ETYCZNE ASPEKTY CHIRURGII ESTETYCZNEJ ETHICAL ASPECTS OF AESTHETIC SURGERY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ETYCZNE ASPEKTY CHIRURGII ESTETYCZNEJ ETHICAL ASPECTS OF AESTHETIC SURGERY"

Transkrypt

1 Nowiny Lekarskie 2007, 76, 2, JERZY KOPANIA ETYCZNE ASPEKTY CHIRURGII ESTETYCZNEJ ETHICAL ASPECTS OF AESTHETIC SURGERY Zakład Bioetyki i Antropologii Filozoficznej Uniwersytet w Białymstoku Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Jerzy Kopania Streszczenie Rozwijająca się w ostatnich latach bardzo intensywnie chirurgia estetyczna (zwana także chirurgią kosmetyczną) nie jest neutralna z moralnego punktu widzenia. W artykule omawia się dwa następujące etyczne aspekty rozwoju chirurgii estetycznej: (1) zmianę rozumienia tradycyjnego paradygmatu medycyny jako sztuki leczenia; (2) swoistą sakralizację ciała ludzkiego. Uzasadnia się, że rozpowszechnianie się stosowania zabiegów chirurgii estetycznej toruje drogę do wykorzystywania umiejętności lekarskich w celach nie mających żadnego związku z działaniami terapeutycznymi. Rozwój i przede wszystkim coraz większa popularność chirurgii estetycznej są bowiem oznaką głębszego procesu zachodzącego w medycynie. Odrzucenie postawy paternalistycznej i coraz bardziej radykalne realizowanie zasady autonomii pacjenta w coraz większym stopniu sprowadzają lekarza do roli wykonawcy zleceń pacjenta. Dochodzi do tego istotna zmiana w sposobie traktowania naszego ciała: z jednej strony następuje jego coraz większe uprzedmiotowienie, z drugiej zaś coraz większe znaczenie ma jego ocena estetyczna. Niewątpliwie jest to konsekwencją faktu, że jakaś część, może nawet znaczna większość ludzi nie jest zadowolona ze swego ciała w jego aspekcie estetycznym. W dłuższym okresie niewątpliwie musi to prowadzić do zmiany społecznego odbioru statusu lekarza i jego zawodu: umiejętność lekarska przestaje być tylko umiejętnością leczenia i stawać się będzie w coraz większym stopniu umiejętnością tworzenia lepszego stanu cielesnego. Chirurgia estetyczna czyni z lekarza artystę-rzemieślnika realizującego zlecenie na określoną usługę dotyczącą tego szczególnego przedmiotu, jakim staje się ludzkie ciało. SŁOWA KLUCZOWE: chirurgia estetyczna, etyka medyczna. Summary From the moral point of view, aesthetic surgery (also called cosmetic surgery), which has been intensely developing in recent years, is not neutral. The paper discusses two ethical aspects of aesthetic surgery development: (1) change of understanding of a traditional paradigm of medicine as an art of treatment; (2) specific sacralization of human body. The development and growing popularity of aesthetic surgery are the indications of a deeper process occurring in medicine. The rejection of paternalistic attitude and radical realization of the principle of patient s autonomy considerably limit the physician s role to one of an executor of the patient s will. Additionally, there is an essential change in the way we treat our bodies: on the one hand there is a growing objectification of human body, on the other hand there is a growing importance of its aesthetic evaluation. Undoubtedly, it is a consequence of a fact that some part, or even a vast majority of people, are not satisfied with their bodies in their aesthetic aspect. In the long run it must lead to a change in social reception of the physicians status and their profession: medical skills are no longer treating skills and they will become, to a large extent, the ability to create a better corporeal state. Aesthetic surgery makes the physician become an artist-artisan realizing a particular order concerning that special object which a human body has become. KEY WORDS: aesthetic surgery, medical ethics. Człowiek od wieków usiłował korygować wady swej urody i oczekiwał, że medycyna mu w tym pomoże, naprawiając wszelkie skazy w wyglądzie cielesnym zarówno te, które powstały w rezultacie zdarzeń losowych, jak i te, z którymi przychodzimy na świat. Niewątpliwie jest to konsekwencją faktu, że jakaś część, może nawet znaczna większość ludzi nie jest zadowolona ze swego ciała w jego aspekcie estetycznym. Oczywiście lekarze starali się sprostać tym oczekiwaniom i podejmowali próby rekonstrukcji, poprawy kształtu czy funkcji części ciała uszkodzonych bądź zmienionych przez uraz, chorobę lub wadę wrodzoną. Przedsięwzięcia tego rodzaju miały niewielką szansę powodzenia z powodu zarówno niedoskonałości technik chirurgicznych, jak i przede wszystkim nieznajomości przyczyn i natury procesów infekcyjnych. Jednak w miarę doskonalenia metod postępowania aseptycznego zwiększały się możliwości chirurgii, w tym także chirurgii korekcyjnej. Szczególnym bodźcem do rozwoju chirurgii plastycznej były dwie wojny światowe, które spowodowały wielką liczbę urazów, a w ich następstwie zniekształceń i okaleczeń. Chirurgia plastyczna stała się odrębną specjalnością medyczną; w 1955 roku powołano w Sztokholmie Międzynarodową Konfederację Towarzystw Chirurgii Plastycznej. Niejako na bazie chirurgii plastycznej rozwijać się zaczęła chirurgia estetyczna, zwana też kosmetyczną. Rolę pionierską odegrał ortopeda Jacques Joseph, pracujący w Berlinie w latach dwudziestych XX wieku; opracowane przez niego metody zmiany kształtu nosa i piersi są stosowane do dziś. W ostatnich latach nie dokonano żadnego spektakularnego odkrycia w tej dziedzinie, nastąpił natomiast trwały podział chirurgii plastycznej na chirurgię rekonstrukcyjną, o charakterze ściśle terapeutycznym, i chirurgię estetyczną, o cha-

