaną i gromadzą ją w umyśle, aby poddać ją następnie selekcji i ocenie (powstaje w ten sposób wiedza ukryta). Gromadzenie wiedzy skodyfikowanej polega na zbieraniu informacji zawartych w notatkach, artykułach, książkach, różnych bazach danych, aby otrzymać użyteczny zbiór między innymi dla celów selekcji, zapisania i przechowywania. Gromadzone mogą być także zasoby wiedzy ugruntowanej, których nośnikiem są produkty konkurencji czy własne prototypy [11, s. 40]. Etap III przekształcanie wiedzy, polega na opracowaniu, zmianie, czyli transformacji wiedzy w taki sposób, aby w efekcie uzyskać wiedzę naukową w postaci zmaterializowanej lub uzyskać przyrost tej wiedzy. Etap IV wykorzystanie wiedzy, to procesu polegający na wykorzystaniu wiedzy, która w poprzednim etapie uległa transformacji i w efekcie uzyskać rozwiązanie zaistniałego problemu, który zainicjował proces transformacji wiedzy niejawnej w jawną. Rys Proces transformacji wiedzy w przedsiębiorstwie. Źródło: opracowanie własne Opisane powyżej etapy tworzą ciąg postępujących po sobie czynności składających się na proces transformacji wiedzy w przedsiębiorstwie o charakterze zamkniętej pętli (rysunek 4.2). Taki model procesu transformacji wiedzy w przedsiębiorstwie był obiektem dalszej obróbki podczas eksperymentu symulacyjnego realizowanego na rzecz projektu Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę wykonywanego na Wydziale Inżynierii Zarządzania Politechniki Poznańskiej.

77 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy PRZEBIEG PROCESU TWORZENIA SYMULACJI Metodyka realizacji prac W odniesieniu do transformacji wiedzy symulacja jest formą eksperymentowania na modelu komputerowym (symulacyjnym) dostarczającą odpowiedzi na pytanie: Jak analizowane procesy związane z transformacją wiedzy będą się zachowywały w zadanym spektrum sytuacji? Ułatwia to zrozumienie funkcjonowania modelowanych procesów. Traktowanie modelu procesu, jako jego rzeczywistego duplikatu pozwala, między innymi, przenosić wnioski z badań na modelu komputerowym na procesy, zgodnie z zasadami budowy modeli. Każdy model należy traktować indywidualnie, ponieważ zwykle nie nadaje on się do wykorzystania w analizie innego problemu decyzyjnego. Rys Przebieg modelowania i eksperymentu symulacyjnego w czasie. Źródło: [12, s. 97] Rysunek 4.3 przedstawia przebieg modelowania i eksperymentu symulacyjnego w czasie. Przebieg ten składa się z trzech etapów [12, s. 97]: Etap A zbudowanie modelu koncepcyjnego symulacji. W tym etapie formułuje się problem i opracowuje plan badań. Powinny zostać określone cele projektu, przyczyny stosowania symulacji oraz zdefiniowane atrybuty interesujących cech i miar jakości rozwiązania. Na tej podstawie należy określić zakres projektu i pożądany poziom szczegółowości. W modelu koncepcyjnym symulacji identyfikuje się kluczowe elementy problemu oraz ich relacje, i opisuje transformację niekontrolowanych i kontrolowanych (decyzyjnych) wejść w zamierzone dane wyjściowe. Jeśli

78 78 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner można dokładnie opisać zmienne niekontrolowane to mówi się wtedy o symulacji deterministycznej, jeśli zmienne te są opisane rozkładami statystycznymi o symulacji probabilistycznej. Zmienne mogą mieć charakter dyskretny lub ciągły. Estymacji parametrów modelu dokonuje się na podstawie bezpośrednich obserwacji lub danych historycznych. Parametry te i założenia modelu powinny być zweryfikowane przez doświadczonych użytkowników lub ekspertów pojawia się już tu problem tzw. walidacji modelu. Etap B zbudowanie modelu komputerowego symulacji. W etapie tym buduje się stopniowo model komputerowy. Polega to na zbudowaniu najpierw prostego, działającego modelu komputerowego i sprawdzeniu poprawności jego budowy i działania, a dopiero potem jego stopniowej rozbudowie. Po każdym kroku rozbudowy następuje sprawdzenie działania modelu. Ten sposób budowy jest zalecany przez producentów oprogramowania symulacyjnego [6, s. 13], ponieważ umożliwia cofnięcie się o krok do tyłu (do działającego dobrze modelu) w momencie pojawienia się błędów. W przeciwnym razie znalezienie błędu może być długotrwałe a czasem wręcz niemożliwe. Etap C przeprowadzenie eksperymentów symulacyjnych. Po zbudowaniu działającego modelu komputerowego następuje etap jego walidacji i zaprojektowanie eksperymentu. W projekcie eksperymentu należy określić warunki początkowe oraz przewidzieć wszystkie interesujące użytkownika wartości zmiennych decyzyjnych, dla których będą prowadzone oddzielne przebiegi. Można użyć metod planowania eksperymentu w celu redukcji liczby powtórzeń eksperymentów i przebiegów symulacyjnych bez utraty jakości uzyskiwanych rezultatów. W przypadku symulacji deterministycznej prowadzi się tylko jeden przebieg dla każdej wartości zmiennej decyzyjnej. W przypadku symulacji probabilistycznej wartości zmiennych decyzyjnych są losowane z odpowiednich rozkładów. Każdy przebieg daje wtedy inne wyniki. Aby wyniki były statystycznie wiarygodne, należy przeprowadzić kilkadziesiąt przebiegów dla każdej wartości zmiennej decyzyjnej. Analiza obejmuje porównanie symulowanych wyników. W przypadku symulacji probabilistycznej występuje rozkład wyników, należy wtedy stosować narzędzia statystyczne (analiza wariancji, analiza spektralna i testy istotności) do oceny otrzymanych wyników. Z reguły analiza wystarcza do wyboru najlepszego układu zmiennych decyzyjnych. Analiza wyników może również wskazać, że potrzebne są dalsze badania ze zmianą modelu włącznie. Należy również mieć na uwadze, że w trakcie realizacji modelowania i symulacji cały czas dokonuje się analiz dotychczasowych wyników i w zależności od ich jakości mogą następować nawroty w podejmowanych czynnościach. Eksperymenty symulacyjne pozwalają na określenie efektów konkretnych decyzji, umożliwiają analizę doboru struktury i postaci modelu do parametrów wyjściowych i pożądanych stanów wejściowych oraz pozwalają badać czułość uzyskanych wyników na zmiany danych wejściowych. Walidacja modelu symulacyjnego jest jednym z najważniejszych etapów realizacji eksperymentu symulacyjnego, ponieważ pozwala określić poziom wiarygodno-

79 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 79 ści rezultatów. Walidację należy odróżnić od weryfikacji, która jest sprawdzeniem poprawności przekształcenia modelu formalnego do postaci programu komputerowego. Walidacja (zasadność) modelu polega na wykazaniu i udowodnieniu, że model komputerowy w środowisku eksperymentu posiada zadowalający stopień dokładności, zgodny z zamierzonym zastosowaniem modelu Model koncepcyjny symulacji Model koncepcyjny symulacji został zbudowany na bazie metodyki budowy modelu przepływu procesu [10, s.1-40], wykorzystującej elementy metodyki IDEF0. Jednak najważniejszym elementem opracowanego modelu koncepcyjnego jest tzw. pojęcie obiektu procesu. Obiektem procesu (celem procesu) [12, s. 97] jest produkt materialny, dokument (produkt informacyjny), decyzja (produkt informacyjny). Proponowane rozwiązanie przypisuje proces do obiektu. Pozwala to na jednoznaczne identyfikowanie procesu, na precyzyjne określenie stanu procesu, czyli w którym momencie realizacji, wykonywania proces znajduje się. Istotne jest tutaj branie pod uwagę czasu rozpatrywanie procesu w czasie. Aby móc zidentyfikować, w jakim stanie proces się znajduje w danym momencie czasu należy zidentyfikować miejsce, w którym znajduje się ten tzw. obiekt procesu. W celu identyfikacji procesu transformacji wiedzy przyjęto wprowadzenie, jako obiektu procesu transformacji wiedzy, tzw. jednostki wiedzy. W dalszej części pracy jest ona identyfikowana skrótem JW. Jednostka wiedzy jest pojęciem abstrakcyjnym, które może być identyfikowane poprzez zdefiniowanie tzw. zbioru wyliczeniowego. gdzie: n N. JW {JW1, JW2, JW3,., JWn} Opracowany model koncepcyjny składa się z: mapy procesu, karty procesu bazującej na metodyce IDEF0, tabeli opisującej zbiór wyliczeniowy JW, elementów umożliwiających i pokazujących kierunki rozwoju modelu. Mapa procesu przedstawiona jest na rysunku 4.4. Jest to mapa przedstawiająca czynności w procesie oraz pokazująca przepływ JW przez proces. Przyjęto model obsługi masowej przy realizacji danej czynności. W systemie obsługi masowej pojawia się zgłoszenie (w tym przypadku JW) wraz z zapotrzebowaniem na obsługę. System masowej obsługi reaguje w ten sposób, że o ile jest to możliwe, zaspokaja tę potrzebę, jeśli natomiast nie może tego zrobić, przetrzymuje zgłoszenie do odpowiedniej chwili przed stanowiskami obsługi lub grupą stanowisk obsługi tworzą się kolejki. Kolejkę przed stanowiskiem tworzą różne zadania. W danej chwili są one reprezentowane przez jedną określoną operację,

80 80 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Rys Mapa procesu transformacji JW w procesie zakupu. Źródło: opracowanie własne która ma być wykonana na danym stanowisku. Kolejka jest to zbiór określonych pojedynczych operacji należących do różnych zadań oczekujących przed stanowiskiem obsługi. Charakterystyki opisujące modele obsługi masowej dotyczą: strumienia zgłoszeń, procesu obsługi, sposobu obsługi kolejki. Strumień zgłoszeń opisywany jest za pomocą odstępu czasu między kolejnymi zgłoszeniami. Odstęp może być stały. W przypadku, gdy zgłoszenia są losowe, to przedział czasowy jest również zmienną losową i należy określić jego funkcję prawdopodobieństwa. Powszechnie stosuje się funkcje rozkładu, określające prawdopodobieństwo, że przedział czasowy jest większy od pewnej wartości czasu. W analizowanym przypadku strumień zgłoszeń jest pasywny, co należy interpretować jako nieskończoną kolejkę zgłoszeń, które są kolejno pobierane do realizacji pierwszej czynności, jak tylko jest to możliwe. Proces obsługi opisuje postępowanie ze zgłoszeniem. Jest on określany przez dwa czynniki czas obsługi i krotność systemu obsługi. Czas obsługi jest czasem wymaganym do obsługi jednego zgłoszenia. Krotność systemu obsługi jest liczbą zgłoszeń, które mogą być obsługiwane jednocześnie.

81 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 81 Trzeci aspekt to dostępność systemu. W analizowanym przypadku z każdą czynnością (procesem obsługi) związany jest opis czasu obsługi. W większości przypadków przedstawiany jest on w postaci określonego rozkładu prawdopodobieństwa. Krotność systemu obsługi we wszystkich przypadkach czynności wynosi jeden czyli nie rozpatrujemy wielozadaniowości. System jest zawsze dostępny. Sposób obsługi kolejki określa kolejność wybierania zgłoszeń spośród oczekujących i zależy od przyjętego wskaźnika priorytetu. Priorytet wskazuje tą własność oczekujący obiektów, która determinuje wykonanie ich w pierwszej kolejności. W analizowanym przypadku wszystkie kolejki zostały zdefiniowane jako FIFO pierwsze przyszło, pierwsze wyszło. Rys Model procesu transformacji JW w procesie zakupu uwzględniający kolejki. Źródło: opracowanie własne Dla potrzeb budowy modelu koncepcyjnego symulacji zastosowano kartę procesu wykorzystywaną w metodyce IDEF0 [11, s. 97].

82 82 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Tabela 4.1. Karta procesu transformacji wiedzy w procesie wyboru dostawcy ID Czynność I wejście O wyjście ID nast. ID pop. Atrybut C0 Generowanie jednostek wiedzy brak JW0 C1 - C1 Pozyskanie danych wewnętrznych JW0 JW1 C2 C1 x C2 Podjęcie decyzji czy dane wewnętrzne są wystarczające JW1 JW2.1 C3 C1, C4 JW4.3 JW2.2 C5 C3 Pozyskanie brakujących danych JW2.1 JW3 C4 C2 x JW4.1 STOP C4 Podjęcie decyzji czy tworzymy zapytanie ofertowe JW3 JW4.2 C11 C3 JW4.3 C2 C5 Stworzenie specyfikacji zapotrzebowania JW2.2 JW5 C6 C2 x C6 Podjęcie decyzji czy specyfikacja jest wystarczająca JW5 JW6.1 C7 C5, C8 JW8.3 JW6.2 C9 C7 Uzupełnienie specyfikacji JW6.1 JW7 C8 C6 x C8 Podjęcie decyzji czy uzyskane dane są wystarczające JW7 JW8.1 JW8.2 JW8.3 STOP C9 Przygotowanie zapytania ofertowego JW6.2 JW9 C10 JW8.2 C9 C6 C7 C6 C8 y JW10.1 C11 C10 Podjęcie decyzji o wysłaniu zapytania ofertowego JW9 C9 JW10.2 JW4.2 JW11.1 C4 C11 Wysłanie zamówienia do dostawcy domyślnego JW11.2 C16 JW10.1 JW11.3 C10 C12 Dystrybucja zapytań ofertowych JW10.2 JW12 C10 C13 y C13 Zbieranie ofert sieciowych JW12 JW13 C14 C12 JW14.1 STOP C14 Analiza ofert sieciowych JW13 JW14.2 C15 C13 y JW14.3 C20 C15 Wybór dostawcy sieciowego JW14.2 JW15 STOP C14 C16 Zebranie ofert nie-sieciowych JW11.1 JW11.2 JW11.3 JW16 JW17.1 C17 C18 C11 y C17 Analiza ofert nie-sieciowych JW16 JW17.2 STOP JW17.3 C19 C18 Wybór dostawcy nie-sieciowego JW17.2 JW18 STOP C17 C19 Wybór dostawcy nie-sieciowego z opóźnieniem JW17.3 JW19 STOP C17 C20 Wybór dostawcy sieciowego z opóźnieniem JW14.3 JW20 STOP C14 Źródło: opracowanie własne. C12

83 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 83 Karta ta składa się z wierszy dotyczących poszczególnych czynności oraz następujących kolumn: ID identyfikator czynności, Czynność nazwa czynności, I wejście obiekty wejściowe dla czynności. Tabela 4.2. Opis zbioru wyliczeniowego JW JW JW0 JW1 JW2.1 JW2.2 JW3 JW4.1 JW4.2 JW4.3 JW5 JW6.1 JW6.2 JW7 JW8.1 JW8.2 JW9 JW10.1 JW10.2 Opis Zapotrzebowanie wewnętrzne Lista materiałowa Niekompletna lista materiałowa Kompletna lista materiałowa Uzupełniona lista materiałowa Nota o odrzuceniu - STOP Nota 1 o wyborze jednego dostawcy (domyślnego) Zaakceptowane, tworzy się zapytanie ofertowe Specyfikacja zapotrzebowania Niekompletna specyfikacja Kompletna specyfikacja Uzupełniona specyfikacja Nota 2 o wysłaniu zapytania do jednego dostawcy Zaakceptowana uzupełniona specyfikacja Zapytanie ofertowe Nota 3 o wysłaniu zapytania do jednego dostawcy Podjęcie decyzji o wysłaniu zapytania ofertowego do wielu dostawców JW11 Wysłane zamówienia do dostawcy domyślnego JW12 Wysłane zapytanie ofertowe do wielu dostawców JW13 Zebrane oferty JW14.1 Oferty niepełne, odrzucone JW14.2 Oferty pełne JW14.3 Oferty pełne, jednak opóźnione JW15 Klasyfikacja dostawców JW16 Otrzymanie jednej oferty JW17.1 Oferty niepełne odrzucone JW17.2 Oferta pełna JW17.3 Oferta pełna z opóźnieniem JW18 Automatyczny wybór dostawcy bez porównania z konkurencją JW19 Koniec Procesu JW20 Koniec Procesu Źródło: opracowanie własne.

84 84 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner C sterowanie (niewykorzystywane), O wyjście obiekty wyjściowe czynności (efekt działania czynności), M mechanizm (niewykorzystywane), ID nast. identyfikator czynności następnej (następnych), ID poprz. identyfikator czynności poprzedzającej (poprzedzających), T Czas czas trwania niewypełniony w tabeli 4.1 jest to przedmiot osobnych rozważań w opisie modelu komputerowego ze względu na konieczność opracowania rozkładów prawdopodobieństwa i ich walidacji. W tabeli 4.1 i na rysunkach 4.4 i 4.5 zostały użyte JW z określonym indeksem. Tworzą one zbiór wyliczeniowy: JW {JW0, JW1, JW2.1, JW2.2, JW3, JW4.1, JW4.2, JW4.3, JW5, JW6.1, JW6.2, JW7, JW8.1, JW8.2, JW8.3, JW9, JW10.1, JW10.2, JW11.1, JW11.2, JW11.3, JW12, JW13, JW14.1, JW14.2, JW14.3, JW15, JW16, JW17.1, JW17.2, JW17.3, JW18, JW19, JW20} Opis zbioru wyliczeniowego JW znajduje się w tabeli 4.2. W prezentowany sposób zdefiniowano wszystkie wyjścia i wejścia do poszczególnych czynności w procesie transformacji wiedzy oraz stany, jakie przyjmują poszczególne jednostki wiedzy. W kolejnych krokach określono rozkłady prawdopodobieństwa czasu trwania poszczególnych czynności na podstawie badań przeprowadzonych w firmie, będącej punktem odniesienia w procesie walidacji EKSPERYMENTY SYMULACYJNE Symulacja dotyczyła procesu wyboru dostawcy na podstawie dostępnej wiedzy o oferowanych produktach. Symulację ograniczono do 1600 roboczogodzin, tak, aby odwzorować efektywny roczny fundusz czasu pracy jednego pracownika. Symulacja była eksperymentem, dlatego ograniczono się do analizy wydajności procesu. W celu przeprowadzenia kompleksowej analizy całego procesu należałoby odwzorować funkcjonalny podział pracy w badanej firmie. Dla uproszczenia przyjęto na potrzeby realizacji eksperymentu procesowy podział pracy. Jednostki wiedzy (JW) generowane były tylko na początku procesu. Analizując czas procesu dla np. pozyskania brakujących danych okazało się, że trwa on stosunkowo długo i może on stanowić wąskie gardło. W rzeczywistości można mieć kilka stanowisk, które realizują te same zadania. Wtedy wielostrumieniowość wykonania tego procesu spowoduje, że nie będzie on wąskim gardłem. Dla wejścia i wyjścia z procesu jak wspomniano w podrozdziale zachowana jest zasada FIFO (pierwsze weszło, pierwsze wyszło), gdyż celem badania nie była również analiza realizacji planów. Przed każdym wejściem do kolejnego procesu tworzy się kolejka JW i wtedy automat pobierał pierwszą, najdłużej oczekującą JW.

85 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 85 Ponadto należy zauważyć, że inaczej ten proces wygląda w przypadku zakupów produkcyjnych (specyfikacja zapotrzebowania pochodzi w głównej mierze z listy materiałowej z ang. bill of materials), a inaczej zakupów ogólnych. W analizie ograniczono się do analizy zakupów produkcyjnych, które specyfikuje Techniczne Przygotowanie Produkcji (TPP). Dla przebiegu tradycyjnego bez wykorzystania platformy zakupowej Open Nexus (oznaczenie system bez ON ) w większości przypadków w analizie przyjęto, że prawdopodobieństwo czasu potrzebnego na pozyskanie danych wewnętrznych w tym procesie będzie zbliżone do rozkładu Poissona. Jest to spowodowane tym, że symulacja jest opracowana w oparciu o przedsiębiorstwo montażowe, które produkuje wyroby o wysokim stopniu kastomizacji (tzn. produkcja ma charakter jednostkowy, niepowtarzalny, na specjalne zamówienie klienta). Analiza czasów wykazała, że czasy wykonania wyrobów są zbliżone do rozkładu Poissona. Dlatego też wszędzie, gdzie wybrano rozkład prawdopodobieństwa zbliżony do rozkładu Poissona, sugerowano się wynikami uprzednio przeprowadzonej analizy. Dla przebiegu oddającego specyfikę użycia oprogramowania Open Nexus (oznaczenie system z ON ) w większości przypadków w eksperymencie przyjęto, że prawdopodobny rozkład czasu potrzebnego na pozyskanie danych wewnętrznych w tym procesie będzie zbliżony również do rozkładu Poissona. Pokazano jednak różnice w czasach dla przebiegu tradycyjnego oraz z Open Nexus. Eksperymenty realizowano dla wersji z przebiegiem tradycyjnym oraz z Open Nexus. Aby zapewnić możliwość porównywania w poszczególnych eksperymentach dla obu wersji wykorzystywane były te same strumienie liczb losowych. Ich zmiana następowała przy zmianie numeru eksperymentu ANALIZA WYNIKÓW SYMULACJI Po zakończeniu realizacji etapu budowy modelu komputerowego symulacji oraz jego walidacji, przystąpiono do wykonania serii eksperymentów badawczych mających potwierdzić poprawność wykonania wcześniejszych prac oraz umożliwić ostateczne wnioskowanie. W pierwszej kolejności wykonano kilka przebiegów kontrolnych, aby ocenić działanie modelu w aspekcie technicznym (tzn. kompletność parametrów sterujących, poprawność powiązań między ogniwami, raportowanie itp.). Po pozytywnej weryfikacji działania modelu symulacyjnego w tym aspekcie, przystąpiono do generowania przebiegów na potrzeby procesu wnioskowania o transformacji wiedzy w procesie wyboru dostawcy. Dla procesu wnioskowania szczegółowego wybrano ostatecznie po 6 przebiegów symulacyjnych zarówno dla układu wykorzystującego platformę informatyczną Open Nexus (elektroniczną platformę zakupową, która wykorzystuje tzw.

86 86 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner efekt sieciowego wyboru dostawcy) jak i tradycyjnego trybu generowania zapytań ofertowych oraz wyłaniania ostatecznego dostawcy. Ze względu na pożądaną czytelność wykresów, sporządzono je dla pierwszych 50 jednostek wiedzy generowanych losowo, (które symbolizują 50 niezależnych zapotrzebowań na dane pozycje asortymentowe), dla każdego z przebiegów (szczegóły patrz opis założeń symulacji oraz walidacja procesu). Uzyskane wyniki były analizowane porównawczo dla trybu tradycyjnego (oznaczenie w legendzie wykresów system bez ON ) oraz dla trybu realizowanego na platformie informatycznej (oznaczenie w legendzie wykresów system z ON ). Ze względu na różne możliwe ścieżki generowania zapytania ofertowego wyniki były porównywane dla każdej z nich osobno. Wyniki symulacji dla poszczególnych ścieżek realizacji procesu wyboru dostawcy przedstawiono dla systemu z ON (Open Nexus) i systemu bez ON, dla poszczególnych ścieżek generowania zapytania ofertowego, począwszy od procesu generowania zapotrzebowania w procesie transformacji wiedzy niejawnej (ukrytej) na jawną, poprzez opracowywanie zapytania ofertowego, ocenę jego jakości oraz dystrybucję do potencjalnych realizatorów wraz z procesem wyboru dostawcy Wyniki symulacji dla ścieżki D0-D18 Ścieżka D0-D18 realizacji procesu jest to sekwencja, dla której najistotniejsze są następujące czynności (rysunek 4.6) 1 : generowanie jednostek wiedzy, podjęcie decyzji czy dane wewnętrzne są wystarczające, podjęcie decyzji czy tworzymy zapytanie ofertowe, przygotowanie zapytania ofertowego, wysłanie zamówienia do dostawcy domyślnego, zebranie oferty nie-sieciowej (tzn. od jednego dostawcy), wybór dostawcy nie-sieciowego. Z punktu widzenia charakterystyki procesu wyboru dostawcy kluczowe są czynności: Wysłanie zamówienia do dostawcy domyślnego, Zebranie ofert niesieciowych, Wybór dostawcy nie-sieciowego. Są to czynności, które definiują proces, jako ten, który polega na wyborze dostawcy na podstawie specyfikacji zawartej w zapytaniu ofertowym, bez procesu dystrybucji wiedzy w potencjalnej sieci dostawców. 1 Uwaga: Ze względu na małą czytelność wykresów i rysunków ich pełnowymiarowa wersja znajduje się w sprawozdaniu szczegółowym z prac: Raport z symulacji procesu transformacji wiedzy, dostępny w wersji elektronicznej na stronie Projektu (http://www. fsgw.put.poznan.pl).

87 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 87 Rys Przebieg ścieżki D0-D18. Źródło: opracowanie własne Mamy tu, do czynienia z procesem gdzie nie występuje dystrybucja wiedzy w sieci potencjalnych dostawców z użyciem wspomagającej ją technologii informatycznej co jest domeną narzędzia jakim jest aplikacja Open Nexus. Zatem potencjał narzędzia informatycznego nie jest w pełni wykorzystany i ogranicza się do wspomagania procesu przygotowania zapytania ofertowego, poprzez większą formalizację jego tworzenia. Jak pokazuje proces walidacji modelu symulacyjnego jest to sytuacja, kiedy wybór dostawcy oparty jest o negocjacje warunków długotrwałej współpracy (wielokrotne powtarzające się dostawy) a nie poszukiwania okazji rynkowych (jednorazowy zakup). Kluczowy jest tu zatem, proces efektywnego, zarówno w ujęciu czasowym jak i jakościowym, przeniesienia zapotrzebowania na specyfikację zawartą w zapytaniu ofertowym, a następnie przekazaniu go do współpracującego z podmiotem gospodarczym dostawcy. Liczba takiego typu zamówień (według przeprowadzonej walidacji 85% patrz. powyższe opracowanie) w globalnej liczbie zamówień zależy oczywiście od strategii zakupowych realizowanych przez dany podmiot gospodarczy oraz cech zamawianych wyrobów, takich jak: podaż, wartość, dostępność rynkowa substytutów, oraz wielkość i regularność zgłaszanego popytu. Ze względu na ocenę pracochłonności i długotrwałości transformacji wiedzy o produktach (czyli przedmiotach stanowiących zamówienie) na potrzeby realizacji funkcji zaopatrzenia badano:

88 88 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner czas przebywania JW (jednostek wiedzy) w buforach, czas trwania wszystkich czynności dla poszczególnych JW, czas przebywania w systemie poszczególnych JW. Analiza ta miała pokazać zarówno całkowity czas realizacji analizowanej funkcji dla poszczególnych jednostek wiedzy, jak udział czasu przeznaczonego na pracę (wartość dodana) oraz czasu oczekiwania na obróbkę (marnotrawstwo czekania). czas przebywania JW w buforze [min] czas przebywania JW w buforach dla ścieżki D0-D nr JW czas w buforach bez ON czas w buforach z ON Rys Czas przebywania jednostek wiedzy w buforach dla ścieżki D0-D18. Źródło: opracowanie własne Analiza porównawcza czasu przebywania JW (jednostek wiedzy) w buforach dla zleceń realizowanych bez udziału systemu ON i z systemem ON nie wykazuje dla tej ścieżki znaczących różnic. Niemniej analiza szczegółowa wykazuje, że dla kilku jednostek wiedzy (rysunek 4.7 jednostki: 12, 15, 16) czas oczekiwania na realizację, w systemie bez wspomagania komputerowego był wyraźnie dłuższy. Na podstawie tego można wnioskować, że system bez ON jest bardziej podatny na powstawanie kolejek prac oczekujących na wykonanie na poszczególnych etapach realizacji analizowanej funkcji. Wnioski te potwierdza analiza porównawcza czasu trwania czynności dla poszczególnych 50 jednostek wiedzy (rysunek 4.8). Tu również jednostki wiedzy: 12, 15, 16 są realizowane znacząco dłużej w systemie bez ON niż w systemie ze wspomaganiem komputerowym.

