Podręcznik najlepszych praktyk

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Podręcznik najlepszych praktyk"

Transkrypt

1 Katarzyna Barańska Podręcznik najlepszych praktyk ochrony KSEROTERM

2 Katarzyna Barańska Podręcznik najlepszych praktyk ochrony KSEROTERM Warszawa 2014

3 PRZEDMOWA Człowiek od tysięcy lat korzystając z zasobów przyrodniczych, spowodował przekształcenie i zubożenie środowiska, czego efektem stało się zmniejszenie różnorodności biologicznej. Do siedlisk najmniej zmienionych oraz najbogatszych pod względem liczby żyjących w nich gatunków roślin i zwierząt, należą lasy. Dlatego troska o ich dobry stan ma decydujące znaczenie dla zachowania bogactwa przyrodniczego. Wykonywane w przeszłości osuszanie mokradeł, zalesianie każdego nieużytku oraz rygorystyczne usuwanie drzew dziuplastych, zamierających lub o nietypowym pokroju to przykłady działań, które niekorzystnie wpłynęły na występowanie niektórych typów siedlisk, a także liczebność gatunków roślin i zwierząt. Prowadzona obecnie w naszym kraju zrównoważona gospodarka leśna, oparta na przyjaznych przyrodzie zasadach, stwarza dogodne warunki do ochrony istniejących oraz odtwarzania utraconych walorów przyrodniczych. W działania takie angażują się leśnicy, pracownicy parków narodowych i krajobrazowych, administracji rządowej i samorządowej, organizacje pozarządowe, instytucje naukowe. W trakcie realizacji licznych projektów zgromadzono wiele doświadczeń i wypracowano skuteczne metody działań czynnej ochrony przyrody. Właśnie tym metodom, nazwanych najlepszymi praktykami, poświęcona jest seria jedenastu podręczników, opracowanych i wydanych w ramach projektu pn. Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk. Podręczniki adresowane są głównie do osób, które planują realizację zadań z zakresu ochrony przyrody i poszukują sprawdzonych metod, służących osiągnięciu zamierzonego celu. Każdy podręcznik składa się z dwóch części. Pierwsza przedstawia ogólną informację o biologii omawianych gatunków lub charakterystykę siedlisk, ich zagrożeniach oraz możliwych metodach ochrony. Autorzy niejednokrotnie prezentowali tu wyniki najnowszych badań i propozycje działań, które nie weszły jeszcze do powszechnego stosowania. Te metody będą zapewne jeszcze weryfikowane i z czasem być może zostaną wdrożone do szerszej praktyki. Druga część podręcznika to opis działań, których realizacja została sprawdzona w projektach ochronnych. Są to właśnie najlepsze praktyki, które chcemy upowszechnić, aby pokazać dorobek różnych instytucji w ochronie przyrody, a także rozpropagować skuteczne metody prowadzenia takich działań. Mam nadzieję, że podręczniki najlepszych praktyk ochrony przyrody spełnią obydwa te cele. Dyrektor Generalny Lasów Państwowych mgr inż. Adam Wasiak 2

4 Spis treści 1. Ogólne informacje o siedliskach kserotermicznych Definicja i opis siedliska kserotermicznego Powiązania z działalnością człowieka Ocena stanu zachowania kserotermicznych siedlisk przyrodniczych Zagrożenia i ochrona siedlisk kserotermicznych Główne zagrożenia dla kseroterm Zalecane metody ochrony Podejmowane działania ochronne w Europie i w Polsce Przykłady najlepszych praktyk Inwentaryzacja muraw Ekstensywny wypas zwierząt Usuwanie nalotu lub wycinka krzewów i drzew Wygrabianie wojłoku Wykup gruntów Odtwarzanie muraw Reintrodukcja i introdukcja gatunków rzadkich i zagrożonych Wykaszanie muraw kserotermicznych Tworzenie powierzchniowych form ochrony Promowanie i wprowadzanie programów rolnośrodowiskowych Działania edukacyjne Podsumowanie... 71

5

6 1. ogólne informacje o siedliskach kserotermicznych Murawy kserotermiczne to półnaturalne, nieleśne zbiorowiska roślinne. Występują w miejscach wybitnie ciepłych, suchych i nasłonecznionych. Zazwyczaj zajmują niewielkie powierzchnie stoków o wystawie S, SW i SE, na krawędziach dolin rzecznych, pradolin, pagórów morenowych, wyżynnych wzniesień i wychodni skalnych, a także na zboczach pochodzenia antropogenicznego. Tylko wyjątkowo, w sprzyjających warunkach mikroklimatycznych, mogą rozwijać się na terenach płaskich lub na zboczach o wystawie północnej. Dodatkowym, niezbędnym czynnikiem warunkującym istnienie muraw kserotermicznych jest podłoże o odczynie zasadowym lub obojętnym, zasobne w węglan wapnia. Zbiorowiska te występują na różnych glebach, najczęściej na rędzinach, pararędzinach, czarnoziemach, i glebach brunatnych, wytwarzających się ze skał zasobnych w wapń lessach, glinach i piaskach zwałowych, gipsach, kredzie, serpentynitach, a także innych skałach węglanowych. Oprócz gleby i klimatu lokalnego, kluczowy wpływ na powstawanie i utrzymywanie się muraw mają czynniki ograniczające sukcesję naturalną w kierunku zbiorowisk krzewiastych i leśnych. Czynniki te mogą być naturalne (obrywy skarp, pożary itp.) oraz antropogeniczne: wypas, wypalanie, ale także wprowadzanie innych zaburzeń w siedliskach, jak okresowe przeorywanie. Murawy kserotermiczne nie są więc zbiorowiskami klimaksowymi. Gatunki przywiązane do naturalnie utrzymujących się siedlisk nieleśnych, występujące na murawach kserotermicznych, mają charakter reliktów postglacjalnych, które przybyły na tereny naszego kraju w okresie czasowego ocieplenia klimatu i braku formacji leśnych po ustąpieniu ostatniego lodowca. Gatunki kserotermiczne wędrowały trzema drogami: z Besarabii i Podola, z Nizin Węgierskich oraz z Turyngii. Większość gatunków kserotermicznych, które odbyły wędrówkę postglacjalną, zachowała się dzięki człowiekowi. Karczując lasy, wypalając a także wypasając zwierzęta i uruchamiając procesy erozyjne, mimo złagodzenia i zwilgotnienia klimatu, człowiek umożliwił przetrwanie gatunkom kserotermicznym w zbiorowiskach półnaturalnych silnie prześwietlonych przez wypas dąbrowach świetlistych, a także regularnie, ekstensywnie wypasanych i wypalanych murawach kserotermicznych. Mimo ekstremalnych siedlisk jakie zajmują, odznaczają się szczególnym bogactwem gatunkowym. Skupiają wiele cennych gatunków rzadkich i zagrożonych w całej Europie. Bardzo zróżnicowane są też same zbiorowiska roślinne. Widać to chociażby na przykładzie zbiorowisk występujących w Polsce. 5

7 Burzliwa historia muraw kserotermicznych, związana z osiedlaniem się człowieka i przemianami klimatu, wybitnie specyficzne warunki w jakich się rozwijają oraz zmiany w gospodarce ostatnich kilkudziesięciu lat spowodowały, że są to obecnie jedne z najbardziej zagrożonych zbiorowisk roślinnych w Europie. Intensyfikacja rolnictwa w ciągu ostatnich dekad spowodowała, że ekstensywne użytkowanie muraw stało się nieopłacalne. Uruchomiło to szereg negatywnych procesów, nie tylko w obrębie muraw kserotermicznych, ale i innych cennych, półnaturalnych siedlisk nieleśnych (innych muraw, wrzosowisk, łąk). Na skutek braku użytkowania, wiele muraw przekształciło się samoistnie w zbiorowiska zaroślowe i leśne. Część tych cennych siedlisk została uproduktywniona, czyli zaorana i przekształcona w pola uprawne lub wysokoproduktywne łąki, albo też zalesiona. Pojawiły się gatunki inwazyjne, a zmniejszająca się powierzchnia muraw i postępująca izolacja i fragmentacja poszczególnych płatów dodatkowo przyczyniły się do ich zubożenia gatunkowego i stopniowego zaniku Definicja i opis siedliska kserotermicznego Wszystkie murawy kserotermiczne występujące na terenie naszego kraju należą do klasy Festuco-Brometea. Według interpretacji europejskiego podręcznika siedlisk Natura fitocenozy z tej klasy obejmują dwa siedliska: 1. Siedlisko 6210 półnaturalne, suche murawy i zarośla na podłożu wapiennym, należące do klasy Festuco-Brometea. 2. Siedlisko subpannońskie murawy stepowe. Siedlisko 6210 to obecnie jedyne wyróżniane w naszym kraju siedlisko, obejmujące murawy kserotermiczne. Według podręcznika europejskiego są to suche do półsuchych, nawapienne murawy klasy Festuco-Brometea. Z jednej strony tworzą je zbiorowiska stepowe lub subkontynentalne z rzędu Festucetalia valesiacae a z drugiej murawy o charakterze bardziej oceanicznym i submediterańskim z rzędu Brometalia erecti. Rząd Brometalia erecti dzieli się na związek Xerobromion oraz Mesobromion. Mesobromion stanowią półnaturalne murawy z Bromus erectus oraz licznymi gatunkami storczyków. Porzucenie tego typu muraw skutkuje przekształceniem w pierwszej kolejności w ciepłolubne okrajki z klasy Trifolio-Geranietea, a następnie w ciepłolubne zarośla. Za priorytetowe uznaje się murawy będące stanowiskami storczykowatych i spełniające przynajmniej jedno z kryteriów: 1 Interpretation Manual of European Union Habitats - EUR European Comission, Environment Directorate- General, Nature and Biodiversity, Bruksela. 2 Siedliskiem priorytetowym są ważne stanowiska storczyków. 6