2 Etyczne aspekty chirurgii estetycznej 183 rakterze bardziej upiększającym niż leczącym. Chirurgia plastyczna jest specjalnością wywodzącą się z chirurgii ogólnej. Jej zakres obejmuje leczenie wad rozwojowych twarzy, rąk, zewnętrznych części układu moczowopłciowego, zniekształceń i ubytków będących następstwem urazów i chorób, chorób przy leczeniu których konieczne jest usuwanie tkanek i wykonywanie jednoczesnej lub odłożonej rekonstrukcji, leczenie oparzeń i ich następstw oraz chirurgia ręki. Działem chirurgii plastycznej jest chirurgia kosmetyczna, która zajmuje się chirurgiczną korekcją części ciała znacznie odbiegających swoim kształtem od przyjętych norm anatomicznych i estetycznych oraz usuwanie oznak starzenia się w zakresie powłok ciała. Często popełnianym błędem jest utożsamianie chirurgii plastycznej z chirurgią kosmetyczną. Trzeba podkreślić, że chirurgia plastyczna zajmuje się przede wszystkim leczeniem ubytków i zniekształceń spowodowanych urazami, chorobami i wadami rozwojowymi, a chirurgia kosmetyczna jest tylko niewielkim choć ważnym działem [1]. Wyodrębnienie się chirurgii estetycznej jako samodzielnego działu medycyny nie było spowodowane zwiększającymi się możliwościami medycyny zależność przyczynowa zachodziła w druga stronę: rozwój medycyny estetycznej stymulowany był potrzebami pacjentów. Od drugiej połowy XX wieku presja na doskonalenie chirurgicznych metod poprawiania urody stawała się coraz silniejsza i spotykała się z pełnym zrozumieniem chirurgów. Autorzy popularnego podręcznika chirurgii estetycznej wyrażają radość z możliwości wyjścia naprzeciw pragnieniu poprawienia urody: W ostatnich dziesięcioleciach dzięki szybkiemu rozwojowi chirurgii estetycznej nie jesteśmy już bezradni w takich sytuacjach [2]. Można zrozumieć to silne dążenie do poprawiania własnej urody: w czasach, w których dzięki rozwojowi wiedzy, podnoszeniu poziomu zamożności i higieny ludzie żyją coraz dłużej, starość i związane z nią deformacje ciała stały się sferą wstydu; można powiedzieć, że w cywilizacji zachodniej najbardziej żywym i najdynamiczniej rozwijającym się kultem jest kult pięknego ciała. W epoce, w której nic nie jest już pewne, atrakcyjność ciała jest ostatnią gwarantowaną wartością. Uroda to naczelna zaleta kultury konsumpcyjnej, a jej znakiem firmowym jest gładka i ładna powierzchowność, wartość naczelna bezdusznego materializmu, którego warunki wyśmienicie spełnia, przemawiając do przeciętnego człowieka i do obydwu płci [3]. Cytowany autor podaje, że w 1999 roku przeprowadzono w Niemczech 500 tys. operacji plastycznych, a w roku następnym już prawie dwukrotnie więcej, przy czym ciągle utrzymuje się tendencja wzrostowa. Gdyby operacje takie były tańsze, bądź finansowane przez kasy chorych, niewątpliwie stałyby się najczęstszym zabiegiem medycznym. Osobnicy ładni są łatwiej akceptowani społecznie, szybciej osiągają kolejne szczeble kariery, przy czym o ile dawniej dotyczyło to przede wszystkim kobiet, obecnie w równym stopniu odnosi się do mężczyzn. Warto zatem inwestować we własną urodę, poprawiać to, czego nie dopracowała natura. Uroda przestała być wartością naturalną, stała się tworem sztucznym, swoistym produktem medycznym. Zakres przeprowadzanych zabiegów jest bardzo szeroki. Najczęściej w powszechnym odbiorze chirurgię estetyczną kojarzy się z dokonywaniem korekt kobiecych piersi. Kształt biustu jest postrzegany jako jeden z najsilniejszych atrybutów kobiecości, więc nic dziwnego, że wielu kobietom wydaje się, iż wszyte protezy wypełniane roztworem soli fizjologicznej lub silikonem nie tylko powiększą piersi, ale także zwiększą pozycję społeczną ich nosicielki. Często nie ma potrzeby powiększać piersi, należy je jednak podnieść. Może także zajść potrzeba zmniejszenia piersi, tu jednak najczęściej mamy do czynienia z działaniem terapeutycznym przerośnięty i opadający biust może być przyczyną różnych dolegliwości. Z oczywistych względów na ten rodzaj zabiegów korekcyjnych wyłączność posiadają kobiety. Wszystkie inne natomiast są dostępne obu płciom i wprawdzie nadal to kobiety są w większości pacjentkami chirurgów kosmetycznych, jednak utrzymuje się wyraźna tendencja wyrównywania proporcji. Oferta lekarska jest bardzo bogata: zmiana kształtu nosa i uszu, odsysanie tłuszczu z bioder, korekta powłok brzusznych, odchudzanie ud, podnoszenie policzków, plastyka powiek. Można poddać się nawet operacji strun głosowych, aby głos nabrał przyjemniejszego brzmienia. Zdarzające się często powikłania, szczególnie w przypadku korekcji piersi i odsysania tkanki tłuszczowej, nie stanowią czynnika odstraszającego. Dodatkowe niebezpieczeństwo bierze się z tego, że rynek chirurgii plastycznej jest źródłem olbrzymich dochodów, co kusi łatwym zarobkiem także lekarzy bez należytych kwalifikacji [4]. Jednak kobiety i mężczyźni podejmują ryzyko, dają się kroić i zszywać, aby zwiększyć swoją atrakcyjność, zbliżyć się do wymarzonego ideału piękna. W operacjach plastycznych przoduje Brazylia ze wskaźnikiem 207 zabiegów na 100 tys. mieszkańców; na drugim miejscu są Stany Zjednoczone ze wskaźnikiem 185. W krajach europejskich, takich jak Niemcy czy Wielka Brytania, dokonuje się pięciokrotnie mniej zabiegów. W Brazylii rodzice fundują swym 15- letnim córkom na urodziny korektę nosa i ewentualnie innych części twarzy; na korektę piersi Brazylijka musi poczekać aż ukończy 18 lat, jako że dopiero wtedy ta część ciała uzyskuje swój ostateczny kształt [5]. Najczęściej jest to ideał dla kobiet w typie lalki Barbie, a dla mężczyzn jej partnera, Kena. Lato i przygotowania do rozpoczynającego się 1 marca 2003 r. karnawału sprawiły, że w Brazylii zabrakło silikonu na operacje pośladków i piersi [6]. Upowszechnianie jakiegoś ideału urody, szczególnie urody kobiecej, nie jest zjawiskiem nowym. Nowe są natomiast możliwości, jakie w tym zakresie stwarzają techniki medyczne. Człowiek przestaje być zdany