89 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 89 czas trwania czynności [min] czas trwania czynności dla ścieżki D nr JW czas czynności bez ON czas czynności z ON Rys Czas trwania wszystkich czynności dla poszczególnych 50 jednostek wiedzy dla ścieżki D0-D18. Źródło: opracowanie własne Kolejna analiza potwierdza zauważone prawidłowości. Rysunek 4.9 przedstawia zbiorcze zestawienie czasów czynności dodających wartość oraz czasów oczekiwania na realizację w buforach. Niemniej wnioskowanie szczegółowe nie jest łatwe, ponieważ wymaga analizy realizacji poszczególnych jednostek wiedzy również w kontekście jednostek poprzedzających (o niższych numerach) i ich wpływu na czas oczekiwania zależnego od rozkładu prawdopodobieństwa czasu trwania poszczególnych czynności oraz wybranej przez nie ścieżki realizacji.

90 90 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner czas przebywania JW w systemie dla ścieżki D0-D18 czas Tytuł osi nr JW czas w systemie bez ON czas w systemie z ON Rys Czas przebywania w systemie każdej z 50 jednostek wiedzy dla ścieżki D0-D18. Źródło: opracowanie własne Ponieważ tak dokładna analiza mimo, że interesująca, nie daje obrazu uogólnionego w zakresie występujących prawidłowości, autorzy opracowania we wnioskach postanowili zawrzeć spostrzeżenia o charakterze generalnym Wyniki symulacji dla ścieżki D0-D17.2 Ścieżka D0-D17.2 realizacji procesu jest to sekwencja, dla której najistotniejsze są następujące czynności (rysunek 4.10): generowanie jednostek wiedzy, podjęcie decyzji czy dane wewnętrzne są wystarczające, podjęcie decyzji czy tworzymy zapytanie ofertowe, przygotowanie zapytania ofertowego, wysłanie zamówienia do dostawcy domyślnego, zebranie oferty nie-sieciowej (tzn. od jednego dostawcy), analiza oferty nie-sieciowej, odrzucenie oferty.

91 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 91 Rys Przebieg ścieżki D0-D17.2. Źródło: opracowanie własne Ścieżka jest zatem bardzo podobna do omawianej powyżej D0-D18 z tą różnicą, że nie dochodzi tutaj do wyłonienia dostawcy tylko odrzucenia oferty jako nie spełniającej warunków dla jej przyjęcia. Walidacja procesu na podstawie badanego podmiotu gospodarczego zakłada, że ścieżką D0-D17.2 będzie realizowane około 1% zamówień, które zostały wysłane do dostawcy domyślnego. Z tego powodu tylko jedna jednostka (JW numer 47) dla analizowanej próby (50 jednostek), wybrała tą ścieżkę realizacji. Analiza porównawcza czasów przebywania w buforach, realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie dla JW numer 47 dla systemu z ON i bez ON pokazuje nieznacznie krótszą (około 7%) realizację funkcji w wariancie ze wspomaganiem komputerowym (tabela 4.3). Warto tu zauważyć, że jednostka wiedzy numer 47 nie przebywała w buforach a zatem cały czas przebywania w systemie jest pracochłonnością wykonania analizowanej funkcji tworzenia zapytania ofertowego i wyłaniania dostawcy. Tabela 4.3. Czasy przebywania w buforach, realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie dla JW numer 47 dla wariantu z ON i bez ON ścieżka D0-D17.2 nr JW. czas w buforach bez ON czas czynności bez ON czas w systemie bez ON czas w buforach z ON czas czynności z ON czas w systemie z ON , , , , Źródło: opracowanie własne.

92 92 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Brak przebywania jednostki wiedzy w buforach podczas oczekiwania na realizację może wynikać z faktu, korzystnej sekwencji prac wykonywanych na poprzednich jednostkach wiedzy i znacząco wpływać na wynik (całkowita długotrwałość realizacji) Wyniki symulacji dla ścieżki D0-D19 Ścieżka D0-D19 realizacji procesu jest to sekwencja, dla której najistotniejsze są następujące czynności (rysunek 4.11): generowanie jednostek wiedzy, podjęcie decyzji czy dane wewnętrzne są wystarczające, podjęcie decyzji czy tworzymy zapytanie ofertowe, przygotowanie zapytania ofertowego, wysłanie zamówienia do dostawcy domyślnego, zebranie oferty nie-sieciowej (tzn. od jednego dostawcy), analiza oferty nie-sieciowej, wybór dostawcy nie-sieciowego z opóźnieniem. Rys Przebieg ścieżki D0-D19. Źródło: opracowanie własne Ścieżka jest zatem bardzo podobna do omawianych powyżej ścieżek D0-D18 oraz D0-D17.2 ponieważ stanowi ich uzupełnienie o wariant wyboru dostawcy nie-sieciowego z opóźnieniem.

93 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 93 Numer JW 50ON 50 49ON 49 48ON 48 47ON 47 46ON 46 45ON 45 44ON 44 43ON 43 42ON 42 41ON 41 40ON 40 39ON 39 38ON 38 37ON 37 36ON 36 35ON 35 34ON 34 33ON 33 32ON 32 31ON 31 30ON 30 29ON 29 28ON 28 27ON 27 26ON 26 25ON 25 24ON 24 23ON 23 22ON 22 21ON 21 20ON 20 19ON 19 18ON 18 17ON 17 16ON 16 15ON 15 14ON 14 13ON 13 12ON 12 11ON 11 10ON 10 9ON 9 8ON 8 7ON 7 6ON 6 5ON 5 4ON 4 3ON 3 2ON 2 1ON 1 czas trwania poszczególnych buforów i czynności dla ścieżki D0-D LT[min] czas przebywania w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D19 czas trwania wszystkich czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D19 czas przebywania w buforach łączny z ON ścieżka D0- D19 czas trwania wszystkich czynności w systemie z ON ścieżka D0-D19 Rys Całościowa analiza czasu przebywania w buforach, czasu realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie z ON i bez ON. dla ścieżki D0-D19. Źródło: opracowanie własne Badania nad realizacją analizowanego procesu na potrzeby walidacji pokazują, że ścieżką D0-D19 jest realizowane około 9% zamówień, które zostały wysłane do dostawcy domyślnego. Dla analizowanej grupy 50 JW jest to 5 jednostek (rysu-

94 94 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner nek 4.12). Analiza porównawcza czasu przebywania w buforach, czasu realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie z ON i bez ON pokazuje bardzo duże podobieństwo uzyskanych wyników. W tym przypadku nie ma wyraźnej przewagi żadnego z analizowanych wariantów realizacji funkcji wyboru dostawcy. Reasumując ścieżki D0-D18, D0-D17.2 i D0-D19 stanowią wspólną wiązkę, która charakteryzuje się wyborem dostawcy poprzez wysłanie zapytania ofertowego do dostawcy domyślnego, z którym podmiot gospodarczy współpracuje w sposób trwały. Ze względu na brak dystrybucji zapytania ofertowego do potencjalnej sieci dostawców, jak już powyżej zauważono, potencjał platformy informatycznej Open Nexus nie jest w swojej istotnej części wykorzystany, co potwierdzają powyższe wyniki Wyniki symulacji dla ścieżki D0-D15 Kolejną ścieżką główną, (która ma kilka rozgałęzień w końcowej fazie realizacji funkcji) jest ścieżka D0-D15. Rys Przebieg ścieżki D0-D15. Źródło: opracowanie własne Ścieżka ta jest sekwencją prac, dla której najistotniejsze są następujące czynności (rysunek 4.13):

95 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 95 generowanie jednostek wiedzy, podjęcie decyzji o tym, czy dane wewnętrzne są wystarczające, podjęcie decyzji o tworzeniu zapytania ofertowego, przygotowanie zapytania ofertowego, wysyłka (dystrybucja) zapytań do sieci potencjalnych dostawców, zbieranie ofert sieciowych (tzn. z sieci potencjalnych dostawców), analiza ofert, wybór dostawcy (z sieci potencjalnych dostawców). Z punktu widzenia analizowanego procesu wyboru dostawcy kluczowe są tu czynności: dystrybucja zapytań do sieci potencjalnych dostawców, zbieranie ofert sieciowych, analiza ofert, wybór dostawcy z sieci potencjalnych dostawców. Są to czynności, które definiują proces jako ten, który polega na wyborze dostawcy produktu lub usługi w procesie poszukiwania optymalnej oferty w sieci potencjalnych dostawców. Mamy tu do czynienia z dystrybucją wiedzy w sieci gospodarczej tworzonej przez podmioty o zdefiniowanych cechach (sieć jest wcześniej określona, co do branży i potencjalnej możliwości realizacji zapytania ofertowego). W następnym z kolei kroku występuje zbieranie ofert i analiza wiedzy o produkcie lub usłudze od oferentów. Wynik tej czynności w postaci wyboru dostawcy z sieci potencjalnych dostawców zależy z jeden strony od atrakcyjności ofert (forma przetargu) z drugiej zaś, od jakości transformacji wiedzy niejawnej (ukrytej) na jawną w procesie przygotowania zapytania ofertowego. Warto tu również zauważyć, że w ujęciu globalnym realizacji całego procesu ścieżką D0-D15 wraz z jej dalszymi rozgałęzieniami w końcowej fazie realizacji funkcji zostało zrealizowane 15% zapytań ofertowych (15% jednostek wiedzy podlegających transformacji). Z kolei 85% zapytań ofertowych zostało zrealizowanych omawianą powyżej ścieżką D0-D18 wraz z jej rozgałęzieniami. Proporcja ta została określona w procesie walidacji na podstawie badań przeprowadzonych w podmiocie gospodarczym. W praktyce dla różnych podmiotów proporcje te mogą być różne (co jest stosunkowo łatwe do identyfikacji w analizie ilościowej zapytań ofertowych i dróg ich realizacji). Analiza porównawcza wyników pracochłonności i długotrwałości realizacji transformacji JW dla zleceń realizowanych bez udziału systemu ON i z systemem ON pokazuje znaczące różnice czasowe.

96 96 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner czas trwania czynności [min] czas trwania czynności dla ścieżki D nr JW czas czynności bez ON czas czynności z ON Rys Czas trwania wszystkich czynności dla poszczególnych jednostek wiedzy dla ścieżki D0-D15. Źródło: opracowanie własne Z pięćdziesięciu jednostek wiedzy analizowanych na prezentowanych wykresach (rysunek 4.14 oraz rysunek 4.15) pięć jednostek przeszło pełną ścieżkę D0- D15. Pracochłonność całkowita wykonania analizowanej funkcji wyboru dostawcy od momentu generowania zapotrzebowania, dla każdej jednostki wiedzy przetwarzanej bez wspomagania narzędziem informatycznym była dłuższa od około 30% do około 100% w zależności od konkretnej pozycji. Przy czym dla stosukowo niskiej pracochłonności wykonania (70 minut) procentowe różnice dla systemu z ON i systemu bez ON były bardzo znaczące, na korzyść tego pierwszego. Z kolei dla pracochłonności wykonania zadania powyżej 190 minut różnica na korzyść systemu z ON wyraźnie malała. Na podstawie tych wyników można wnioskować, że system informatyczny najsilniej wpływa na skrócenie standardowych czynności (np. pobieranie informacji z baz danych, przesył, obróbka, archiwizacja), które stanowią nieodłączną część przetwarzania informacji w procesie decyzyjnym.

97 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 97 Numer JW 50ON 50 49ON 49 48ON 48 47ON 47 46ON 46 45ON 45 44ON 44 43ON 43 42ON 42 41ON 41 40ON 40 39ON 39 38ON 38 37ON 37 36ON 36 35ON 35 34ON 34 33ON 33 32ON 32 31ON 31 30ON 30 29ON 29 28ON 28 27ON 27 26ON 26 25ON 25 24ON 24 23ON 23 22ON 22 21ON 21 20ON 20 19ON 19 18ON 18 17ON 17 16ON 16 15ON 15 14ON 14 13ON 13 12ON 12 11ON 11 10ON 10 9ON 9 8ON 8 7ON 7 6ON 6 5ON 5 4ON 4 3ON 3 2ON 2 1ON 1 czas trwania poszczególnych buforów i czynności dla ścieżki D0-D czas przebywa nia w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D15 czas trwania wszystkic h czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D15 czas przebywa nia w buforach łączny z ON ścieżka D0-D15 czas trwania wszystkic h czynności w systemie z ON ścieżka D0-D15 LT[min] Rys Całościowa analiza czasu przebywania w buforach, czasu realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie z ON i bez ON dla ścieżki D0-D15. Źródło: opracowanie własne Czasy tych standardowych czynności, ponieważ są realizowane w sposób zautomatyzowany, nie ulegają zróżnicowaniu tak, jak w przypadku wykonywanych w sposób tradycyjny.

98 98 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Wyniki symulacji dla ścieżki D0-D20 Ścieżka D0-D20 realizacji procesu jest ścieżką pokrewną do omawianej powyżej ścieżki D0-D15 (rysunek. 4.16) z tą istotną różnicą, że wybór dostawcy (z sieci potencjalnych dostawców) następuje z opóźnieniem w stosunku do rządnego przez podmiot zamawiający terminu realizacji dostawy. Rys Przebieg ścieżki D0-D20. Źródło: opracowanie własne Ścieżką tą realizowane jest 4,5% zamówień z grupy zamówień rozsyłanych do potencjalnej sieci dostawców. Tabela 4.4. Czasy przebywania w buforach, realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie dla JW nr 29 i 30 dla wariantu z ON i bez ON dla ścieżki D0-D20 ścieżka D0-D20 nr JW. czas w buforach bez ON czas czynności bez ON czas w systemie bez ON czas w buforach z ON czas czynności z ON czas w systemie z ON 29 75, , , , , , Źródło: opracowanie własne. W analizowanym przypadku dla pierwszych 50 jednostek wiedzy ścieżką tą były realizowane zamówienia, których nośnikiem były jednostki 29 i 30 (tabela 4.4).

99 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 99 Numer JW czas trwania poszczególnych buforów i czynności 50ON 50 49ON 49 48ON 48 47ON 47 46ON 46 45ON 45 44ON 44 43ON 43 42ON 42 41ON 41 40ON 40 39ON 39 38ON 38 37ON 37 36ON 36 35ON 35 34ON 34 33ON 33 32ON 32 31ON 31 30ON 30 29ON 29 28ON 28 27ON 27 26ON 26 25ON 25 24ON 24 23ON 23 22ON 22 21ON 21 20ON 20 19ON 19 18ON 18 17ON 17 16ON 16 15ON 15 14ON 14 13ON 13 12ON 12 11ON 11 10ON 10 9ON 9 8ON 8 7ON 7 6ON 6 5ON 5 4ON 4 3ON 3 2ON 2 1ON LT[min] czas przebywania w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D18 czas trwania wszystkich czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D18 czas przebywania w buforach łączny z ON ścieżka D0-D18 czas trwania wszystkich czynności w systemie z ON ścieżka D0-D18 czas przebywania w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D17.2 czas trwania wszystkich czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D17.2 czas przebywania w buforach łączny z ON ścieżka D0-D17.2 czas trwania wszystkich czynności w systemie z ON ścieżka D0-D17.2 czas przebywania w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D15 czas trwania wszystkich czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D15 czas przebywania w buforach łączny z ON ścieżka D0-D15 czas trwania wszystkich czynności w systemie z ON ścieżka D0-D15 czas przebywania w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D19 czas trwania wszystkich czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D19 czas przebywania w buforach łączny z ON ścieżka D0-D19 czas trwania wszystkich czynności w systemie z ON ścieżka D0-D19 czas przebywania w buforach łączny bez ON ścieżka D0-D20 czas trwania wszystkich czynności w systemie bez ON ścieżka D0-D20 czas przebywania w buforach łączny z ON ścieżka D0-D20 czas trwania wszystkich czynności w systemie z ON ścieżka D0-D20 Rys Całościowa analiza czasu przebywania w buforach, czasu realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie z ON i bez ON dla wszystkich jednostek wiedzy. Źródło: opracowanie własne

100 100 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Analizowane dane o czasie przebywania JW w buforach, realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie pokazują znaczącą (około 25%) różnicę na korzyść systemu z ON. Dla tej ścieżki występuje szczególnie niekorzystna proporcja czasu przebywania w buforach (marnotrawstwo oczekiwania) w stosunku do czasu przeznaczonego na obróbkę (transformacje) jednostek wiedzy oraz ich dystrybucję. Przy tej niekorzystnej tendencji przewaga wspomagania informatycznego uwidacznia się w skróceniu czasu realizacji czynności dodających wartość (przy bardzo zbliżonym czasie oczekiwania w buforach). Całościowa analiza czasu przebywania w buforach, czasu realizacji czynności, oraz całkowitego przebywania w systemie z ON i systemie bez ON dla wszystkich jednostek wiedzy. Całościowe spojrzenie na czas przebywania w buforach oraz czas realizacji czynności w systemie z ON i bez ON dla wszystkich 50 jednostek wiedzy pokazuje (rysunek 4.17), że w większości porównywanych parami jednostek długotrwałość i pracochłonność wykonania jest krótsza dla wariantu ze wspomaganiem informatycznym. Niemniej uzyskane efekty skrócenia czasu realizacji funkcji wyboru dostawcy na podstawie transformacji wiedzy o zapotrzebowaniu są mniejsze niż spodziewane. System informatyczny (reprezentowany przez Open Nexus) wspomaga: pozyskanie informacji z baz danych, przygotowywanie zapytania ofertowego (według szablonu), wewnętrzną dystrybucję zapytań (między pracownikami firmy), zewnętrzną dystrybucję zapytań do potencjalnych klientów, zbieranie ofert (automatyzacja procesu), automatyczną analizę zapytań i wybór oferty najlepszej (na podstawie kryteriów określonych w momencie formułowania zapytania ofertowego), zatem oczekiwano znacznie większych korzyści w postaci redukcji długotrwałości czasu realizacji. Bardziej wnikliwa analiza pokazała przyczynę osiągnięcia przedstawionych wyników. W łańcuchu czynności wykonywanych w analizowanym procesie wystąpił efekt wąskiego gardła, który znacząco ograniczył przepływ jednostek wiedzy. Co więcej efekt wąskiego gardła wystąpił w początkowej fazie procesu, co uniemożliwiło napełnienie całego systemu jednostkami wiedzy na odpowiednim poziomie. To z kolei zapewne ujawniłoby większe równice między rozpatrywanymi wariantami realizacji funkcji. Ze względu na próbę odwzorowania procesu mającego swoje odzwierciedlenie w praktyce nie podjęto zrównoważenia przepustowości dla poszczególnych czynności, ponieważ nie byłoby to zgodne z walidowanym modelem.

101 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy Analiza dla całej puli jednostek wiedzy Przedstawione powyżej wykresy i ich interpretacja zostały dokonane dla pierwszych pięćdziesięciu jednostek wiedzy w celu zachowania czytelności (prezentowanych wyników tak mocno ograniczonej rozmiarami rysunków). Niemniej dla przeprowadzonych 12 przebiegów symulacyjnych (po 6 dla systemu z ze wspomaganiem i 6 bez wspomagania) posłużono się około tysiącem jednostek wiedzy (dokładne 1102 JW) symulujących kilkumiesięczną pracę działu zaopatrzenia przedsiębiorstwa produkcyjnego ilość JW na wyjściu z poszczególnych ścieżek JW18 JW17.2 JW4.1 JW8.1 JW14.1 JW15 JW19 JW20 INNE D0-D18 D0-D17.2 D0-D4.1 D0-D8.1 D0-D14.1 D0-D15 D0-D19 D0-D20 INNE Rys Ilość JW na wyjściu z poszczególnych ścieżek realizacji analizowanej funkcji. Źródło: opracowanie własne Na rysunku 4.18 zaprezentowano całościowy rozkład ścieżek realizacji analizowanej funkcji dla wszystkich 1102 jednostek wiedzy. Proporcje procentowe rozkładu są zgodne z przytoczonymi wielkościami (patrz podrozdział 4.5.4) podczas omawiania poszczególnych ścieżek. W pracy przeanalizowano również rozkłady czasu trwania poszczególnych grup czynności, które składały się na etapy: transformacji wiedzy niejawnej (ukrytej), transformacji wiedzy jawnej, dystrybucji zapytań ofertowych.

102 102 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner ilość JW o czasie trwania z przedziału ilość JW w przedziałach czasu twania czynności w etapie "Transformacja wiedzy niejawnej" Przedziału czasu trwania czynności [h] Rys Rozkład czasu trwania czynności na etapie transformacji wiedzy niejawnej. Źródło: opracowanie własne Podział na takie etapy odpowiada kluczowym dla realizacji procesu fazom. Etap pierwszy to etap przenoszenia zgłaszanego zapotrzebowania z udziałem wiedzy ukrytej (niejawnej) na specyfikacje zamówienia na potrzeby sporządzenia zewnętrznego zapytania ofertowego. Tu udział wiedzy niejawnej pracowników jest kluczowy w prawidłowej artykulacji potrzeb wynikających często ze specyficznych warunków technologicznych wykonania a nie tylko zapotrzebowania na dany materiał czy surowiec. Rysunki 4.19, 4.20 i 4.21 pokazują, że pracochłonność wykonania prac oraz rozrzut czasu ich trwania jest tu największy. Kolejny etap transformacji wiedzy jawnej jest procesem przenoszenia wewnętrznej (powstałej wewnątrz firmy) specyfikacji zamówienia na specyfikację zawartą w zapytaniu ofertowym dla potencjalnych dostawców produktu lub usługi. Zarówno rozrzut czasu realizacji tej fazy oraz czas realizacji jest znacznie mniejszy niż w przypadku fazy poprzedniej.

103 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 103 ilość JW o czasie trwania z przedziału ilość JW w przedziałach czasu twania czynności w etapie "Transformacja wiedzy jawnej" Przedziału czasu trwania czynności [h] Rys Rozkład czasu trwania czynności na etapie transformacji wiedzy jawnej. Źródło: opracowanie własne ilość JW.o czasu trwania z przedziału ilość JW w przedziałach czasu twania czynności w etapie "Dystrybucji zapytania ofertowego" Przedziału czasu trwania czynności [h] Rys Rozkład czasu trwania czynności na etapie dystrybucji zapytania ofertowego. Źródło: opracowanie własne

104 104 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Ostatnim etapem jest faza dystrybucji zapytań ofertowych, na którą składa się dystrybucja zapytań, zbieranie ofert ich ocena oraz wyłonienie dostawcy. Jest, to więc faza, której realizacja wykracza poza ramy przedsiębiorstwa poprzez dotarcie jednostek wiedzy do potencjalnych dostawców usługi. Na tym etapie występuje sprzężenie zwrotne w postaci odpowiedzi na przekazaną w zapytaniu ofertowym wiedzę o potrzebach w zakresie produktów udzielaną przez sieć potencjalnych dostawców. W praktyce jakość odpowiedzi (w postaci zgłaszanej oferty rynkowej) zależy w silnym stopniu od jakości wcześniejszej transformacji wiedzy o potrzebach zarówno na etapie przetwarzania wiedzy niejawnej jak i jawnej. Powszechnie uważa się, że jest to kluczowe dla efektywnej realizacji funkcji zaopatrzenia w przedsiębiorstwie produkcyjnym PODSUMOWANIE Realizacja funkcji zaopatrzenia w przedsiębiorstwie produkcyjnym jest złożonym procesem przetwarzania wiedzy o potrzebach w ujęciu konstrukcyjnotechnologicznym na wiedzę uwzględniającą aspekty ekonomiczne, a następnie będącą źródłem czytelnych, jednoznacznych informacji dla podmiotów zewnętrznych. Na podstawie powstałej w tym procesie informacji rozpoczyna się kolejny proces przetwarzania wiedzy w sieci potencjalnych dostawców, którzy przygotowują ofertę będącą nośnikiem informacji o oferowanej usłudze lub produkcie z uwzględnieniem strategii zdobywania klienta (tzn. wiedza o produkcie oraz związanej z nim oferty funkcji dodatkowych np. gwarancji jakości, form płatności lub zarządzania zapasami). Proces kończy analiza wiedzy pozyskanej od wielu oferentów podejmowana w celu wyłonienia dostawcy, co odbywa się również w procesie wielokryterialnej oceny. Poza złożonością samego procesu realizacji funkcji zaopatrzenia równie ważne są inne aspekty. W praktyce są to bardzo różnorakie warunki organizacyjne przedsiębiorstw, stopień zaawansowania techniki wytwarzania, odmienność wiedzy organizatorskiej i sposobów jej wykorzystania, czy w końcu różna pozycja rynkowa, która rzutuje na możliwość stosowania wybranej strategii zakupowej. Sami wykonawcy funkcji zaopatrzenia mają również wpływ na sposób i jakość jej realizacji. Struktura organizacyjna oraz podział i zakres odpowiedzialności za poszczególne elementy procesu realizacji zakupów stanowią tło dla kompetencji pracowników zarówno tych twardych technicznych, fachowych jak i miękkich społecznych. Wszystko to powoduje, że analiza procesu transformacji wiedzy celem jej zamodelowania jest zjawiskiem bardzo złożonym. Autorzy przeprowadzonych prac zrealizowali eksperyment, którego celem było szukanie odpowiedzi na pytanie czy procesy te są możliwe do symulacji w środowisku komputerowym oraz jakie może to przynieść efekty poznawcze.

105 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 105 Odwzorowanie procesu transformacji oparto na konkretnych warunkach organizacyjnych przedsiębiorstwa produkcyjnego o wysokim stopniu kastomizacji wyrobów gotowych. Są to warunki, w których ze względu na dużą zmienność w czasie zapotrzebowania na różne wyroby istnieje wysokie zapotrzebowanie na transformację wiedzy o potrzebach zakupowych często niestandardowych i niepowtarzalnych. Ze względu na złożoność aspektów jakościowych procesu transformacji, na potrzeby walidacji odwzorowywanego procesu, ograniczono się do aspektów ilościowych realizacji badanej funkcji zaopatrzenia. Zbadano rozkłady prawdopodobieństwa czasu trwania poszczególnych czynności oraz procentowy udział przebiegu jednostek wiedzy poszczególnymi ścieżkami realizacji zamówień. Jako nośnik informacji, który podlega procesowi transformacji wprowadzono pojęcie jednostki wiedzy. Jest to jednostka, która symuluje przepływ wiedzy w łańcuchu sekwencji czynności i może być adresowana i przetwarzana przez wiele podmiotów. Z kolei w procesie analizy uzyskanych wyników oceniano efektywność czasową (tzn. długotrwałość i pracochłonność) realizacji funkcji dla systemu ze wspomaganiem informatycznym i bez wspomagania. Wyniki analiz potwierdzają istnienie potencjału systemów informatycznych we wspomaganiu procesu transformacji oraz dystrybucji i archiwizacji wiedzy. Niemniej większy wysiłek musi zostać skierowały na wspomaganie transformacji wiedzy z użyciem kompetencji eksperckich, ponieważ proces ten jest kluczowy dla budowy właściwej specyfikacji zapytania ofertowego. Należy tu również zauważyć, że zidentyfikowanie zjawiska występowania wąskiego gardła (w fazie transformacji wiedzy niejawnej), jako zasobu taktującego przetwarzanie jednostek wiedzy w kolejnych etapach sekwencji ujawniło potrzebę uwzględnienia tego zjawiska podczas projektowania rozwiązań informatycznych. Ignorowanie tego faktu będzie skutkować brakiem możliwości osiągnięcia większej wydajności systemu w przetwarzaniu wiedzy (realizacji funkcji dla wielu zapotrzebowań). Z powyższego problemu wynika również kolejna kwestia. W realnych warunkach zakładowych realizacja sekwencji poszczególnych zadań jest zmienna. Sekwencja wejściowa prac w systemie może ulegać zmianie na podstawie podejmowanych korekt (sterowania procesem) ze względu na powstałe opóźnienia, zmiany priorytetów realizacji czy przydział różnej ilości zasobów do realizacji poszczególnych zamówień. W ten sposób można rozładowywać powstające zatory (kolejki prac do realizacji) oraz niwelować ewentualne opóźnienia. Zatem kolejną wytyczną dla projektantów systemów informatycznych wspomagających proces transformacji wiedzy jest konieczność opracowania mechanizmu: dynamicznego przydziału zasobów do realizacji poszczególnych zadań, monitoringu i oceny stopnia zawansowania realizacji poszczególnych prac z uwzględnieniem stopnia priorytetu.