8 jest to stanowisko bogatego zestawu gatunków storczykowatych; jest to stanowisko ważnej populacji przynajmniej jednego gatunku storczykowatych, uznanego za niezbyt częsty w skali kraju; jest to stanowisko jednego lub kilku gatunków storczykowatych, uznanych w skali kraju za rzadkie, bardzo rzadkie lub wybitnie cenne. Za gatunki roślin charakterystyczne dla siedliska 6210 przewodnik europejski uznaje: dla rzędu Mesobromion: przelot pospolity Anthyllis vulneraria, gęsiówka szorstkowłosista Arabis hirsuta, kłosownica pierzasta Brachypodium pinnatum, stokłosa bezostna Bromus inermis, dzwonek skupiony Campanula glomerata, turzyca wiosenna Carex caryophyllea, dziewięćsił pospolity Carlina vulgaris, chaber driakiewnik Centaurea scabiosa, goździk kartuzek Dianthus carthusianorum, mikołajek polny Eryngium campestre, strzęplica piramidalna Koeleria pyramidata, brodawnik zwyczajny Leontodon hispidus, lucerna sierpowata Medicago falcata, dwulistnik pszczeli Ophrys apifera, dwulistnik muszy Ophrys insectifera, storczyk kukawka Orchis militaris, storczyk samiczy Orchis morio, storczyk purpurowy Orchis purpurea, storczyk drobnokwiatowy Orchis ustulata, storczyk męski Orchis mascula, krzyżownica czubata Polygala comosa, pierwiosnek lekarski Primula veris, krwiściąg mniejszy Sanguisorba minor, driakiew gołębia Scabiosa columbaria, przetacznik rozesłany Veronica prostrata, przetacznik pagórkowy Veronica teucrium; dla rzędu Xerobromion: stokłosa prosta Bromus erectus, Fumana procumbens, Globularia elongata, Hippocrepis comosa; dla rzędu Festucetalia valesiacae: miłek wiosenny Adonis vernalis, wilczomlecz syberyjski Euphorbia seguieriana, kostrzewa walezyjska Festuca valesiaca, lepnica wąskopłatkowa Silene otites, ostnica włosowata Stipa capillata, ostnica Jana Stipa joannis. W przewodniku europejskim wyróżniono również gatunki zwierząt związane z tym typem siedliska: paź królowej Papilio machaon, paź żeglarz Iphiclides podalirius, niektóre gatunki z rodzaju Libelloides, modliszka zwyczajna Mantis religiosa. Siedlisko 6210 spotykane jest w całej Europie. Ze względu na jego ogromne zróżnicowanie w różnych krajach, zaliczane są do niego różne typy muraw oraz stosowane są różne podziały fitosocjologiczne. Według przewodnika europejskiego w wielkiej Brytanii do siedliska 6210 zaliczane są m.in. zbiorowiska: Festuca ovina-carlina vulgaris, Festuca ovina-avenula pratensis, Bromus erectus-brachypodium pinnatum, Festuca ovina-hieracium pilosella-thymus praecox/pulegioides, Sesleria albicans-scabiosa columbaria, Sesleria albicans-galium sterneri, murawy ze stokłosą prostą Bromus erectus, murawy z kłosownicą pierzastą Brachypodium pinnatum, murawy z owsicą omszoną Avenula pubescens. We Francji wyróżniono kilka podtypów tego siedliska: murawy subkontynentalne murawy centralnych Alp, sięgające prawdopodobnie do Alzacji, z podklasy Stipo capillatae-festucenea valesiacae; wapniolubne murawy subatlantyc- 7

9 Fot. 1. Storczyk purpurowy (po lewej) i dwulistnik muszy (po prawej) gatunki storczykowatych charakterystyczne dla muraw kserotermicznych Fot. K. Barańska kie, występujące w zmiennych warunkach świetlnych, z rzędu Mesobromenalia erecti; subatlantyckie światłolubne i wapniolubne murawy z rzędu Xerobromenalia erecti oraz murawy Europy centralnej, występujące na nasłonecznionych i nagrzanych częściowo odsłoniętych piaskach (związek Koelerio macranthae-phleion phloeidis). W Niemczech w obrębie siedliska 6210 wyróżniono wiele podtypów, w tym: submediterańskie murawy kserotermiczne na podłożu wapiennym; subkontynentalne mezofilne murawy kserotermiczne na glebach wapiennych, użytkowane kośnie; submediterańskie mezofilne murawy kserotermiczne na glebach wapiennych, kośno-pastwiskowe; porzucone submediterańskie mezofilne murawy kserotermiczne na glebach wapiennych; submediterańskie mezofilne murawy kserotermiczne na glebach wapiennych, użytkowane kośnie; subkontynentalne mezofilne murawy kserotermiczne na glebach wapiennych, kośno-pastwiskowe; porzucone subkontynentalne mezofilne murawy kserotermiczne na podłożu wapiennym; naturalne murawy stepowe (kontynentalne, na glebach drobnoziarnistych). W Skandynawii, gdzie siedlisko 6210 jest skromnie reprezentowane, zaliczane są do niego m.in. murawy Avenula pratensis-artemisia oelandica. Siedliska 6210 często występują w kompleksach z zaroślami, ciepłolubnymi lasami oraz zbiorowiskami nieleśnymi z klasy Sedo-Scleranthea. 8

10 Fot. 2. Modliszka zwyczajna (po lewej) i paź królowej (po prawej) gatunki charakterystyczne dla muraw kserotermicznych Fot. P. Chmielewski Siedlisko 6240* jest obecnie traktowane jako niewystępujące w Polsce. Według podręcznika europejskiego są to murawy stepowe, należące do związku Festucion valesiacae oraz syntaksony pokrewne, zdominowane przez trawy kępowe, chameofity i terofity. Zbiorowiska te wykształcają się na zboczach o wystawie południowej na glebach inicjalnych, na podłożu skalistym lub wykształconym z osadów gliniasto-piaszczystych, wzbogaconych w żwir. Częściowo są to zbiorowiska naturalne a częściowo pochodzenia antropogenicznego. Za gatunki charakterystyczne uznano: kostrzewę walezyjską Festuca vallesiaca, czosnek złocisty Allium flavum, Gagea pusilla, wieczornik żałobny Hesperis tristis, kosaciec niski Iris pumila, jaskier illiryjski Ranunculus illyricus, ożankę właściwą Teucrium chamaedrys, lucernę kolczastostrąkową Medicago minima, kulnik sercowaty Globularia cordifolia, posłonek siwy Helianthemum canum, wiechlinę badeńską Poa badensis, Scorzonera austriaca, pięciornik piaskowy Potentilla arenaria, żebrzycę kobylą Seseli hippomarathrum, smagliczkę kilichowatą Alyssum alyssoides, bylicę austriacką Artemisia austriaca, Chrysopogon gryllus, Astragalus austriacus, Astragalus excapus, traganek długokwiatowy Astragalus onobrychis, ostrołódkę kosmatą Oxytropis pilosa, wawrzynek główkowaty 9

11 Daphne cneorum, Iris humilis ssp. arenaria, turzycę niską Carex humilis, Festuca rupicola, ostnicę włosowatą Stipa capillata, ostnicę Jana Stipa joannis, palczatkę kosmatą Bothriochloa ischaemum. Murawy kserotermiczne bardzo często występują w mozaice z innymi ciepło- i światłolubnymi zbiorowiskami, nie zaliczanymi do siedlisk 6210 i Zaliczamy do nich zarówno siedliska naturowe, jak i inne, nie wpisane do Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej (Dyrektywa 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory), jednak równie cenne w skali kraju. Wśród nich są zbiorowiska leśne i zaroślowe, takie jak dąbrowy świetliste, buczyny storczykowe, ciepłolubne postacie grądów, prześwietlone bory, zarośla ciepłolubne, a także zbiorowiska nieleśne: ciepłolubne murawy napiaskowe, okrajki, wrzosowiska, łąki świeże i inne. Właściwa ochrona muraw powinna polegać na ochronie całych tych dynamicznych układów. Jak już zaznaczono na wstępie, murawy kserotermiczne to jedne z najbardziej bioróżnorodnych siedlisk na świecie. W najbogatszych płatach lista gatunków przypadająca na jeden metr kwadratowy może liczyć nawet 100 taksonów. Do gatunków roślin, które zazwyczaj jednoznacznie wskazują na występowanie muraw kserotermicznych należą: Achillea setacea krwawnik szczeciniasty, Adonis vernalis miłek wiosenny, Astragalus danicus traganek duński, Astragalus onobrychis traganek długokwiatowy, Athericum liliago pajęcznica liliowata, Arabis hirsuta gęsiówka szorstkowłosista, Arabis recta gęsiówka uszkowata, Artemisia pontica bylica pontyjska, Asperula cynanchica marzanka pagórkowa, Aster amellus aster gawędka, Aster linosyris ożota zwyczajna, Avenula pratensis owsica łąkowa, Botriochloe ischaemum palczatka kosmata, Brachypodium pinnatum kłosownica pierzasta, Bupleurum falcatum przewiercień sierpowaty, Campanula sibirica dzwonek syberyjski, Carex humilis turzyca niska, Carex michelli turzyca Michela, Carex pediformis turzyca stopowata, Carex supina turzyca delikatna, Carlina onopordifolia dziewięćsił popłocholistny, Chamaecytisus supinus szczodrzeniec zmienny, Cirsium acaule ostrożeń bezłodygowy, Cirsium pannonicum ostrożeń pannoński, Dictamnus albus dyptam jesionolistny, Dorycnium germanicum szyplin jedwabisty, Echium russicum żmijowiec czerwony, Eryngium campestre mikołajek polny, Erysimum crepidifolium pszonak pępawolistny, Erysimum pieninicum pszonak pieniński, Festuca macutrensis kostrzewa makutrzańska, Festuca pseudoovina kostrzewa nibyowcza, Festuca valesiaca kostrzewa walezyjska, Galium cracoviense przytulia małopolska, Gentiana cruciata goryczka krzyżowa, Gentianella ciliata goryczuszka orzęsiona, Gentianella germanica goryczuszka Wettsteina, Hieracium echioides jastrzębiec żmijowcowaty, Hypericum elegans dziurawiec wytworny, Inula ensifolia oman wąskolistny, Iris aphylla kosaciec bezlistny, Koeleria pyramidata strzęplica piramidalna, Lathyrus pannonicus groszek pannoński, Linum austriacum len austriacki, Linum flavum len złocisty, Linum hirsutum len włochaty, Melampyrum arvense pszeniec różowy, Odontites lutea zagorza- 10