3 184 Jerzy Kopania na kaprysy natury, może sam tworzyć własne piękno cielesne, nabiera przekonania, że ma przyrodzone prawo do piękności. Ludzie nie chcą być dziełami natury, pragną stać się dziełami sztuki. Przyznajemy sobie prawo do modyfikowania własnego ciała, tak jak przyznajemy sobie prawo do przystosowywania rzeczywistości przyrodniczej do naszych celów, skłaniania jej, by nam służyła. Istnieje wyraźna analogia między naszym utylitarnym stosunkiem do przyrody a traktowaniem przez nas własnego ciała. Przekonanie takie najczęściej nie uświadamiane sobie i przyjmowane niejako intuicyjnie oparte jest na bardzo wyraźnie określonej postawie wobec ciała. Oto własne ciało jawi się człowiekowi jako zewnętrzne wobec niego, tak samo jak zewnętrzna wobec niego jest cała rzeczywistość przyrodnicza; człowiek daje więc sobie takie same prawa wobec swego ciała, jakie przyznaje sobie względem przyrody. Tak jak przyrodę przystosowywać trzeba, by służyła człowiekowi, tak też ciało należy w razie potrzeby zmodyfikować, by uroda stała się zgodna z odczuwaniem przez daną osobę samej siebie, stosownie do niej dobrana tak, jak stosownie dobiera się ubiór. I tak jak zmienia się moda krawiecka, tak też zmianie ulegają kolejne mody na kształt sylwetki czy rysy twarzy. Dość osobliwe przekonanie, że człowiek ma naturalne prawo do ładnego wyglądu, a w konsekwencji do wszelkich modyfikacji tego wyglądu, stało się tak dalece oczywiste, że spowodowało bardzo znamienną ewolucję postawy Kościoła katolickiego. Od początków chrześcijaństwa pisarze kościelni potępiali wszelkie działania zmierzające do poprawiania urody (głównie kobiecej) jako z istoty swej grzeszne, gdyż będące próbą ulepszenia dzieła Boga-Stwórcy. Jednak wbrew teologom ludzie nie pojmowali, dlaczego mieliby nie poprawiać tego, co dane im od urodzenia. I niewątpliwie zdają się mieć pewną rację: przecież aby przeżyć, ludzie muszą poprawiać naturę, skłaniać ją do zaspokajania ludzkich potrzeb. Dlaczego więc nie przysługiwałoby im takie samo prawo w odniesieniu do własnego ciała? W czasach współczesnych Kościół przeszedł znamienną ewolucję w odniesieniu do tej kwestii, odchodząc od stanowisk skrajnych. Przemawiając w 1958 roku do uczestników kongresu chirurgii plastycznej, papież Pius XII oznajmił, że piękno ludzkiego ciała jest dobrem, stanowi odbicie piękna Boga i jest oznaką zdrowia [7]. Papież przywołuje tutaj grecki ideał kalokagathii, stare greckie marzenie, iż piękno ciała winno wyrażać na zewnętrz wnętrze duchowe, jest bowiem jakby językiem niemym duszy. Troska o piękno ciała i korygowanie braków urody nie jest więc czymś złym, jednak pod warunkiem, że zachowana zostanie właściwa hierarchia wartości, albowiem moralność chrześcijańska, która ma na uwadze cel ostateczny [człowieka] oraz obejmuje i hierarchizuje całość wartości ludzkich, nie może przyznać pięknu fizycznemu innego miejsca, jak tylko to, które mu się należy, a które z pewnością nie znajduje się na szczycie hierarchii wartości, gdyż nie jest dobrem duchowym, ani tym bardziej istotnym. Ocena moralna działań zmierzających do zmiany wyglądu zewnętrznego zależy więc od intencji osoby poddającej się zabiegowi, a zatem moralną akceptację uzyskują tylko te ingerencje chirurgii estetycznej, które mają walor terapeutyczny. Niedozwoloność jest oczywista, kiedy chodzi na przykład o interwencję podjętą z intencją wzmożenia zdolności uwodzicielskiej i łatwiejszego zachęcania innych do grzechu lub też wyłącznie po to, aby przestępca mógł uniknąć sprawiedliwości; albo kiedy powoduje się szkodę dla funkcji regulacyjnych organów fizycznych; albo kiedy jest motywowane czystą próżnością czy też kaprysem mody. Problem polega jednak na tym, że w wypadku działań chirurgii estetycznej celem bezpośrednim jest zmiana wyglądu zewnętrznego, ale celem ostatecznym i najgłębszym jest zawsze zmiana stanu psychicznego. Czy zatem możliwe jest wytyczenie linii granicznej, po przekroczeniu której działanie motywowane względami terapeutycznymi staje się już tylko realizacją wymarzonego ideału urody? O wiele dalej posunął się w omawianej kwestii papież Jan Paweł II. Przemawiając w 1989 roku do uczestników kongresu odontostomatologii i chirurgii szczękowej, powtórzył opinie Piusa XII, podkreślając w szczególności terapeutyczny aspekt chirurgii plastycznej zarówno w płaszczyźnie cielesnej, jak i psychicznej. Wyprowadził z tego jednak znamienną konkluzję: Z powyższego wynika, że nauka, którą się zajmujecie i która nie bez racji jest coraz częściej uważana za prawdziwą sztukę, przyjmuje kształt jeżeli jest rozumiana jako służba harmonijnej kompozycji i dobremu funkcjonowaniu różnych części ciała ludzkiego najszlachetniejszej misji. Kościół, który czerpie z Objawienia Bożego oraz ze swej żywej i nieprzerwanej tradycji głęboki szacunek dla ciała ludzkiego, ukształtowanego przez Boga, wspiera i zachęca wasze poszukiwania i jest bliski waszej pracy tak bardzo delikatnej. Troszcząc się o człowieka w jego wymiarze cielesnym, stajecie się promotorami i mistrzami posługi, która gloryfikuje wiedzę medyczną, animując ją w kierunku coraz to nowych i szerszych horyzontów. Sprawność i piękno fizyczne należą do faktorów waloryzujących człowieka, jako że w nich manifestuje się i uaktywnia jego wymiar duchowy, wspierany w wypełnianiu w sposób stosowny zadań otrzymanych od Stwórcy. W przemówieniu papieskim jest coś więcej niż tylko przywołanie greckiego marzenia o zgodności piękna duszy i piękna ciała Jan Paweł II umieścił działania chirurgii plastycznej w kontekście teologicznym, nadał im walor moralny. To zastanawiające, że w nauczaniu papieskim umiejętność chirurgicznego modyfikowania ciała nie tylko staje się sztuką, lecz nadto ta osobliwa sztuka chirurgicznego poprawiania dzieła Stwórcy zyskuje wymiar sakralny. Presja oczekiwań ze strony pacjentów i oficjalna