106 106 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner Realizacja powyższych wytycznych pozwoli na dalszy wzrost efektywności programów komputerowych wspomagających procesy transformacji wiedzy w organizacjach biznesowych. Reasumując, należy zaznaczyć, że autorzy wykonali pewnego rodzaju, pierwszy krok w procesie symulacji komputerowej transformacji wiedzy dla wybranego procesu biznesowego. Dalsze prace wymagają poszerzenia wiedzy potrzebnej do budowy modeli transformacji wiedzy w zakresie czynników jakościowych wpływających na ten proces. Szczególnym wyzwaniem jest budowa modelu transformacji wiedzy niejawnej (ukrytej). Jak już wspomniano powyżej jest to wiedza trudna w artykulacji, do transferowania i skopiowania, ale dająca dużą przewagę konkurencyjną. Stąd też wiedza niejawna jest obiektem zainteresowania naukowców, którzy poszukują metod i technik przeniesienia jej do systemów informatycznych w celu dalszego jej wykorzystywania. Rozmiar potencjalnych prac pozwala sądzić, że proces budowy takiego modelu, który spełniałby wymogi uogólnienia użytecznego w różnych warunkach organizacyjnych jest zadaniem wieloletnim dla interdyscyplinarnego zespołu badawczego. BIBLIOGRAFIA [1] Boiral O., Tacit Knowledge and Environmental Management, [w:] Long Range Planning, vol. 35, [2] Cempel Cz., Nowoczesne Zagadnienia Metodologii i Filozofii Badań, ITE Radom, Poznań [3] Fertsch M., Pawlewski P., Comparison of process simulation software technics, Modelling of modern enterprises logistics, [w:] M. Fertsch, K. Grzybowska, A. Stachowiak (eds.) Monograph, Publishing House of Poznań University of Technology, Poznań [4] Grudzewski W.M., Hejduk I.K., Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwach, Difin, Warszawa [5] Ingalls, R.G., Introduction to simulation, [w:] Proceedings of the 2008 Winter Simulation Conference, ed. S.J. Mason, R.R. Hill, L. Monch, O. Rose, T. Jefferson and J.W. Fowler, Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc, [6] Law A.M., Kelton W.D., Simulation Modeling and Analysis, McGraw-Hill, New York [7] Mikuła B., Zarządzanie wiedzą w organizacji, [w:] Podstawy zarządzania przedsiębiorstwami w gospodarce opartej na wiedzy, Difin, Warszawa [8] Mikuła B., Pietruszka-Ortyl A., Potocki A., Zarządzanie przedsiębiorstwem XXI wieku, Difin, Warszawa [9] Nonaka I., Toyama R., Konno N., SECI, Ba and Leadership A Unifid Model of Dynamic Knowled Creation, [w:] Managing Industrial Knowledge Creation, Transfer and Utilization, red. I. Nonaka, D. Teece, Sage, London [10] Pawlewski P., Budowa modelu przepływu procesu, Instytut Inżynierii Zarządzania. Politechnika Poznańska,

107 4. Wyniki eksperymentu symulacyjnego procesu transformacji wiedzy 107 [11] Pawlewski P., Projektowanie procesów i systemów logistycznych, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej (w druku), Poznań [12] Pawlewski P., Metodyka Modelowania Dynamicznych Zmian Struktury Zasobowej Procesu Produkcyjnego w Przemyśle Budowy Maszyn. Rozprawa habilitacyjna maszynopis, Poznań [13] Rojek M., Wspomaganie procesów podejmowania decyzji i starowania w systemach o różnej skali złożoności z udziałem metod sztucznej inteligencji, Wyd. Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz [14] Robinson R., Simulation. The Practice of Model Development and Use, John Wiley & Sons, Ltd, [15] Stankiewicz M.J., Próba modelowania procesów zarządzania konkurencyjnym potencjałem wiedzy w polskich przedsiębiorstwach, [w:] Zarządzanie wiedzą, jako kluczowy czynnik międzynarodowej konkurencyjności przedsiębiorstwa, red. Stankiewicz M.J., Dom Organizatora TNOIK, Toruń [16] Sudolaska A., Zasoby wiedzy, jako strategiczny czynnik międzynarodowej konkurencyjności przedsiębiorstwa, [w:] Zarządzanie wiedzą jako kluczowy czynnik międzynarodowej konkurencyjności przedsiębiorstwa, red. Stankiewicz M.J., Dom Organizatora TNOIK, Toruń [17] Warner M., Witzel M., Zarządzanie organizacją wirtualną. Wydawnictwo Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005.

108 108 P. Pawlewski, Ł. Hadaś, G. Klimarczyk, K. Werner

109 II WYBRANE PRZESŁANKI TWORZENIA I ROZWOJU SIECI GOSPODARCZYCH

110 110 Magdalena Wyrwicka

111 Paulina GOLIŃSKA * 5. BADANIE POZIOMU INTEGRACJI SIECI GOSPODARCZYCH W WIELKOPOLSCE PODSUMOWANIE WYNIKÓW BADAŃ 5.1. WPROWADZENIE Przesłanki podjęcia badań i cel badania W Wielkopolsce w przeciągu ostatnich pięciu lat zrealizowano liczne projekty badawcze dotyczące sieci gospodarczych. Ich zakres obejmował przede wszystkim: analizy jakościowe dotyczące identyfikacji istniejących sieci gospodarczych, ocenę potencjału rozwojowego przedsiębiorstw i ich gotowości do partycypowania w sieciach gospodarczych, identyfikację relacji w ramach sieci i sieci z ich otoczeniem, charakterystykę poziomu innowacyjności sieci, studia przypadków mające na celu opisywanie dobrych praktyk w zakresie polityki klasteringu. Wcześniejsze badania wykazały, że już obecnie w Wielkopolsce istnieje pewien potencjał do tworzenia sieci gospodarczych i gospodarczo-społecznych mających na celu rozwój innowacyjnej, opartej na wiedzy, gospodarki. Dotychczasowy stan wiedzy na temat gospodarczych sieci powiązań w Wielkopolsce jest nadal stosunkowo niewielki. Wcześniejsze badania identyfikują przede wszystkim: rozmieszczenie geograficzne sieci oraz ich strukturę i uczestników, wcześniejsze badania w bardzo niewielkim stopniu odpowiadają na pytanie jak kształtują się relacje pomiędzy uczestnikami sieci, w szczególności jak wygląda przepływ informacji oraz transfer wiedzy pomiędzy poszczególnymi podmiotami. Celem bezpośrednim projektu pt. Foresight»Sieci gospodarcze Wielkopolski«scenariusze transformacji wiedzy wspierające innowacyjną gospodarkę realizo- * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania.

112 112 P. Golińska wanego przez Instytut Inżynierii Zarządzania (obecnie Wydział Inżynierii Zarządzania) Politechniki Poznańskiej jest pozyskanie wiedzy nt. możliwości rozwoju gospodarki opartej na wiedzy w Wielkopolsce, poprzez określenie różnych scenariuszy transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych i ocenę ich wpływu na budowę Innowacyjnej Wielkopolski. Celem głównym badania jest ocena poziomu integracji wybranych sieci gospodarczych zlokalizowanych w województwie wielkopolskim. Cel główny został zrealizowany poprzez cele cząstkowe: określenie stopnia zróżnicowania jednostek tworzących sieć, zidentyfikowanie intensywności i trwałości relacji pomiędzy uczestnikami sieci, określenie stopnia symetrii pomiędzy zasobami kontrolowanymi przez uczestników sieci, identyfikację sposobu kreowania wiedzy w sieciach oraz sposobu ich dyfuzji szczególnie w kontekście wiedzy jawnej i wiedzy niejawnej. Badanie zrealizowano przy następujących założeniach: integracja ta jest rozumiana, jako zdolność do zmniejszania granic międzyorganizacyjnych i kształtowania struktury sieci, jako całości, zacieranie granic organizacyjnych pomiędzy uczestnikami sieci umożliwia swobodny przepływ informacji, przyczynia się to do budowania wyższego poziomu zaufania oraz łatwiejszego kreowania nowej wiedzy i transformowania tej już istniejącej. Badania zrealizowano w okresie lipiec wrzesień 2010 roku. Podczas badania wykorzystano metodę wywiadu bezpośredniego. Kwestionariusz wywiadu składał się z trzech części: 1) charakterystyka sieci, 2) charakterystyka relacji w sieciach, 3) ocena transformacji wiedzy w sieciach. Przy tworzeniu pytań badawczych, w celu oceny stopnia integracji sieci gospodarczych wykorzystano model integracji Ch.C. Poirier'a [1]. Wyżej wymieniony model został opracowany na potrzeby oceny poziomów integracji łańcuchów dostaw, jednak biorąc pod uwagę, że sprawna obsługa klienta (tj. skracanie cyklu obsługi klienta) występuje we wszystkim sieciach gospodarczym model ten po modyfikacji może zostać zastosowany do oceny integracji szeroko rozumianych sieci gospodarczych (w tym łańcuchów dostaw). Zgodnie z pierwotną wersją modelu Ch.C. Poirier'a dochodzenie do zaawansowanego łańcucha dostaw jest drogą składającą się z czterech etapów. Dwóch poziomów integracji wewnętrznej oraz dwóch kolejnych poziomów integracji zewnętrznej [1, 2]. Przejście na kolejne poziomy zaawansowania ma charakter sekwencyjny tzn. konieczne jest osiągnięcie poziomu poprzedzającego. Osiągnięcie najwyższego poziomu doskonałości łańcucha dostaw jest możliwe tylko pod warunkiem pełnego zaangażowania jego ogniw. Koordynacja dotyczy zarówno strumieni przepływów materialnych, informacyjnych i pieniężnych. Podmioty na najwyższym stopniu zintegrowania rozwijają wspólne systemy informacyjne z wykorzy-

113 5. Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych 113 staniem współczesnych narzędzi gospodarki elektronicznej. Zaobserwować można również współpracę na etapie prac badawczo-rozwojowych, eliminowanie ogniw nieprzyczyniających się do podnoszenia wartości dodanej oraz wspólne planowanie i kontrola z ustaleniem obowiązujących standardów i procedur związanych z zarządzaniem zapasami i jakością obsługi klientów Dobór próby do badania Dobór próby badawczej do badań miał charakter celowy, oparto go na wynikach wcześniejszych badań dotyczących identyfikacji sieci gospodarczych. Ze względu na cel badania ograniczono się w nim do sieci gospodarczych (pominięto sieci społeczne, i działające w innym celu niż osiągnięcie zysku). W pierwszej fazie badania ograniczono się do inicjatyw działających w formie klastra. Według stanu na grudzień 2009 roku [3] na terenie województwa wielkopolskiego zidentyfikowano 15 klastrów m.in.: Wielkopolski Klaster Motoryzacyjny, Klaster Poligraficzno-Reklamowy w Lesznie, Wielkopolski Klaster Zaawansowanych Technik Automatyzacji ELPROTECH, Wielkopolski Klaster Teleinformatyczny, Wielkopolski Klaster Meblarski (faza schyłkowa), Klaster Meblarzy Swarzędzkich (w trakcie tworzenia), Pleszewski Klaster Kotlarski, Wielkopolski Klaster Chemiczny, Wielkopolski Klaster Rolno-Spożywczy (w trakcie tworzenia), Wielkopolski Klaster Turystyczny, Wielkopolski Klaster Lotniczy, Bryczki z Biskupizny, Klaster Energii Odnawialnej (szczegółowa lista w załączniku 1). W wyniku wywiadu uzupełniającego z przedstawicielami instytucji otoczenia biznesu (posiadających doświadczenie w realizacji inicjatyw klastrowych), bazę z badania [3] poszerzono dodatkowo o: Wielkopolski Klaster Budowlany (w trakcie tworzenia), Zachodni Klaster Tworzyw Sztucznych Plastopolis, Klaster Inteligence Technology. Ze względu na cel badania uwzględniono podmioty, które prowadzą działalność gospodarczą w szczególności proinnowacyjną. Ostatecznie z pierwotnej próby 18 klastrów po wywiadzie telefonicznym wybrano 11, które deklarowały prowadzenie jakiejkolwiek działalności oraz wyraziły chęć udziału w badaniu: 1. Wielkopolski Klaster Motoryzacyjny; 2. Klaster Poligraficzno-Reklamowy w Lesznie; 3. Wielkopolski Klaster Zaawansowanych Technik Automatyzacji ELPROTECH; 4. Wielkopolski Klaster Teleinformatyczny; 5. Pleszewski Klaster Kotlarski; 6. Wielkopolski Klaster Chemiczny; 7. Stowarzyszenie Przedsiębiorców Przemysłu Lotniczego Wielkopolski Klaster Lotniczy (w Kaliszu); 8. Klaster Spożywczy Południowej Wielkopolski (w Kaliszu); 9. Zachodni Klaster Tworzyw Sztucznych Plastopolis;

114 114 P. Golińska 10. Klaster Inteligence Technology; 11. Klaster Odnawialnej Energii. Niepełnym badaniem objęto dodatkowo sieć współpracy sektora biotechnologicznego Nickel Bio Centrum. Badania przeprowadzono w oparciu o dane pierwotne i dane wtórne, przy zastosowaniu kilku technik badawczych: metody desk research, ankiety, wywiadu bezpośredniego pogłębionego. Kroki badawcze: 1. Analiza wstępna wg metody tzw. desk-research opracowanie teoretycznych i empirycznych informacji dotyczących sieci gospodarczych. 2. Krótka ankieta telefoniczna (badanie pierwotne) z przedstawicielami instytucji otoczenia biznesu i innymi koordynatorami sieci umożliwiła uzupełnienie danych w opracowanej w ramach analizy desk-research bazie sieci. 3. Wywiad bezpośredni pogłębiony zrealizowano z przedstawicielami sieci zidentyfikowanymi na etapie drugim badania. Wywiad został przeprowadzony w oparciu o kwestionariusz zamieszony w załączniku 2. Kwestionariusz zawiera zarówno pytania zamknięte, jak i otwarte. W części metryczkowej zawarto pytania umożliwiające identyfikację sieci (część A). Część B zawiera pytania dotyczące relacji w ramach sieci, w szczególności zakresu kooperacji i konkurencji oraz wspólnych procedur planistycznych. Pytania pozwalające na diagnozę przepływu informacji w sieci i ewentualnego zjawiska asymetrii informacyjnej umieszczono w części C ANALIZA WYNIKÓW BADANIA Pierwsza część wywiadu (A) dotyczyła charakterystyki sieci. Zadano pytania dotyczące: koordynacji sieci 100% formalna, zasięgu geograficznego działania 10 na 11 sieci potwierdziło regionalny charakter sieci. Ze względu na cel Projektu w ramach, którego realizowano projekt, szczególną uwagę skupiono na zakresie kooperacji z jednostkami B+R. Jednostki tego typu często bywają nazywane oferentami wiedzy, są one niezwykle istotne w procesie kreowania i transformacji wiedzy. Wyniki przedstawiono na rysunku 5.1.

115 5. Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych 115 Rys.5.1. Zakres kooperacji z jednostkami B+R. Źródło: opracowanie własne Zakres kooperacji obejmuje przede wszystkim realizacje szkoleń (ok. 55% respondentów), wspólny udział w konferencjach i wystawach (64%) oraz wspólne rozwiązywanie bieżących problemów (55%). Wspólną realizację procesów badawczych deklaruje około 45% ankietowanych. Na podobnym poziomie respondenci deklarowali współdziałanie w zakresie dostosowywania profilu absolwenta do rynku pracy. Większość badanych (55%), deklarowała również udział we wspólnym tworzeniu opracowań, badań i publikacji, które zawierały dane empiryczne pochodzące z przedsiębiorstw w sieci. Rys Bariery i zachęty wejścia do sieci. Źródło: opracowanie własne

116 116 P. Golińska Kolejna część wywiadu (B) dotyczyła identyfikacji relacji w sieciach. Zadano pytania dotyczące warunków wejścia do sieci oraz ewentualnych barier i zachęt. Dodatkowo zapytano o to, czy dana sieć osiągnęła tzw. wielkość krytyczną, pozwalającą na realizację założonych celów. Wyniki przedstawiono na rysunku 5.2. Cel współpracy był określany przez respondentów w pytaniu otwartym. Poniżej zawarto odpowiedzi, które pojawiały się najczęściej: współpraca w zakresie innowacji pomiędzy B+R, a przedsiębiorstwami, wzrost konkurencyjności, wejście na nowe rynki zbytu, lobbing, tworzenie optymalnych warunków dla rozwoju branży, wdrażanie nowych technologii, realizacja wspólnych innowacyjnych projektów, poprawa pozycji rynkowej, wsparcie przy promocji produktów, wykorzystanie efektu skali (produkcja, logistyka), promocja regionu, rozwój zasobów ludzkich, wsparcie technologiczne, organizacyjne i marketingowe. Na rysunku 5.3 zawarto charakterystykę relacji w sieci oraz uwarunkowania organizacyjne kooperacji w sieci. Rys Relacje w sieci i uwarunkowania organizacyjne kooperacji. Źródło: opracowanie własne

117 5. Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych 117 Zakres kooperacji w sieci przedstawiono na rysunku 5.4. Najczęściej respondenci zgłaszali kooperację w zakresie wspólnego szkolenia personelu (ok. 82% odpowiedzi pozytywnych). Kolejnym obszarem kooperacji jest wymiana informacji rynkowych (ok. 73%), pozyskiwanie nowych rynków i klientów, jak również wspólne uczestnictwo w targach (ok. 65% odpowiedzi pozytywnych) oraz wspólne akcje promocyjne (ok. 64%). Podsumowując można przyjąć, że rozwój kadry oraz wymiana wiedzy nt. innowacji marketingowych to główne obszary kooperacji. Najmniej respondentów deklarowało wspólne inwestycje w infrastrukturę produkcyjną (ok. 9%), laboratoryjną oraz logistyczną (0%). Wspólne inwestycje w nowe technologie i kooperacja w zakresie rozwoju nowych produktów stanowiła zaledwie 18% odpowiedzi. Rys. 5.4 Zakres kooperacji. Źródło: opracowanie własne Na rysunku 5.5 zawarto wyniki analiz odpowiedzi respondentów dotyczące poziomu zintegrowania poszczególnych apektów działalności gospodarczej. Przedstawione wyniki pokazują, że o ile respondenci formalnie identyfikują się z siecią o tyle w praktyce poziom zintegrowania realizacji procesów gospodarczych jest niewielki. Co prawda ok. 45% respondentów deklarowało, że podmioty w sieci stanowią kolejne ogniwa tzw. łańcucha wartości i pełnią w stosunku do siebie rolę dostawców, podwykonawców, czy dystrybutorów. Sytuacja ta jednak nie wpływa istotnie na uproszczenie procedur w ramach sieci w porównaniu z podmiotami nie

118 118 P. Golińska wchodzącymi do sieci. Jak również nie wpływa to na skrócenie cyklu obsługi klienta od zamówienia do dostarczenia. W niewielkim stopniu występuje rotacja zasobów pomiędzy podmiotami w sieci. Niespełna 28% respondentów deklaruje, że współpraca w sieci przyczyniła się do wypracowania wspólnych standardów jakościowych. Podsumowując, poziom integracji poszczególnych aspektów prowadzonej działalności gospodarczej w analizowanych sieciach jest obecnie niewielki. Rys.5.5. Poziom zintegrowania poszczególnych aspektów działalności gospodarczej. Źródło: opracowanie własne Rysunek 5.6 przedstawia odpowiedzi na pytania dotyczące poziomu konkurencji w analizowanych sieciach. Rys.5.6. Poziom konkurencji w sieci. Źródło: opracowanie własne

119 5. Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych 119 Ponad połowa respondentów deklarowała, że pomiędzy podmiotami w sieci występuje konkurencja. Konkurencja ta dotyczy przede wszystkim funkcjonowania w ramach jednej branży na ograniczonym geograficznie rynku. Respondenci postrzegali tę konkurencję jako coś pozytywnego, co motywuje przedsiębiorstwa do bardziej sprawnego i efektywnego funkcjonowania. Również występowanie konkurencji w ramach sieci stymuluje jej uczestników do wdrażania nowych rozwiązań technologicznych i organizacyjnych, podnoszących konkurencyjność oraz do pozyskiwania nowych rynków. Ostatnia część wywiadu dotyczyła oceny transformacji wiedzy w sieciach. Na poniższym rysunku 5.7 zawarto wyniki dotyczące charakterystyki wiedzy w sieci. Respondenci zadeklarowali, że sieć stwarza przestrzeń do samodzielnego generowania wiedzy niejawnej (ok. 91% pozytywnych odpowiedzi), jak również spontanicznego dzielenia się wiedzą (ok. 82%). Respondenci równocześnie w większości wypadków deklarowali, że w sieci brak jest jednoznacznie zdefiniowanej firmy Integratora (ok. 73%) i brak jest blokad hamujących przepływ wiedzy. Respondenci potwierdzili, że działanie w sieci narzuca standardy w zakresie wiedzy jawnej/sformalizowanej (ok. 45,5%). Rys Charakterystyka wiedzy w sieciach. Źródło: opracowanie własne

120 120 P. Golińska Respondentów zapytano również, czy kreowanie wiedzy i dyfuzja/przekazywanie wiedzy w sieciach jest szybsze niż w pojedynczych organizacjach. Uzyskano następujące wyniki: tak, kreowanie wiedzy w sieci jest szybsze 100%, tak, dyfuzja wiedzy w sieci jest szybsza 100%. Respondenci proszeni o podanie uzasadnienia ww. odpowiedzi podkreślali, że koopetycja wymusza poszukiwanie innowacji oraz, że udział w sieci ułatwia dostęp do instytucji kreujących wiedzę: jednostek B+R, uczelni, centrów transferu technologii. Respondenci podkreślali również, że grupa ma większy potencjał szczególnie, jeśli chodzi o przekazywanie wiedzy. Podczas spotkań podmiotów uczestniczących w sieci często ma miejsce przekazywanie informacji o nowinkach technologicznych i organizacyjnych, jakie uczestnicy sieci pozyskali biorąc udział w konferencjach i szkoleniach. Często podczas wywiadu pojawiał się argument, że nikt nie może być wszędzie, z tego względu udział w sieci ułatwia dostęp do informacji, których pojedyncza organizacja nie mogłaby pozyskać ze względu na ograniczone zasoby ludzkie, finansowe i czas. W tabeli 5.1 przedstawiono wyniki dotyczące identyfikacji typu sieci w zakresie tworzenia i przekazywania wiedzy. Tabela 5.1. Identyfikacja typu sieci w zakresie tworzenia i przekazywania wiedzy. Przekazywana jest wiedza niezbędna do realizacji krótkookresowych wspólnych projektów Wiedza jest kreowana w ramach poszczególnych wspólnych przedsięwzięć szczególnie o charakterze innowacyjnym i badawczo-rozwojowym Podmioty uczestniczące w sieci pełnią rolę równorzędnych partnerów i każdy z nich może być zarówno Integratorem sieci jak i jej kooperantem Kreowanie wiedzy odbywa się zarówno w poszczególnych przedsiębiorstwach i jednostkach B+R w niej uczestniczących Kreowanie odbywa się pod kontrolą Integratora, który z racji posiadanego potencjału pełni wiodącą rolę w sieci Firmy w sieci kreują wiedzę lokalnie i jako wiedzę cząstkową przekazują Integratorowi, który po przetworzeniu generuje wiedzę globalną sieci. Przekazując tę powiększoną wiedzę globalną z powrotem, w ramach sprzężenia zwrotnego Integrator decyduje o tym, które zasoby wiedzy zostaną przetransferowane do wybranych podmiotów w sieci Źródło: opracowanie własne. 63,6% 63,6% 72,7% 81,8% 45,5% 9,1% W oparciu o odpowiedzi zawarte w tabeli 5.1 można stwierdzić, że w przypadku 45,5% sieci występuje macierzowa struktura w zakresie tworzenia i przekazywania wiedzy. W sieci macierzowej: Przekazywana jest wiedza niezbędna do realizacji krótkookresowych wspólnych projektów;

121 5. Badanie poziomu integracji sieci gospodarczych 121 Wiedza jest kreowana w ramach poszczególnych wspólnych przedsięwzięć, szczególnie o charakterze innowacyjnym i badawczo-rozwojowym; Podmioty uczestniczące w sieci pełnią rolę równorzędnych partnerów i każdy z nich może być zarówno Integratorem sieci jak i jej kooperantem. W przypadku ok. 36% sieci występowała struktura centryczna, gdzie występuje koordynator i/lub firma dominująca, którzy odgrywają istotną rolę w tworzeniu i przekazywaniu wiedzy. W sieci centrycznej: Kreowanie wiedzy, odbywa się zarówno w poszczególnych przedsiębiorstwach i jednostkach B+R w niej uczestniczących, Kreowanie odbywa się pod kontrolą Integratora, który z racji posiadanego potencjału pełni wiodącą rolę w sieci, Firmy w sieci kreują wiedzę lokalnie i jako wiedzę cząstkową przekazują Integratorowi, który po przetworzeniu generuje wiedzę globalną sieci. Przekazując tę powiększoną wiedzę globalną z powrotem, w ramach sprzężenia zwrotnego. Integrator decyduje o tym, które zasoby wiedzy zostaną przetransferowane do wybranych podmiotów w sieci. W pozostałych przypadkach respondenci deklarowali strukturę mieszaną w zakresie tworzenia i przekazywania wiedzy łączącej w sobie cechy sieci centrycznej i sieci macierzowej. Deklarowane przez respondentów cechy to: Podmioty uczestniczące w sieci pełnią rolę równorzędnych partnerów i każdy z nich może być zarówno Integratorem sieci jak i jej kooperantem; Kreowanie wiedzy odbywa się zarówno w poszczególnych przedsiębiorstwach jak i jednostkach B+R w niej uczestniczących PODSUMOWANIE W oparciu o wyniki przedstawione w poprzednim podrozdziale wyciągnąć można następujące wnioski: obecny poziom integracji analizowanych sieci w Wielkopolsce jest stosunkowo niski, w ramach sieci uczestnicy współpracują w zakresie pozyskiwania nowych rynków i klientów oraz wymieniają informacje rynkowe, uczestnicy sieci korzystają ze wspólnych programów szkoleń, w sieci przekazywana jest głównie wiedza dotycząca innowacji marketingowych, wiedza dotycząca innowacji technologicznych lub organizacyjnych przekazywana jest w mniejszym stopniu, obecnie, wspólne inwestycje w prowadzenie prac badawczo-rozwojowych, opracowanie nowych produktów lub technologii jak również prowadzenie wspólnych laboratoriów należą do rzadkości,

122 122 P. Golińska uczestnicy badania deklarowali chęć realizacji wspólnych projektów B+R w przyszłości, po uzyskaniu dodatkowego finansowania zewnętrznego, uczestnicy badania deklarowali chęć tworzenia wspólnych nowych produktów w przyszłości, po uzyskaniu dodatkowego finansowania zewnętrznego, uczestnicy badania deklarowali chęć tworzenia wspólnej infrastruktury produkcyjnej w przyszłości, po uzyskaniu dodatkowego finansowania zewnętrznego. Ze względu na stosunkowo niewielki rozmiar badanej próby należy traktować przedstawione badania jako pilotażowe. Ich wyniki prezentują subiektywne opinie badanych. Ze względu na charakter otwarty niektórych pytań w połączeniu ze stosunkowo niewielką wielkością badanej próby nie udało się w pełni wychwycić realnego wpływu czynników makroekonomicznych (np. zmian koniunktury) na sytuację partnerów w sieci. Przestawione wyniki powinny być przyczynkiem do dalszych pogłębionych badań dotyczących korelacji zjawisk mających wpływ na systematyczne pogłębianie poziomu kooperacji uczestników sieci a co za tym idzie zwiększeniem poziomu ich integracji. Podnoszenie poziomu integracji sieci w Wielkopolsce jest niezwykle pożądane, gdyż systematyczne zmniejszanie granic międzyorganizacyjnych i dążenie do utworzenia tzw. poszerzonego systemu biznesowego powinno przyczynić się do poprawy konkurencyjności i innowacyjności w dłuższym horyzoncie czasowym. BIBLIOGRAFIA [1] Poirier Ch.C., Advanced Supply Chain Management, Berrett-Koehler Publishers, San Francisco 1999, s [2] Poirier Ch.C., Quinn F.J., How Are We Doing? A Survey of Supply Chain Progress, Supply Chain Management Review 2004, Nowember/December. [3] Badanie potencjału rozwoju gospodarczych sieci powiązań, w tym inicjatyw klastrowych, w Wielkopolsce raport końcowy opracowany przez Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego w ramach projektu Przeprowadzenie monitoringu stanu rozwoju regionalnego systemu innowacji w Wielkopolsce w związku z realizacją Regionalnej Strategii Innowacji Innowacyjna Wielkopolska oraz określeniem obszarów koniecznych do uwzględnienia w procesie jej aktualizacji, grudzień 2009.