12 Fot. 3. Żmijowiec czerwony po lewej i pajęcznica liliowata po prawej dwa skrajnie rzadkie gatunki muraw kserotermicznych Fot. (po lewej) P. Chmielewski, (po prawej) K. Barańska łek żółty, Onobrychis arenaria sparceta piaskowa, Ophrys insectifera dwulistnik muszy, Orchis purpurea storczyk purpurowy, Orobanche alba zaraza macierzankowa, Orobanche alsatica zaraza alzacka, Orobanche caryophyllea zaraza przytuliowa, Orobanche lutea zaraza czerwona, Orobanche purpura zaraza niebieska, Oxytropis pilosa ostrołódka kosmata, Potentilla neumanniana pięciornik wiosenny, Prunella grandiflora głowienka wielkokwiatowa, Prunella laciniata głowienka kremowa, Ranunculus illyricus jaskier illiryjski, Senecio integrifolius starzec polny, Senecio erucifolius starzec wąskolistny, Serratula lycopifolia sierpik różnolistny, Seseli annuum żebrzyca roczna, Scabiosa canescens driakiew wonna, Scorzonera purpura wężymord stepowy, Sisymbrium polymorphum stulisz miotłowy, Stachys recta czyściec prosty, Stipa borysthenica ostnica piaskowa, Stipa capillata ostnica włosowata, Stipa joannis ostnica Jana, Stipa pulcherrima ostnica powabna, Teucrium botrys ożanka pierzastosieczna, Teucrium chamaedrys ożanka właściwa, Thymus austriacus macierzanka austriacka, Thymus glabrescens macierzanka nagolistna, Thymus marschallianus macierzanka Marshalla, Thymus praecox macierzanka wczesna, Verbascum chaixii dziewanna austriacka, Verbascum phoeniceum dziewanna fioletowa, Veronica austiaca przetacznik ząbkowany, Veronica paniculata przetacznik zwodny, Veronica teucrium przetacznik pagórkowy. 11

13 W grupie tej znajdują się często gatunki skrajnie rzadkie, które w Polsce mają zaledwie kilka lub jedno stanowisko. Można również wymienić gatunki roślin, które oprócz muraw kserotermicznych zasiedlają często inne siedliska ciepło- i światłolubne (prześwietlone lasy, ciepłolubne murawy napiaskowe, okrajki, łąki itp.), ale z dużym prawdopodobieństwem mogą świadczyć o występowaniu siedliska 6210 lub Należą do nich: Achillea pannonica krwawnik pannoński, Agropyron intermedium perz siny, Ajuga genevensis dąbrówka kosmata, Allium montanum czosnek skalny, Allium oleraceum czosnek zielonawy, Alyssum montanum smagliczka pagórkowa, Anemone sylvestris zawilec wielkokwiatowy, Anthericum ramosum pajęcznica gałęzista, Anthyllis vulneraria przelot pospolity, Artemisia campestris bylica polna, Asparagus officinalis szparagi lekarskie, Asperula tinctoria marzanka barwierska, Briza media drżączka średnia, Bromus erectus stokłosa bezostna, Campanula bononiensis dzwonek boloński, Campanula glomerata dzwonek skupiony, Campanula rapunculoides dzwonek jednostronny, Carex caryophyllea turzyca wiosenna, Carex flacca turzyca sina, Carlina vulgaris dziewięćsił pospolity, Centaurea scabiosa chaber driakiewnik, Centaurea stoebe chaber nadreński, Cerastium brachypetalum rogownica drobnokwiatowa, Cerastium pumilum rogownica drobna, Clematis recta powojnik prosty, Clinopodium vulgare czyścica storzyszek, Crepis praemorsa pępawa różyczkolistna, Dianthus carthusianorum goździk kartuzek, Dianthus gratianopolitanus goździk siny, Euphorbia cyparissias wilczomlecz sosnka, Falcaria vulgaris sierpnica zwyczajna, Festuca pallens kostrzewa blada, Festuca rupicola kostrzewa bruzdkowana, Festuca trachyphylla kostrzewa szczeciniasta, Filipendula vulgaris wiązówka bulwkowata, Fragaria viridis poziomka twardawa, Helianthemum nummularium posłonek kutnerowaty, Hieracium bifidum jastrzębiec siny, Galium valdepilosum przytulia włosista, Galium verum przytulia właściwa, Gentianella amarella goryczuszka gorzkawa, Inula conyza oman szlachtawa, Jovibarba sobolifera rojownik pospolity, Koeleria macrantha strzeplica nadobna, Medicago falcata lucerna sierpowata, Medicago minima lucerna kolczastostrąkowa, Melica transsilvanica perłówka siedmiogrodzka, Ononis spinosa wilżyna ciernista, Orchis militaris storczyk kukawka, Origanum vulgare lebiodka pospolita, Ornithogalum collinum śniedek cienkolistny, Petrorhagia prolifera goździcznik wycięty, Phleum phleoides tymotka Boehmera, Pimpinella nigra biedrzeniec czarny, Plantago media babka średnia, Potentilla arenaria pięciornik piaskowy, Potentilla recta pięciornik prosty, Primula veris pierwiosnka lekarska, Pulsatilla pratensis sasanka łąkowa, Ranunculus bulbosus jaskier bulwiasty, Salvia nemorosa szałwia omszona, Salvia pratensis szałwia łąkowa, Saxifraga tridactylites skalnica trójpalczasta, Scabiosa columbaria driakiew gołębia, Scabiosa ochroleuca driakiew żółtawa, Senecio macrophyllus starzec wielkolistny, Thesium ebracteatum leniec bezpodkwiatkowy, Thesium linophyllon leniec pospolity, Thymus praecox macierzanka wczesna, Thymus pulegioides macierzanka pospolita, Triforium alpestre 12

14 koniczyna dwukłosowa, Triforium montanum koniczyna pagórkowa, Triforium rubens koniczyna długokłosowa, Valeriana angustifolia kozłek wąskolistny, Verbascum lychnitis dziewanna firletkowa, Veronica spicata przetacznik kłosowy. Oprócz roślin, na murawach kserotermicznych spotyka się również wiele rzadkich i chronionych gatunków zwierząt, głównie bezkręgowców, które przystosowały się do ekstremalnych warunków tych siedlisk. Spośród kręgowców związanych z siedliskami kserotermicznymi wymienić można m.in. dwa gatunki susłów moręgowanego Spermophilus citellus i perełkowanego Spermophilus suslicus, smużkę stepową Sicista subtilis oraz prawdopodobnie wymarłego już w Polsce tchórza stepowego Mustela eversmannii. Spośród ptaków trudno wymienić gatunki ściśle przywiązane do muraw kserotermicznych. Na terenach otwartych muraw spotkać można m.in. skowronka Lauda arvensis, potrzeszcza Miliaria calandra, świergotka polnego Anthus campestris, pokląskwę Saxicola rubetra, dzierlatkę Galerida cristata, białożytkę Oenanthe oenanthe. Znacznie więcej gatunków zasiedla tereny półotwarte: kląskawka Saxicola torquata, kuropatwa Perdix perdix, przepiórka Coturnix coturnix, cierniówka Sylvia communis, piegrza S. curruca, jarzębatka S. nisoria, gąsiorek Lanius collurio, srokosz L. excubitor, makolągwa Carduelis cannabina, piecuszek Phylloscopus trochilus. Rozległe obszary muraw kserotermicznych mogą być również miejscem żerowania dużych drapieżników, m.in. rzadkiego w Polsce trzmielojada Pernis apivorus. Spośród gadów, siedliska kserotermiczne preferują m.in. jaszczurka zwinka Lacerna agilis, rzadki już gniewosz plamisty Coronella austriaca oraz niestwierdzana w ostatnich latach w Polsce jaszczurka zielona Lacerta viridis. Gatunkiem okresowo spotykanym na niektórych murawach kserotermicznych jest żółw błotny Emys orbicularis, który może składać na nich jaja. Do siedlisk kserotermicznych przystosowało się wiele mięczaków, m.in.: pospolity w całym kraju ślimak przydrożny Helicella obvia, ślimak pagórkowy Eumophalia strigella, błyszczotka mała Cochlicopa lubricella, ślimaczek owalny Vallonia excentrica i gładki V. pulchella, poczwarówka pospolita Pupilla muscorum i karliczka P. pygmaea, a także rzadkie: poczwarówka żeberkowana Truncatellina costulata, poczwarówka sklepiona Pupilla sterri, wałkówka trójzębna Chondrula tridens, ślimak bielaczek Candidula unifaciata, ślimak żeberkowany Helicella striata i ślimak austriacki Cepea vindobonensis. Murawy kserotermiczne są wybitnie bogate, jeśli chodzi o owady i pajęczaki. Do najciekawszych pajęczaków występujących na murawach należą: poskocz krasny Eresus cinnaberinus i gatunki z rodzaju gryziel Atypus sp. Do przedstawicieli bogatej fauny muraw kserotermicznych i powiązanych z nimi siedlisk należą liczne chrząszcze. Wśród nich występują gatunki naziemne, ściśle przywiązane do otwartych siedlisk, takie jak: marchołt Gnaptor spinimanus, pokątnik złowieszczy Blaps mortisaga, muzyk pannoński Dorcadion scopoli, zaciętka Cheilotoma musciformis, godnica pontyjska Timarcha rugu- 13