4 185 Etyczne aspekty chirurgii estetycznej 185 aprobata ze strony teologów musiały doprowadzić do tego, że chirurdzy kosmetyczni uwierzyli, iż są prawdziwymi artystami. W akademickim podręczniku chirurgii plastycznej czytamy słuszną uwagę, że ta dziedzina umiejętności medycznych wymaga szczególnego rodzaju uzdolnień. Chirurg wykonujący złożone zabiegi rekonstrukcyjne winien posiadać obok gruntownej wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych zdolności przestrzennego widzenia oraz wyobrażenia sobie kształtu odtworzonych części ciała [8]. Autorzy podręcznika chirurgii kosmetycznej umiejętności te wyraźnie sytuują już na płaszczyźnie artystycznej. Chirurgia plastyczna wymaga od lekarza szczególnej wyobraźni przestrzennej. Bardzo przydatnymi cechami są również wrażliwość i zdolności plastyczne. Tak uzdolnieni młodzi lekarze rozpoczynają specjalizację, by po wielu latach skończyć ją z tytułem specjalisty chirurgii plastycznej [9]. W tym ujęciu chirurgia estetyczna staje się dziedziną medyczną i artystyczną zarazem, a to z kolei pozwala uznać, że dzięki chirurgicznemu poprawianiu urody medycyna powraca do swych starożytnych źródeł. W wielu przypadkach (...) nie wystarczy usunięcie czegoś ze skóry, lecz trzeba także to coś usunąć ze świadomości i życia pacjenta. Lekarz może przewidzieć większość konsekwencji planowanego zabiegu i dzięki temu odpowiednio pokierować leczeniem. Tak naprawdę medycyna wróciła do źródła, gdyż w czasach starożytnych zdrowie i urodę naprawiali ci sami specjaliści lekarze, ale także humaniści i doradcy w jednej osobie. Autorzy popularnego zarysu metod i celów chirurgii estetycznej z pełną oczywistością wskazują, że w istocie uprawiają działalność artystyczną. Jeden z nich wspomina: Będąc niegdyś w Wenecji, zobaczyłem na jednym z niezliczonych straganików w okolicach Canale Grande koszulkę: z jednej strony pod napisem Body Sculpture (dosłownie: rzeźbienie ciała, termin, który w Ameryce jest synonimem kulturystyki) widniała sylwetka umięśnionego kulturysty, na drugiej zaś przedstawiono Michała Anioła wykuwającego w marmurze posąg Dawida. To zabawne zestawienie świetnie oddaje istotę chirurgii estetycznej: rzeźbienie ręką chirurga (oby była to ręka artysty) żywego ludzkiego ciała [10]. Wyrażone powyżej przekonanie, że medycyna w postaci chirurgii estetycznej powróciła do swych starożytnych źródeł, wymaga komentarza. To prawda, że w starożytnej Grecji medycynę uważano zarówno za wiedzę naukową, jak i za jedną ze sztuk, a i dziś próbuje się do tej koncepcji powrócić, choć w wersji zmodyfikowanej, rozumianej jako estetyczna forma praktyki lekarskiej [11]. Należy jednak pamiętać, że starożytność nie znała jeszcze rozróżnienia dla nas tak oczywistego między sztuką a rzemiosłem. W greckim pojęciu techné mieściły się zarówno działania garncarza, jak i twórczość rzeźbiarza. W obu wypadkach bowiem istotą pracy rzemieślnikaartysty było tworzenie przedmiotu charakteryzującego się określoną harmonią swych części. W kontekście takiego rozumienia twórczości artystycznej medycyna jawiła się jako techné, ponieważ jej ostatecznym celem było przywrócenie naturalnej harmonii ciała zniszczonej przez chorobę. Otóż o ile można uznać, że tak rozumianą sztuką jest chirurgia plastyczna, o tyle chirurgia estetyczna nie tylko się w tym kanonie nie mieści, lecz wręcz mu się sprzeniewierza, choć specjaliści chirurgii estetycznej zdają się tego nie dostrzegać. Od czasów starożytnych dokonało się rozróżnienie między rzemiosłem (w tym rzemiosłem artystycznym) a sztuką właściwą. Kryterium tego rozróżnienia, nie do końca ścisłe i precyzyjne, jak wszystkie kryteria w dziedzinie ludzkich odczuć i emocji, to niepowtarzalność dzieła i jego osobisty, a zatem w pewnym sensie odkrywczy, nowatorski charakter. Medycyna nie może być rodzajem artystycznego eksperymentu, lecz musi stosować rozwiązania, które (nawet w ścisłym eksperymencie leczniczym) przynieść mają oczekiwane rezultaty, przywrócić choć w części coś, co już było, nie mogą zaś być tworzeniem czegoś istotowo nowego. Celem artysty, przynajmniej od czasów renesansu, jest tworzenie piękna; celem lekarza jest przywrócenie piękna, czyli zdrowia. Artysta starożytny nie miał świadomości, że tworzy piękno uważał, iż jedynie wydobywa i ukazuje piękno niestworzone; dlatego i lekarz mógł uważać się za artystę. A jednak nawet wówczas uznawano zasadniczą różnicę między medycyną a sztuką (techné), o której to różnicy tak mówił Arystoteles: Lecznictwo musi wychodzić od sztuki, a nie prowadzić do niej [12]. Chodziło o to, że w obrębie działań leczniczych dąży się do przywrócenia stanu naturalnego, czyli naturalnej harmonii organizmu zaburzonej przez chorobę, w sztuce natomiast jedynie do ukazania, ujawnienia harmonii na przykładzie wytworzonego obiektu. Odkąd sztuka stała się tworzeniem piękna, działalność praktyczna lekarza (jego działania dokonywane na pacjencie) mogą być porównywane do pracy twórcy z zakresu rzemiosła artystycznego. Chirurgia estetyczna jest pierwszą dziedziną medycyny, która pod tę analogię nie podpada. Chirurg modyfikujący na zamówienie kształt nosa, piersi czy pośladków nie dlatego, że są one patologiczne, lecz dlatego, że przestały się podobać ich nosicielowi, rzeczywiście staje się kimś w rodzaju rzeźbiarza. Poczucie, że jest się artystą, zapewne dowartościowuje specjalistów chirurgii estetycznej. Czy jednak nie jest tak, że zarazem uwalnia ich od poczucia odpowiedzialności za własne działania? Powinnością lekarza jest leczenie, czyli przywracanie i podtrzymywanie zdrowia. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określiła, że zdrowie jest stanem doskonałego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brakiem choroby lub ułomności [13]. Na podstawie tej definicji można uznać, że złe samopoczucie spowodowane subiektywnym odczuciem wad urody jest brakiem zdrowia, a więc jego przywracanie jest obowiązkiem lekarza. Jeśli jednak lekarz uważa się zarazem za artystę, a