123 Arkadiusz BOROWIEC *, Krzysztof KUBIAK * 6. BADANIE FIRM ODPRYSKOWYCH W KONTEKŚCIE DYFUZJI INNOWACJI W SIECIACH PRZEDSIĘBIORSTW W WIELKOPOLSCE 6.1. ISTOTA FIRM ODPRYSKOWYCH W praktyce występuje problem związany ze zdefiniowaniem pojęcia firma odpryskowa. W literaturze występuje zamienne stosowanie pojęć innovative spin off, spin off, spin out, czy nawet start up. Najczęściej spotykanym, zarówno potocznie, jak i w literaturze synonimem firmy odpryskowej jest pojęcie spin off. Firmy spin out dotyczą przedsięwzięć niezależnych i niezamierzonych przez organizację macierzystą, natomiast firmy spin off dotyczą przedsięwzięć zależnych, powiązanych kapitałowo lub w inny sposób z podmiotem macierzystym [6, s. 16]. Zarówno firmy spin off, jak i spin out są w pewien sposób odseparowane od firmy matki. Separacja ta może przybierać różne formy, jednak najczęściej umożliwia przeniesienie odpowiedzialności w zakresie kosztów, kontroli, zysków, czy ryzyka. Pojęcie firma odpryskowa pojawiło się w Stanach Zjednoczonych w latach 50-tych XX wieku. Były to przede wszystkim innowacje występujące w przemyśle zbrojeniowym tzw. efekt spin off. W latach 60-tych efekt ten wykorzystano już w innych obszarach takich jak: sprzedaż, finanse, zarządzanie. Pojawienie się firm odpryskowych było wynikiem transferu technologii oraz wiedzy w ramach projektów badawczo-rozwojowych wspieranych funduszami rządowymi lub prywatnymi [5, s. 45]. Obecnie jako firmę odpryskową określa się przedsięwzięcie polegające na utworzeniu ze struktury obecnego przedsiębiorstwa (firmy matki ) nowego podmiotu o zróżnicowanym poziomie samodzielności. Przedsiębiorstwo takie powstaje w wyniku decyzji kadry kierowniczej lub pracowników. W przypadku dużych przedsiębiorstw korporacyjnych decyzja ta związana jest z restrukturyzacją jed- * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania.

124 124 A. Borowiec, K. Kubiak nostki oraz szukaniem oszczędności kosztowych. Firma odpryskowa skupia się zazwyczaj na pewnym wycinku działalności (na przykład: obsługa informatyczna, serwis naprawczy itp.), stając się tym samym specjalistą. Koncentruje się na węższych problemach technologicznych, zachowując jednocześnie bezpośredni kontakt z nabywcą. Firma odpryskowa uzyskuje tym samym swobodę działania pozwalającą na większe zaangażowanie, a firma matka minimalizuje ryzyko (związane z podjęciem prac nad nową technologią, czy nowym produktem), przenosząc zakres odpowiedzialności na nową firmę. Na rysunku 6.1 przedstawiono związek między jednostką macierzystą a firmą odpryskową w formie transferu osób i technologii. W wyniku sprzężenia zwrotnego powstaje nowa wiedza generowana w firmie odpryskowej oraz przekazywana jednostce macierzystej. Rys Związek między jednostką macierzystą a firmą odpryskową. Źródło: opracowanie własne Można wyróżnić dwa rodzaje firm odpryskowych (wydzielenia się) przedsiębiorstw: w ramach sektora publicznego (przykładem są uczelnie wyższe, instytuty naukowe i badawcze) oraz sektora prywatnego, do których można zaliczyć duże przedsiębiorstwa oraz korporacje (rysunek 6.2). A. Tübke wyróżnia firmy odpryskowe korporacyjne, instytucjonalne, kreowane przez restrukturyzację i przedsiębiorcze. Firmy odpryskowe korporacyjne powstają w wyniku wydzielenia się jednostki z dużej korporacji. Firmy odpryskowe instytucjonalne pochodzą z publicznych i prywatnych instytucji, w tej grupie występują przedsiębiorstwa akademickie. Natomiast kreowane przez restrukturyzację zakładane są przez firmę matkę, bądź są efektem restrukturyzacji. Firma odpryskowa przedsiębiorcza powstaje jako osobne przedsiębiorstwo założone przez osobę wywodzącą się z jednostki macierzystej. Przedsiębiorcy ci zazwyczaj nie otrzymują wsparcia ze strony firmy matki [5, s ].

125 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji 125 Rys Podział firm odpryskowych. Źródło: opracowanie własne Większość firm odpryskowych powstaje z takich organizacji jak instytucje naukowe, badawcze, czy duże firmy przemysłowe, wykorzystując przy tym wiedzę techniczną i nabyte umiejętności w organizacji macierzystej. Proces ten w znaczącej mierze przyczynia się do upowszechnienia nowych technologii w gospodarce. W niektórych przypadkach przełomowe odkrycie w pojedynczej organizacji naukowo badawczej może wywołać prawdziwą lawinę nowych firm [3, s. 16] FIRMY ODPRYSKOWE W SEKTORZE PUBLICZNYM I PRYWATNYM Do firm odpryskowych instytucjonalnych można zaliczyć tzw. firmy profesorskie, akademickie. Główną cechą tych podmiotów jest gospodarcze wykorzystanie zasobów infrastrukturalnych i intelektualnych uczelni wyższej lub jednostek badawczo-rozwojowych. Do zasobów infrastrukturalnych należą laboratoria, pracownie techniczne i komputerowe, do zasobów intelektualnych należy natomiast wsparcie merytoryczne poprzez udostępnianie wyników badań naukowych, czy też prac badawczo-rozwojowych [2, s. 67].

126 126 A. Borowiec, K. Kubiak Występują trzy powody, dla których uczelnie powinny zachęcać studentów i naukowców do tworzenia firm odpryskowych. Pierwszy to gospodarcza potrzeba tworzenia nowych miejsc pracy, które powinny zrekompensować spadek zatrudnienia opartego na produkcji masowej. Drugim powodem jest zaspokajanie potrzeb studentów, absolwentów i pracowników nauki. Wielu z nich, decydując się na samozatrudnienie, traktuje przedsiębiorczość jako sposób samorealizacji. Niezależnie od motywacji, jaką kierują się zakładający firmy, uczelnie mają obowiązek podsycać ją i odpowiadać na potrzeby rosnącej grupy przedsiębiorstw. Korzyści dla uczelni w powstawaniu tych firm są następujące: przyciąganie przedsiębiorczych studentów, nauczycieli akademickich oraz przedstawicieli przemysłu, który uczelnia pomogła stworzyć lub podmiotów, które przenoszą się w jej otoczenie [7, s ]. Dzięki temu powstaje sieć przedsiębiorstw opartych na wiedzy, a uczelnia znajduje się w centrum (rysunek 6.3). Rys Sieć przedsiębiorstw opartych na wiedzy. Źródło: opracowanie własne

127 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji 127 Trzeci powód dotyczy zmian występujących w otoczeniu, np. konkurencyjnego rynku edukacyjnego i badawczego. Aby sprostać tym wyzwaniom, uczelnie będą musiały zmienić wizerunek i przeobrazić się w uczelnie trzeciej generacji 1 [7, s. 20]. Wygrają te uniwersytety, które staną się miejscem badań naukowo-technicznych i tworzenia nowych rozwiązań, do których będą przyłączać się firmy nie mogące sobie pozwolić na nie uczestniczenie w rozwoju technologicznym [8, s. 16]. Uczelnie obok dydaktyki i działalności badawczej powinny podjąć zadania dotyczące komercjalizacji wiedzy i zarówno informować jak i składać oferty zastosowań związane z efektami swoich badań. Do głównych barier w powstawaniu firm odpryskowych w Unii Europejskiej zaliczono [1, s. 40]: zbyt mało dobrych pomysłów, brak zainteresowania naukowców sprawami finansowymi, poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia naukowców z pracy, niska kultura przedsiębiorczości, brak przeszkolenia w dziedzinie przedsiębiorczości, zbyt duże koszty procedur administracyjnych, ryzyko techniczne, ryzyko komercyjne, za duża konkurencja, brak kapitału ryzyka. Jeżeli w Polsce ma nastąpić wzrost liczby tworzonych akademickich firm odpryskowych, musi nastąpić koncentracja na działaniach w ramach pięciu obszarów [4, s. 56]: 1) wysokich kwalifikacji i kompetencji w zakresie badań i rozwoju oraz komercjalizacji wyników prac naukowo-badawczych, 2) dostępności finansowania zewnętrznego, 3) zdolności zatrzymania i przyciągnięcia do Polski utalentowanych i dobrze wykształconych osób, 4) taniej i łatwo dostępnej infrastruktury, 5) korzystnego klimatu politycznego i gospodarczego. 1 Uczelnia trzeciej generacji to jednostka charakteryzująca się następującymi cechami: (1) fundamentalnymi badaniami, które były i będą główną jej działalnością, (2) jej badania są transdyscyplinarne oraz interdyscyplinarne zamiast bycia monodyscyplinarnymi, (3) jest uniwersytetem sieciowym, współpracującym z przemysłem, prywatnymi badaniami i rozwojem, finansistami, dostawcami profesjonalnych usług oraz innymi uniwersytetami poprzez węzeł know-how, (4) działa na konkurencyjnym, międzynarodowym rynku, (5) tworzy ułatwienia dla najlepszych studentów i wykładowców, (6) jest kosmopolityczna, (7) staje się mniej zależna od przepisów państwowych, (8) ujmuje koncepcję konsyliencji i kreatywności jako siły nośnej o podobnej wadze co racjonalna metoda naukowa, (9) jej celem jest wykorzystanie know-how.

128 128 A. Borowiec, K. Kubiak W sektorze prywatnym powstają firmy odpryskowe korporacyjne oraz kreowane przez restrukturyzację. Firmy odpryskowe kreowane przez restrukturyzację obejmują następujące podtypy: kapitałowe i sprzedażowe. Firma odpryskowa kapitałowa jest definiowana jako transakcja, w której przedsiębiorstwo macierzyste rozdziela większość udziałów akcjonariuszom według określonych proporcji. Firma odpryskowa sprzedażowa polega na sprzedaży firmy bądź jej części innemu podmiotowi. Powodem sprzedaży mogą być niezadowalające wyniki finansowe, potrzeba skupienia się na działaniach kluczowych dla firmy, szukanie oszczędności kosztowych [5, s ]. Komplementarność firm odpryskowych i jednostek macierzystych w zakresie procesów innowacji przejawia się poprzez występowanie między nimi następujących form współpracy [3, s. 22]: przesuwanie do firm odpryskowych części swojej działalności badawczo-rozwojowej przez duże firmy, współpraca firm odpryskowych i jednostek macierzystych przy rozwoju nowego produktu, joint ventures między firmami (duża firma dostarcza zasobów finansowych i produkcyjnych oraz wiedzy marketingowej, a mała firma dostarcza technologicznego know-how i przedsiębiorczej dynamiki), sponsorowanie firm odpryskowych (duże firmy oferują finansowe wsparcie dla tworzenia nowych małych przedsiębiorstw przez swoich pracowników wykazujących przedsiębiorcze cechy), venture nurturing CHARAKTERYSTYKA PRZEDSIĘBIORSTW BIORĄCYCH UDZIAŁ W BADANIU W badaniu uczestniczyło 16 przedsiębiorstw prowadzących działalność gospodarczą w Wielkopolsce. Największą grupę badanych jednostek stanowiły duże przedsiębiorstwa, następną grupę stanowiły małe przedsiębiorstwa, a kolejną przedsiębiorstwa średnie i mikro (rysunek 6.4). Taka struktura próby wydaje się celowa, gdyż tylko w przypadku największych podmiotów istnieje szansa wyodrębnienia się firm odpryskowych. 2 Venture nurturing forma współpracy między podmiotami, gdzie oprócz pomocy finansowej firma macierzysta wspiera nowe przedsiębiorstwo, oferując swoją wiedzę w zakresie marketingu, technik produkcyjnych oraz w pewnych przypadkach poprzez dostęp do kanałów dystrybucji.

129 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji 129 Ilość firm powyżej do 10 Rys Struktura wielkości badanych firm. Źródło: opracowanie własne Liczba pracowników Pod względem statusu prawnego struktura badanej próby kształtowała się następująco: spółki akcyjne, spółki z o.o., inne jednostki, w tym izby oraz uczelnie, urząd miasta, fundacja oraz indywidualna działalność gospodarcza. Najczęściej pojawiającym się statusem była spółka akcyjna, która wskazywana była głównie przez duże firmy (rysunek 6.5). Ilość firm S.A. Sp. z o.o. Izba Uczelnia Urząd Miasta Fundacja Osoba fizyczna Rys Status prawny badanych firm. Źródło: opracowanie własne W opisanej próbie występowały różne branże: FMCG 3, doradztwo, administracja publiczna, edukacja, motoryzacja, IT, telekomunikacja, targi (rysunek 6.6). W strukturze wykształcenia pracowników badanych firm dominowało wykształcenie wyższe, następnie średnie oraz zawodowe (rysunek 6.7). 3 FMCG (Fast Moving Consumer Goods) to określenie wykorzystywane w marketingu, opisujące produkty szybko rotujące w punktach sprzedaży, najczęściej codziennego użytku. Należą do nich przede wszystkim artykuły spożywcze, kosmetyki, chemia gospodarcza, drobne artykuły gospodarstwa domowego. Przyjmuje się, że większość produktów sprzedawanych w super- i hipermarketach klasyfikowana jest jako FMCG.

130 130 A. Borowiec, K. Kubiak Ilość firm FMCG Doradztwo Adm. Publiczna Edukacja Telekomunikacja Transport Targi IT Rodzaje struktur branżowych Rys Struktura branżowa badanych firm. Źródło: opracowanie własne Ilość firm Wyższe Średnie Zawodowe Podstawowe Rodzaj wykształcenia Rys Struktura wykształcenia pracowników badanych firm. Źródło: opracowanie własne W analizowanych jednostkach dominowali pracownicy w wieku lat (rysunek 6.8). Ilość firm do 26 lat lat od 46 lat Rys Struktura wieku pracowników badanych firm. Źródło: opracowanie własne Przedział wiekowy

131 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ W badaniu uczestniczyło 16 przedsiębiorstw prowadzących działalność opisaną w podrozdziale 6.3 niniejszego raportu. Formularz ankiety podzielony został na dwie części. Pierwszą wypełniały tylko te podmioty, w których działalności występują firmy odpryskowe, natomiast drugą wszystkie, które wzięły udział w badaniu. Wśród ankietowanych 50% stwierdziło, że w ich działalności dostrzegane jest powstawanie firm odpryskowych. Na tej podstawie można stwierdzić, że tworzenie tego typu organizacji, mimo potencjalnie niewielkiej wiedzy społeczeństwa na ten temat, staje się naturalne i powszechne. Stan ten potwierdzają odpowiedzi na kolejne pytanie zadane badanym osobom dotyczące współpracy z istniejącymi firmami odpryskowymi. Okazuje się, że taka współpraca występuje aż w 44% przypadków. Może to świadczyć o potrzebach, jakie zaspakajają firmy odpryskowe z punktu widzenia jednostek macierzystych, które mają podłoże transferu wiedzy lub/i technologii. Uzasadnieniem transferu wiedzy bądź technologii z/do jednostki macierzystej do/z firmy odpryskowej jest istnienie tych firm w komplementarnej strukturze organizacyjnej. Aż 50% ankietowanych stwierdziło występowanie takiego właśnie modelu współpracy. Według ankietowanych współpraca ta najczęściej dotyczy usług oraz kooperacji. Wyniki badań w tym zakresie zostały przedstawione na rysunku 6.9. Ilość firm Kooperacja Dostaw y Dystrybucja Usługi Sprzedaż licencji Inne Rodzaj w spółpracy Rys Charakter współpracy między jednostkami macierzystymi a firmami odpryskowymi. Źródło: opracowanie własne Interesujące wyniki uzyskano także w związku z pytaniem o charakter nowych rozwiązań, jakie firmy odpryskowe dostarczają jednostkom macierzystym. W największej bowiem mierze dostarczane rozwiązania dotyczą innowacji produktowych oraz organizacyjnych. Pojęcie innowacje produktowe można używać zamiennie z nazwą nowy produkt. Innowacje produktowe można zdefiniować jako celowe zastępowanie dotychczas wytwarzanych produktów ich nowymi wersjami

132 132 A. Borowiec, K. Kubiak oraz kreowanie zupełnie nowych produktów, które są oceniane jako zdolne w unikatowy sposób spełniać potrzeby i preferencje określonych nabywców i dzięki temu poprawić pozycję konkurencyjną przedsiębiorstwa na rynku. Innowacje organizacyjne polegają na wprowadzeniu nowej organizacji pracy. Wyniki badań w zakresie rodzaju transferowanych innowacji przedstawiono na rysunku Ilość firm Produktowe Organizacyjne Technologiczne Systemowe Marketingowe Rodzaj innowacji Rys Charakter rozwiązań innowacyjnych dostarczanych przez firmy odpryskowe. Źródło: opracowanie własne Kolejne pytanie postawione ankietowanym dotyczyło wpływu współpracy firm odpryskowych na innowacyjne rozwiązania o charakterze produktowym, organizacyjnym, technologicznym, systemowym oraz marketingowym. W ich ocenie firmy te mają najbardziej znaczący wpływ na innowacje produktowe, a najmniejszy na innowacje systemowe. Wyniki badań w tym zakresie zostały przedstawione na rysunku Innowacje marketingowe Innowacje systemowe Innowacje technologiczne Innowacje organizacyjne brak wpływu mały wpływ widoczny wpływ zasadniczy wpływ Innowacje produktowe Ilośd firm Rys Ocena współpracy firm odpryskowych na różne rodzaje innowacji. Źródło: opracowanie własne

133 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji 133 Ciekawych informacji dostarczyło też pytanie dotyczące sposobu finansowania nowych rozwiązań we współpracy z firmami odpryskowymi. W żadnej z odpowiedzi nie wskazano na środki pochodzące ze źródeł firmy odpryskowej. Jak się okazuje, najczęściej rozwiązania takie są finansowane ze źródeł własnych jednostki macierzystej oraz z funduszy Unii Europejskiej. Wyniki badań w zakresie źródeł finansowania nowych rozwiązań generowanych we współpracy z firmami odpryskowymi przedstawiono na rysunku Ilość firm Źródła w łasne Źródła firmy odpryskow ej Fundusze UE Rodzaj finansow ania Rys Sposób finansowania nowych rozwiązań generowanych we współpracy z firmami odpryskowymi. Źródło: opracowanie własne O ile na przedstawione do tej pory pytania, odpowiedzi udzielali przedstawiciele przedsiębiorstw, prowadzących współpracę z firmami odpryskowymi, o tyle na kolejne pytania zobowiązane były odpowiedzieć wszystkie osoby biorące udział w badaniu. Inny Ilość firm Produktowe Organizacyjne Technologiczne Systemowe Marketingowe Rodzaj innowacji Rys Potencjalny charakter rozwiązań innowacyjnych dostarczanych przez firmy odpryskowe. Źródło: opracowanie własne Kolejne pytanie dotyczyło potencjalnie najczęściej pojawiających się rodzajów innowacji podczas współpracy z firmami odpryskowymi. W tym przypadku, podobnie jak we wcześniejszej części ankiety, dominowały odpowiedzi wskazujące

134 134 A. Borowiec, K. Kubiak innowacje produktowe jako najczęściej potencjalnie pojawiające się rozwiązania. Najrzadziej ankietowani wskazywali natomiast zgodnie z oczekiwaniami innowacje o charakterze systemowym. Wyniki badań w tym zakresie przedstawiono na rysunku Następne przedstawione ankietowanym pytanie dotyczyło skali innowacji, które są przez nich realizowane. Wśród udzielonych odpowiedzi najczęściej wskazywano rozwiązania o charakterze produktowym oraz organizacyjnym. Najmniejszą liczbę innowacyjnych rozwiązań ankietowani wprowadzają w obszarach technologii oraz zmian systemowych. Na rysunku 6.14 przedstawiono aktualną skalę innowacji realizowaną przez badane przedsiębiorstwa w podziale na rodzaje. Innowacje marketingowe Innowacje systemowe Innowacje technologiczne Innowacje organizacyjne Innowacje produktowe brak mało średnia liczba duża liczba Ilośd firm Rys Skala innowacji realizowana przez badane przedsiębiorstwa. Źródło: opracowanie własne Marketingowe Systemowe Technologiczne Organizacyjne Produktowe dużo poniżej konkurentów poniżej konkurentów tak jak konkurencja pow. poziomu konkurentów Ilośd firm Rys Poziom rozwoju innowacji w porównaniu z konkurentami. Źródło: opracowanie własne Interesujących wyników dostarczyło porównanie poziomu rozwoju własnych innowacji z działaniami konkurentów. Na podstawie udzielonych odpowiedzi można zauważyć stagnację w tym zakresie, gdyż w każdym obszarze innowacyj-

135 Wzrost sprzedaży Wzrost zysku Wzrost liczby klientów Bardziej skuteczna walka z konkurencją Wzrost rentowności Wzrost wydajności Wzrost udziału w rynku Poprawa jakości obsługi klienta Zwiększenie możliwości produkcyjnych Poprawa jakości produktów Obniżenie kosztów działalności 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji 135 ności firmy deklarują podobny poziom zaawansowania. Jedynie w obszarze innowacji produktowych ankietowani wskazują poziom rozwoju powyżej poziomu konkurentów. Gorzej natomiast niż w przypadku konkurentów wypadają rozwiązania o charakterze innowacji marketingowych. Rozkład odpowiedzi wśród badanych przedsiębiorstw przedstawiony został na rysunku Ilośd firm brak efektów niewielkie efekty widoczne efekty wysokie efekty Rys Efekty działań innowacyjnych ankietowanych podmiotów. Źródło: opracowanie własne Ostatnie pytanie zadane ankietowanym dotyczyło efektów działań innowacyjnych firmy w zakresie zmiennych takich jak: wzrost sprzedaży, zysku, liczby klientów, skuteczności walki z konkurencją, wzrost rentowności, wydajności pracy oraz udziału w rynku, poprawa jakości obsługi klienta, zwiększenie możliwości produkcyjnych, poprawa jakości produktów i usług, obniżenie kosztów działalności. Na podstawie analizy uzyskanych wyników można stwierdzić, że badane przedsiębiorstwa największe efekty w zakresie własnych działań innowacyjnych uzyskują w obszarze wzrostu liczby klientów oraz, co za tym idzie, poprawy jakości obsługi klienta. Stosunkowo najmniej pożądanych efektów, ankietowani wskazują w obszarach obniżenia kosztów działalności oraz wzrostu wydajności pracy. Może to w pewnym sensie negować wcześniejsze odpowiedzi na temat istotności innowacyjnych rozwiązań o charakterze organizacyjnym, które w swojej istocie powinny prowadzić do większej wydajności pracy, a co za tym idzie obniżenia kosztów działalności. Pełne wyniki badań w zakresie efektów działań innowacyjnych przedstawiono na rysunku 6.16.

136 136 A. Borowiec, K. Kubiak 6.5. PODSUMOWANIE Konkurencja na rynku zmusza występujące na nim podmioty do podejmowania działalności zmierzającej do wprowadzania różnego rodzaju rozwiązań o charakterze innowacyjnym. Jednym z takich rozwiązań jest wyodrębnienie z własnej struktury organizacyjnej lub w jej zakresie tzw. firm odpryskowych. W niniejszym raporcie przedstawiono podstawowe zagadnienia pojęciowe oraz wyniki własnych badań związane z tworzeniem i funkcjonowaniem takich firm. Analiza wyników przeprowadzonych badań pozwala przypuszczać, że zjawisko powstawania firm odpryskowych jest dość powszechne i sprzyja dyfuzji wiedzy oraz rozwojowi innowacji. W wielu przypadkach pozwala ono na zwiększanie przewagi konkurencyjnej nad innymi podmiotami występującymi na rynku oraz kreowanie nowych rozwiązań o charakterze produktowym i organizacyjnym. W najmniejszym jednak stopniu powstawanie firm odpryskowych służy kreowaniu innowacji o charakterze systemowym i marketingowym. W niniejszym raporcie pojęcie firmy odpryskowej poszerzono w stosunku do występującego w literaturze o podmioty biorące udział w procesie rynkowym, wychodzące poza ramy przedsiębiorczości akademickiej. Na podstawie przeprowadzonych badań można zaryzykować twierdzenie, że specyfika występujących w nich podmiotów pozwala na wskazanie istotnych różnic pomiędzy firmami odpryskowymi pochodzenia przemysłowego i studenckiego, przyczyniających się do bardziej efektywnego transferu technologii. Niewątpliwie w sektorze przemysłowym wykorzystuje się sprawdzone technologie niejednokrotnie finansowane przez jednostkę macierzystą, o czym w przypadku firm studenckich nie może być mowy. W większym również zakresie wykorzystuje się w przemyśle środki unijne. Firmy odpryskowe pochodzenia przemysłowego mają niejednokrotnie bardzo dobre rozpoznanie rynku, a zwłaszcza konkurencji, bazujące na doświadczeniu podmiotu macierzystego. Posiadają także zespoły ludzkie, które mają bardzo duże doświadczenie techniczne i biznesowe, ułatwiające funkcjonowanie na rynku. Firmy takie znacznie łatwiej mogą także pozyskać dobrych fachowców z zewnątrz. Niewątpliwie tworzenie firm odpryskowych może przyczynić się do transferu i komercjalizacji nowych technologii. Wszelkie wskaźniki innowacyjności wskazują w rankingach związanych z tą problematyką na odległą pozycję Polski i sytuują naszą gospodarkę na odległym miejscu statystyk unijnych. Podstawowe korzyści wynikające z realizacji nowych pomysłów i idei biznesowych opierających się na firmach odpryskowych z punktu widzenia przedsiębiorcy to przede wszystkim swoboda w działaniu, która potrafi wyzwolić ogromne pokłady energii. Natomiast z punktu widzenia jednostki macierzystej korzyścią jest uniknięcie ryzyka związanego z podjęciem prac nad nowym produktem lub technologią. Dlatego, mimo że rozwiązanie to jest jeszcze stosunkowo nowe, powinno znaleźć wsparcie w działalności decydentów, którzy poprzez odpowiedni system prawa powinni wspierać tworzenie tego typu podmiotów. Zmiany powinny również

137 6. Badanie firm odpryskowych w kontekście dyfuzji innowacji 137 nastąpić w sferze świadomości, gdyż współpraca w ramach mikrosieci gospodarczych tworzonych przez firmy odpryskowe z podmiotem macierzystym ma szanse zwiększyć innowacyjność przedsiębiorstw, a co za tym idzie całej gospodarki narodowej. BIBLIOGRAFIA [1] Bąkowski A., Wsparcie przedsiębiorczości akademickiej przez projekty Unii Europejskiej, [w:] Guliński J., Zasiadły K. (red.), Innowacyjna przedsiębiorczość akademicka, Warszawa, PARP [2] Bubiło P., Przedsiębiorczość akademicka. Aspekty prawne zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej, [w:] Przedsiębiorczość akademicka, Lublin, Pietrzak [3] Głodek P. Kornecki J., Ropęga J., Funkcjonowanie małych i średnich przedsiębiorstw we współczesnej gospodarce, Łódź, Uniwersytet Łódzki [4] Janik S., Rozwój przedsiębiorczości akademickiej uwarunkowania systemowe, wsparcie procesu inkubacji, [w:] [w:] Przedsiębiorczość akademicka w Polsce, Gdańsk, Polskie Forum Strategii Lizbońskiej [5] Kot M., Skonieczny J., Spin-off jako narzędzie komercjalizacji innowacji, Politechnika Wrocławska. [6] Woźniak L., Spinakerstart, pasjonujący świat innowacyjnej przedsiębiorczości, [w:], Dziedzic S., Transfer wiedzy pomiędzy nauką a MSP na Podkarpaciu, Rzeszów, Politechnika Rzeszowska. [7] Wissema J.G., Technostarterzy dlaczego i jak?, Warszawa, PARP [8] Wissema H., Technostartery i uniwersytety III generacji, [w:] Przedsiębiorczość akademicka w Polsce, Gdańsk, Polskie Forum Strategii Lizbońskiej 2006.