15 Fot. 4. Ślimak żeberkowany rzadki gatunek ślimaka występujący na murawach kserotermicznych Fot. K. Barańska losa, gruboudka Ahrensa Argopus ahrensii, opiołek znamienity Coniocleonus cicatricosus, cudzich brunatny Pseudocleonus grammicus, rozpucz stepowy Liparus coronatus, ziołomirek stepowy Donus nidensis. Ich postaci dorosłe zazwyczaj są bezskrzydłe i prowadzą skryty tryb życia wśród roślinności murawowej. Znanymi i często spotykanymi na murawach kserotermicznych nielotnymi chrząszczami są oleice krówka Meloe proscarabaeus i fioletowa M. violaceus. Murawy kserotermiczne charakteryzują się bogatym składem gatunkowym motyli. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt wymienia się aż 20 motyli związanych z siedliskiem Do najbardziej znanych należy niepylak apollo Parnassius apollo. Innym, również znanym, ale częściej spotykanym motylem przywiązanym do siedlisk kserotermicznych jest paź żeglarz Iphiclides podalirius. W przeciwieństwie do poprzedniego gatunku preferuje bardziej zarośnięte murawy, sąsiadujące z zaroślami ciepłolubnymi, bogatymi w krzewy i drzewa owocowe. Podobne siedliska zajmuje barczatka kataks Eriogaster catax, Aedia funesta i Mesogona acetosellae. Otwarte powierzchnie muraw kserotermicznych zdecydowanie preferują: szlaczkoń szafraniec Colias myrmidone, modraszek gniady Polyommatus ripartii, modraszek orion Scolitantides orion, skalnik bryzeida Chazara briseis, sówka platynówka Apamea platinea oraz niedźwiedziówka plamica Chelis maculosa. Rzadkimi gatunkami, nie zawsze przywiązanymi do muraw kserotermicznych, ale na nich spotykanymi są m.in.: kraśnik smugowiec Zygaena brizae, kraśnik kminowiec Zygaena cynarae, postojak wiesiołkowiec Proserpinus proserpina, modraszek arion Maculinea arion, modraszek eroides Polyommatus eroides, skalnik driada Minois dryas, Acontia lucida, niedźwiedziówka hebe Arctia festiva i niedźwiedziówka dwórka Hyphoraia aulica. Jedną z najliczniej zasiedlających murawy grup owadów są błonkoskrzydłe. Na murawach kserotermicznych występuje kilka rzadkich gatunków mrówek: wysmuklica białoskrzydła Leptothorax albipennis, Ponera coarctata, koczowniczka Tapinoma ambiguum czy koczowniczka czarna Tapinoma erraticum. 14

16 1.2. Powiązania z działalnością człowieka Jak już zaznaczono we wstępie, zbiorowiska muraw kserotermicznych utrzymują się dzięki ekstensywnej gospodarce człowieka, głównie wypasowi zwierząt gospodarczych, a w mniejszym stopniu dzięki wypalaniu i koszeniu. Początek procesu intensyfikacji rolnictwa, a tym samym zmniejszania się bioróżnorodności w Europie, datuje się na rok 1850 lub, według innych, na 1800 czas rozkwitu myśli społecznej i początek intensywnego rozwoju gospodarczego. To spowodowało, że masowo zaczęto porzucać użytkowanie niskoproduktywnych pastwisk i łąk, obejmujących takie siedliska jak murawy kserotermiczne i napiaskowe, wilgotne i zmiennowilgotne łąki, wrzosowiska. Uruchomiło to wiele negatywnych procesów, które doprowadziły te siedliska na skraj wyginięcia. Obecnie uznano je za wybitnie cenne. W całej Europie podjęto działania zmierzające do ich ochrony i odtwarzania. Jednak okazuje się, że tworzenie się specyficznej roślinności półnaturalnej, w tym muraw kserotermicznych, nie jest wcale łatwym ani szybkim procesem. Wiele czynników współuczestniczących w tworzeniu tych cennych ekosystemów pozostaje zagadką. Również ich kombinacje nie są bez znaczenia. Odmienne skutki może przynieść nie tylko różny sposób użytkowania (wypalanie, koszenie, wypasanie, przeorywanie), ale także termin, częstotliwość, intensywność wykonywania prac, a nawet stosowane narzędzia. Główną metodą gospodarowania na murawach kserotermicznych jest wypas. Na tak ekstremalne siedliska, ze słabej jakości bazą pokarmową, nadawały się najbardziej pierwotne, stare odmiany zwierząt gospodarczych, takie jak owce i kozy. W przeszłości często stosowaną praktyką było wypasanie mieszanego stada owiec, kóz, pojedynczych sztuk bydła i koni. Selektywne zgryzanie przez owce, które wybierają rośliny miękkolistne, omijając te o budowie kseromorficznej, prowadzi do uregulowania składu gatunkowego muraw kserotermicznych pozbycia się ekspansywnych gatunków łąkowych i ruderalnych, a pozostawienia kserotermicznych. Zwierzęta domowe w naturalny sposób ograniczają rozprzestrzenianie się krzewów i drzew. Pozostawiając bardziej zwarte i starsze zarośla, a zgryzając otwarte powierzchnie muraw, prowadzą do powstania dynamicznej mozaiki, a co za tym idzie większej różnorodności siedlisk kserotermicznych. Ponadto, zwierzęta domowe podczas wypasu wzruszają powierzchnię ziemi, niszcząc miejscami zwartą warstwę martwych roślin, która negatywnie wpływa na rozwój gatunków kserotermicznych i odsłaniając fragmenty gołej ziemi. Ułatwia to dostęp światła do niższych partii runa i rozwój światłożądnych siewek roślin murawowych, a także uruchomienie banku nasion w glebie. Wypas prowadzony na kilku murawach ma również inną zaletę sprzyja rozprzestrzenianiu się diaspor gatunków kserotermicznych między izolowanymi płatami muraw. 15

17 Fot. 5. Wypas owiec wrzosówek na murawach kserotermicznych koło Owczar w woj. lubuskim Fot. K. Barańska Należy jednak pamiętać, że wypas działa pozytywnie na murawy tylko wtedy, kiedy jest ekstensywny. Zbyt duże stado na małej powierzchni może doprowadzić do zniszczenia cennej roślinności kserotermicznej. Przyjęto, że optymalna liczba zwierząt wypasanych ekstensywnie na murawie powinna odpowiadać 0,5 DJP/ha. Rzadziej stosowaną metodą gospodarowania na murawach kserotermicznych jest koszenie. Zdania co do wpływu takiego typu użytkowania na siedliska 6210 są podzielone. Wydaje się, że na niektórych bardziej mezofilnych murawach może on być stosowany. Z pewnością nie zastąpi jednak wypasu. W większości przypadków doprowadza do rozwoju ekspansywnych traw, głównie rajgrasu oraz zubożenia charakterystycznego składu gatunkowego muraw. Udowodniono również, że stosunkowo szybko doprowadza do eliminacji gatunków ostnic. Koszenie wpływa właściwie tylko na eliminowanie biomasy, nie wzrusza jednak gleby i nie doprowadza do tworzenia się płatów odkrytego podłoża, tak jak wypas. W związku z tym w Niemczech testowano metodę koszenia łączonego z przeorywaniem wierzchniej warstwy gleby. W warunkach Europy zachodniej ta metoda się sprawdziła, nie była jednak testowana w Polsce. 16

18 Kontrowersyjną metodą gospodarowania na murawach kserotermicznych jest wypalanie. Kontrolowane pożary na tego typu siedliskach od lat były sposobem na radzenie sobie ze zbyt dużą ilością nagromadzonej materii organicznej. Najprawdopodobniej stosowane były niezbyt regularnie i tylko takie wpływały pozytywnie na zbiorowiska muraw. Z dotychczasowych obserwacji wynika, że wypalanie jako pozytywny czynnik kształtujący murawy kserotermiczne powinno mieć charakter szybkich pożarów, oddziałujących jedynie na wierzchnią warstwę siedliska. Możliwe, że zbyt długo trwający pożar doprowadza do nadmiernego nagrzania się gleby i uszkodzenia części podziemnych roślin. Wykazano, że wiele gatunków muraw kserotermicznych dobrze reaguje na drastyczny, ale krótkotrwały wzrost temperatury. Wiele gatunków (w tym zwierząt) muraw kserotermicznych wykazuje przystosowanie do tego typu zaburzeń ocena stanu zachowania kserotermicznych siedlisk przyrodniczych Szacuje się że ok. 0,05% łącznej powierzchni obszarów Natura 2000 w Polsce stanowią murawy kserotermiczne. Obszary o największym procencie powierzchni zajętej przez takie murawy znajdują się głównie na południu Polski. Ważną dla ochrony muraw kserotermicznych formą ochrony w Polsce są rezerwaty stepowe. W kraju istnieje 35 takich obiektów o łącznej powierzchni 520 ha, przy czym największą powierzchnię zajmują one w województwie lubelskim, lubuskim i zachodniopomorskim. Cenne stanowiska siedliska 6210 chronione są również w rezerwatach florystycznych, geologicznych, krajobrazowych, a także niektórych leśnych i faunistycznych. Niestety, duża część rezerwatów chroniących płaty nieleśnej roślinności kserotermicznej nie spełnia swojej roli. W wielu z nich, na skutek braku odpowiednich działań ochrony czynnej, uruchomiona została sukcesja wtórna, która doprowadziła do wyparcia muraw kserotermicznych przez ciepłolubne zarośla i zbiorowiska leśne. Na szczęście w ciągu ostatnich kilku lat powstaje coraz więcej programów ochrony najcenniejszych fragmentów muraw kserotermicznych, objętych rezerwatami. Jako przykład mogą posłużyć działania Klubu Gaja na Pomorzu, który od kilku lat zajmuje się odkrzaczaniem rezerwatów Bielinek nad Odrą, Brodogóry i Stary Przylep, a także Klubu Przyrodników, który usuwanie gatunków inwazyjnych wraz z wypasem wprowadził w rezerwatach Pamięcin i Gorzowskie Murawy w woj. lubuskim. Na uwagę zasługuje ogromny wkład w ochronę tych cennych obiektów przez niektóre parki krajobrazowe. Zespół Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego, w ramach projek- 17