5 186 Jerzy Kopania swoje umiejętności medyczne uznaje za rodzaj techniki artystycznej, za umiejętność rzeźbienia ludzkiego ciała, to powinien konsekwentnie uznać, że może je wykorzystywać nie tylko w celach terapeutycznych, lecz także w celach wyłącznie artystycznych, nie mających nic wspólnego ze zdrowiem. Coś takiego już się dokonało w spektaklach tzw. sztuki cielesnej lekarz odgrywa czynną rolę rzeźbiarza [14]. Wydaje się nadto, że rozwój i przede wszystkim coraz większa popularność chirurgii estetycznej są oznaką procesu głębszego zachodzącego w medycynie. Odrzucenie postawy paternalistycznej i coraz bardziej radykalne realizowanie zasady autonomii pacjenta w coraz większym stopniu sprowadzają lekarza do roli wykonawcy zleceń pacjenta. Nakłada się na to wspomniana wyżej zmiana w sposobie traktowania naszego ciała jego coraz większe uprzedmiotowienie. W dłuższym okresie musi to prowadzić do zmiany społecznego odbioru statusu lekarza i jego zawodu: umiejętność lekarska przestaje być tylko umiejętnością leczenia i stawać się będzie w coraz większym stopniu umiejętnością tworzenia stanu lepszego. Nie wiemy jeszcze, jak daleko w tym aspekcie zaprowadzą nas postępy genetyki. Ale pierwszy krok został już zrobiony: chirurgia estetyczna czyni z lekarza artystęrzemieślnika realizującego zlecenie na określoną usługę dotyczącą tego szczególnego przedmiotu, jakim staje się ludzkie ciało. Piśmiennictwo 1. Podstawowe zagadnienia chirurgii plastycznej, Krauss M. (red.), Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 1991, Sankowski A., Łoń S.: Sztuka czy medycyna. Przewodnik po chirurgii plastycznej, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995, Schüle Ch.: Pięknemu lepiej. Forum, 2002, 18, Koch K.: Uwaga! Partacze! Forum, 2002, 7, Roentgen J.: Ciała ozdobne. Forum, 2002, 7, Zabrakło silikonu. Gazeta Wyborcza, 2003, 11 lutego, Wróbel J.: Człowiek i medycyna. Teologicznomoralne podstawy ingerencji medycznych, Wydawnictwo Księży Sercanów SCJ, Kraków 1999, Podstawowe zagadnienia chirurgii plastycznej, Krauss M. (red.). Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 1991, Noszczyk M., Noszczyk B.: Medycyna piękności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1999, 107, Sankowski A., Łoń S.: Sztuka czy medycyna. Przewodnik po chirurgii plastycznej, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995, Barański J.: O estetyce lekarskiej. Sztuka leczenia, 1996, II, Arystoteles: Fizyka. PWN, Warszawa 1968, Gillon R.: Etyka lekarska. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997, Kopania J.: Etyczny wymiar cielesności. Wydawnictwo Aureus, Kraków 2003,

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w zarzadzaniu kadrą pielęgniarską