138 138 A. Borowiec, K. Kubiak

139 Katarzyna RAGIN-SKORECKA *, Agnieszka GRZELCZAK * 7. ROLA INSTYTUCJI OTOCZENIA BIZNESU W WIELKOPOLSCE W KONTEKŚCIE PRZEPŁYWU WIEDZY 7.1. WPROWADZENIE Gospodarka oparta na wiedzy wymaga specyficznego napędu, którym jest połączenie: kreatywności innowacji przedsiębiorczości. Zdolność przekształcania wiedzy w nowe produkty, usługi, technologie, modele marketingowe i rozwiązania organizacyjne decyduje współcześnie coraz silniej o pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw, regionów i całych gospodarek. Rozwój technologii informatycznych wyzwolił rewolucję w zakresie gromadzenia, przetwarzania i udostępniania wiedzy, zarządzania biznesem oraz pracy i życia, tworząc podstawę dla dynamiki innowacyjnej w wymiarze globalnym. Współczesna innowacja staje się w coraz większym zakresie zjawiskiem społecznie złożonym, skomplikowanym i trudnym. Z pojęć przez lata kojarzonych ze sferą zmian technicznych obserwuje się dynamiczne poszerzanie zakresu innowacji i innowacyjności na obszary usług, organizacji, marketingu, a nawet polityki i kwestii społecznych. Jednocześnie w postrzeganiu innowacji odchodzi się od pojedynczego zdarzenia, na rzecz kompleksu zjawisk i zdarzeń tworzących nowe produkty, wzorce, technologie i usługi [3]. Współczesne procesy rozwojowe w coraz większym zakresie przebiegają w specyficznym układzie powiązań, obejmującym sieci przedsiębiorstw, instytucje naukowo-badawcze i pozarządowe oraz administrację publiczną i inicjatywy obywatelskie. Rośnie rola relacji sieciowych i inicjatyw obywatelskich ułatwiających przenikanie idei i wymianę informacji. Jednocześnie wysiłki władz publicznych i instrumenty polityki gospodarczej skierowane są na rozwój innowacyjnej przedsiębiorczości oraz intensyfikację procesów transferu i komercjalizacji wiedzy. Obserwacje omawianych mechanizmów i analiza doświadczeń liderów gospodarki wiedzy wskazują na rosnącą rolę infrastruktury wsparcia, która obejmuje różne rodzaje ośrodków innowacji i przedsiębiorczości (tzw. instytucje nowoczesnej gospodarki, nazywane też często instytucjami otoczenia biznesu): parki i inkubatory technolo- * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania.

140 140 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak giczne, preinkubatory, centra transferu technologii, fundusze pożyczkowe, poręczeniowe, zalążkowe itp. Kluczowe funkcje tego typu ośrodków dotyczą działań w zakresie aktywizacji tkwiącej w ludziach kreatywności, przedsiębiorczości i innowacyjności, tym samym aktywizacji wewnętrznych (endogenicznych) zasobów, prowadzącej do efektywniejszego wykorzystania lokalnych czynników wzrostu [3]. Wspieranie przedsiębiorczości i procesów innowacyjnych obejmuje dostarczanie specyficznych usług oraz kształtowanie przychylnego przedsiębiorcy i podejmowaniu samodzielnej działalności gospodarczej środowiska ekonomiczno-społecznego. Działania w tym zakresie obejmują bardzo wiele instrumentów. Celem prowadzonych przez ośrodki innowacji i przedsiębiorczości działań może być: obniżanie kosztów podejmowania działalności gospodarczej, transfer technologii i pomoc w realizacji przedsięwzięć innowacyjnych, motywowanie i doskonalenie kompetencji biznesowych przedsiębiorców czy też bezpośrednia pomoc i koordynacja programów wsparcia. Wiosną 2011 roku zostały przeprowadzone badania ankietowe instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce, których celem miało być pokazanie stanu rozpoznawalności instytucji otoczenia biznesu, rodzaju działalności, z jakim kojarzone są określone instytucje, jakości informacji udostępnianych przez te instytucje oraz rozpowszechniania wiedzy. Badanie ukierunkowane było również w perspektywie roku 2030, zatem badano, jaka jest potrzeba działania instytucji otoczenia biznesu i jaka nastąpi zmiana znaczenia tych instytucji INSTYTUCJE OTOCZENIA BIZNESU Parki technologiczne Powstające w różnych częściach świata parki technologiczne stają się synonimem gospodarki wiedzy, łącząc na jednym terenie [3]: instytucje naukowo-badawcze oferujące nowe rozwiązania technologiczne i innowacyjne firmy poszukujące nowych szans rozwoju, szerokie otoczenie biznesu w zakresie finansowania, doradztwa, szkoleń i wspierania rozwoju innowacyjnych firm, finansowe instytucje wysokiego ryzyka (venture capital), wysoką jakość infrastruktury i walory otoczenia (przyjemne miejsce do zamieszkania i spędzania wolnego czasu), 1 Instytucje, które były przedmiotem badań ankietowych w Wielkopolsce zostały szczegółowo opisane w [4]. W niniejszym opracowaniu przywołana została tylko krótka charakterystyka instytucji oraz uaktualniona informacja o stanie instytucji w Wielkopolsce według raportu z 2010 roku [3].

141 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 141 wysoki potencjał przedsiębiorczości i klimat biznesu przyciągający kreatywne osoby z innych regionów, rządowe, regionalne i lokalne programy wspierania przedsiębiorczości, transferu technologii i rozwoju nowych technologicznych firm. Park technologiczny to zorganizowany kompleks gospodarczy, w ramach którego realizowana jest polityka w zakresie [3]: wspomagania młodych innowacyjnych przedsiębiorstw nastawionych na rozwój produktów i metod wytwarzania w technologicznie zaawansowanych branżach, optymalizacji warunków transferu technologii i komercjalizacji rezultatów badań z instytucji naukowych do praktyki gospodarczej. Park technologiczny, według ustawy [5], jest definiowany jako zespół wyodrębnionych nieruchomości wraz z infrastrukturą techniczną, utworzony w celu dokonywania przepływu wiedzy i technologii pomiędzy jednostkami naukowymi a przedsiębiorcami, na którym oferowane są przedsiębiorcom, wykorzystującym nowoczesne technologie, usługi w zakresie: doradztwa w tworzeniu i rozwoju przedsiębiorstw, transferu technologii oraz przekształcania wyników badań naukowych i prac rozwojowych w innowacje technologiczne, a także tworzenie korzystnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej przez korzystanie z nieruchomości i infrastruktury technicznej na zasadach umownych [5]. Za pierwszy polski park technologiczny należy uznać Poznański Park Naukowo- Technologiczny powołany w maju 1995 roku, w ramach działalności statutowej i gospodarczej Fundacji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Dla potrzeb przedsięwzięcia pozyskano około 3 ha terenu oraz szereg zdekapitalizowanych nieruchomości (teren gazowni miejskiej) przy ul. Rubież 46 na obrzeżach Poznania. Przez 15 kolejnych lat pojawiło się w Polsce 66 inicjatyw parkowych. Część z nich nie wytrzymała próby czasu. Obecnie (w połowie 2010 roku) identyfikuje się w Polsce łącznie 24 parki technologiczne i 21 inicjatyw parkowych. W Wielkopolsce działają dwa parki technologiczne: Poznański Park Naukowo-Technologiczny Fundacji UAM (Fundacja UAM w Poznaniu) oraz Nickel Technology Park Poznań (zlokalizowany w Złotnikach k. Poznania) [3] Inkubatory technologiczne Inkubatory technologiczne są typem programu inkubacji przedsiębiorczości, rozwijanym w otoczeniu lub powiązaniu z instytucjami naukowo-badawczymi. Główne ich funkcje obejmują wspomaganie rozwoju nowo powstałych firm oraz optymalizację warunków dla transferu i komercjalizacji technologii poprzez [3]: kontakty z instytucjami naukowymi i ocenę przedsięwzięć innowacyjnych, usługi wspierające biznes np. doradztwo finansowe, marketingowe, prawne, organizacyjne i technologiczne,

142 142 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak pomoc w pozyskiwaniu środków finansowych, w tym z funduszy ryzyka, tworzenie właściwego klimatu dla podejmowania działalności gospodarczej i realizacji przedsięwzięć innowacyjnych tzw. efekty synergiczne, dostarczanie odpowiedniej do potrzeb powierzchni na działalność gospodarczą. Podstawowym zadaniem inkubatora technologicznego jest asysta w tworzeniu oraz pomoc w pierwszym okresie działania małej, technologicznej firmy. W bieżącej działalności podkreśla się korzyści, jakie wynikają z osobistego kontaktu przedsiębiorców z zarządem i pracownikami inkubatora, trenerami i doradcami oraz innymi przedsiębiorcami lokatorami inkubatora. Efektem bezpośrednich kontaktów są tzw. efekty synergii, trudne do osiągnięcia w innych warunkach [3]. W działaniach inkubacyjnych kładzie się coraz większy nacisk na miękkie usługi dla małych i średnich przedsiębiorstw. Wsparcie biznesu w inkubatorze technologicznym obejmuje [3]: preferencyjne stawki czynszu rosnące wraz upływem pobytu w inkubatorze, szkolenia oraz usługi doradcze i informacyjne, kontakty i współpracę z instytucjami naukowymi, asystę w transferze technologii, dostęp do wspólnej infrastruktury technicznej i serwisowej, dostęp do różnorodnych lokalnych i globalnych sieci biznesowych. Okres pobytu firmy w inkubatorze wynosi od 3 do 5 lat. Pod koniec tego okresu warunki ekonomiczne (czynsz i opłaty) nie odbiegają od stawek rynkowych w najbliższym otoczeniu. Głównym celem inkubatora technologicznego jest pomoc nowo powstałej, innowacyjnej firmie w osiągnięciu dojrzałości i zdolności do samodzielnego funkcjonowania na rynku [3]. Pierwsze koncepcje inkubatorów technologicznych, pojawiły się niezależnie od siebie w 1990 roku, a za pierwszy należy uznać Wielkopolskie Centrum Innowacji i Przedsiębiorczości w Poznaniu, powstałe przy istotnym zaangażowaniu Politechniki Poznańskiej. Obecnie (w połowie 2010 roku) identyfikuje się 20 inkubatorów technologicznych, a kolejne 3 są w trakcie adaptacji. W Wielkopolsce działają dwa inkubatory przedsiębiorczości: Inkubator Technologiczny (Fundacja UAM w Poznaniu Poznański Park Naukowo-Technologiczny) Inkubator Technologiczny (Fundacja Kaliski Inkubator Przedsiębiorczości ) [3] Preinkubatory i Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości Zainteresowanie przedsiębiorczością, akademickimi firmami odpryskowymi i nowymi formami transferu technologii w ramach instytucji naukowych zaowocowało wypracowaniem koncepcji uczelnianych preinkubatorów. Ten typ ośrodków innowacji w ramach lub w otoczeniu szkół wyższych stanowi formę przejścia od programów dydaktycznych w zakresie przedsiębiorczości, do zaawansowanych form wsparcia nowych pomysłów biznesowych. Tworzenie uczelnianych inkubatorów

143 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 143 wynika z konieczności zaspokojenia specyficznych potrzeb początkowych etapów procesu założycielskiego nowej firmy, tworzonej przez studentów lub pracowników naukowych [3]. Działania i oferowana pomoc obejmują przygotowanie do utworzenia nowej firmy oraz próbę wstępnej oceny szans jej rynkowego powodzenia. Zainteresowanie preinkubacją na świecie pojawiło się w latach 90. XX w., jako przedłużenie procesu dydaktycznego o możliwości przygotowania do praktycznego działania na rynku oraz weryfikacji wiedzy i umiejętności we własnej firmie. Preinkubatory są tym samym ofertą wsparcia studentów i pracowników naukowych w praktycznych działaniach rynkowych [3]. Środowisko akademickie można uznać za właściwy grunt dla realizacji projektów preinkubacji ze względu na ciągle rozwijaną i upowszechnianą wiedzę. Jednocześnie koncepcja preinkubatorów jest coraz częściej stosowana w działalności parków technologicznych czy lokalnych programach rozwoju przedsiębiorczości. Tworzy to szanse na rozwój sieci wsparcie innowacyjnej przedsiębiorczości od powstania idei, po wejście na krajowe i globalne rynki. W ramach szkoły wyższej preinkubator daje szczególne możliwości rozwoju nowych biznesów poprzez potencjalny dostęp do [3]: uczelnianych laboratoriów i aparatury badawczej, doradztwa technologicznego i patentowego, wiedzy naukowców i studentów przy świadczeniu usług doradczych i szkoleniowych, baz danych o badaczach i wynalazcach, pomysłach, patentach i technologiach. Instytucja akademickiego inkubatora to kluczowy obok centrum transferu technologii element instytucjonalnej obudowy modelu przedsiębiorczego uniwersytetu. Pierwsze próby adaptacji koncepcji akademickiego inkubatora podjęto na Uniwersytecie Warszawskim w 1998 roku. Uruchomiono tam wówczas, w ramach Uczelnianego Ośrodka Transferu Technologii, pierwszy program preinkubacji pomysłów biznesowych wśród studentów UW Student z Pomysłem. Obecnie (w połowie 2010 roku) w Polsce identyfikuje się łącznie 62 preinkubatory i inkubatory akademickie. W Wielkopolsce działają cztery, wszystkie zlokalizowane są w Poznaniu: Akademicki Inkubator Przedsiębiorczości przy WSKiZ (Fundacja Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości), Akademicki Inkubator Przedsiębiorczości przy Uniwersytecie Ekonomicznym (Fundacja Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości), Poznański Akademicki Inkubator Przedsiębiorczości oraz Preinkubator Akademicki UAM (Uczelniane Centrum Innowacji i Transferu Technologii UAM) [3] Inkubatory przedsiębiorczości Inkubacją przedsiębiorczości, zarówno teoretycy jak i praktycy zajmują się od wielu lat. Mimo to temat jest nadal mało popularny, zarówno w środowiskach naukowych, jak i politycznych, choć ostatnie lata przynoszą w tej materii znaczącą

144 144 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak zmianę w kierunku szerszej popularyzacji. Inkubacja będąca pierwotnym etapem rozwoju nowych przedsięwzięć, wymaga szczególnych metod i środków działania. Instrumentem, przy pomocy którego wspierane są nowe przedsięwzięcia w tym stadium, są inkubatory przedsiębiorczości, będące jednym z typów ośrodków innowacji i przedsiębiorczości [3]. Inkubatory przedsiębiorczości są specyficznym typem ośrodka, którego zasadniczym kryterium wyodrębnienia jest oferta powierzchni dostosowanej pod wynajem lub dzierżawę dla rozpoczynających działalność gospodarczą małych i średnich przedsiębiorców. Ten typ ośrodka, obok oferty lokalowej, oferuje także inne, specjalne usługi ułatwiające funkcjonowanie nowej firmie. Są to przede wszystkim usługi wsparcia biznesu (doradztwo finansowe, prawne, księgowe i in.) oraz pomoc finansowa (lub pomoc w pozyskiwaniu funduszy). Większość z nich ułatwia, bądź inicjuje kontakty z działającymi w danym regionie lub kraju instytucjami naukowymi, co z kolei przekłada się na poziom innowacyjności podejmowanych przez przedsiębiorców przedsięwzięć. Biorąc pod uwagę szerszy kontekst, inkubatory zarówno do wewnątrz, jak i oddziałując na otoczenie lokalne, regionalne, przyczyniają się do kreowania przychylnego klimatu dla rozwoju przedsiębiorczości, podejmowania działalności gospodarczej itp. [3]. Historycznie rzecz ujmując mamy do czynienia z dwoma typami inkubatorów, które uznaje się za pierwotne w Polsce. Pierwszy w Poznaniu Wielkopolskie Centrum Innowacji i Przedsiębiorczości utworzony w 1990 r. przy Politechnice Poznańskiej oraz drugi w Warszawie Centrum Przedsiębiorczości Politechniki Warszawskiej. Obecnie (w połowie 2010 r.) identyfikuje się w Polsce 45 inkubatorów przedsiębiorczości. W Wielkopolsce działają dwa: Inkubator Przedsiębiorczości (Stowarzyszenie Ostrowskie Centrum Wspierania Przedsiębiorczości ) oraz Ostrzeszowskie Centrum Przedsiębiorczości (Stowarzyszenie Ostrzeszowskie Centrum Przedsiębiorczości) [3] Centra Transferu Technologii Centra Transferu Technologii (CTT) to zróżnicowana organizacyjnie grupa nienastawionych na zysk jednostek doradczych, szkoleniowych i informacyjnych, aktywnych w obszarze transferu i komercjalizacji technologii oraz wszystkich towarzyszących temu procesowi zadań. Działalność Centrów na styku sfery nauki i biznesu ma owocować adaptacją nowoczesnych technologii przez małe i średnie firmy, a tym samym przyczyniać się do podniesienia innowacyjności i konkurencyjności przedsiębiorstw oraz regionalnych struktur gospodarczych. Centra Transferu Technologii mają zapewniać swego rodzaju bufor, pozwalający na pogodzenie komercjalizacji, badań naukowych i działalności dydaktycznej na uczelniach [3]. Do podstawowych celów działalności Centrów należy zaliczyć [3]: rozwijanie sieci kontaktów między światem nauki i biznesu, animację transferu technologii,

145 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 145 upowszechnianie osiągnięć naukowych i prowadzenie uczelnianej polityki komercjalizacji wyników badań, zarządzanie własnością intelektualną powstałą w instytucjach naukowobadawczych, udzielanie licencji, promocję instytucji naukowo-badawczych, zespołów badawczych i ich osiągnięć, doradztwo, szkolenia i informację w zakresie realizacji przedsięwzięć innowacyjnych, przedsiębiorczości, własności intelektualnej itp., dla środowiska akademickiego i zewnętrznych partnerów, waloryzację potencjału naukowo-innowacyjnego w regionie lub określonej branży, tworzenie baz danych, ocenę potencjału komercyjnego nowych rozwiązań technologicznych, produktowych i organizacyjnych, opracowywanie studiów przedinwestycyjnych, identyfikację potrzeb innowacyjnych podmiotów gospodarczych, współpracę z inwestorami ryzyka oraz innymi ośrodkami innowacji i przedsiębiorczości, pozyskiwanie funduszy na badania, rozwój kadr i przedsięwzięcia innowacyjne, popularyzację, promocję i rozwój przedsiębiorczości technologicznej. Działalność CTT ma umacniać pozycję strategiczną szkoły wyższej w sieciach innowacji i na rynkach technologicznych. W tym kontekście kluczowe znaczenie ma rozwijanie kontaktów z podmiotami gospodarczymi, informowanie o prowadzonych na uczelniach pracach badawczych i identyfikacja możliwości sprzedaży wyników, poszukiwanie partnerów lub zleceniodawców na kolejne przedsięwzięcia itp. CTT podejmują próby komercjalizacji uczelnianego know-how i pozyskania dodatkowych funduszy dla uczelni, co pozwala na przynajmniej częściowe uniezależnienie się od finansowania ze środków publicznych. Obecnie CTT działają na zdecydowanej większości wyższych uczelni w państwach rozwiniętych gospodarczo [3]. Głównym celem działalności uczelnianych działów transferu technologii jest organizacja szerokiej płaszczyzny kontaktów między środowiskiem akademickim, badaniami a przemysłem. Centra transferu technologii są naturalnym partnerem parków i inkubatorów technologicznych, preinkubatorów, funduszy ryzyka i innych instytucji w realizacji programów wspierania innowacyjności gospodarki. Za pierwsze uczelniane centrum należy przyjąć Wrocławskie Centrum Transferu Technologii utworzone w 1995 roku przy Politechnice Wrocławskiej w formie jednostki ogólnouczelnianej. Kolejny wzrost zainteresowania tworzeniem CTT nastąpił w 2005 i 2006 r. w związku z uchwaleniem Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym [5]. Obecnie (w połowie 2010 r.) identyfikuje się w Polsce 90 podmiotów oferujących pomoc w transferze technologii i dostępie do informacji o nowych technologiach, programach czy możliwościach współpracy. Najwięcej polskich centrów transferu technologii funkcjonuje w Warszawie i Poznaniu (po 9), Krakowie (8), Łodzi (6) i Lublinie (4) [3].

146 146 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Instytuty naukowo-badawcze Jednostkami badawczo-rozwojowymi, w rozumieniu ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych [7], są państwowe jednostki organizacyjne wyodrębnione pod względem prawnym, organizacyjnym i ekonomiczno-finansowym, tworzone w celu prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych, których wyniki powinny znaleźć zastosowanie w określonych dziedzinach gospodarki narodowej i życia społecznego. Jednostkami badawczo-rozwojowymi są instytuty naukowobadawcze oraz ośrodki badawczo-rozwojowe, centralne laboratoria i inne jednostki organizacyjne. Do zadań jednostek badawczo-rozwojowych w szczególności należy [7]: prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych, przystosowanie wyników prowadzonych prac do zastosowania w praktyce oraz upowszechnianie wyników tych prac, realizacja zadań związanych z prowadzonymi przez nią badaniami naukowymi lub pracami rozwojowymi, określonych w statucie jednostki. Jednostki posiadające odpowiednie warunki materialne i techniczne mogą prowadzić szkolenia specjalistyczne oraz różne formy kształcenia ustawicznego. Instytuty naukowo-badawcze są to jednostki organizacyjne, których zadaniem jest prowadzenie prac naukowo-badawczych i rozwojowych w określonej dziedzinie nauki, techniki, gospodarki oraz kształcenie i doskonalenie niezbędnych do tego celu kadr specjalistów. W Wielkopolsce działa wiele instytutów naukowobadawczych. Poniżej dokonano krótkiej charakterystyki najważniejszych z nich. Instytut Logistyki i Magazynowania jest zorientowaną rynkowo jednostką badawczo-rozwojową, realizującą funkcje polskiego centrum kompetencji w logistyce i e-gospodarce. Rozwija, promuje i wdraża innowacyjne rozwiązania w kluczowych procesach gospodarczych, podnosząc efektywność funkcjonowania przedsiębiorstw i całych łańcuchów dostaw. Działania te realizuje poprzez prace badawczo-rozwojowe, usługi doradcze, badania laboratoryjne, szkolenia i konferencje oraz działalność wydawniczą [11]. Wielkopolski Instytut Jakości jest znanym i cenionym doradcą gospodarczym. Świadczy usługi proinnowacyjne oraz wspiera transfer technologii (wiedza, rozwiązania organizacyjne, informatyczne itp.). Wykonuje audyty technologiczne. Zajmuje się również projektowaniem, wdrażaniem i doskonaleniem systemów jakości i zarządzania zgodnych z obowiązującymi międzynarodowymi normami, wdrażaniem TQM. Tworzy także nowoczesne modele zarządzania oraz narzędzia zapewniające rozwój i doskonalenie [12]. Instytut Ochrony Roślin prowadzi działalność naukowo-badawczą i upowszechnieniową w zakresie tworzenia naukowych i praktycznych podstaw tworzenia naukowych podstaw rozwoju i modernizacji ochrony roślin w Polsce oraz wdrażanie ich do praktyki z uwzględnieniem bezpieczeństwa zabiegów ochrony dla wykonawców zabiegów, konsumentów i środowiska [13].

147 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 147 Instytut Technologiczno-Przyrodniczy Oddział Poznań prowadzi badania naukowe i prace rozwojowe w dziedzinie nauk przyrodniczych i technicznych w obszarach ochrony, użytkowania i kształtowania środowiska i przyrody, agroekosystemów, zasobów wodnych, trwałych użytków zielonych oraz krajobrazu i infrastruktury obszarów wiejskich oraz innowacyjnych, kompleksowych technologii w produkcji roślinnej, zwierzęcej i przetwórstwie rolno-spożywczym, a także w infrastrukturze technicznej wsi. Przedmiotem działania Instytutu jest prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych oraz działalności wdrożeniowej, upowszechnieniowej, doradczej, edukacyjnej, szkoleniowej, promocyjnej, wynalazczej i monitoringowej [14]. Instytut Włókien Naturalnych jest jedyną w Polsce interdyscyplinarną jednostką badawczą, zajmującą się kompleksowymi badaniami nad pozyskiwaniem i przerobem naturalnych surowców włókienniczych, lignocelulozowych, takich jak: len, konopie oraz białkowych takich jak: jedwab, wełna i inne [15]. Instytut Technologii Drewna jest jedyną w kraju jednostką naukowo-badawczą zajmującą się w sposób kompleksowy zagadnieniami przerobu drewna, jego zastosowania i tworzenia nowych kompozytów opartych na drewnie. Realizuje badania zmierzające do wytworzenia nowoczesnych materiałów, udoskonalania technologii produkcji i technik obróbki, prowadzące do osiągnięcia harmonijnego i zrównoważonego rozwoju branży drzewnej oraz wysokiej konkurencyjności polskiego sektora drzewnego na rynku międzynarodowym [16]. Instytut Maszyn Rolniczych prowadzi prace badawczo-rozwojowe tworzące postęp techniczny w zakresie maszyn i ciągników rolniczych, wdraża wyniki badań do praktyki gospodarczej, współpracuje z innymi instytutami, uczelniami oraz przemysłem w kraju i za granicą, projektuje i bada zestawy maszyn do nowych technologii rolnych, jak również doskonali jakość produkowanych już maszyn oraz ich elementów. Dyscypliny naukowe uprawiane w PIMP to: budowa maszyn, technika rolnicza, eksploatacja, wibroakustyka, diagnostyka maszyn i systemów, bezpieczeństwo, przetwórstwo tworzyw naturalnych i sztucznych, a także badania w zakresie: ekologii, energetyki, automatyki, środków transportu i metod komputerowych, ochrona przed korozją, bezpieczeństwa i ocen zgodności [17]. Naczelna Organizacja Techniczna (NOT) jako wspólnota stowarzyszeń naukowo-technicznych reprezentuje społeczność techniczną, integruje polskich techników i inżynierów, działa na rzecz wzmocnienia roli środowiska technicznego współtwórcy postępu cywilizacyjnego i zrównoważonego rozwoju. NOT jest największą polską organizacją inżynierską o ponad 170-letniej tradycji zrzeszająca inżynierów i techników. Organizuje imprezy naukowo-techniczne (kongresy, konferencje, sympozja, narady, seminaria, wystawy), prowadzi szkolenia i doskonalenie kadr technicznych i menedżerskich, a także świadczy usługi w zakresie ekspertyz i opinii technicznych, pomiarów i badań laboratoryjnych, prac projektowych, doradztwa technicznego [18]. Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa (TNOiK) powstało jako jedno z pierwszych na świecie profesjonalnych organizacji skupiających menedże-

148 148 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak rów. Obecnie TNOiK jest apolitycznym stowarzyszeniem o charakterze non-profit, zajmującym się przede wszystkim upowszechnianiem wiedzy o profesjonalnym zarządzaniu. Współpracuje aktywnie z wieloma polskimi organizacjami. TNOiK jest organizatorem i uczestnikiem konferencji, seminariów, sympozjów, wykładów i prac naukowo-badawczych, a także organizuje kursy, seminaria, warsztaty oraz konferencje. Każdego roku TNOiK wydaje kilkadziesiąt pozycji książkowych [19] Organizacje branżowe W dobie gospodarki wolnorynkowej szczególnego znaczenia nabiera istnienie organizacji branżowych, co oznacza również wsparcie dla polskich przedsiębiorców, a co za tym idzie wzmocnienie ich pozycji konkurencyjnej w trudnych warunkach transformacji ustrojowej i procesie integracji gospodarczej z krajami Unii Europejskiej. Odrodzenie ruchu samorządowego nastąpiło w 1989 roku na mocy ustawy o izbach gospodarczych [8]. Obok ustawy o izbach gospodarczych należy również wymienić ustawę o rzemiośle [9]. Organizacje rzemieślnicze są zrzeszeniami podmiotów gospodarczych o najdłuższej tradycji w Polsce. Podmioty prowadzące działalność gospodarczą, z wyjątkiem osób fizycznych prowadzących taką działalność jako uboczne zajęcie zarobkowe, mogą zrzeszać się w izby gospodarcze. Izba gospodarcza jest organizacją samorządu gospodarczego, reprezentującą interesy gospodarcze zrzeszonych w niej podmiotów w zakresie ich działalności wytwórczej, handlowej, budowlanej lub usługowej, w szczególności wobec organów państwowych. Izby kształtują i upowszechniają zasady etyki w działalności gospodarczej, w szczególności opracowują i doskonalą normy rzetelnego postępowania w obrocie gospodarczym. Izba gospodarcza jest uprawniona do wyrażania opinii o projektach rozwiązań odnoszących się do funkcjonowania gospodarki oraz może uczestniczyć, na zasadach określonych w odrębnych przepisach, w przygotowywaniu projektów aktów prawnych w tym zakresie. Może również dokonywać ocen wdrażania i funkcjonowania przepisów prawnych dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej [8]. Izby przemysłowo-handlowe działają w każdym województwie. Na poziomie regionalnym często mają w swojej strukturze oddziały w mniejszych ośrodkach regionu. W wielu miejscowościach działają również samodzielne izby przemysłowohandlowe, nie powiązane w żaden sposób z izbami regionalnymi. Przynależność do izb jest według obecnie obowiązującego prawa dobrowolna. Najczęściej oferowany zakres usług to: bezpłatne doradztwo prawne członkowie izby mogą korzystać z porad prawnych specjalistów, prawników i arbitrów izby, raporty o firmach - niektóre izby pełnią rolę wywiadowni gospodarczych oferując swoim członkom raporty o firmach, pomoc w znalezieniu partnerów gospodarczych poprzez kojarzenie ofert,