19 tu czynnej ochrony rezerwatów stepowych, odkrzacza i wypasa rezerwat Ostnicowe Parowy Gruczna. Zespół Parków Województwa Śląskiego od 2000 r. prowadzi czynną ochronę muraw kserotermicznych m.in. w rezerwacie Góra Zborów. Odkrzaczanie na terenie rezerwatu Skarpa Dobrska prowadzi Zespół Parków Krajobrazowych Wyżyny Lubelskiej. Działania związane z ochroną muraw kserotermicznych prowadzą również Parki Narodowe Ojcowski i Pieniński. Mimo tych działań perspektywy ochrony polskich zasobów muraw kserotermicznych nie są najlepsze. Nadal wiele istniejących form ochrony oraz instytucji powołanych do sprawowania opieki nad środowiskiem przyrodniczym nie spełnia swojej roli. Praktycznie niechronione są płaty siedlisk cennych przyrodniczo na terenach prywatnych. W takich miejscach jedyną szansę dają programy rolnośrodowiskowe, które dofinansowują odpowiednie użytkowanie półnaturalnych siedlisk przyrodniczych, takich jak murawy kserotermiczne. 18

20 2. zagrożenia i ochrona siedlisk kserotermicznych 2.1. Główne zagrożenia dla kseroterm Murawy kserotermiczne są jednymi z najsilniej zagrożonych siedlisk w Europie. Jak już wspomniano, intensyfikacja rolnictwa wywołała masowe porzucanie użytkowania płatów tych siedlisk lub przekształcanie ich w inne, bardziej produktywne użytki zielone lub las. To uruchomiło cały szereg kolejnych negatywnych zmian. Brak jakiegokolwiek użytkowania sprawił, że w ciągu kilku dekad wiele płatów tych cennych siedlisk przekształciło się w zbiorowiska zaroślowe, a następnie leśne. Znaczna część nieużytkowanych muraw została uproduktywniona przez zalesienie, część bardziej dostępnych została zaorana i przekształcona w pola uprawne, inne natomiast, silnie nawiezione i podsiane mieszanką gatunków wysokoproduktywnych, przekształcono w intensywnie użytkowane pastwiska. Porzucone pastwiska stały się miejscem wydobywania różnego rodzaju kruszyw, w zależności od podłoża piasku, gliny, żwiru, kredy itp. Płaty położone w obszarach o intensywnym rozwoju urbanistycznym zostały zabudowane. Fot. 6. Zarastające krzewami (po lewej) i zaorane (po prawej) zbocza z murawami kserotermicznymi w dolinie Odry Fot. K. Barańska 19

Temat: Ocena zmian flory kserotermicznej na obszarze użytku ekologicznego Murawy kserotermiczne w Dolinie Potoku Oruńskiego po piętnastu latach od

Temat: Ocena zmian flory kserotermicznej na obszarze użytku ekologicznego Murawy kserotermiczne w Dolinie Potoku Oruńskiego po piętnastu latach od Temat: Ocena zmian flory kserotermicznej na obszarze użytku ekologicznego Murawy kserotermiczne w Dolinie Potoku Oruńskiego po piętnastu latach od objęcia tego rejonu ochroną. Autor: Helena Cichorek Klasa:

Bardziej szczegółowo

Fot. Marceli Ślusarczyk 2017 www.przyrodaiczlowiek.pl Ciepłolubne murawy w Polsce zajmują powierzchnie o specyficznych, często trudnych warunkach siedliskowych. Gatunki zasiedlające je należą do wyspecjalizowanych,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska we Wrocławiu z dnia 1 kwietnia 2014 r.

Załącznik nr 3 do zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska we Wrocławiu z dnia 1 kwietnia 2014 r. Załącznik nr 3 do zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska we Wrocławiu z dnia 1 kwietnia 2014 r. Identyfikacja istniejących i potencjalnych zagrożeń dla zachowania właściwego stanu ochrony

Bardziej szczegółowo

Obszar Natura 2000 Murawy w Haćkach walory, problemy i planowanie ochrony

Obszar Natura 2000 Murawy w Haćkach walory, problemy i planowanie ochrony Obszar Natura 2000 Murawy w Haćkach walory, problemy i planowanie ochrony Dan Wołkowycki d.wolkowycki@pb.edu.pl Plan zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Murawy w Haćkach to jedno z pierwszych przedsięwzięć

Bardziej szczegółowo

Ochrona siedlisk w ramach działań przyrodniczych

Ochrona siedlisk w ramach działań przyrodniczych Ochrona siedlisk w ramach działań przyrodniczych 4-5 listopada 2010 r. Leszno MRiRW, Departament Płatności Bezpośrednich Wydział Środowiska i Działań Rolnośrodowiskowych Zakres prezentacji Ogólne informacje

Bardziej szczegółowo

Przyroda i Człowiek. czynna ochrona cennych przyrodniczo gatunków i siedlisk. Fundacja Przyroda i Człowiek www.przyrodaiczlowiek.

Przyroda i Człowiek. czynna ochrona cennych przyrodniczo gatunków i siedlisk. Fundacja Przyroda i Człowiek www.przyrodaiczlowiek. czynna ochrona cennych przyrodniczo gatunków i siedlisk Fundacja Czynna ochrona przyrody sposób utrzymania aktualnego stanu gatunków i siedlisk przez świadomą ingerencję w podlegające przemianom ekosystemy.

Bardziej szczegółowo

Przytulia krakowska (małopolska) Galium cracoviense (2189)

Przytulia krakowska (małopolska) Galium cracoviense (2189) Przytulia krakowska (małopolska) Galium cracoviense (2189) Koordynator: Edward Walusiak Ekspert lokalny: Walusiak Edward Badania gatunku prowadzono w 2009 roku. Liczba i lokalizacja stanowisk i obszarów

Bardziej szczegółowo

Projekt LIFE12 NAT/PL/000081 Ochrona zbiorowisk nieleśnych na terenie Beskidzkich Parków Krajobrazowych

Projekt LIFE12 NAT/PL/000081 Ochrona zbiorowisk nieleśnych na terenie Beskidzkich Parków Krajobrazowych Projekt LIFE12 NAT/PL/000081 Ochrona zbiorowisk nieleśnych na terenie Beskidzkich Parków Krajobrazowych Beskidy Zachodnie walory przyrodnicze, kulturowe, krajobrazowe Nieleśne zbiorowiska roślinne efektem

Bardziej szczegółowo

Jak osiągnąć korzyści z ochrony przyrody dla rozwoju obszarów i społeczności lokalnych? Praktyczne przykłady działań Klubu Przyrodników

Jak osiągnąć korzyści z ochrony przyrody dla rozwoju obszarów i społeczności lokalnych? Praktyczne przykłady działań Klubu Przyrodników Jak osiągnąć korzyści z ochrony przyrody dla rozwoju obszarów i społeczności lokalnych? Praktyczne przykłady działań Klubu Przyrodników Klub Przyrodników ul. 1 Maja 22, 66-200 Świebodzin tel/fax 683838236,

Bardziej szczegółowo

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Ewa Szymborska, MRiRW Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Kluczbork 11-12.04.2012

Bardziej szczegółowo

NATURA STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH dla specjalnych obszarów ochrony (OSO), proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (pozw), obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (OZW) oraz specjalnych

Bardziej szczegółowo

OCHRONA MURAW KSEROTERMICZNYCH I TORFOWISK. Ochrona siedlisk przyrodniczych i gatunków na obszarach sieci Natura 2000 w województwie lubelskim

OCHRONA MURAW KSEROTERMICZNYCH I TORFOWISK. Ochrona siedlisk przyrodniczych i gatunków na obszarach sieci Natura 2000 w województwie lubelskim Ochrona siedlisk przyrodniczych i gatunków na obszarach sieci Natura 2000 w województwie lubelskim ochrona muraw kserotermicznych i torfowisk OCHRONA MURAW KSEROTERMICZNYCH I TORFOWISK 1 Ochrona siedlisk

Bardziej szczegółowo

Projekt nr: POIS /09

Projekt nr: POIS /09 Projekt nr: POIS.05.03.00-00-186/09 Opracowanie planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000 na obszarze Polski Realizowany jest w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura Środowisko 2007-2013 Priorytet

Bardziej szczegółowo

Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia

Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Informacja o zakresie przeprowadzonych prac W ramach prac terenowych przeprowadzono obserwacje gatunku i jego siedliska we wszystkich czterech obszarach

Bardziej szczegółowo

Natura 2000 co to takiego?