Wyzwania w zarzadzaniu kadrą pielęgniarską Wyzwania w zarzadzaniu kadrą pielęgniarską Teresa Kuziara Poznań 21 listopad 2014r. Medycyna 3 2 Działania specjalistów, przedstawicieli zawodów wymagających wysokiego poziomu wiedzy zawodowej, umiejętności

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku 28-11-2011 Prof. dr hab. Tomasz Pasierski ZAkład Bioetyki i Humanistycznych Podstaw Medycyny Warszawski Uniwersytet Medyczny Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku Medycyna jest najbardziej

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI W KLASACH 4 6 W SP18 W ZIELONEJ GÓRZE Ocenianie osiągnięć jest w przypadku plastyki trudne ze względu na

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI W KLASACH 4 6 W SP18 W ZIELONEJ GÓRZE Ocenianie osiągnięć jest w przypadku plastyki trudne ze względu na PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI W KLASACH 4 6 W SP18 W ZIELONEJ GÓRZE Ocenianie osiągnięć jest w przypadku plastyki trudne ze względu na duże różnice w uzdolnieniach uczniów oraz subiektywizm

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

I nforma c j e ogólne. Socjologia medycyny

I nforma c j e ogólne. Socjologia medycyny Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów S YL AB US MODUŁ U (PRZEDMIOTU) Nazwa modułu I nforma c j e ogólne Socjologia medycyny Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chirurgii plastycznej za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chirurgii plastycznej za rok 2014 Bartłomiej Noszczyk Klinika Chirurgii Plastycznej, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego 22 5841 191 Warszawa 22-01-2015 Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie chirurgii plastycznej za rok

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE

Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE Zdrowie człowieka jest wartością, zasobem i środkiem do codziennego życia. Dzięki niemu możemy realizować swoje marzenia,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

I nforma c j e ogólne ETYKA ZAWODU DIETETYKA. nie dotyczy

I nforma c j e ogólne ETYKA ZAWODU DIETETYKA. nie dotyczy Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr /2012 S YL AB US MODUŁ U (PRZEDMIOTU) I nforma c j e ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka Jednostka Organizacyjna: Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016 Katedra Nauk Społecznych Kierunek: Fizjoterapia Rodzaj studiów i profil (I stopień/ii stopień,

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE Organizm człowieka jest zbudowany z narządów i tkanek. Czasem mogą być uszkodzone od urodzenia (np. w skutek wad genetycznych), częściej w ciągu życia może dojść do poważnego

Bardziej szczegółowo

M I N I S T R A Z D R O W I A 1) z dnia...2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego

M I N I S T R A Z D R O W I A 1) z dnia...2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego Projekt z dnia 13.07.2015 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A Z D R O W I A 1) z dnia...2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 CO TO TAKIEGO? (ang. organ transplantation) zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy moduł kierunkowy ogólny Rodzaj zajęć: wykład, seminarium PROPEDEUTYKA NAUK MEDYCZNYCH Propedeutica Medical Sciences Forma

Bardziej szczegółowo

Czynny udział w konferencjach naukowych:

Czynny udział w konferencjach naukowych: Czynny udział w konferencjach naukowych: Psychologia współczesna: oczekiwania i rzeczywistość, Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Akademia Pedagogiczna, Kraków 22 24 październik 2002, referat: Rola aktywności

Bardziej szczegółowo

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki 1 Spis treści 2 Spis treści I Wychowanie a psychologia...... 8 1. Psychologizacja wychowania......8 2. Właściwa relacja między psychologią a pedagogiką.... 10 3. Psychologia a wychowanie: przykłady oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Pojęcie i cechy kultury masowej Wzory socjokulturowe cielesności i sprawności fizycznej Wzory lansowane przez mass media a wzory realizowane Kultura masowa

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA GENOWEFA REJMAN ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 11 Spis treści Wstęp 7 Rozdział I Pojęcie odpowiedzialności i różne jej formy 9 1. Analiza odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Estetyka 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek ) realizującej przedmiot:

Bardziej szczegółowo

Estetyczna Chirurgia Plastyczna w Polsce. w roku 2008/2009

Estetyczna Chirurgia Plastyczna w Polsce. w roku 2008/2009 Estetyczna Chirurgia Plastyczna w Polsce w roku 2008/2009 październik-listopad 2009 Spis treści Fast facts...3 1 Turystyka medyczna w v PL...4 2 Estetyczna chirurgia plastyczna pozostałe aspekty...4 3

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa jednostki. Kod przedmiotu. 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: pierwszy stopień. 5. Poziom kształcenia

1. Nazwa jednostki. Kod przedmiotu. 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: pierwszy stopień. 5. Poziom kształcenia 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo POMOSTOWE Kod przedmiotu 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: 5. Poziom kształcenia 6. Forma

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem o to ażeby bardziej był, a nie tylko więcej miał, aby poprzez

Bardziej szczegółowo

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Arteterapia Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Formy terapii przez sztukę wspomagające biblioterapię W działaniach biblioterapeutycznych przydatne są również inne formy terapii, wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2009 BS/112/2009 JAK CIĘ WIDZĄ, TAK CIĘ PISZĄ POLACY O ZNACZENIU WYGLĄDU W ŻYCIU

Warszawa, sierpień 2009 BS/112/2009 JAK CIĘ WIDZĄ, TAK CIĘ PISZĄ POLACY O ZNACZENIU WYGLĄDU W ŻYCIU Warszawa, sierpień 2009 BS/112/2009 JAK CIĘ WIDZĄ, TAK CIĘ PISZĄ POLACY O ZNACZENIU WYGLĄDU W ŻYCIU Z przesłania zawartego w tytułowym przysłowiu wynika m.in., że wygląd danej osoby jest z reguły pierwszym

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Studia stacjonarne WF AIK NAZWA PRZEDMIOTU: SEMINARIUM LICENCJACKIE NAZWA PRZEDMIOTU PO ANGIELSKU: BA DIPLOMA SEMINAR I. KARTA PRZEDMIOTU CELE PRZEDMIOTU C1. Analiza wybranych