149 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 149 organizowanie misji gospodarczych: przyjazdowych i wyjazdowych, organizowanie seminariów, konferencji, szkoleń dla firm [10]. Izby branżowe są organizacjami samorządu gospodarczego, reprezentującymi interesy gospodarcze podmiotów działających w sferze danego przemysłu na terenie całego kraju. Powstają z reguły w odpowiedzi na potrzebę stworzenia reprezentacji środowiska branżowego. Izby zrzeszają na zasadzie dobrowolności podmioty gospodarcze zajmujące się działalnością związaną z daną branżą. Członkami izb są przedsiębiorstwa sektora państwowego, prywatnego i spółdzielczego. Podstawowym celem działalności izb jest ochrona interesów danej branży, w szerokim pojęciu tego słowa, stworzenie ogniwa pomiędzy organami władzy państwowej i przedsiębiorstwami z danego sektora, a także scalenie środowiska branżowego w kraju. Izby mogą również pełnić rolę reprezentanta danej branży wobec podobnych organizacji zagranicznych i międzynarodowych. Do głównych zadań izb branżowych należą: działania na rzecz poprawy warunków gospodarczych oraz konkurencyjności danej branży na rynku, integracja środowiska branżowego i wzmocnienie jego pozycji w rozmowach z rządem, aktywny wpływ na rozwój danej branży poprzez np. tworzenie lub realizowanie różnego rodzaju programów, współpraca z organami administracji rządowej i ustawodawczej, opiniowanie projektów ustaw, rozporządzeń Rady Ministrów i ministrów, konwencji międzynarodowych, związanych z danym przemysłem i współpraca z komisjami sejmowymi i senackimi, współpraca z organizacjami pozarządowymi i międzynarodowymi [10]. Izby bilateralne mają za zadanie ułatwiać kontakty gospodarcze pomiędzy polskimi przedsiębiorstwami a przedsiębiorstwami z drugiego kraju. Izby bilateralne na zasadach dobrowolności skupiają firmy zainteresowane nawiązaniem lub rozwijaniem kontaktów gospodarczych z partnerami z konkretnego państwa [10]. Izby rzemieślnicze uległy na przestrzeni ostatnich lat dużej przemianie. Wynika to z faktu, że wcześniej powszechnie kojarzeni z danym rodzajem zawodu rzemieślnicy, to w tej chwili przedsiębiorcy oczekujący różnego rodzaju usług i wsparcia charakterystycznego dla izb przemysłowo-handlowych oraz izb branżowych. Oprócz tej nowej funkcji, izby rzemieślnicze związane są nadal z egzaminami cechowymi, szkoleniami zawodowymi itp. Zrzeszają organizacje cechowe, spółdzielnie rzemieślnicze oraz restauratorów. Izby rzemieślnicze pełnią więc również funkcję samorządu gospodarczego w regionie [10] KONCEPCJA I CEL BADANIA Celem badania instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce było uzyskanie odpowiedzi na poniższe pytania badawcze:

150 150 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Jaka jest rozpoznawalność instytucji otoczenia biznesu przez respondentów? Z jakim rodzajem działalności kojarzone są określone instytucje otoczenia biznesu? Z jakim rodzajem działalności kojarzone są określone instytucje naukowobadawcze? Jak respondenci oceniają jakość informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu? Jak respondenci oceniają działalność instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy? Z jakich usług oferowanych przez instytucje otoczenia biznesu korzystają respondenci? Jaka jest potrzeba działania instytucji otoczenia biznesu w perspektywie roku 2030? Jaka nastąpi zmiana znaczenia instytucji otoczenia biznesu w perspektywie roku 2030? Badanie przebiegało według schematu pokazanego na rysunku 7.1. Na etapie przygotowania zdefiniowano następujące aspekty [1]: problem badawczy (por. cele badania), populacja badana mieszkańcy Wielkopolski, liczebność próby 1000 osób, metoda doboru próby losowa, instrument pomiarowy kwestionariusz, metody analizy danych przedstawiono poniżej, czas trwania badania kwiecień Projektowanie badania Dobór próby badawczej PRZYGOTOWANIE Budowa instrumentu pomiarowego Zbieranie danych Redukcja i wstępna prezentacja REALIZACJA Analiza danych Prezentacja i ocena wyników Rys Schemat przygotowania i realizacji badania. Źródło: [1, 2]

151 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 151 Narzędziem badawczym wykorzystanym do zrealizowania badania jest kwestionariusz. Jego budowa przebiegała według schematu podanego na rysunku 7.2. Sformułowanie wstępnej listy pytań Skalowanie odpowiedzi Wstępne sprawdzenie przez współpracowników Konstrukcja kwestionariusza próbnego Pomiar próbny Modyfikacje kwestionariusza w wyniku analizy logicznej Opracowanie ostatecznej wersji kwestionariusza Rys Budowa narzędzia badawczego. Źródło: [1], [2] Wykorzystany kwestionariusz zawierał pytania zamknięte dotyczące następujących instytucji otoczenia biznesu: parków technologicznych, inkubatorów technologicznych, akademickich inkubatorów przedsiębiorczości, inkubatorów przedsiębiorczości, centrów transferu technologii, instytutów naukowo-badawczych (Instytut Logistyki i Magazynowania w Poznaniu, Wielkopolski Instytut Jakości, Instytut Ochrony Roślin, Instytut Technologiczno-Przyrodniczy, Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich, Instytut Technologii Drewna, Przemysłowy Instytut Maszyn Rolniczych, Naczelna Organizacja Techniczna, TNOiK), organizacji branżowych. Respondentom zadano pytania przedstawione w tabeli 7.1. Pokazano również możliwe warianty odpowiedzi.

152 152 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Tabela 7.1. Pytania i warianty odpowiedzi zadane respondentom Pytanie W jakim stopniu znana jest Panu/i działalność instytucji otoczenia biznesu? Z jakim rodzajem działalności kojarzy się Panu/i określona instytucja otoczenia biznesu? Z jakim rodzajem działalności kojarzy się Panu/i określony instytut naukowobadawczy? Jak ocenia Pan/i jakość informacji udostępnianych przez w/w instytucje? Jak ocenia Pan/i działalność w/w instytucji w zakresie rozpowszechniania wiedzy? Z jakiego rodzaju działalności określonych instytucji otoczenia biznesu korzysta Pan/i (lub firma)? Warianty odpowiedzi bardzo dobrze dobrze dostatecznie niedostatecznie nigdy nie słyszałem prace badawczo-rozwojowe usługi doradcze szkolenia i konferencje działalność wydawnicza pomoc w uzyskaniu dotacji, nawiązaniu kontaktów nie wiem prace badawczo-rozwojowe usługi doradcze badania laboratoryjne szkolenia i konferencje działalność wydawnicza nie wiem bardzo dobrze dobrze dostatecznie niedostatecznie nie mam zdania wystarczająca mało wystarczająca niewystarczająca zupełnie niewystarczająca nie mam zdania prace badawczo-rozwojowe usługi doradcze badania i opracowania szkolenia i konferencje działalność wydawnicza nie korzystam Na ile ocenia Pan/i potrzebę działania tych instytucji? Na ile będzie się zmieniało znaczenie tych instytucji w zakresie rozpowszechniania wiedzy? Źródło: opracowanie własne. Zebrane dane surowe zostały poddane redukcji i analizie. Analiza polegała na przetworzeniu zebranych danych na opisowe twierdzenia i wyciągnięciu wniosków dotyczących wzajemnych zależności między zmiennymi.

153 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 153 W projektowanym badaniu instytucji otoczenia biznesu wykorzystano następujące metody analizy danych: analiza liczności dla wszystkich respondentów, analiza liczności dla frakcji, podstawowe statystyki średnia, odchylenie standardowe, analiza korespondencji OTRZYMANE WYNIKI W badaniu otrzymano odpowiedzi od 994 respondentów 2. Podział respondentów na wybrane frakcje i ich procentowy udział pokazany jest na rysunku 7.3. Rys Procentowa wielkość różnych frakcji respondentów. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) W metryczce uwzględniono również staż pracy, wykształcenie i miejscowość zamieszkania. Do dalszych analiz zaprezentowanych dla wybranych pytań w raporcie wybrano tylko podział na frakcje ze względu na płeć i status zatrudnienia Znajomość działalności instytucji otoczenia biznesu Pierwsze pytanie badawcze dotyczyło znajomości działalności instytucji otoczenia biznesu. Respondenci mieli do wyboru cztery możliwości oceny działalności oraz odpowiedź nigdy nie słyszałem. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku W trakcie prowadzonych badań rozdano 1050 kwestionariuszy, a wróciło 994.

154 154 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Rys Znajomość działalności instytucji otoczenia biznesu. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Respondenci najlepiej znają działalność organizacji branżowych oraz inkubatorów przedsiębiorczości (26,5% wskazań bardzo dobrych lub dobrych). Znajomość działalności centrów transferu technologii otrzymała najwięcej ocen niedostatecznych (43,3%) oraz opinii nigdy nie słyszałem (29,3%). Do obliczenia podstawowych statystyk przyjęto, że odpowiedzi bardzo dobrze mają wartość 5, dobrze 4, dostatecznie 3, niedostatecznie 2, pominięto wskazania nigdy nie słyszałem. Następnie dla każdej instytucji otoczenia biznesu policzono średnią ocenę i odchylenie standardowe. Są one przedstawione w tabeli 7.2. Na rysunku 7.4 w postaci strzałek przedstawiono średnią ocenę. Tabela 7.2. Podstawowe statystyki dla pytania 1 Znajomość IOB Średnia ocena Odchylenie standardowe Parki technologiczne 2,77 1,44 Inkubatory technologiczne 2,78 1,42 Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości 2,87 1,44 Inkubatory przedsiębiorczości 3,02 1,26 Centra Transferu Technologii 2,50 1,70 Instytuty naukowo-badawcze 2,92 1,23 Organizacje branżowe 3,04 1,21 Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994).

155 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 155 Najwyższą średnią ocenę znajomości danej instytucji otoczenia biznesu otrzymały organizacje branżowe (średnia ocena równa 3,04) oraz inkubatory przedsiębiorczości (średnia ocena równa 3,02). Najmniej respondenci znają centra transferu technologii (średnia ocena równa 2,50). Najmniejsza rozpiętość ocen jest dla organizacji branżowych, największa dla centrów transferu technologii. Rys Znajomość działalności instytucji otoczenia biznesu ze względu na zatrudnienie. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994)

156 156 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Analizując wyniki dla respondentów podzielonych na frakcje ze względu na status zatrudnienia otrzymano wyniki przedstawione na rysunku 7.5. Najlepiej instytucje otoczenia biznesu znają kierownicy najwięcej wskazań bardzo dobrych lub dobrych dla każdej instytucji. Studenci są tą grupą respondentów, wśród których znajomość instytucji otoczenia biznesu jest najgorsza najwięcej wskazań niedostatecznie lub nigdy nie słyszałem. Rys Znajomość działalności instytucji otoczenia biznesu ze względu na płeć. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994)

157 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 157 Analizując wyniki dla respondentów podzielonych na frakcje ze względu na płeć otrzymano wyniki przedstawione na rysunku 7.6. Generalnie znajomość instytucji otoczenia biznesu jest lepsza wśród mężczyzn niż wśród kobiet (więcej ocen bardzo dobrych lub dobrych). Do obliczenia średniej oceny dla każdej instytucji otoczenia biznesu i dla każdej analizowanej frakcji przyjęto schemat przedstawiony powyżej. Wyniki przedstawione są w tabeli 7.3. Tabela 7.3. Podstawowe statystyki dla pytania 1. z uwzględnieniem frakcji Znajomość IOB Ocena średnia Znajomość IOB Ocena średnia Parki technologiczne Centra Transferu Technologii Kobiety 2,70 Kobiety 2,52 Mężczyźni 2,88 Mężczyźni 2,47 Pracownicy 2,83 Pracownicy 2,50 Kierownicy 3,09 Kierownicy 2,69 Studenci 2,56 Studenci 2,45 Inkubatory technologiczne Instytuty naukowo-badawcze Kobiety 2,71 Kobiety 2,92 Mężczyźni 2,89 Mężczyźni 2,93 Pracownicy 2,83 Pracownicy 2,94 Kierownicy 3,16 Kierownicy 2,98 Studenci 2,57 Studenci 2,88 Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości Organizacje branżowe Kobiety 2,78 Kobiety 3,02 Mężczyźni 3,00 Mężczyźni 3,07 Pracownicy 2,87 Pracownicy 3,10 Kierownicy 2,97 Kierownicy 3,15 Studenci 2,85 Studenci 2,93 Inkubatory przedsiębiorczości Kobiety 2,98 Mężczyźni 3,08 Pracownicy 3,05 Kierownicy 3,25 Studenci 2,90 Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994). Dla parków technologicznych, inkubatorów technologicznych, akademickich inkubatorów technologicznych, organizacji branżowych, inkubatorów przedsiębiorczości najwyższą średnią ocenę ich znajomości wystawili mężczyźni i kierownicy. Centra transferu technologii najlepiej znają kobiety i kierownicy. Instytuty

158 158 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak naukowo-badawcze są znane w jednakowym stopniu przez każdą z wyróżnionych grup respondentów Rodzaj działalności prowadzonej przez określoną instytucję otoczenia biznesu Drugie pytanie badawcze dotyczyło rodzaju działalności kojarzonej z daną instytucją otoczenia biznesu. Respondenci mieli do wyboru pięć możliwości (wielokrotny wybór) oraz odpowiedź nie wiem. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku 7.7. Rys Znajomość rodzaju działalności instytucji otoczenia biznesu. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Dla parków technologicznych respondenci wskazywali najczęściej, że prowadzą one prace badawczo rozwojowe (71%). Inkubatory technologiczne kojarzą się z działalnością badawczo-rozwojową (34,1%) oraz usługami doradczymi (40,3%). Akademickie inkubatory przedsiębiorczości są wskazywane jako te, które zajmują się usługami doradczymi (37,5%), organizacją szkoleń i konferencji (37,1%) oraz pomocą w uzyskaniu dotacji, nawiązywaniu kontaktów (32,1%). Inkubatory przedsiębiorczości kojarzą się z oferowaniem uslug doradczych (48,4%) oraz pomocą

159 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 159 w uzyskaniu dotacji i nawiązywaniu kontaktów (40,9%). Dla centrów transferu technologii oraz instytutów naukowo-badawczych wskazano jako główną działalność prace badawczo-rozwojowe (odpowiednio 39,6% i 71,4%). Organizacje branżowe wskazywane są jako te, które przede wszystkim prowadzą działalność w zakresie usług doradczych (37,1%), organizowania szkoleń i konferencji (32,7%) oraz oferują pomoc w uzyskaniu dotacji i nawiązywaniu kontaktów (27,3%) Rodzaj działalności prowadzonej przez określony instytut naukowo-badawczy Trzecie pytanie badawcze dotyczyło rodzaju działalności kojarzonej z określonym instytutem naukowo-badawczym. Respondenci mieli do wyboru pięć możliwości (wielokrotny wybór) oraz odpowiedź nie wiem. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku 7.8. Rys.7.8. Znajomość rodzaju działalności wybranych instytutów naukowo-badawczych. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994)

160 160 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Wymienione jednostki naukowo-badawcze w opinii respondentów najczęściej prowadzą prace badawczo-rozwojowe oraz badania laboratoryjne. Naczelna Organizacja Techniczna zajmuje się usługami doradczymi (33% wskazań). Działalność TNOiK w opiniach respondentów dotyczy wszystkich wymienionych obszarów Ocena jakości informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu Czwarte pytanie badawcze dotyczyło oceny jakości informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu. Respondenci mieli do wyboru cztery możliwości oraz odpowiedź nie wiem. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku 7.9. Rys Ocena jakości informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Respondenci uważają, że instytucje otoczenia biznesu oferują informacje o jakości przede wszystkim dostatecznej (42,5% wskazań) lub niedostatecznej (37,4% wskazań). Dobrą jakość wskazuje 14% respondentów, bardzo dobrą zaledwie 1,4% respondentów. Do obliczenia podstawowych statystyk przyjęto, że odpowiedzi bardzo dobrze mają wartość 5, dobrze 4, dostatecznie 3, niedostatecznie 2, pominięto wskazania nie wiem. Średnia ocena jakości informacji to 2,78, odchylenie standardowe 1,00.

161 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 161 Dla pytania 4 wykonano analizę korespondencji podając rozkład liczności (ile razy wystąpiła dana odpowiedź w danej frakcji). Umożliwiło to analizę korelacji pomiędzy badanymi przypadkami (grupy respondentów kierownicy, studenci, pracownicy) a zmiennymi (udzielone odpowiedzi bardzo dobra, dobra, dostateczna, niedostateczna ). Na tej podstawie sporządzono wykres, na którego osiach umieszczone są wartości korelacji. Rozmieszczenie ocen przydzielanych przez respondentów (zmiennych) oraz grup respondentów (przypadków) wynika z wartości współczynników korelacji. Analiza graficzna odległości przypadku (rodzaju respondenta) do najbliższej zmiennej (oceny) pozwala na określenie, jaką najczęściej ocenę przydzielali dani respondenci. Analizując wyniki dla respondentów podzielonych na frakcje ze względu na status zatrudnienia otrzymujemy wyniki przedstawione na rysunku Pracownicy oceniają jakość informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu jako dostateczną, studenci jako niedostateczną, ocena kierowników jest wypadkową pomiędzy niedostateczną a dostateczną. 0,15 Dobra 0,10 Pracownik 0,05 Student -0,5-0,4-0,3-0,2-0,1 0,000,0 0,1 0,2 Dostateczna Niedostateczna -0,05-0,10-0,15 Kierownilk -0,20 Bardzo dobra -0,25-0,30 Rys Ocena jakości informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu dla frakcji wyróżnionych ze względu na zatrudnienie. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994)

162 162 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Kobiety 3% 1% 12% Mężczyźni 7% 2% 18% bardzo dobra 38% 46% dobra dostateczna niedostateczna nie wiem 37% 36% Rys Ocena jakości informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu ze względu na płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Analizując wyniki dla respondentów podzielonych na frakcje ze względu na płeć otrzymujemy wyniki przedstawione na rysunku Mężczyźni dają więcej ocen dobrych niż kobiety, które jakość otrzymanych informacji oceniły najczęściej jako dostateczną. Liczba wskazań niedostatecznych i bardzo dobrych jest podobna dla każdej z płci Ocena działalności instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy Piąte pytanie badawcze dotyczyło oceny działalności instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy. Respondenci mieli do wyboru cztery możliwości oraz odpowiedź nie wiem. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku Rys Ocena działalności instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994)

163 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 163 Respondenci oceniają działalność instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy jako wystarczającą w 6,6% wskazań, jako mało wystarczającą w 29,4% wskazań, jako niewystarczającą w 34% wskazań, jako zupełnie niewystarczającą w 23,9% wskazań. Gdy każdej z tych ocen przypisać wartość ( wystarczająca 5, mało wystarczająca 4, niewystarczająca 3, zupełnie niewystarczająca 2) oraz pominąć odpowiedzi nie wiem, to otrzyma się średnią ocenę działalności tych instytucji na poziomie 3,2 oraz odchylenie standardowe równe 1,1. 0,15 Wystarczająca 0,10 Mało wystarczająca Pracownik 0,05 Zupełnie niewystarczająca 0,00-0,4-0,3-0,2-0,1 0,0 0,1 0,2 0,3-0,05 Niewystarczająca Student Kierownik -0,10-0,15-0,20 Rys Ocena jakości informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu dla frakcji wyróżnionych ze względu na zatrudnienie. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Dla pytania 5. wykonano analizę korespondencji podając rozkład liczności. Analizując wyniki dla respondentów podzielonych na frakcje ze względu na status zatrudnienia otrzyma się obraz przedstawiony na rysunku Pracownicy oceniają działalność instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy jako wystarczającą lub mało wystarczającą, studenci i kierownicy jako niewystarczającą.

164 164 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Kobiety Mężczyźni 5% 6% wystarczająca 8% 8% 23% 31% mało wystarczająca niewystarczająca 25% 27% zupełnie niewystarczająca nie wiem 35% 32% Rys Ocena działalności instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy ze względu na płeć respondenta. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Na rysunku 7.14 przedstawiono odpowiedzi na pytanie o ocenę działalności instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy ze względu na płeć respondenta. Analizując wyniki można zauważyć, że płeć nie ma znaczenia przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie piąte Korzystanie z usług instytucji otoczenia biznesu Szóste pytanie badawcze dotyczyło korzystania z usług oferowanych przez instytucje otoczenia biznesu. Respondenci mieli do wyboru pięć możliwości (wielokrotny wybór) oraz odpowiedź nie wiem. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku Przeważająca większość respondentów nie korzysta z jakichkolwiek usług oferowanych przez instytucje otoczenia biznesu. W podziale na określone instytucje otoczenia biznesu respondenci najczęściej korzystają z: prac badawczo-rozwojowych oferowanych przez parki technologiczne (8,5%), usług doradczych oferowanych przez inkubatory technologiczne (8,3%), badań i opracowań (6,2%) oraz organizowania szkoleń i konferencji (6,5%) oferowanych przez akademickie inkubatory przedsiębiorczości, usług doradczych oferowanych przez inkubatory przedsiębiorczości (6,9%), organizowanych szkoleń i konferencji oferowanych przez centra transferu technologii (4,6%), wszystkich rodzajów działalności oferowanych przez instytuty naukowo- -badawcze (4,8%-6,5% wskazań), organizowanych szkoleń i konferencji (9,8%) oraz usług doradczych (8,6%) oferowanych przez organizacje branżowe (9,3%).

165 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 165 Rys Korzystanie z usług oferowanych przez instytucje otoczenia biznesu. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Potrzeba działania instytucji otoczenia biznesu Siódme pytanie badawcze dotyczyło potrzeby działania instytucji otoczenia biznesu w perspektywie roku Respondenci zaznaczali odpowiedź na skali pokazanej w tabeli 7.1. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku Strzałką zaznaczono najczęściej wskazywaną odpowiedź. Respondenci wskazali największą potrzebę działania dla instytutów naukowobadawczych, akademickich inkubatorów przedsiębiorczości, inkubatorów przedsiębiorczości oraz organizacji branżowych (odpowiednio 51,1%, 48,7%, 48,7% i 45,7% wskazań co najmniej 60%). Jako najmniej potrzebne wskazano parki technologiczne i centra transferu technologii (odpowiednio 23,7% i 21% wskazań poniżej 40%).

166 166 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak Rys Potrzeba działania instytucji otoczenia biznesu. Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) Zmiana znaczenia instytucji otoczenia biznesu Ósme pytanie badawcze dotyczyło zmiany znaczenia instytucji otoczenia biznesu w perspektywie roku Respondenci zaznaczali odpowiedź na skali pokazanej w tabeli 7.1. Dla całej populacji uzyskano wyniki przedstawione na rysunku Respondenci wskazali dla wszystkich instytucji otoczenia biznesu, że ich rola w życiu gospodarczym wzrośnie w przedziale 0-50% (ok. 50% wskazań dla odpowiedzi od 0% do 51%).

167 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 167 Rys Przewidywana zmiana znaczenia instytucji otoczenia biznesu do roku Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań (N = 994) 7.5. PODSUMOWANIE Instytucje otoczenia biznesu koncentrują swoją aktywność na wspieraniu przedsiębiorczości i procesów innowacyjnych w formie [3]: szerzenia wiedzy i umiejętności poprzez doradztwo, szkolenia, informację w ramach ośrodków szkoleniowo-doradczych, pomocy w transferze i komercjalizacji nowych technologii w ramach centrów transferu technologii, pomocy finansowej w formie parabankowych funduszy pożyczkowych, zalążkowych i poręczeń kredytowych, sieci aniołów biznesu oferowanej osobom podejmującym działalność gospodarczą i młodym firmom bez historii kredytowej, asysty w tworzeniu nowych firm w otoczeniu instytucji naukowych i szkół wyższych, zakładanych przez studentów, absolwentów, doktorantów i pracowników naukowych w preinkubatorach i akademickich inkubatorach przedsiębiorczości, szerokiej pomocy doradczej, technicznej i lokalowej dla nowo powstałych przedsiębiorstw w inkubatorach przedsiębiorczości i centrach technologicznych, tworzenia skupisk przedsiębiorstw (klastrów) i animacji innowacyjnego środowiska poprzez łączenie na określonym zagospodarowanym terenie usług bizneso-

168 168 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak wych i różnych form pomocy firmom w ramach: parków technologicznych, stref biznesu, parków przemysłowych. Z pomocy omawianych ośrodków korzystają osoby i podmioty rozpoczynające działalność gospodarczą, niezdolne ze względów finansowych lub merytorycznych, sięgnąć po ofertę instytucji rynkowych firm konsultingowych, banków itp. Jednocześnie powyższe działania ośrodków innowacji i przedsiębiorczości wywołują silne impulsy rozwojowe identyfikowane w perspektywie lokalnej i regionalnej w zakresie [3]: integracji sieci kontaktów nauki, biznesu i administracji, czyli środowisk odległych mentalnie i organizacyjnie; upowszechnienia wiedzy, dobrych praktyk oraz inspirowania działań samopomocowych, dyfuzji industrializacji następującej poprzez inkubację nowych firm (często typu rzemieślniczego), wykorzystujących miejscowe umiejętności od dawna tkwiące w lokalnej kulturze w regionach peryferyjnych i opóźnionych w rozwoju gospodarczym, wzmocnienia struktur rynkowych o nowe technologiczne firmy o dużej sile konkurencyjnej, dzięki umiejętnościom innowacyjnym umożliwiającym ciągłą adaptację nowych produktów i technologii, rozwoju kompleksów przemysłowych wysokiej technologii i systemów inkubacji innowacji w aglomeracjach miejskich, dysponujących silnym zapleczem naukowym. Każdy z typów ośrodków ma swoją specyfikę i realizuje konkretne, specyficzne funkcje w systemie wsparcia. Niestety, przeprowadzone badania pokazały, że potencjał i know-how ośrodków innowacji i przedsiębiorczości, czyli instytucji wspierających proces przepływu wiedzy, jest w dużej mierze niewykorzystywany. Przeprowadzone analizy wskazały, że: średnia znajomość instytucji otoczenia biznesu wśród respondentów jest niższa niż dostateczna, najlepiej rozpoznawalne w całej populacji są organizacje branżowe, najniższa rozpoznawalność instytucji otoczenia biznesu jest wśród studentów należałoby wprowadzić do treści wykładów informacje dotyczące tych instytucji, instytucje otoczenia biznesu są najczęściej kojarzone z działalnością badawczorozwojową, usługami doradczymi, organizacją szkoleń i konferencji oraz pomocą w uzyskaniu dotacji, nawiązywaniu kontaktów, wymienione instytucje naukowo-badawcze są najczęściej kojarzone z działalnością badawczo-rozwojową oraz badaniami laboratoryjnymi, jakość informacji dostarczana przez instytucje otoczenia biznesu jest oceniana jako niższa niż dostateczna (średnia ocena 2,78), pracownicy oceniają jakość informacji udostępnianych przez instytucje otoczenia biznesu jako dostateczną, studenci jako niedostateczną, ocena kierowników jest wypadkową pomiędzy niedostateczną a dostateczną,