Natura 2000 co to takiego? Natura 2000 co to takiego? 1 2 Czy wiecie co to...? zespół organizmów o podobnej budowie gatunek podstawowa jednostka systematyczna wspólne pochodzenie (przodek) GATUNEK płodne potomstwo, podobne do rodziców

Bardziej szczegółowo

Najnowsza historia pasterstwa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej

Najnowsza historia pasterstwa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej Najnowsza historia pasterstwa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej Maria Gierzkiewicz Marceli Ślusarczyk Grzegorz Micuła Łutowiec 7.03.2013 r. Podsumowanie Programu restytucji owcy rasy olkuskiej na Wyżynie

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

Maria Siąkała ŚODR w Częstochowie Limanowa 2016

Maria Siąkała ŚODR w Częstochowie Limanowa 2016 Ochrona różnorodności biologicznej na terenach wiejskich poprzez zrównoważone gospodarowanie w rolnictwie. PROW 2014-2020 działanie rolnośrodowiskowo-klimatyczne Maria Siąkała ŚODR w Częstochowie Limanowa

Bardziej szczegółowo

ochrona przyrody 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU

ochrona przyrody 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU 80 RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W 2009 ROKU 6 ochrona przyrody Na tle ukształtowania powierzchni kraju małopolskie jest województwem najbardziej zróżnicowanym wysokościowo, mając

Bardziej szczegółowo

Obszary Natura 2000 na terenie Rudniańskiego Parku Krajobrazowego gatunki zwierząt. Karolina Wieczorek

Obszary Natura 2000 na terenie Rudniańskiego Parku Krajobrazowego gatunki zwierząt. Karolina Wieczorek Obszary Natura 2000 na terenie Rudniańskiego Parku Krajobrazowego gatunki zwierząt Karolina Wieczorek Obszar Natura 2000 Rudno PLH 120058 Obszar Natura 2000 Rudno PLH 120058 gatunki zwierząt Przedmioty

Bardziej szczegółowo

Użytkowanie łąk i pastwisk a ochrona obszarów Natura 2000 na Dolnym Śląsku

Użytkowanie łąk i pastwisk a ochrona obszarów Natura 2000 na Dolnym Śląsku Użytkowanie łąk i pastwisk a ochrona obszarów Natura 2000 na Dolnym Śląsku Seminarium Perspektywy rozwoju chowu ekologicznego małych przeżuwaczy Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego Wrocław, 5 grudnia

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

8160 Podgórskie i wyżynne rumowiska wapienne

8160 Podgórskie i wyżynne rumowiska wapienne 8160 Podgórskie i wyżynne rumowiska wapienne Koordynatorzy: obecny: Wojciech Mróz, Natalia Mikita; w poprzednim badaniu: Joanna Perzanowska Eksperci lokalni: obecni: Pielech Remigiusz; w poprzednim badaniu:

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie DZIAŁANIE ROLNO-ŚRODOWISKOWO-KLIMATYCZNE

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie DZIAŁANIE ROLNO-ŚRODOWISKOWO-KLIMATYCZNE Pakiet 4. Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000 Działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne Pakiet 4. Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000 ma na

Bardziej szczegółowo

Program rolnośrodowiskowy (płatności rolnośrodowiskowe)

Program rolnośrodowiskowy (płatności rolnośrodowiskowe) Program rolnośrodowiskowy (płatności rolnośrodowiskowe) 07.10.2006. Cele działania Poprawa środowiska przyrodniczego i obszarów wiejskich, w szczególności: 1) przywracanie walorów lub utrzymanie stanu

Bardziej szczegółowo

ISBN 978-83-87846-73-2 OCHRONA MURAW KSEROTERMICZNYCH W POLSCE TEORIA I PRAKTYKA

ISBN 978-83-87846-73-2 OCHRONA MURAW KSEROTERMICZNYCH W POLSCE TEORIA I PRAKTYKA ISBN 978-83-87846-73-2 OCHRONA MURAW KSEROTERMICZNYCH W POLSCE TEORIA I PRAKTYKA Autorzy: Katarzyna Barańska, Piotr Chmielewski, Anna Cwener, Paweł Pluciński Zdjęcia: Katarzyna Barańska, Piotr Chmielewski,

Bardziej szczegółowo

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222.

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222. projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY z dnia... 2015 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Uroczysko Koneck Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy

Bardziej szczegółowo

Fauna Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego. Wyniki inwentaryzacji, zagrożenia i działania ochronne. mgr Katarzyna Zembaczyńska

Fauna Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego. Wyniki inwentaryzacji, zagrożenia i działania ochronne. mgr Katarzyna Zembaczyńska Fauna Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego Wyniki inwentaryzacji, zagrożenia i działania ochronne mgr Katarzyna Zembaczyńska Wyniki inwentaryzacji fauny Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego Grupa liczba

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r.

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU z dnia 19 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia planu

Bardziej szczegółowo

Lublin, dnia 11 maja 2016 r. Poz. 1914 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W LUBLINIE. z dnia 10 maja 2016 r.

Lublin, dnia 11 maja 2016 r. Poz. 1914 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W LUBLINIE. z dnia 10 maja 2016 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO Lublin, dnia 11 maja 2016 r. Poz. 1914 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W LUBLINIE z dnia 10 maja 2016 r. w sprawie ustanowienia planu zadań

Bardziej szczegółowo

Best for Biodiversity

Best for Biodiversity W tym miejscu realizowany jest projekt LIFE + Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk Best for Biodiversity Okuninka, 11-12.09.2014

Bardziej szczegółowo

Płatności rolnośrodowiskowe

Płatności rolnośrodowiskowe Płatności rolnośrodowiskowe NATURA 2000 Dolina Biebrzy, Ostoja Biebrzańska Goniądz 05.09.2013r. Działania rolnośrodowiskowe BP Mońki OSO Ostoja Biebrzańska - 148 508 ha SOO Dolina Biebrzy - 121 206 ha

Bardziej szczegółowo

2. Odnawianie lasu po wycince (drzewa rodzime) B

2. Odnawianie lasu po wycince (drzewa rodzime) B Załącznik Nr 3 do zarządzenia Nr 38/2013 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Katowicach z dnia 31 grudnia 2013 r. Identyfikacja istniejących i potencjalnych zagrożeń dla zachowania właściwego stanu

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska wraz z zespołem botanicznym

ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska wraz z zespołem botanicznym PRZYGOTOWANIE PROJEKTÓW PLANÓW ZADAŃ OCHRONNYCH DLA OBSZARÓW NATURA 2000: SOO DOLINA BIEBRZY I OSO OSTOJA BIEBRZAŃSKA ZAGROŻENIA I ZADANIA OCHRONNE DLA SIEDLISK PRZYRODNICZYCH I GATUNKÓW ROŚLIN Ewa Jabłońska

Bardziej szczegółowo

dr Anna Krzysztofiak dr Lech Krzysztofiak Wigierski Park Narodowy 13-14.10.2015 r. GDOŚ Warszawa

dr Anna Krzysztofiak dr Lech Krzysztofiak Wigierski Park Narodowy 13-14.10.2015 r. GDOŚ Warszawa dr Anna Krzysztofiak dr Lech Krzysztofiak Wigierski Park Narodowy 13-14.10.2015 r. GDOŚ Warszawa Działania dotyczące ograniczania populacji roślin obcego pochodzenia podejmowane na terenie Wigierskiego

Bardziej szczegółowo

6210 murawy kserotermiczne ( Festuco-Brometea

6210 murawy kserotermiczne ( Festuco-Brometea Uzasadnienie Do zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Rzeszowie z dnia.. 2016 r. w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Łąki nad Wojkówką PLH180051 Zgodnie

Bardziej szczegółowo

Planowanie i tworzenie prezentacji multimedialnej

Planowanie i tworzenie prezentacji multimedialnej Karta pracy ucznia do zajęd z informatyki: Planowanie i tworzenie prezentacji multimedialnej Zadanie 1 Zaplanuj prezentację na temat wybranego: Parki Narodowe w Polsce złożoną z minimum dziesięciu slajdów.

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH. 14 października 2015 r.

FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH. 14 października 2015 r. FINANSOWANIE ZE ŚRODKÓW UNIJNYCH DZIAŁAŃ MAJĄCYCH NA CELU ZWALCZANIE GATUNKÓW INWAZYJNYCH 14 października 2015 r. Finansowanie projektów Możliwe finansowanie ze środków unijnych w ramach: Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

Bednarka PLH 120033. II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012.

Bednarka PLH 120033. II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012. Bednarka PLH 120033 II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012. Położenie i zasięg Położenie administracyjne: woj. małopolskie, powiat gorlicki, gmina Lipinki; woj. podkarpackie, powiat

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH dla obszarów specjalnej ochrony (OSO), proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (pozw), obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (OZW) oraz specjalnych

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja siedlisk przyrodniczych NATURA 2000

Inwentaryzacja siedlisk przyrodniczych NATURA 2000 Inwentaryzacja siedlisk przyrodniczych NATURA 2000 Nadleśnictwo Bircza Charakterystyka Nadleśnictwa Powierzchnia = 29 636 ha Pow. lasów = 27 566 ha Cała powierzchnia w zasięgu wielkoobszarowych form ochrony

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA w KRAKOWIE z uwzględnieniem obszarów Natura 2000 Informacja Prezydenta Miasta Krakowa

PRZYRODA w KRAKOWIE z uwzględnieniem obszarów Natura 2000 Informacja Prezydenta Miasta Krakowa Posiedzenie Komisji Planowania Przestrzennego i Ochrony Środowiska RADY MIASTA KRAKOWA, 23 września 2013 PRZYRODA w KRAKOWIE z uwzględnieniem obszarów Natura 2000 Informacja Prezydenta Miasta Krakowa Ewa

Bardziej szczegółowo

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne Karolina Wieczorek Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji fauny Rudniańskiego PK Grupa liczba gatunków:

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO Łódź, dnia 5 lipca 2013 r. Poz. 3525 ZARZĄDZENIE NR 31/2013 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W ŁODZI Na podstawie art. 19 ust. 6 oraz w związku z art. 20