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 10

Bioetyka teologiczna cz. 10 Bioetyka teologiczna cz. 10 Transplantacje Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Transplantacja zastąpienie chorego (zniszczonego lub wadliwie działającego) organu przez Organ lub

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 15 Standardy nauczania dla kierunku studiów: grafika STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku grafika trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty

Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty PREZENTUJE OSTEOPATIA www.przychodniamorska.pl SKRÓT MERYTORYCZNY WYKŁADU SPOTKANIA EDUKACYJNEGO PT. Osteopatia w rehabilitacji i praktyce lekarza specjalisty Prowadzący wykład: mgr Tomasz Lewandowski

Bardziej szczegółowo

Błąd medyczny. Przesłanki błędu i jego rodzaje. dr med. ElŜbieta Skupień Instytut Ekspertyz Sądowych im.prof.dra Jana Sehna w Krakowie

Błąd medyczny. Przesłanki błędu i jego rodzaje. dr med. ElŜbieta Skupień Instytut Ekspertyz Sądowych im.prof.dra Jana Sehna w Krakowie Błąd medyczny. Przesłanki błędu i jego rodzaje dr med. ElŜbieta Skupień Instytut Ekspertyz Sądowych im.prof.dra Jana Sehna w Krakowie O niedoskonałych lekarzach Traktat z roku 1519. Zawierał sankcje karne

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: OPIEKUN MEDYCZNY

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: OPIEKUN MEDYCZNY EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: OPIEKUN MEDYCZNY Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4 Otwartość systemu

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

KRAKOWSKA WYŻSZA SZKOŁA PROMOCJI ZDROWIA z siedzibą w Krakowie

KRAKOWSKA WYŻSZA SZKOŁA PROMOCJI ZDROWIA z siedzibą w Krakowie KRAKOWSKA WYŻSZA SZKOŁA PROMOCJI ZDROWIA z siedzibą w Krakowie Temat pracy: Metody usuwania podskórnej tkanki tłuszczowej w chirurgii estetycznej i kosmetologii Olimpia Zygoń KIERUNEK: KOSMETOLOGIA SPECJALNOŚĆ:

Bardziej szczegółowo

Bioetyka. dr M. Dolata. 1 ECTS F-2-P-B-04 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS:

Bioetyka. dr M. Dolata. 1 ECTS F-2-P-B-04 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne

Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne Zbigniew Szawarski Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH Seminarium WHC, Warszawa 27.I.2016 Nowe jest lepsze! Nowe odkrycia wiemy więcej Nowe terapie ( = terapie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu:historia sztuki

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu:historia sztuki WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu:historia sztuki 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów:studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

PROCES PIELĘGNOWANIA W PIGUŁCE

PROCES PIELĘGNOWANIA W PIGUŁCE WOJEWÓDZKI SZPITAL SZPECJALISTYCZNY W LEGNICY PROCES PIELĘGNOWANIA W PIGUŁCE PORADNIK DLA PIELĘGNIAREK I POŁOŻNYCH ZATRUDNIONYCH W WOJEWÓDZKIM SZPITALU SPECJALISTYCZNYM W LEGNICY AUTOR Przewodniczący Komisji

Bardziej szczegółowo

Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Andrzeja Walkowiaka skierowaną do ministra zdrowia w dniu 30 czerwca 2010 r.

Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Andrzeja Walkowiaka skierowaną do ministra zdrowia w dniu 30 czerwca 2010 r. Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Andrzeja Walkowiaka skierowaną do ministra zdrowia w dniu 30 czerwca 2010 r. (znak: SPS-023-16587/10) w sprawie praw rodziców, którzy utracili

Bardziej szczegółowo

Opinie Polaków na temat medycyny estetycznej

Opinie Polaków na temat medycyny estetycznej Opinie Polaków na temat medycyny estetycznej Prezentacja wybranych wyników badań TNS OBOP przeprowadzonych w ramach kampanii edukacyjnej Świadome piękno Blisko 3/4 Polaków (67) nie potrafi wymienić Ŝadnego

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI DIAGNOSTY LABORATORYJNEGO

KODEKS ETYKI DIAGNOSTY LABORATORYJNEGO Załącznik do Uchwały Nr 31/2014 Czwartego Krajowego Zjazdu Diagnostów Laboratoryjnych z dnia 6 grudnia 2014r. w sprawie Kodeksu Etyki Diagnosty Laboratoryjnego KODEKS ETYKI DIAGNOSTY LABORATORYJNEGO Kodeks

Bardziej szczegółowo

Własny nauczycielski program pedagogizacji rodziców Profilaktyka i pomoc dzieciom z wadami postawy

Własny nauczycielski program pedagogizacji rodziców Profilaktyka i pomoc dzieciom z wadami postawy Strzelewo, 2001.08.28 Własny nauczycielski program pedagogizacji rodziców Profilaktyka i pomoc dzieciom z wadami postawy opracowany przez: Bognę Młodziankiewicz SP Strzelewo i Hannę Brulińską - SP Ludzisko

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 6

Bioetyka teologiczna cz. 6 Bioetyka teologiczna cz. 6 Sterylizacja Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Sterylizacja, czyli inaczej obezpłodnienie, należy do tych manipulacji medycznych, które mają na celu

Bardziej szczegółowo

niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9

niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9 Spis treści niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9 Rozdział 1 Na czym opiera się nauczanie Kościoła o seksualności? 13 Wyjaśniać prosto jak

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY Szkoły Muzycznej I stopnia w Dobczycach

PROGRAM WYCHOWAWCZY Szkoły Muzycznej I stopnia w Dobczycach PROGRAM WYCHOWAWCZY Szkoły Muzycznej I stopnia w Dobczycach W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem.. ( Jan Paweł II 1980r) Wychowanie w szkole - to mądre

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Wykład 2 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i zdrowie społeczeństwa, w którym żyją jest nieodłącznym i komplementarnym elementem promocji zdrowia

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANIU NA LATA 2012-2017

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANIU NA LATA 2012-2017 Miejskie Przedszkole nr 2 w Żaganiu KONCEPCJA PRACY MEJSKEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANU NA LATA 2012-2017 STRATEGA ROZWOJU PLACÓWK 1. Zapewnienie ciągłego rozwoju i doskonalenia jakości pracy placówki.