169 7. Rola instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w kontekście przepływu wiedzy 169 mężczyźni lepiej oceniają jakość informacji dostarczanych przez instytucje otoczenia biznesu więcej ocen dobrych, kobiety przydzielały częściej ocenę dostateczną, działalność instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy oceniana jest jako mało wystarczająca lub niewystarczająca, pracownicy oceniają działalność instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy jako wystarczającą lub mało wystarczającą, studenci i kierownicy jako niewystarczającą, nie ma istotnych różnic w ocenie instytucji otoczenia biznesu w zakresie rozpowszechniania wiedzy ze względu na płeć respondentów, respondenci w większości nie korzystają z usług oferowanych przez instytucje otoczenia biznesu, jeżeli już korzystają z usług oferowanych przez instytucje otoczenia biznesu, to jest to najczęściej działalność związana z organizowaniem szkoleń i konferencji oraz usługami doradczymi, respondenci wskazali największą potrzebę działania w perspektywie roku 2030 dla instytutów naukowo-badawczych, akademickich inkubatorów przedsiębiorczości, inkubatorów przedsiębiorczości oraz organizacji branżowych, najmniej potrzebne w perspektywie roku 2030 wskazano parki technologiczne i centra transferu technologii, respondenci wskazali dla wszystkich instytucji otoczenia biznesu, że ich rola w życiu gospodarczym w perspektywie roku 2030 wzrośnie w przedziale 0-50%. Z przeprowadzonych badań można wyciągnąć dwa główne wnioski. Po pierwsze istnieje duża potrzeba prowadzenia akcji informacyjnych dotyczących instytucji otoczenia biznesu, zapoznawania mieszkańców Wielkopolski z działalnością prowadzoną przez te organizacje i zachęcanie ich do korzystania z usług IOB. Po drugie wyniki badań wskazują, że znajomość instytucji otoczenia biznesu jest najniższa wśród studentów. Należałoby wprowadzić do programu wykładów treści dotyczące działalności tych organizacji oraz zapraszać przedstawicieli IOB w celu prezentacji ich działalności i możliwości nawiązania współpracy. BIBLIOGRAFIA [1] Kaczmarczyk S., Badania marketingowe: metody i techniki, Warszawa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, [2] Ragin-Skorecka K., Corporate identity, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Seria Monografie, Poznań [3] Matusiak K. B. (red.), Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2010, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa [4] Grzelczak A., Ośrodki wspierania innowacji w Wielkopolsce. Raport z badań stanu istniejącego [w:] Wyrwicka M.K. (red.), Tendencje rozwojowe Wielkopolski w kontekście

170 170 K. Ragin-Skorecka, A. Grzelczak transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych, Poznań, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, [5] Ustawa z dnia 20 marca 2002 r. o finansowym wspieraniu inwestycji, Dz. U. z 2002 r., Nr 41, poz. 363, nr 141, art. 2, p. 15, poz oraz Dz. U. z 2003 r., Nr 159, poz [6] Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz. U. z 2005 r., Nr 164, poz. 1365, art. 86. [7] Ustawa z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych, Dz. U. z 2001 r. Nr 33, poz. 388, z późn. zm. [8] Ustawa z dnia 30 maja 1989 r. o izbach gospodarczych, Dz. U. z 1989r. Nr 35, poz. 195, z późn. zm. [9] Ustawa z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle, Dz. U. z 1989 r. [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18] [19]

171 Arkadiusz BOROWIEC * 8. UWARUNKOWANIA DOTYCZĄCE ROZWOJU INNOWACYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW W OPARCIU O ZAMÓWIENIA PUBLICZNE 8.1. WPROWADZENIE Problem dotyczący podnoszenia konkurencyjności polskiej gospodarki dotyczy niemal wszystkich jej sektorów. Według danych opublikowanych przez Komisję Europejską w unijnej tablicy wyników innowacyjności za 2010 rok [6] (Innovation Union Scoreboard) Polska znalazła się na 22 miejscu wśród 27 krajów Unii Europejskiej. Najbardziej niepokojące wyniki w obszarze innowacyjności Polska uzyskuje w zakresie ilości przedsiębiorstw innowacyjnych, komercjalizacji wyników prac rozwojowych oraz współpracy nauki z biznesem. Sukcesywnie od 2008 roku spada liczba przedsiębiorstw sektora MSP, inwestujących w sferę B+R oraz angażujących się w przedsięwzięcia finansowane przez fundusze venture capital, które umożliwiają w szczególności inwestowanie w rozwiązania innowacyjne o dużej stopie zwrotu. Ponadto wielu przedsiębiorców skarży się na brak możliwości wsparcia ze strony państwa działalności innowacyjnej i badawczo-rozwojowej. Według strategii Europa 2020 [7, s. 5] w najbliższych latach Polska powinna realizować założenia stymulujące innowacyjność i konkurencyjność gospodarki, tak by łącznie z pozostałymi krajami Wspólnoty zmniejszyć przepaść technologiczną pomiędzy Europą a Stanami Zjednoczonymi i Japonią. Wydaje się, że wytyczne Komisji powinny stać się impulsem dla decydentów w celu szybkich zmian legislacyjnych oraz kształtowania świadomości innowacyjnej wśród polskich przedsiębiorców. Jednym z obszarów zmian w których wydają się one niezbędne jest system zamówień publicznych, który od kilku lat wykazuje trwałą tendencję rozwojową. Dowodem na to są choćby dane Urzędu Zamówień Publicznych, który szacuje że w 2010 roku wartość udzielonych zamówień opublikowanych w Biuletynie Zamówień Publicznych w stosunku do roku 2009 wzrosła o około 6% [11, s. 43]. Ponadto wiele dokumentów europejskich podkreśla istotę i doniosłą rolę prawa * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania.

172 172 A. Borowiec zamówień publicznych w podnoszeniu innowacyjności i konkurencyjności gospodarek krajowych. Na poziomie Unii Europejskiej, Komisja Europejska opracowała horyzontalne podejście do polityki przemysłowej z wykorzystaniem zamówień publicznych. We wspomnianym dokumencie Europa 2020 Komisja zobowiązała również na poziomie krajowym państwa członkowskie do stosowania instrumentu zamówień publicznych w celu zmiany metod produkcji i konsumpcji [7, s. 19] oraz poprawienia otoczenia biznesu, szczególnie w odniesieniu do innowacyjnych przedsiębiorstw sektora MSP, między innymi z wykorzystaniem zamówień publicznych mających na celu wspieranie inwestycji. W związku z tym, powstaje pytanie na ile polskie regulacje prawne i praktyki obowiązujące w systemie zamówień publicznych sprzyjają rozwojowi innowacyjności polskich przedsiębiorstw oraz jakie są uwarunkowania dotyczące tego rozwoju. W niniejszym raporcie przedstawiono analizę dokumentów źródłowych w zakresie wspierania innowacyjności poprzez zamówienia publiczne w krajach Unii Europejskiej oraz przedstawiono wyniki badań przeprowadzonych w wielkopolskich instytucjach udzielających zamówień publicznych pod kątem uwarunkowań rozwoju innowacyjności wśród przedsiębiorstw biorących udział w przetargach NAJWAŻNIEJSZE DOKUMENTY WSPIERAJĄCE ROZWÓJ INNOWACJI POPRZEZ SYSTEM ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Podstawowym aktem prawnym obowiązującym w Polsce w zakresie zamówień publicznych jest ustawa Prawo Zamówień Publicznych wraz z aktami wykonawczymi. Przez pryzmat przepisów tej ustawy można stwierdzić: niski udział przedsiębiorstw sektora MSP w systemie zamówień publicznych, niski popyt na innowacyjne produkty i usługi kreowane przez zamówienia publiczne. Przyczyną tego stanu rzeczy jest szereg barier, które stwarza polski system zamówień publicznych z których najważniejszymi są bariery natury prawnej, mentalnościowej oraz finansowej. Najważniejsze z nich to: obawa zamawiających przed nabywaniem rozwiązań, które nie są sprawdzone i weryfikowane na rynku oraz dokonywanie opisu przedmiotu zamówienia w sposób konwencjonalny, brak środków na nabywanie przez instytucje publiczne praw majątkowych oraz rozwiązań o charakterze innowacyjnym, przyjęty w polskim systemie zamówień publicznych brak zaliczkowania prowadzonych prac, co sprawia trudności przedsiębiorcom w prefinansowaniu zamówienia z własnych środków,

173 8. Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw 173 przekonanie przedsiębiorców o biurokracji panującej w sektorze państwowym, który nie jest przez to skłonny do nabywania nowoczesnych innowacyjnych rozwiązań, brak wiedzy prywatnych przedsiębiorców na temat przepisów ustawy Prawo zamówień publicznych i możliwościach wariantowego składania ofert, nadmierne posługiwanie się przez zamawiających kryterium najniższej ceny preferującym rozwiązanie najtańsze ale niekoniecznie najbardziej funkcjonalne lub innowacyjne, które postrzegane jest jako droższe oraz preferowanie firm doświadczonych kosztem nowych, będących często nośnikiem innowacyjnych rozwiązań. Analiza wymienionych barier pozwala przypuszczać, że polski system zamówień publicznych posiada duże rezerwy, aby stać się kreatorem innowacyjnych rozwiązań dla całej gospodarki. W tym kontekście warto przyjrzeć się najważniejszym dokumentom na szczeblu Wspólnoty, które wspierają innowacyjne zamówienia publiczne. Dokumentami tymi są: raport Creating an Innovative Europe odnosi się on do badań, które będą stymulować innowacje które z kolei będą napędzać gospodarkę. Jako główny problem w tym dokumencie wskazano konieczność stworzenia bardziej przyjaznego dla innowacji otoczenia biznesowego, raport Innovation and Public Procurement. Review of Issues At Stake ma on kluczowe znaczenie w promocji zamówień publicznych jako instrumentu wspierającego innowacje. Zawiera on także wskazówki dla zamawiających oraz ekspertów z dziedziny zamówień publicznych jakimi metodami przekonywać i zachęcać wykonawców do oferowania innowacyjnych produktów. Raport ten posłużył jako źródło do opracowania przez Komisję Europejską podręcznika Guide on dealing with innovate solutions in public procurement, Komunikat Komisji Europejskiej Więcej badań i innowacji inwestycje na rzecz wzrostu i zatrudnienia. Wspólne podejście [3] wskazano w nim zamówienia publiczne jako instrument przyjazny innowacjom, mogący być wykorzystany jako środek do osiągnięcia celów lizbońskich. Po raz pierwszy wskazano w nim konieczność przygotowania podręcznika wspierającego innowacje w zamówieniach publicznych, dokument programowy Prezydencji Fińskiej Demand as driver of innovation towards a more effective European Innovation Policy [4] wskazano w nim najważniejsze inicjatywy na rzecz zwiększania innowacyjności gospodarki Unii Europejskiej, m.in. stworzenie systemu zamówień publicznych bardziej przyjaznego innowacjom. Dokument ten wskazuje na dużą rolę państwa, które odgrywa kluczową rolę w promocji proinnowacyjnych zamówień publicznych, przewodnik Guide on dealing with innovate solutions in public procurement zawiera on 10 rekomendacji wskazujących możliwości zwiększenia odsetka innowacyjnych produktów lub usług zamawianych w oparciu o prawo zamówień publicznych (m.in. przekazanie inicjatywy rynkowi w kreowaniu innowacyj-

174 174 A. Borowiec nych rozwiązań czy większe wykorzystanie możliwości płynących z elektronicznych zamówień publicznych), Effective Innovation Policies for Europe the missing demand side [5] wskazuje na zamówienia publiczne jako instrument poprawiający jakość usług publicznych oraz będący głównym stymulatorem popytu na innowacje. Na tle najważniejszych dokumentów europejskich promujących zamówienia publiczne jako instrument wspierania innowacyjności przedsiębiorstw warto zauważyć polskie dokumenty strategiczne poświęcone temu zagadnieniu. Są nimi: Strategia rozwoju kraju jednym z priorytetów tego dokumentu jest wzrost innowacyjności gospodarki. Wskazuje się w nim potrzebę tworzenia przyjaznego otoczenia prawnego, finansowego i instytucjonalnego, Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata określając ramy polityki gospodarczej Polski wspiera ideę innowacyjności poprzez celowe wykorzystanie instrumentu zamówień publicznych, Narodowy Program Foresight 2020 celem programu jest m.in. rozwijanie spójnej polityki innowacyjnej przy jednoczesnym podkreślaniu znaczenia wykorzystania wiedzy, bardziej efektywne wykorzystywanie finansów publicznych oraz inicjowanie procesu porozumiewania się i wymiany informacji wśród organów finansujących w ramach procesu innowacyjnego, Polska 2030 przedstawia warunki istnienia sprawnej i efektywnej administracji państwowej oraz wyzwania w tym zakresie dla ustawodawcy wykorzystujące rozwiązania legislacyjne krajów wykorzystujących wzorcowe rozwiązania w systemie zamówień publicznych (np. Wielka Brytania). Reasumując przeprowadzoną analizę dokumentów, zamówienia publiczne powinny stać się elementem innowacyjności wprowadzanej przez państwo w Polsce. Warto więc zastanowić się nad przyczynami i uwarunkowaniami dotyczącymi rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw w oparciu o zamówienia publiczne UWARUNKOWANIA DOTYCZĄCE ROZWOJU INNOWACYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW W OPARCIU O ZAMÓWIENIA PUBLICZNE WYNIKI BADAŃ W związku z badaniem uwarunkowań dotyczących innowacyjności przedsiębiorstw przeprowadzono badania empiryczne na 98 osobach zatrudnionych w wielkopolskiej administracji publicznej. Próba badawcza objęła urzędników zajmujących się w swoich jednostkach udzielaniem zamówień publicznych. Pod względem struktury płci dominowały w niej kobiety (64 osoby) w stosunku do mężczyzn (34 osoby). Strukturę wieku badanych osób przedstawiono na wykresie 8.1.

175 8. Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw 175 Wykres 8.1. Struktura wieku ankietowanych Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań. Największa liczba wśród badanych legitymowała się stażem pracy do 10 lat (70 osób). Od 11 do 20 lat pracy zawodowej wykazało 18 respondentów, a od 21 do 30 lat pracy 8 ankietowanych. Dwie spośród 98 osób wykazały staż pracy powyżej 30 lat. Natomiast, analizując miejsce zamieszkania, dominowały osoby z miasta Poznania 30 przebadanych osób. Pierwsze pytanie dotyczyło oceny innowacyjności polskich przedsiębiorstw. Wśród ankietowanych 57% na to pytanie odpowiedziało negatywnie, natomiast 41% uznało firmy za innowacyjne. Tylko 2% nie miało na ten temat zdania. Jak widać odpowiedzi badanych osób w większości są zbieżne z niezbyt korzystną sytuacją Polski w rankingach unijnych. W raporcie Innovation Union Scoreboard 2010 Polska określona jest bowiem jako kraj o wydajności innowacyjnej poniżej przeciętnej, niskiej ilości innowacyjnych małych i średnich przedsiębiorstw i niskiej atrakcyjności sfery badawczej. Kolejne pytanie dotyczyło znajomości dokumentów i aktów prawnych wspierających rozwój innowacyjności w Polsce. Taką znajomością wśród ankietowanych wykazało się 20 osób (20%). Dokumenty wykazane przez badanych urzędników były następujące: ustawa o partnerstwie publiczno-prywatnym 4 osoby, Polska osób, Narodowa Strategia Rozwoju 4 osoby, Regionalna Strategia Innowacji Województwa Wielkopolskiego 8 osób, ustawa o zasadach wspierania rozwoju regionalnego 2 osoby. Łączna ilość przekraczająca 20 osób wynika z faktu że kilka osób wskazało jednocześnie na kilka znanych sobie dokumentów. Niepokoi jednak fakt, że żaden z podstawowych strategicznych dokumentów Unii Europejskiej nie jest ankietowa-

176 176 A. Borowiec nym znany. Prowadzi to do wniosku, że wprowadzanie innowacyjnych zamówień publicznych może być bardzo trudne ze względu na brak przekonania wielu osób na temat skuteczności tego instrumentu. W kontekście bieżących postaw zamawiających w systemie zamówień publicznych widoczne to jest na przykładzie kryteriów oceny ofert, gdzie dominuje cena, preferująca rozwiązania najtańsze, ale niekoniecznie najkorzystniejsze z punktu widzenia innowacyjności. O niskiej innowacyjności preferowanych rozwiązań przez zamawiających mogą służyć kolejne statystyki Urzędu Zamówień Publicznych dotyczące wykorzystania zielonych i elektronicznych zamówień publicznych. Odsetek tych postępowań jest bowiem na bardzo niskim poziomie w stosunku do innych krajów Wspólnoty mimo dokumentów unijnych wspierających takie rozwiązania w celu podnoszenia innowacyjności. Wnioskowanie takie wydaje się być słuszne w kontekście kolejnego pytania zadanego ankietowanym. Dotyczyło ono postępowania przetargowego w którym zetknęli się oni z rozwiązaniami lub kryteriami proinnowacyjnymi. Jak wykazały wyniki badań tylko 4% ankietowanych stwierdziło, że miało do czynienia z takim postępowaniem. Wynik ten potwierdza bardzo niską innowacyjność postępowań prowadzonych przez polskich urzędników w systemie zamówień publicznych i wskazuje na dużą ich niechęć do zastosowania tego typu rozwiązań. W rezultacie polska administracja może być przez sektor prywatny postrzegana jako przestarzała oraz preferująca tradycyjne konwencjonalne rozwiązania nie sprzyjające rozwojowi innowacyjności. Odsetek odpowiedzi na to pytanie wskazuje również brak znajomości wśród polskich urzędników wytycznych zawartych w dokumentach unijnych i krajowych. Kolejne pytanie zadane ankietowanym dotyczyło korelacji pomiędzy przepisami wymuszającymi na zamawiających stosowanie innowacyjnych rozwiązań w przetargach a popytem na innowacyjne rozwiązania w przemyśle. Aż 86 osób (88%) uznało że istnieje taka zależność. Świadczy to o świadomości urzędników, że zamówienia publiczne są bardzo ważnym instrumentem gospodarczym i mogą przy celowym i świadomym zastosowaniu stać się katalizatorem zmian innowacyjnych w polskich przedsiębiorstwach. Przykładem takiego postępowania jest zakup innowacyjnego rozwiązania oświetleniowego przez władze Hamburga [9, s. 69]. Podstawowym kryterium oceny ofert zastosowanym przez zamawiającego był koszt w długim okresie czasu oraz wielkość oszczędności związana ze zużyciem energii elektrycznej. W związku z dokonanym wyborem wykonawcy Hamburg zredukuje w perspektywie kilku lat zużycie prądu o około 60%. Jak się okazało wielu prywatnych właścicieli nieruchomości w Niemczech zachęconych eksperymentem dostrzegło korzyści związane z zastosowaniem droższych systemów oświetleniowych dających w rezultacie większe oszczędności. Na przykładzie Hamburga bardzo dobrze widać oddziaływanie systemu zamówień publicznych na różne sektory rynku, w tym zarówno na sektor prywatny jak i publiczny. Ciekawych odpowiedzi w kontekście poprzedniego pytania dostarcza następne, dotyczące oceny obowiązujących przepisów w systemie zamówień publicznych pod kątem wspierania innowacyjności. Jak można było przypuszczać dominują

177 8. Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw 177 głosy sceptyczne. Aż 86 osób (88%) uznało, że obecne przepisy nie wspomagają rozwoju innowacyjności. Zwolennicy tej tezy nie potrafią jednak wskazać konkretnych przepisów w ustawie Prawo Zamówień Publicznych, które wspierałyby innowacyjność. W kontekście barier o których była mowa w niniejszym raporcie zadano ankietowanym kolejne pytanie dotyczące oceny najważniejszych spośród nich. Badani za najważniejszą barierę uznali finansową (35% osób). Bariera wynikająca z postaw i braku wiedzy zamawiających również wskazana została jako jedna z głównych. W tym przypadku wskazało ją, jako najważniejszą 29% ankietowanych. Tylko 14 osób (14%) uznało, że to brak zainteresowania i wiedzy wykonawców jest główną przyczyną powodującą problemy z zastosowaniem innowacyjnych zamówień publicznych. Odpowiedź ta może cieszyć, gdyż wskazuje na duży obiektywizm biorących udział w badaniu w związku ze statystycznie najczęstszym pełnieniem przez nich funkcji zamawiającego. Pełne wyniki obrazujące odpowiedzi urzędników na temat barier rozwoju innowacyjności w systemie zamówień publicznych przedstawione zostały na wykresie 8.2. Wykres 8.2. Najważniejsze bariery rozwoju innowacyjnych zamówień publicznych Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań. Interesujących wyników dostarczyło pytanie dotyczące łączenia firm w konsorcja oraz podzlecania zamówień publicznych w kontekście rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw sektora prywatnego. W tym przypadku 65% ankietowanych uznało że wspomniane rozwiązania wspomagają ten rozwój. Dodatkowo ankietowani z własnej woli dopisywali pozytywne strony stosowania takich praktyk. Wśród odpowiedzi pojawiały się takie, które wskazywały na obniżenie kosztów, wymianę know how i wspieranie dobrych praktyk polegających na tworzeniu swoistych mikrosieci gospodarczych wokół wykonywanego zamówienia [1, s ]. Bardzo istotne

178 178 A. Borowiec w ocenie badanych okazuje się także podniesienie konkurencyjności wielu firm na rynku, co również według ich oceny zmusza inne firmy do poszukiwania nowych technologii oraz rozwiązań. Kolejne pytanie postawione ankietowanym dotyczyło argumentów na rzecz promowania innowacyjnych zamówień publicznych. Za najważniejsze uznali oni obniżanie ryzyka przy wprowadzaniu nowych rozwiązań na rynek oraz kreowanie rynków na nowe produkty i usługi, redukcję kosztów eksploatacji oraz wzrost jakości proponowanych dostaw, usług czy robót budowlanych. Mniej istotnymi argumentami było dla badanych stymulowanie współpracy gospodarki z nauką oraz kreowanie wartości dodanej w postaci zastosowania eko-innowacji. Szczegółowe odpowiedzi dotyczące argumentów na rzecz promowania innowacyjnych zamówień publicznych przedstawione zostały na wykresie 8.3. Wykres 8.3. Argumenty na rzecz promowania innowacyjnych zamówień publicznych Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań. Zastanawiający wynik dotyczy zwłaszcza zastosowania eko-innowacji poprzez zamówienia publiczne, gdyż polityka wprowadzania tzw. zielonych zamówień publicznych jest jednym z priorytetów i najważniejszych zadań ustawodawstwa na szczeblu krajów Wspólnoty [2, s. 144]. Również wszystkie dokumenty strategiczne wskazują na rolę proekologicznej polityki organów państwa w celu kreowania bardziej innowacyjnych rozwiązań i zrównoważonego rozwoju. Potwierdzać to może kolejny raz brak wiedzy ankietowanych w zakresie najważniejszych uregulowań prawnych na szczeblu krajowym i unijnym. Interesujących wyników dostarczyły odpowiedzi na pytanie na ile potencjał gospodarczy Wielkopolski może stymulować rozwój innowacyjności przez zamówienia publiczne. Tylko dwie osoby uznały, że potencjał ten nie ma wpływu na

179 8. Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw 179 taką stymulację. Natomiast aż 54 osoby stwierdziły, że stymuluje on rozwój innowacyjności w dużym stopniu. W opinii ankietowanych Wielkopolska jako region ma silne zaplecze w postaci zasobów gospodarczych, które umiejętnie wykorzystane w systemie zamówień publicznych mogą przynieść Regionowi wymierne korzyści w postaci wzrostu innowacyjnych rozwiązań. Ogromna większość ankietowanych 96% stwierdziła również, że na podniesienie poziomu innowacyjności gospodarki w Regionie i całym kraju mają wpływ fundusze pochodzące z Unii Europejskiej. Badane osoby uznały również, że w postępowaniach o zamówienie publiczne, w których wykorzystywane są te fundusze zamawiający kierują się bardziej proinnowacyjnymi kryteriami oceny ofert aniżeli w tych, które finansowane są ze środków krajowych. Takiego właśnie zdania było 59% osób podlegających badaniu. Realność takiego rozwiązania potwierdzają kontrole w systemie zamówień publicznych, które są bardziej restrykcyjne właśnie w przypadku finansowania funduszami europejskimi prowadzonych postępowań. Jednym z ostatnich skierowanych do ankietowanych pytań był sposób w jaki można kreować po stronie zamawiających i wykonawców innowacyjność w systemie zamówień publicznych. Wśród najczęściej powtarzających się odpowiedzi można zaproponować: stawianie wysokich wymagań wykonawcom w zakresie zamawianych usług, dostaw i robót budowlanych, ułatwianie procedur dotyczących postępowań przetargowych i czynienie ich bardziej czytelnymi, ograniczenie monopoli powodujących zanik rywalizacji wśród przedsiębiorców w wielu gałęziach gospodarki, umożliwienie większego dostępu do zamówień publicznych przedsiębiorstwom sektora MSP i zwiększanie tym samym ich konkurencyjności, poszerzanie wiedzy na temat innowacyjności w zamówieniach publicznych np. w formie szkoleń, rozszerzenie możliwości opisu przedmiotu zamówienia o wymagania dotyczące innowacyjności, bazowanie nie tylko na najniższej cenie, ale przede wszystkim na najlepszych rozwiązaniach w dłuższym okresie czasu (kryterium najniższej ceny rodzi przekonanie wśród wykonawców, że świadczenie najtańsze jest równoznaczne ze zwycięstwem w przetargu), włączanie aspektów jakościowych oraz dotyczących innowacyjności w kryteria oceny ofert, modyfikowanie regulacji prawnych wymuszających na stronach postępowania przetargowego większą innowacyjność, większe nakłady na promocję ze strony wykonawców, aby zamawiający mogli pozyskać lepsze i dokładniejsze informacje na temat innowacyjnych produktów i usług, zwiększanie zaufania zamawiających do innowacji,

180 180 A. Borowiec zachęty finansowe i pozafinansowe za wypracowanie i dostarczenie nowych rozwiązań w odniesieniu do określonego zamówienia, każdorazowe określanie zgodności zamówienia z celami i kierunkami wskazanymi w dokumentach strategicznych. Na ostatnie pytanie w ankiecie dotyczące wspierania przez instytucje odpowiedzialne w Polsce za zamówienia publiczne rozwiązań innowacyjnych uzyskano zdecydowaną większość odpowiedzi negatywnych. Tylko 6 osób (6%) spośród ankietowanych dostrzega takie wsparcie. Osoby te nie potrafią jednak wskazać instrumentów oraz narzędzi, którymi według ich oceny odbywa się promowanie wspomnianych rozwiązań (informacji na ten temat nie ma również na internetowych stronach Urzędu Zamówień Publicznych) PODSUMOWANIE W wyniku przeprowadzonych badań oraz dogłębnej analizy istniejących dokumentów strategicznych w zakresie wspierania innowacyjności poprzez zamówienia publiczne należy stwierdzić, że poziom wsparcia tym instrumentem innowacyjności polskich przedsiębiorstw jest znikomy. Mimo złego stanu wiedzy urzędników odpowiedzialnych za udzielanie zamówień publicznych z przeprowadzonych badań wynika, że mogą być one jednym z elementów polityki interwencyjnej państwa, która powinna mieć na celu najbardziej efektywne wykorzystanie czynników produkcji oraz niwelowanie niedoskonałości rynku. Jednym z ważniejszych działań tego typu powinno być uwypuklenie kryterium, które odnosi się do innowacyjności przedmiotu zamówienia w postępowaniach przetargowych. Wydaje się że wspieranie innowacji na szczeblu regionalnym i krajowym nie jest i nie będzie możliwe bez wykorzystania w tym celu instrumentu zamówień publicznych. Świadczyć o tym może rozmiar rynku związanego z tym instrumentem, który podobnie jak i w krajach Unii Europejskiej wykazuje tendencję wzrastającą. Z makroekonomicznego punktu widzenia jest więc to obszar, który posiada ogromny potencjał, który powinien oddziaływać zarówno na działalność przedsiębiorstw, charakter badań naukowych jak i ochronę środowiska naturalnego. Przebadana w niniejszym raporcie administracja publiczna powinna więc promować w aktywny sposób stosowanie kryteriów odnoszących się do innowacyjności przedmiotu zamówienia i uczestniczyć w wielu szkoleniach i kursach pozwalających pogłębiać tę promocję. Warunkiem wspierania innowacyjności przez zamówienia publiczne jest też likwidacja barier opisanych w niniejszym raporcie oraz umożliwienie szerszego niż do tej pory udziału w postępowaniach przetargowych przedsiębiorcom sektora MSP. Sami zamawiający jednak bez aktywnej i świadomej polityki państwa kreującej nieskomplikowany, ale przy tym precyzyjny i dostępny system prawa w zakresie zamówień publicznych nie będą w stanie

181 8. Uwarunkowania dotyczące rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw 181 zmienić słabej pozycji przetargowej w zakresie innowacyjności polskich przedsiębiorców. Państwo w zgodzie z dokumentami strategicznymi Unii Europejskiej powinno także promować innowacyjne zamówienia publiczne. Warto także zdać sobie sprawę z korzyści społecznych i ekonomicznych jakie może dać promowanie innowacyjnych zamówień publicznych. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć: intensyfikację współpracy przedsiębiorstw z instytucjami naukowymi, zmniejszenie kosztów eksploatacji (innowacyjny produkt często jest droższy ale w długim okresie czasu okazuje się generować mniejsze koszty), obniżanie ryzyka przy wprowadzaniu nowych rozwiązań na rynek oraz kreowanie rynków na nowe produkty i usługi (wybierając produkty i usługi odznaczające się wysoką innowacyjnością administracja może dawać dobry przykład, za którym powinni podążać inni, prywatni uczestnicy rynku zamówień publicznych), podniesienie jakości proponowanych usług i produktów na rynku (przykładowo poprzez odpowiedni system oceny ofert zamawiający może promować inwestycje w innowacyjne technologie, które w perspektywie mogą się przyczynić do wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstw na krajowym i międzynarodowym rynku), ograniczanie negatywnego oddziaływania produktów na środowisko w całym cyklu życia, co jest zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju. BIBLIOGRAFIA [1] Borowiec A., Sieci gospodarcze małych i średnich przedsiębiorstw na rynku zamówień publicznych w Wielkopolsce, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań [2] Borowiec A., Zamówienia publiczne jako instrument wspierania małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań [3] Communication from and the Commission to the Council, the European Parliament the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: More research and innovation Investing for growth and employment: A common approach, COM (2005) 488, [4] Demand as driver of innovation towards a more effective European Innovation Policy. Discussion note to the informal meeting of the competitiveness ministers, Jyvaskala, Finland [5] Georghiou L., Effective Innovation Policies for Europe the missing demand side, [6] [7] Komisja Europejska, Europa Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającemu włączeniu społecznemu, Bruksela [8] Łysakowski W., Konsorcjum przedsiębiorstw jako oferent w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, Zamówienia Publiczne Doradca 1999 r. Nr 9.