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY TOROWISK TRAMWAJOWYCH INTERESUJĄCY ELEMENT W KRAJOBRAZIE MIASTA

ROŚLINY TOROWISK TRAMWAJOWYCH INTERESUJĄCY ELEMENT W KRAJOBRAZIE MIASTA Niespokojna natura miasta kryje w sobie pierwiastek ryzyka. Do jego podjęcia wystarczy czasem tylko dobra okazja. Miejskie tramwaje dostarczają aż nadto szans na przygodę: można na przykład wybrać się

Bardziej szczegółowo

Natura 2000. Fundacja EkoRozwoju. Krzysztof Smolnicki Sabina Lubaczewska

Natura 2000. Fundacja EkoRozwoju. Krzysztof Smolnicki Sabina Lubaczewska Natura 2000 Fundacja EkoRozwoju Krzysztof Smolnicki Sabina Lubaczewska W prezentacji wykorzystano materiały: z arch. dr Krzysztofa Świerkosza, Uniwersytet Wroclawski, prezentację Marzeny Zblewskiej Europejska

Bardziej szczegółowo

Program rolnośrodowiskowoklimatyczny. Edukacyjnie w ramach projektu,,pola tętniące życiem. Piotr Dębowski

Program rolnośrodowiskowoklimatyczny. Edukacyjnie w ramach projektu,,pola tętniące życiem. Piotr Dębowski Program rolnośrodowiskowoklimatyczny Edukacyjnie w ramach projektu,,pola tętniące życiem Piotr Dębowski Serock, 18-19 kwiecień 2015 Spotkanie szkoleniowe w ramach projektu edukacyjnego,,pola Tętniące Życiem

Bardziej szczegółowo

Program rolnośrodowiskowy

Program rolnośrodowiskowy Program rolnośrodowiskowy Program rolnośrodowiskowy jest realizowany w ramach Osi II PROW 2007-2013 Poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich. Działanie to ma przyczynić się do zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2012, Agric., Aliment., Pisc., Zootech.

FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2012, Agric., Aliment., Pisc., Zootech. FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2012, Agric., Aliment., Pisc., Zootech. 293 (21), 61 88 Ignacy KUTYNA, Ewa DREWNIAK 1, ElŜbieta MŁYNKOWIAK ZBIOROWISKA

Bardziej szczegółowo

WYSOKOŚĆ WSPÓŁCZYNNIKÓW PROCENTOWYCH STOSOWANYCH DO DOKONYWANIA ZMNIEJSZEŃ PŁATNOŚCI ROLNOŚRODOWISKOWYCH

WYSOKOŚĆ WSPÓŁCZYNNIKÓW PROCENTOWYCH STOSOWANYCH DO DOKONYWANIA ZMNIEJSZEŃ PŁATNOŚCI ROLNOŚRODOWISKOWYCH Załącznik nr 7 WYSOKOŚĆ WSPÓŁCZYNNIKÓW PROCENTOWYCH STOSOWANYCH DO DOKONYWANIA ZMNIEJSZEŃ PŁATNOŚCI ROLNOŚRODOWISKOWYCH W RAMACH PAKIETÓW LUB WARIANTÓW Rodzaj uchybienia I. Pakiet 2. Rolnictwo ekologiczne

Bardziej szczegółowo

Nowosolska Dolina Odry

Nowosolska Dolina Odry Góry Opawskie Góra Świętej Anny Nowosolska Dolina Odry Kargowskie Zakola Odry Wyniki inwentaryzacji siedlisk przyrodniczych w obszarze Natura 2000 PLH PLH 080014 NOWOSOLSKA DOLINA ODRY Dolina Leniwej Obry

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu..

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu.. 1. Co to jest las 3 2. Pielęgnacja drzewostanu.4 3. Co nam daje las..5 4. Zagrożenia lasu..6 5. Monitoring lasu..7 6. Ochrona lasu.. 8 Las jest jednym z najważniejszych z odnawialnych zasobów przyrody,

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak Inwentaryzacja barszczu Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i niecierpka gruczołowatego Impatiens glandulifera na obszarach Natura 2000 "Dolina Górnej Rospudy" oraz "Ostoja Augustowska" Opracowanie: Lech

Bardziej szczegółowo

"Niepożądane gatunki roślin i możliwości ich zwalczania w poszczególnych typach siedlisk przyrodniczych Filip Jarzombkowski, Katarzyna Kotowska

Niepożądane gatunki roślin i możliwości ich zwalczania w poszczególnych typach siedlisk przyrodniczych Filip Jarzombkowski, Katarzyna Kotowska "Niepożądane gatunki roślin i możliwości ich zwalczania w poszczególnych typach siedlisk przyrodniczych Filip Jarzombkowski, Katarzyna Kotowska przy współpracy E. Gutowskiej, A. Kazuń, D. Kotowskiej, M.

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Utrzymanie bioróżnorodności siedlisk kserotermicznych w Małopolsce

Utrzymanie bioróżnorodności siedlisk kserotermicznych w Małopolsce Utrzymanie bioróżnorodności siedlisk kserotermicznych w Małopolsce Utrzymanie bioróżnorodności siedlisk kserotermicznych w Małopolsce Materiały z konferencji Ochrona siedlisk ciepłolubnych w Polsce Racławice

Bardziej szczegółowo

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Hodowli i Ochrony Roślin Dorota Nowosielska (dorota.nowosielska@minrol.gov.pl; tel. (022)

Bardziej szczegółowo

SPEKTRA KWITNIENIA WYBRANYCH ROŚLIN KSEROTERMICZNYCH WYŻYNY MIECHOWSKIEJ FLOWERING SPECTRA OF SELECTED XEROTHERMIC PLANTS OF THE MIECHOWSKA UPLAND

SPEKTRA KWITNIENIA WYBRANYCH ROŚLIN KSEROTERMICZNYCH WYŻYNY MIECHOWSKIEJ FLOWERING SPECTRA OF SELECTED XEROTHERMIC PLANTS OF THE MIECHOWSKA UPLAND Spektra kwitnienia wybranych roślin INFRASTRUKTURA I EKOLOGIA TERENÓW WIEJSKICH INFRASTRUCTURE AND ECOLOGY OF RURAL AREAS Nr 6/2009, POLSKA AKADEMIA NAUK, Oddział w Krakowie, s. 131 139 Komisja Technicznej

Bardziej szczegółowo

Opracowanie projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja w Dolinie Górnej Narwi PLH Etap III.

Opracowanie projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja w Dolinie Górnej Narwi PLH Etap III. Opracowanie projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja w Dolinie Górnej Narwi PLH 200010. Etap III. przyrodnicze siedliska nieleśne z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej 1 Obszar Natura

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA PRZYRODNICZA

INWENTARYZACJA PRZYRODNICZA Załącznik graficzny nr 10 INWENTARYZACJA PRZYRODNICZA Budowa dwóch kurników na dz. nr 232 w miejscowości Wyborów, gmina Chąśno, powiat łowicki. Opracowanie : dr inż. Sebastian Jaworski Nowy Sącz, 2015

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ochroną środowiska

Zarządzanie ochroną środowiska Zarządzanie ochroną Tomasz Poskrobko Zakres wykładów Teoretyczne aspekty nauki o zarządzaniu środowiskiem. Organy i urzędy oraz środki środowiskiem. Polityka ekologiczna. Programowanie i planowanie ochrony.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego PLAN OCHRONY ŚWIĘTOKRZYSKIEGO PARKU NARODOWEGO z uwzględnieniem zakresu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Łysogóry Aspekty formalne sporządzania planu ochrony dla Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Ochrona przyrody i krajobrazu

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Ochrona przyrody i krajobrazu Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Ochrona przyrody i krajobrazu Warszawa 2013 Skutecznie i efektywnie wspieramy działania na rzecz środowiska. NFOŚiGW lider systemu finansowania ochrony

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE STUDIUM DOTYCZĄCE WSKAŹNIKÓW HNV DO CELÓW OCENY. październik 2007 r.

STRESZCZENIE STUDIUM DOTYCZĄCE WSKAŹNIKÓW HNV DO CELÓW OCENY. październik 2007 r. STRESZCZENIE STUDIUM DOTYCZĄCE WSKAŹNIKÓW HNV DO CELÓW OCENY październik 2007 r. 2 1 POJĘCIE WYSOKIEJ WARTOŚCI PRZYRODNICZEJ Pojęcie wysokiej wartości przyrodniczej (HNV) powstało w 1993 r. Odzwierciedla

Bardziej szczegółowo

GLEBA zewnętrzna, zwietrzała powierzchnia skorupy ziemskiej, o głębokości średniej do 1,5 metra, zawierająca wodę, związki organiczne i

GLEBA zewnętrzna, zwietrzała powierzchnia skorupy ziemskiej, o głębokości średniej do 1,5 metra, zawierająca wodę, związki organiczne i GLEBY GLEBA zewnętrzna, zwietrzała powierzchnia skorupy ziemskiej, o głębokości średniej do 1,5 metra, zawierająca wodę, związki organiczne i nieorganiczne, zdolna do produkcji roślin Funkcja i miejsce

Bardziej szczegółowo

Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola

Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola Stowarzyszenie na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju Wsi Nowa Kuźnia PREZENTUJE EFEKTY PROJEKTU: Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola Stowarzyszenie na Rzecz Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ROLNOśRODOWISKOWY PROW NA LATA

PROGRAM ROLNOśRODOWISKOWY PROW NA LATA PROGRAM ROLNOśRODOWISKOWY PROW NA LATA 2007-2013 PAKIET 3. EKSTENSYWNE TRWAłE UżYTKI ZIELONE NA OBSZARACH NATURA 2000 PAKIET 5. OCHRONA ZAGROżONYCH GATUNKÓW PTAKÓW I SIEDLISK PRZYRODNICZYCH NA OBSZARACH

Bardziej szczegółowo

Projekty Klubu Przyrodników skierowane na ochronę torfowisk

Projekty Klubu Przyrodników skierowane na ochronę torfowisk Projekty Klubu Przyrodników skierowane na ochronę torfowisk Ochrona wysokich torfowisk bałtyckich na Pomorzu Realizowany w latach 2003 2008 Pierwszy projekt LIFE realizowany w Polsce Partnerami projektu

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa Obszary Natura 2000 Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa - wcześniej dyrektywa Rady 79/409/EWG

Bardziej szczegółowo

Obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Natura 2000 Pakosław PLH140015 obszar potencjalnych możliwości

Obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Natura 2000 Pakosław PLH140015 obszar potencjalnych możliwości Obszar mający znaczenie dla Wspólnoty Natura 2000 Pakosław PLH140015 obszar potencjalnych możliwości dr Piotr Sikorski Katedra Ochrony Środowiska SGGW w Warszawie NATURA 2000 szansa czy ograniczenie? -

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH FORMULARZ DANYCH 1 NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce NATURA 2000 Dyrektywa Siedliskowa Sieć obszarów chronionych na terenie Unii Europejskiej Celem wyznaczania jest ochrona cennych, pod względem przyrodniczym i zagrożonych, składników różnorodności biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Styczeń. January Mo Tu We Th Fr Sa Su. przyrodaiczlowiek.pl

Styczeń. January Mo Tu We Th Fr Sa Su. przyrodaiczlowiek.pl Skałki zbudowane z piaskowców i zlepieńców liszu karpackiego są charakterystycznymi formami rzeźby Beskidu Śląskiego (na fotograii Malinowska Skała), fot. Maria Stróżecka-Gola Styczeń January Mo Tu We

Bardziej szczegółowo

Działanie rolnośrodowiskowo - klimatyczne w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020

Działanie rolnośrodowiskowo - klimatyczne w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Działanie rolnośrodowiskowo - klimatyczne w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 prezentacja na podstawie Projektu Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 (PROW 2014

Bardziej szczegółowo

Tradycyjne rolnictwo jako forma rozszerzenia oferty edukacyjnej, turystycznej i promocji parku narodowego

Tradycyjne rolnictwo jako forma rozszerzenia oferty edukacyjnej, turystycznej i promocji parku narodowego Tradycyjne rolnictwo jako forma rozszerzenia oferty edukacyjnej, turystycznej i promocji parku narodowego Prof. dr hab. Zbigniew Witkowski Zakład Ekologii i Kształtowania Środowiska AWF w Krakowie zbigniew.witkowski@onet.eu

Bardziej szczegółowo

Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji fauny Tenczyńskiego PK

Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji fauny Tenczyńskiego PK Ochrona fauny: podsumowanie inwentaryzacji i waloryzacji fauny Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego, analiza zagrożeń wynikających z dokumentów planistycznych gmin, wskazanie koncepcji ochrony i propozycji

Bardziej szczegółowo

H01 Zanieczyszczenie wód powierzchniowych J02.05 Modyfikowanie funkcjonowania wód - ogólnie K02.03 Eutrofizacja

H01 Zanieczyszczenie wód powierzchniowych J02.05 Modyfikowanie funkcjonowania wód - ogólnie K02.03 Eutrofizacja Załącznik nr 3 do zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Białymstoku z dnia 30 kwietnia 2014r. Identyfikacja istniejących i potencjalnych zagrożeń dla zachowania właściwego stanu ochrony

Bardziej szczegółowo

11B. ZAŁOŻENIA DO MONITORINGU ZBIOROWISK NIELEŚNYCH KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO WYTYPOWANYCH DO OCHRONY CZYNNEJ

11B. ZAŁOŻENIA DO MONITORINGU ZBIOROWISK NIELEŚNYCH KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO WYTYPOWANYCH DO OCHRONY CZYNNEJ 11B. ZAŁOŻENIA DO MONITORINGU ZBIOROWISK NIELEŚNYCH KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO WYTYPOWANYCH DO OCHRONY CZYNNEJ Dorota Michalska-Hejduk Wstęp Praktyczna ochrona ekosystemów półnaturalnych, do których

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO)

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW OCHRONY (SOO) 1. IDENTYFIKACJA

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP

Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP Inwentaryzacja Pomników Przyrody i Użytków Ekologicznych - element Bazy Danych CRFOP 1 CEL PROJEKTU Jednolita w skali całego kraju baza danych dotycząca: Lech PomnikiPrzyrody Art. 40, ustawa z dnia 16

Bardziej szczegółowo

EKOFIZJOGRAFIA BIAŁEGOSTOKU

EKOFIZJOGRAFIA BIAŁEGOSTOKU EKOFIZJOGRAFIA BIAŁEGOSTOKU TOM I WSTĘP I DIAGNOZA STANU ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO opracowanie wykonane na zlecenie Prezydenta Miasta Białegostoku autorzy: Włodzimierz Kwiatkowski Krzysztof Gajko Białystok

Bardziej szczegółowo

OCHRONA TORFOWISK ALKALICZNYCH (7230) W MŁODOGLACJALNYM KRAJOBRAZIE POLSKI PÓŁNOCNEJ

OCHRONA TORFOWISK ALKALICZNYCH (7230) W MŁODOGLACJALNYM KRAJOBRAZIE POLSKI PÓŁNOCNEJ OCHRONA TORFOWISK ALKALICZNYCH (7230) W MŁODOGLACJALNYM KRAJOBRAZIE POLSKI PÓŁNOCNEJ Kilka słów wstępu Prowadzący: KLUB PRZYRODNIKÓW Współfinansujący: LIFE+ Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY 2007-2013

PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY 2007-2013 PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY 2007-2013 MARIUSZ TURBO DORADCA ROLNOŚRODOWISKOWY mturbo@miskant.pl Program rolnośrodowiskowy jest jednym z działań osi środowiskowej Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata

Bardziej szczegółowo

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222.

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222. projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Grabowiec Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

Bardziej szczegółowo

Biegacz Zawadzkiego Carabus (Morphocarabus) zawadzkii (9001)

Biegacz Zawadzkiego Carabus (Morphocarabus) zawadzkii (9001) Biegacz Zawadzkiego Carabus (Morphocarabus) zawadzkii (900) Autor raportu: Mieczysław Stachowiak Eksperci lokalni: Holly Marek, Mazepa Jacek, Olbrycht Tomasz Opisany pierwotnie jako forma Carabus Preyssleri

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA OCHRONNE DLA GATUNKÓW ROŚLIN BADANYCH W LATACH

ZALECENIA OCHRONNE DLA GATUNKÓW ROŚLIN BADANYCH W LATACH Elisma wodna Luronium natans Skalnica torfowiskowa Saxifraga hirculus Aldrowanda pęcherzykowata Aldrovanda vesiculosa Nazwa polska Nazwa łacińska DLA GATUNKÓW ROŚLIN BADANYCH W LATACH 2006-2008 Kod Zalecenia

Bardziej szczegółowo

Grupa 1 Egzemplarz do zapamiętywania dla uczestnika Zadanie 1

Grupa 1 Egzemplarz do zapamiętywania dla uczestnika Zadanie 1 Grupa 1 Egzemplarz do zapamiętywania dla uczestnika Zadanie 1 Na zasadzie skojarzeń zapamiętaj listę 20 kwiatów wraz z ich łacińskimi nazwami. Zwróć uwagę na polską pisownię. Czas na zapamiętanie: 15 minut

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016 Zagadnienia z Ekologii Lasu 2015/2016 Spis ważniejszych zagadnień w ramach przedmiotu (rozszerzonego) EKOLOGIA LASU 1. EKOLOGIA OGÓLNA (wybrane zagadnienia) - Podstawowe pojęcia (ich znaczenie i wzajemne

Bardziej szczegółowo

ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER

ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER Zakres prezentacji Definicja ZDPR Podstawy prawne ZDPR Jaki jest cel upowszechniania ZDPR Kto ma obowiązek przestrzegać ZDPR Zakres ZDPR Kto kontroluje ZDPR Definicja

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania.

Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania. Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania. dr inż. Lech Magrel Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Białymstoku Osowiec - Twierdza 04.11.2014r. Europie w znacznie

Bardziej szczegółowo

8210 Wapienne ściany skalne ze zbiorowiskami Potentilletalia caulescentis

8210 Wapienne ściany skalne ze zbiorowiskami Potentilletalia caulescentis 8210 Wapienne ściany skalne ze zbiorowiskami Potentilletalia caulescentis Metodyka badań Autor: Krzysztof Świerkosz fot. K. Kulpioski Za stanowisko 8210 uznawano pojedynczą ścianę skalną lub szereg ścian,

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura w Polsce Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura priorytet nowej strategii Realizacja Strategii UE ochrony różnorodności biologicznej na lata 2020

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANO W RAMACH KAMPANII

PRZYGOTOWANO W RAMACH KAMPANII PRZYGOTOWANO W RAMACH KAMPANII PROMUJĄCEJ SIEĆ NATURA 2000 POD HASŁEM NATURA SIĘ O(D)PŁACA. PROJEKT REALIZOWANY W RAMACH PROGRAMU OPERACYJNEGO INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO, FINANSOWANY ZE ŚRODKÓW EUROPEJSKIEGO

Bardziej szczegółowo

KRAJOWY PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY

KRAJOWY PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY KRAJOWY PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY 2004-2006 Beata Feledyn-Szewczyk IUNG-PIB w Puławach Plan prezentacji Podstawy prawne Cele programu rolnośrodowiskowego Warunki przystąpienia do programu Obszary wdrażania

Bardziej szczegółowo

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Emilia Bylicka Departament Zarządzania Zasobami Przyrody Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 14 października 2015 r. Warszawa

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 28 grudnia 2011 r.

ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY. z dnia 28 grudnia 2011 r. ZARZĄDZENIE NR 20/0210/2011 REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Las Mariański Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW OCHRONY (SOO) 1. IDENTYFIKACJA

Bardziej szczegółowo