Bardziej szczegółowo

Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów

Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów Trafna diagnoza i właściwe leczenie Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów Oferta specjalna dla najlepszych klientów Avivy i ich rodzin Dziękujemy, że są Państwo z nami Upewnij się, kiedy chodzi

Bardziej szczegółowo

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DLACZEGO DRUGA OPINIA MEDYCZNA? Coraz częściej pacjenci oraz ich rodziny poszukują informacji o przyczynach chorób oraz sposobach ich leczenia w różnych źródłach.

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej. realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012

Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej. realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012 Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012 "Teatr pojmowany jako dzieło sztuki teatralnej powinien rozszerzać horyzont umysłowy dziecka,

Bardziej szczegółowo

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala dr Marek Koenner, radca prawny Przesłanki Audytu rosnąca liczba postępowań w sprawach o błędy medyczne, zarówno

Bardziej szczegółowo

Dlaczego łatwiej leczyć niż zapobiegać chorobie? Refleksje etyczne

Dlaczego łatwiej leczyć niż zapobiegać chorobie? Refleksje etyczne Dlaczego łatwiej leczyć niż zapobiegać chorobie? Refleksje etyczne Zbigniew Szawarski Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego RP AOTM z.szawarski@uw.edu.pl Osobliwy przypadek Dicka Cheneya Wiceprezydent

Bardziej szczegółowo

Projekt Dobry start przedszkolaka jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Dobry start przedszkolaka jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt Dobry start przedszkolaka jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Od sierpnia 2012 r. Przedszkole Towarzystwa Ewangelickiego w Cieszynie realizuje

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Integracja społeczna Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych

Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych Decyzje inwestycyjne na Giełdzie Akademia Młodego Ekonomisty program edukacji ekonomicznej gimnazjalistów 17 lutego 2009 r. Żeby zarobić? Żeby nie stracić? Po

Bardziej szczegółowo

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny GlaxoSmithKline Pharmaceuticals 2009-2010 Jerzy Toczyski Prezes Zarządu GlaxoSmithKline Pharmaceuticals SA Od odpowiedzialności do

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia odżywiania -

Zaburzenia odżywiania - Zaburzenia odżywiania - - rozpoznanie, objawy, leczenie Dorota Zatorska - Stempin 2012 1 Zaburzenia odżywiania - objawy, rozpoznanie, leczenie " Ciało ma znaczenie, ale kiedy dochodzimy do tego, co u

Bardziej szczegółowo

Głównym celem projektu, współfinansowanego przez Unię Europejską ze

Głównym celem projektu, współfinansowanego przez Unię Europejską ze W roku szkolnym 2011/2012 wszystkie szkoły podstawowe w gminie Michałowice przystąpiły do projektu unijnego Indywidualizacja procesu nauczania i wychowania uczniów klas I III szkoły podstawowej w kontekście

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 30 sierpnia 2009 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 30 sierpnia 2009 r. Dz.U.2009.140.1146 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 30 sierpnia 2009 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (Dz. U. z dnia 31 sierpnia 2009

Bardziej szczegółowo

Trampolina do sukcesu

Trampolina do sukcesu PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ W RAMACH EUROPEJSKIEGO FUNDUSZU SPOŁECZNEGO Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet IX. Działanie 9.1. Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapobieganie

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

POMOCNA DŁOŃ POD BEZPIECZNYM DACHEM

POMOCNA DŁOŃ POD BEZPIECZNYM DACHEM POMOCNA DŁOŃ POD BEZPIECZNYM DACHEM Seminarium Wysoka jakość opieki w DPS. Standardy usług - Dobre praktyki - Kierunki rozwoju, Kraków, 31 maja 2016 r., 6 czerwca 2016 r. PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZESPÓŁ SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH ul. M.Curie-Skłodowskiej 2 58-400 Kamienna Góra tel.: (+48) 75-645-01-82 fax: (+48) 75-645-01-83 E-mail: zso@kamienna-gora.pl WWW: http://www.zso.kamienna-gora.pl PRZEDMIOTOWY

Bardziej szczegółowo

IV etap edukacyjny BIOLOGIA / PRZYRODA. III etap edukacyjny BIOLOGIA

IV etap edukacyjny BIOLOGIA / PRZYRODA. III etap edukacyjny BIOLOGIA Iwona Majcher (PDB) III etap edukacyjny BIOLOGIA IV etap edukacyjny BIOLOGIA / PRZYRODA Wychowanie przedszkolne Edukacja wczesnoszkolna EDUKACJA PRZYRODNICZA / II etap edukacyjny: klasy IV-VI PRZYRODA

Bardziej szczegółowo

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza Pozycja Seksualna oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza pozycja seksualna. Daje zarówno tobie jak i partnerce maksymalne przeżycia. - do stosowania jeśli chcesz mieć

Bardziej szczegółowo

ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO

ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO Bóg wymyślił małżeństwo i rodzinę po to, by nie być kimś jedynym, kto kocha człowieka. Katolicka nauka o małżeństwie

Bardziej szczegółowo

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Przesłanki do realizacji programu: Wady postawy to coraz większy problem zdrowotny naszego społeczeństwa. W ostatnich latach znacząco wzrosła ilość

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ

KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ MAJ 2009 REZOLUCJA RADY EUROPEJSKICH LEKARZY DENTYSTÓW (CED) KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ WPROWADZENIE Lekarz dentysta jest podstawowym świadczeniodawcą

Bardziej szczegółowo