182 182 A. Borowiec [9] Ministerstwo Gospodarki, Nowe podejście do zamówień publicznych, Warszawa [10] Study for the European Commission (No ENTR/03/24): Innovation and Public Procurement. Review of Issues At Stake. Final report, December [11] Urząd Zamówień Publicznych, Informator Urzędu Zamówień Publicznych nr 1/2011. [12] Ustawa z 29 stycznia 2004r., Prawo zamówień publicznych (Dz. U. nr 19 poz. 177 z późn. zm).

183 III ZRÓŻNICOWANIE WIELKOPOLSKI CHARAKTERYSTYKA SUBREGIONÓW

184 194 Magdalena Wyrwicka

185 Beata MROCZEK * 9. PRÓBA IDENTYFIKACJI SPECYFIKI SUBREGIONÓW WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO 9.1. WPROWADZENIE Obecny zasięg terytorialny subregionów województwa wielkopolskiego obowiązuje od roku, czyli od momentu wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów o wprowadzeniu Nomenklatury Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NTS). Klasyfikacja ta jest niezbędna do przeprowadzania analiz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego regionów pod kątem oceny zróżnicowań regionalnych i opracowywania programów rozwoju regionalnego. Wg tej klasyfikacji wyróżniono w Wielkopolsce 6 podregionów: kaliski, koniński, leszczyński, pilski, poznański i miasto Poznań, jednakże zakres przestrzenny badania obejmował 5 subregionów Wielkopolski (połączeniu uległ subregion miasta Poznań i subregion poznański): 1. Subregion poznański i miasto Poznań centralny (m. Poznań, powiaty: poznański, szamotulski, obornicki, śremski, średzki); 2. Subregion kaliski południowy (m. Kalisz, powiaty: kaliski, ostrowski, krotoszyński, pleszewski, jarociński, ostrzeszowski, kępiński); 3. Subregion koniński wschodni (m. Konin, powiaty: koniński, kolski, turecki, słupecki, gnieźnieński, wrzesiński); 4. Subregion leszczyński zachodni (m. Leszno, powiaty: międzychodzki, leszczyński, rawicki, gostyński, kościański, wolsztyński, grodziski, nowotomyski); 5. Subregion pilski północny (m. Piła, powiaty: pilski, czarnkowsko-trzcianecki, wągrowiecki, chodzieski, złotowski). * Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania.

186 186 B. Mroczek 9.2. IDENTYFIKACJA UWARUNKOWAŃ ROZWOJU SUBREGIONÓW Subregiony w Wielkopolsce różnią się od siebie. Różnice te wynikają nie tylko z warunków gospodarczych w których funkcjonują, innych rynków pracy, innych pracodawców, ale również z uwarunkowań historycznych. W 1793 roku Poznań z całą Wielkopolską został wcielony do Prus. Na rozwój gospodarki regionu w okresie zaboru zasadniczy wpływ miała polityka rządu pruskiego, która doprowadziła do stworzenia z Wielkopolski zaplecza rolniczego państwa pruskiego, a miastu wyznaczyła rolę ośrodka handlowo-finansowego obrotu płodami rolnymi oraz lokalnego zaopatrzenia i przetwórstwa artykułów spożywczych [3, 13]. Autorka podjęła próbę zidentyfikowania sytuacji gospodarczej jaka panowała w powiatach należących obecnie do 5 subregionów na koniec XVII i pierwszej połowy XX wieku. W gospodarce miasta Poznania dominował przemysł spożywczy i metalowy. Obniżał się natomiast udział rzemiosła, usług oraz handlu i gastronomii, co było związane przede wszystkim z prowadzoną ówcześnie polityką likwidacji sektora prywatnego. Subregion poznański cechował handel i przemysł. Do wiodących branż subregionu należały: poligraficzna (drukarnie), spożywcza (browary, olejarnie, fabryki czekolady, wyrobów tytoniowych, młyny, wiatraki), materiałów budowlanych (cegielnie), chemiczna (fabryki krochmalu, nawozów sztucznych), drzewna (meblarski), maszynowa (maszyny rolnicze, wagony kolejowe i maszyny elektryczne), farmaceutyczna, gumowa (Stomil), szklarska (huta szkła). Subregion kaliski był w badanym okresie ośrodkiem rzemieślniczo-handlo- -wym (organizowano jarmarki handlowano końmi, bydłem, winem, wełną). Rozwijały się gałęzie przemysłu: skórzanego (garbarnie, kuśnierstwo, szewstwo), spożywczego (uprawa cykorii, piwowarstwo), włókienniczego ( tkalnie, krawiectwo), maszynowego i środków transportu (Fabryka Wagon), drzewnego (fabryki mebli), Subregion koniński miał charakter typowo rolniczy. Bogactwem była ziemia. Dominującym zajęciem ludności na wsi było rolnictwo, w mieście tkactwo. (Od przełomu lat 40-tych i 50-tych XX w. nastąpił rozwój przemysłu). Dominowały gałęzie przemysłu:

187 9. Próba identyfikacji specyfiki subregionów województwa wielkopolskiego 187 spożywczego (gorzelnie, rzeźnictwo, cukrownie, browary, piekarnie, młyny, mleczarnie, uprawa żyta i ziemniaków), materiałów budowlanych (cegielnie, betoniarnie), włókienniczego (przędzalnie, tkactwo, krawiectwo), drzewnego (tartaki), skórzanego (garbarnie, kuśnierstwo, szewstwo), paliwowego (rafineria), środków transportu (fabryka powozów), węglowego (kopalnie węgla brunatnego), energetycznego (elektrownia), ceramika szlachetna (fabryka ceramiki, fajansu). Działalność firm w powiecie leszczyńskim obejmowała przede wszystkim handel i przemysł: włókienniczy (przędzalnie, tkalnie główny ośrodkiem produkcji tekstylnej w Wielkopolsce oraz swego rodzaju szkołą przemysłową. Uczyli się tu rzemiosła przybysze z Polski i z zagranicy), spożywczy ( rzeźnie, browary, gorzelnie, cukrownie, młyny w XVIII w. największe skupisko wiatraków w Polsce i Europie 84 szt., przemysł tytoniowy), chemiczny (fabryka produktów chemicznych), precyzyjny( wagi,), kopalniczy (eksploatacja kredy), drzewny (tartaki), poligraficzny (drukarnie), skórzany (garbarnie, kuśnierstwo, szewstwo), wytwórnie instrumentów muzycznych (fortepiany), wikliniarski [10]. W subregionie pilskim działalność firm obejmowała przemysł i handel produktami rolno-spożywczymi. Główne gałęzie przemysłu to: maszynowy (zakłady naprawcze taboru kolejowego), środków transportu (fabryka samolotów Albatros), włókienniczy (przędzalnie, tkalnie), drzewny (tartaki, fabryki mebli), kopalniczy (odlewnia żeliwa), spożywczy (młyny, fabryka cygar), energetyczny (elektrownie), materiałów budowlanych (betoniarnia, cegielnia, wytwórnia kafli), ceramiki szlachetnej (fabryki porcelany i fajansu) [9, 11]. W Wielkopolsce w okresie zaborów bardzo prężnie rozwijał się ruch spółdzielczy. W dużej mierze opierał się na naśladowaniu sprawdzonych wzorców niemieckich. Podstawowym celem spółdzielczości było zapewnienie kupcom, rzemieślnikom, a także chłopom, tanich środków kredytowych umożliwiających rozwój ich firm czy gospodarstw. Pierwszą polską Spółdzielnią Oszczędnościowo Pożyczkową na ziemiach wielkopolskich było założone w 1861 roku Towarzystwo Pożycz-

188 188 B. Mroczek kowe dla Przemysłowców Poznania. Do grupy najstarszych spółdzielni należały założone w 1862 roku Towarzystwa Pożyczkowe w Brodnicy i Golubiu (do dziś prowadzą swoją działalność jako banki spółdzielcze) [12]. Rozwijały się również wiejskie spółdzielnie rolno-handlowe powiązane z systemem spółdzielczości bankowej, mające za cel zorganizowanie zaopatrzenia gospodarstw w nawozy sztuczne, paszę, nasiona, węgiel, narzędzia oraz pośrednictwa w zbycie wyprodukowanych przez nie płodów. Pierwsze spółdzielnie rolniczohandlowe, nazywane Rolnikami powstawały na przełomie XIX i XX wieku. Ważnym elementem ruchu spółdzielczego na terenach Wielkopolski końca XIX i początku XX wieku były również spółdzielnie mieszkaniowe [2]. Działalność spółdzielni była formą obrony interesów gospodarczych, zwłaszcza niższych warstw społecznych, a również sposobem kultywowania tradycji i obyczajowości polskiej, podnoszenia poziomu edukacyjnego, wspierania myśli narodowowyzwoleńczych [7]. Ruch spółdzielczy można traktować jako ówczesne sieci społeczno-gospodarcze i istotną przesłankę oraz pierwowzór tworzenia współczesnych sieci gospodarczych w Wielkopolsce CHARAKTERYSTYKA SUBREGIONÓW WIELKOPOLSKI POD WZGLĘDEM GOSPODARCZYM Różnice w subregionach województwa wielkopolskiego wynikają nie tylko z warunków gospodarczych w których funkcjonują, innych rynków pracy, innych pracodawców. Subregion Poznań i poznański - m. Poznań, powiaty: poznański, szamotulski, obornicki, śremski, średzki (rysunek 9.1.). W sześciu powiatach subregionu poznańskiego mieszka ponad milion 132 tysiące Wielkopolan. Gospodarka Poznania i subregionu poznańskiego jest zróżnicowana. Dominują: handel, usługi finansowe, obsługa rynku nieruchomości, logistyka i edukacja. Na tle pozostałych subregionów bardzo dobrze prezentuje się przemysł, choć i tu nie brakuje problemów (trudna sytuacja poznańskich Zakładów im. Hipolita Cegielskiego oraz Zakładów Naprawy Taboru Kolejowego). W przemyśle dominuje produkcja elektromaszynowa (Solaris, Volkswagen), chemiczna i spożywcza. Poznań słynie także jako miasto targowe. Mimo spadku znaczenia targów na świecie, każdego roku w stolicy Wielkopolski organizowanych jest około 50 różnych międzynarodowych imprez targowych, w których uczestniczy średnio ponad 10 tys. wystawców z 60 krajów świata. Powiat średzki ma charakter rolniczo-przemysłowy, jest również atrakcyjny pod względem turystycznym.

189 9. Próba identyfikacji specyfiki subregionów województwa wielkopolskiego 189 Wiodące branże w powiecie śremskim to: przemysł ciężki (odlewy do silników, obrabiarek i przemysłu samochodowego), branża meblarska, budowlana, odzieżowa, chemiczna i spożywcza. Rys Podział subregionu poznańskiego na powiaty. Źródło: [8] Wiodące branże w powiecie obornickim to: przemysł drzewny, meblowy, metalowy. Dobrze działa i rozwija się rolnictwo i przetwórstwo płodów rolnych oraz przetwórstwo mięsno wędliniarskie, budownictwo, transport, turystyka i agroturystyka. W powiecie szamotulskim dominuje gospodarka rolno-przemysłowa. Funkcjonują tutaj zakłady z branży spożywczej oraz przedsiębiorstwa produkujące na potrzeby rolnictwa. Dobrze rozwinięta jest również branża drzewna. Subregion kaliski obejmuje miasto Kalisz, powiaty: kaliski, jarociński, kępiński, krotoszyński, ostrowski, ostrzeszowski, pleszewski (rysunek 9.2). Mieszka w nim ponad 669 tysięcy Wielkopolan. Jest to drugi pod względem potencjału gospodarczego subregion, po Poznaniu. Ze względu na obecność dwóch dużych miast: Kalisza oraz Ostrowa Wielkopolskiego ukształtowała się specyficzna aglomeracja kalisko-ostrowska, będąca swoistym gospodarczym, społecznym i edukacyjnym centrum subregionu. Główne gałęzie przemysłu na tym obszarze to: chemiczny, włókienniczo - odzieżowy, spożywczy, maszynowy i środków transportu (silniki samolotowe), paliwowy.

190 190 B. Mroczek Rys Podział subregionu kaliskiego na powiaty. Źródło: [8] Rys Podział subregionu konińskiego na powiaty. Źródło: [8]

191 9. Próba identyfikacji specyfiki subregionów województwa wielkopolskiego 191 Subregion koniński to miasto Konin, powiaty: koniński, kolski, turecki, słupecki, gnieźnieński, wrzesiński (rysunek 9.3). W siedmiu powiatach subregionu konińskiego mieszka 653 tysiące Wielkopolan. Stolica regionu Konin jest jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu w Polsce i głównym ośrodkiem Konińskiego Zagłębia Węgla Brunatnego. Znajdują się tu dwie elektrownie i huta aluminium. W gospodarce subregionu znaczącą rolę odgrywa rolnictwo, włókiennictwo, przemysł spożywczy, szklarski, budowlany, paszowy, meblarski i oświetleniowy. Rys Podział subregionu leszczyńskiego na powiaty. Źródło: [8] Subregion leszczyński obejmuje miasto Leszno, powiaty: międzychodzki, leszczyński, rawicki, gostyński, kościański, wolsztyński, grodziski, nowotomyski (rysunek 9.4). W dziewięciu powiatach subregionu leszczyńskiego mieszka ponad 545 tysięcy Wielkopolan. Obecnie działalność firm w powiecie leszczyńskim obejmuje przemysł: odzieżowy, elektryczny, maszynowy. Wiodące branże w powiecie grodziskim to: przemysł maszynowy i środków transportu, budowlany, szklarski, spożywczy, odzieżowy. Powiat nowotomyski kontynuuje tradycje związane z branżą wikliniarską i uprawą chmielu. Subregion pilski - miasto Piła, powiaty: pilski, czarnkowsko-trzcianecki, wągrowiecki, chodzieski, złotowski (rysunek 9.5). W pięciu powiatach subregionu pilskiego mieszka ponad 409 tysięcy Wielkopolan.

192 192 B. Mroczek Rys Podział subregionu pilskiego na powiaty. Źródło: [8] W subregionie pilskim dominuje handel i usługi. Dobrze rozwinięty jest przemysł: ceramiki szlachetnej, oświetleniowy, budowlany, metalowy (producent i dostawca kanałów wentylacyjnych z blachy ocynkowanej), odzieżowy (producent odzieży roboczej, hotelarskiej i gastronomicznej), transportowy. Lokalizacja zakładów produkcyjnych w subregionach Wielkopolski nie jest jednolita i najczęściej dotyczy stolic subregionów. Największym potencjałem przemysłowym wyróżnia się Poznań i jego okolica (subregion poznański). Dominuje tu przemysł spożywczy oraz produkcja pojazdów mechanicznych, maszyn i urządzeń oraz chemikaliów. Drugim po Poznaniu ośrodkiem przemysłowym w województwie wielkopolskim jest aglomeracja kalisko-ostrowska (subregion kaliski), gdzie dominuje przemysł spożywczy, włókienniczy, maszynowy i odzieżowy. Specjalnością subregionu konińskiego jest górnictwo węgla brunatnego oraz powiązana z nim produkcja energii elektrycznej w zespole Elektrowni Pątnów- Adamów-Konin. Mniejsze uprzemysłowienie występuje w Pile (subregion pilski) i Lesznie (subregion leszczyński). Jednak zlokalizowane tu zakłady wytwarzają szereg prestiżowych wyrobów, znanych szeroko poza Regionem.

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF ZARZĄDZANIE SIECIĄ WSPÓŁPRACY MŚP Łukasz Pytliński CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Wrzesień 2010 1 WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji 1 Najwyższa jakość działania [kultura osobista, lojalność, prawość i uczciwość, dbałość o ład i porządek, terminowość] Wyznacza oczekiwania dbając o ład

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI SUKCESU PPG

CZYNNIKI SUKCESU PPG CZYNNIKI SUKCESU PPG STOSOWANIE UMIEJĘTNOŚCI ZAWODOWYCH Wiedza o biznesie Wiedza specjalistyczna Wiedza o produktach i usługach Wiedza przemysłowa ZARZĄDZANIE REALIZACJĄ ZADAŃ Działanie w perspektywie

Bardziej szczegółowo

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR:

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR: Czym jest SIR? Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW) i ma charakter otwarty. Uczestnikami Sieci mogą być wszystkie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje RECENZJE Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje Autor: red. Marta Juchnowicz Wydawnictwo PWE Warszawa 2014 Przedstawiona mi do recenzji książka zatytułowana Zarządzanie kapitałem ludzkim.

Bardziej szczegółowo

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Uniwersytet Technologiczno Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy Wydział Mechaniczny Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Bogdan ŻÓŁTOWSKI W pracy przedstawiono proces

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Dopasowanie IT/biznes

Dopasowanie IT/biznes Dopasowanie IT/biznes Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes HARVARD BUSINESS REVIEW, 2008-11-01 Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes http://ceo.cxo.pl/artykuly/51237_2/zarzadzanie.it.a.wzrost.wartosci.html

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny model aktywizacji

Innowacyjny model aktywizacji Innowacyjny model aktywizacji zawodowej uczestników WTZ Temat innowacyjny: "Współpraca podmiotów działających w obszarze zatrudnienia oraz integracji i pomocy społecznej z przedsiębiorcami w zakresie ułatwiania

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm Efektywność osobista Cele: Rozwinięcie umiejętności interpersonalnych i intrapersonalnych Odkrycie swojego potencjału i

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

2010-11-25 PROGRAM WSPIERANIA PROJEKTÓW INNOWACYJNYCH: Międzyuczelniana Sieć Promotorów Przedsiębiorczości Akademickiej (MSPPA)

2010-11-25 PROGRAM WSPIERANIA PROJEKTÓW INNOWACYJNYCH: Międzyuczelniana Sieć Promotorów Przedsiębiorczości Akademickiej (MSPPA) wiemy, jak połączyć naukę z biznesem PROGRAM WSPIERANIA PROJEKTÓW INNOWACYJNYCH: Międzyuczelniana Sieć Promotorów Przedsiębiorczości Akademickiej (MSPPA) Wielkopolska Platforma Innowacyjna (WPI) Kontekst

Bardziej szczegółowo

Ocena stanu i prognoza sytuacji w zakresie wspierania innowacyjności oraz funkcjonowania sieci gospodarczych.

Ocena stanu i prognoza sytuacji w zakresie wspierania innowacyjności oraz funkcjonowania sieci gospodarczych. Ocena stanu i prognoza sytuacji w zakresie wspierania innowacyjności oraz funkcjonowania sieci gospodarczych. Iwona Wesołek, Z-ca Dyrektora ds. Rozwoju Polska Izba Gospodarcza Importerów, Eksporterów i

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 1823/2012 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z 19 kwietnia 2012 r.

UCHWAŁA Nr 1823/2012 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z 19 kwietnia 2012 r. UCHWAŁA Nr 1823/2012 ZARZĄDU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO z 19 kwietnia 2012 r. w sprawie: zatwierdzenia regulaminu świadczenia usług brokerskich, realizowanych w ramach zadań projektu systemowego pn. Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 9/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH Przywództwo i zarządzanie zespołem Szkolenie z zakresu przywództwa, kompetencji liderskich i zarządzania zespołem. Podniesienie kompetencji zarządczych w zakresie przywództwa,

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Logistyka Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 3 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Międzyorganizacyjne relacje logistyczne

Bardziej szczegółowo

Nauka i biznes Klastry technologiczne jako narzędzia budowania wartości dodanej

Nauka i biznes Klastry technologiczne jako narzędzia budowania wartości dodanej Nauka i biznes Klastry technologiczne jako narzędzia budowania wartości dodanej Luk Palmen InnoCo Sp. z o.o. info@innoco-team.com www.innoco-team.com wrzesień 2009 Przebieg prezentacji Potencjał Unikatowe

Bardziej szczegółowo

Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu

Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu Wparcie społeczeństwa informacyjnego i e-biznesu Wsparcie rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Tomasz Napiórkowski Departamentu Społeczeństwa Informacyjnego

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Do projektu przystąpiło 48 placówek z terenu powiatu głogowskiego i 1086 nauczycieli.

Do projektu przystąpiło 48 placówek z terenu powiatu głogowskiego i 1086 nauczycieli. Powiatowe Centrum Poradnictwa Psychologiczno Pedagogicznego i Doskonalenia Nauczycieli w Głogowie od dnia 01.08.2013 r. realizuje projekt pn. Kompleksowe wspomaganie rozwoju szkół i przedszkoli Powiatu

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Opis szkoleń planowanych do realizacji w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY (ustalone w oparciu o obszary i wymagania opisane w załączniku do rozporządzenia MEN w sprawie nadzoru pedagogicznego z 2009r. ) SZKOŁA PODSTAWOWA im. JANA PAWŁA

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnia socjalna szansą na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną. Poznań, 29 września 2014 r.

Spółdzielnia socjalna szansą na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną. Poznań, 29 września 2014 r. Spółdzielnia socjalna szansą na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną Poznań, 29 września 2014 r. Projekt: Innowacyjny model aktywizacji zawodowe uczestników WTZ Czas trwania: VI

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Załącznik nr 1 do uchwały nr 46/2013 Senatu UP Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Wydział prowadzący kierunek:

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni Załącznik nr 1 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Gospodarka przestrzenna studia pierwszego stopnia - profil praktyczny studia inżynierskie Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw prof. dr hab. Krystyna Poznańska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Katedra Zarządzania Innowacjami Poziom innowacyjności Polski na tle UE W raporcie

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Umiejętności interpersonalne w biznesie. Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu

Umiejętności interpersonalne w biznesie. Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu Umiejętności interpersonalne w biznesie PROFIL UCZESTNIKA Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu do zespołu oraz jego zadań chcą zwiększyć efektywność pracy współpracowników

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE październik 2008 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze dobro

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia. Menedżer sportu i turystyki Nazwa studiów podyplomowych

Opis efektów kształcenia. Menedżer sportu i turystyki Nazwa studiów podyplomowych Załącznik Nr 1 do uchwały Nr AR001-5-X/2013 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach z dnia 29 października 2013 roku Opis efektów kształcenia Menedżer sportu i turystyki

Bardziej szczegółowo

na rzecz transferu wiedzy i innowacji do gospodarki

na rzecz transferu wiedzy i innowacji do gospodarki budować sieci współpracy na rzecz transferu wiedzy i innowacji do gospodarki Miasto Poznań przyjazne dla przedsiębiorców Władze Miasta Poznania podejmują szereg działań promujących i wspierających rozwój

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA Kierunek studiów: INFORMATYKA Stopień studiów: STUDIA II STOPNIA Obszar Wiedzy/Kształcenia: OBSZAR NAUK TECHNICZNYCH Obszar nauki: DZIEDZINA NAUK TECHNICZNYCH Dyscyplina

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 16 maja

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Komunikacja Komunikacja jest fundamentalną kompetencją trenerską, bez której niemożliwa jest skuteczność w szkoleniu. Następujące cztery czynniki

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie i inżynieria produkcji

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie i inżynieria produkcji Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie i inżynieria produkcji 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszarów kształcenia w zakresie: nauk społecznych i nauk technicznych.

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP Iwona Szendel Dyrektor Zespołu Instrumentów Inwestycyjnych Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ ISO Jakość samą w sobie trudno jest zdefiniować, tak naprawdę pod tym pojęciem kryje się wszystko to co ma związek z pewnymi cechami - wyrobu lub usługi - mającymi wpływ na

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne. Przedmiot: Ekonomia w praktyce

Szczegółowe wymagania edukacyjne. Przedmiot: Ekonomia w praktyce Szczegółowe wymagania edukacyjne Przedmiot: Ekonomia w praktyce ocena dopuszczająca uczeń ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra wyszukuje informacje niezbędne i dodatkowe dotyczące działalności

Bardziej szczegółowo

Strona internetowa projektu: www.ipr.fnm.pl. Osoba odpowiedzialna: k.kubisty@fnm.pl lub

Strona internetowa projektu: www.ipr.fnm.pl. Osoba odpowiedzialna: k.kubisty@fnm.pl lub Narzędzia informatyczne służące do efektywnego zarządzania Centrum Kompetencji Seed i Start-up, procesami decyzyjnymi w nim zachodzącymi oraz budowania bazy pomysłodawców, technologii i ekspertów zewnętrznych

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Mieczysław Prystupa. WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym

Mieczysław Prystupa. WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym Mieczysław Prystupa WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym Warszawa 2012 Recenzenci prof. zw. dr hab. Stanisław Kasiewicz prof. nadzw. dr hab. Elżbieta Mączyńska Korekta Paulina Chmielak

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. 3. Technologie informacyjne wpływające na doskonalenie przedsiębiorstwa

Wstęp... 7. 3. Technologie informacyjne wpływające na doskonalenie przedsiębiorstwa Spis treści Wstęp.............................................................. 7 1. Przedsiębiorstwo w dobie globalizacji.............................. 11 1.1. Wyzwania globalnego rynku....................................

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 67 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 67 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 67 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku logistyka na poziomie pierwszego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności Zarządzanie łańcuchami dostaw żywności w Polsce. Kierunki zmian. Wacław Szymanowski Książka jest pierwszą na naszym rynku monografią poświęconą funkcjonowaniu łańcuchów dostaw na rynku żywności w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą KONFERENCJA w ramach projektu WYPRZEDZIĆ ZMIANĘ - PARTNERSTWO LOKALNE DLA ROZWOJU GOSPODARCZEGO POWIATU CHOJNICKIEGO Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą Alicja Zajączkowska 6

Bardziej szczegółowo

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA 1. Klaster / Klastering Strona 1 Rys historyczny Inicjatywy klastrowe powstają w wyniku polityki rozwoju gospodarczego lub też w wyniku wydarzeń, które skłaniają

Bardziej szczegółowo

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne:

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne: Ewaluacja ex post projektu systemowego PARP pt. Utworzenie i dokapitalizowanie Funduszu Pożyczkowego Wspierania Innowacji w ramach Pilotażu w III osi priorytetowej PO IG Metodologia badania Cel i przedmiot

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo