SKUTECZNA KOMUNIKACJA MIĘDZY WŁADZĄ LOKALNĄ A MIESZKAŃCAMI ZA POŚREDNICTWEM INTERNETU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SKUTECZNA KOMUNIKACJA MIĘDZY WŁADZĄ LOKALNĄ A MIESZKAŃCAMI ZA POŚREDNICTWEM INTERNETU"

Transkrypt

1 BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE Fundacja Instytut Spraw Publicznych (ISP) jest jednym z wiodących polskich think tanków, niezależnym ośrodkiem badawczo-analitycznym. ISP powstał w 1995 roku. Poprzez prowadzenie badań, ekspertyz i rekomendacji dotyczących podstawowych kwestii życia publicznego Instytut służy obywatelowi, społeczeństwu i państwu. ISP współpracuje z ekspertami i badaczami z polskich i zagranicznych ośrodków naukowych. Wyniki projektów badawczych prezentowane są na konferencjach i seminariach oraz publikowane w formie książek, raportów, komunikatów i rozpowszechniane wśród posłów i senatorów, członków rządu i administracji, w środowiskach akademickich, a także wśród dziennikarzy i działaczy organizacji pozarządowych. Forum Aktywny Obywatel niezależne ciało opiniotwórcze. W Forum uczestniczą osoby zaangażowane w inicjatywny dla zwiększenia partycypacji wyborców, zarówno eksperci (socjolodzy, psycholodzy, pedagodzy, politolodzy i konstytucjonaliści), jak i liderzy organizacji obywatelskich i dziennikarze. Forum zajmuje się badaniem barier ograniczających frekwencję wyborczą oraz badaniem postaw obywateli wobec wyborów na poziomie lokalnym, regionalnym i parlamentarnym oraz wypracowaniem praktycznych rekomendacji na rzecz poprawy aktywności wyborczej obywateli. Stanowi też platformę współpracy i wymiany doświadczeń dla instytucji oraz osób zaangażowanych w różne inicjatywy mające na celu przeciwdziałanie absencji wyborczej. KATARZYNA DZIENISZEWSKA-NAROSKA SKUTECZNA KOMUNIKACJA MIĘDZY WŁADZĄ LOKALNĄ A MIESZKAŃCAMI ZA POŚREDNICTWEM INTERNETU

2 KATARZYNA DZIENISZEWSKA-NAROSKA SKUTECZNA KOMUNIKACJA MIĘDZY WŁADZĄ LOKALNĄ A MIESZKAŃCAMI ZA POŚREDNICTWEM INTERNETU

3 INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH Program Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego Publikacja powstała w ramach prac Forum Aktywny Obywatel Programu Obywatel i Prawo VII. Program Obywatel i Prawo jest programem Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności, realizowanym przez Instytut Spraw Publicznych. Copyright by Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012 Przedruk materiałów Instytutu Spraw Publicznych w całości lub w części jest możliwy wyłącznie za zgodą Instytutu. Cytowanie oraz wykorzystywanie danych empirycznych jest dozwolone z podaniem źródła. Redakcja i korekta: Magdalena Otlewska Wydawca: Instytut Spraw Publicznych Warszawa, ul. Szpitalna 5 lok. 22 tel , fax: Skład, druk i oprawa: Ośrodek Wydawniczo-Poligraficzny SIM Warszawa, ul. Emilii Plater 9/11 tel

4 Spis treści Wprowadzenie 4 Internet jako narzędzie komunikacji jednokierunkowej 7 Komunikacja dwukierunkowa a Internet 11 Konsultowanie decyzji a Internet 12 Internet jako miejsce debaty publicznej 14 Preferencje władz i mieszkańców w stosunku do różnych form informowania i konsultowania 16 Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami wnioski i rekomendacje 19

5

6 Wprowadzenie Nowe technologie i ich upowszechnienie stworzyły szerokie perspektywy rozwoju form komunikowania się. Dane dotyczące informatyzacji w Polsce podawane przez Główny Urząd Statystyczny napawają optymizmem: w 2012 roku 71% gospodarstw domowych zadeklarowało posiadanie dostępu do Internetu 1. W procesie informatyzacji ważną rolę odgrywa najmłodsze pokolenie Polaków: dostęp do Internetu deklaruje 91% gospodarstw domowych z dziećmi i już tylko 60% gospodarstw bez dzieci; jest on większy w gospodarstwach domowych dużych miast (76%) i mniejszy w wiejskich (66%). Dane te wskazują nie tylko na grupę uczestniczących, lecz także na grupy wykluczonych z cyberprzestrzeni, a to ze względu na brak umiejętności, ze względu na wiek lub miejsce zamieszkania. Ta powszechność Internetu w Polsce stwarza korzystne warunki dla zróżnicowania form komunikacji między władzą a obywatelami. Od wielu już lat urzędy publiczne tworzą własne strony internetowe (poza BIP) i rozwijają za ich pomocą wiele różnych ich funkcji. Badania dla Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji przeprowadzone przez ARC Rynek i Opinia na temat informatyzacji urzędów w Polsce wskazują, że informatyzacja postępuje stopniowo 2. Potwierdzają to raporty Komisji Europejskiej, w których wyraźnie widać, że chociaż Polska ciągle w kwestii dostępności usług administracji przez Internet jest nieco poniżej średniej europejskiej, to jednak z roku na rok zmniejsza ten dystans 3. Podkreślić zresztą trzeba, że Polacy doceniają to zjawisko. W badaniach opinii publicznej nad oceną pracy urzędników wśród wielu różnych pozytywnych zmian w urzędach 19% badanych dostrzegło również rozwój e-administracji 4. Opisane powyżej dane mogą napawać optymizmem, jeżeli chodzi o możliwość wykorzystania rozpowszechniania nowych technologii, zarówno w urzędach, jak i gospodarstwach domowych Polaków, do wspomagania procesu komunikacji między mieszkańcami a władzami gminnymi. Internet jest narzędziem bardzo elastycznym i może być wykorzystany do komunikacji jednokierunkowej lub dwukierunkowej. W tym pierwszym przypadku władze gminy mogą chociażby przez własną stronę internetową przekazywać mieszkańcom różne informacje. Od tych najbardziej podstawowych, jak numery telefonów do urzędu, ogłoszenia przetargów czy podjęte uchwały, po te bardziej rozbudowane, jak wyjaśnianie czy zapowiadanie podejmowa- 1 Informatyzacja w Polsce, GUS, Szczecin 2012, s Badanie wpływu informatyzacji na działanie urzędów administracji publicznej w Polsce, Raport z badania zrealizowanego na zlecenie MSWiA, ARC Rynek i Opinia, Warszawa Digitizing Public Services in Europe: Putting ambition into action, Capgemini, December M. Felisiak, Poczucie wpływu na sprawy publiczne i zaangażowanie obywatelskie, Raport CBOS, Warszawa 2012, s Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 5

7 nych inwestycji. Strona internetowa może służyć również do kreowania wizerunku gminy, i to zarówno do wewnątrz przed własnymi mieszkańcami, jak i na zewnątrz do potencjalnych inwestorów czy turystów. W drugim przypadku, komunikacji dwukierunkowej, za jego pośrednictwem możliwe jest utrzymywanie kontaktu z mieszkańcami, którzy mogą uczestniczyć w polityce gminnej, już nie tylko jako odbiorcy podjętych decyzji, ale również jako uczestnicy procesów decyzyjnych, choćby dzięki procesowi konsultacji społecznych. Można badać preferencje inwestycyjne, można konsultować przygotowane przez władze gminne rozwiązania, na przykład zawieszając formularze do zgłaszania wniosków lub miniankiety. Co więcej, Internet może również stać się płaszczyzną prowadzenia debaty z udziałem obu stron: władzy i mieszkańców, mogą temu służyć gminne fora dyskusyjne. Za pośrednictwem sieci mieszkaniec może również nie tyle uczestniczyć w procesach decyzyjnych, co po prostu załatwiać swoje sprawy w gminie, do tego przeznaczone są elektroniczne skrzynki podawcze. Tą ostatnią możliwością nie zajmę się jednak szczegółowo, a zainteresowanych odeślę do wspomnianego już wyżej raportu Badanie wpływu informatyzacji na działanie urzędów administracji publicznej w Polsce, z którego jednoznacznie wynika, że chociaż możliwość taką stworzyło wiele polskich gmin, to jest to jeszcze narzędzie raczej mało używane 5. Chciałabym zająć się dwoma pierwszymi zastosowaniami Internetu, służącymi do rozwijania demokratycznych procedur na poziomie gminy. Przeprowadzone przez zespół Instytutu Spraw Publicznych (w składzie: Anna Olech, Tomasz Kaźmierczak, Arkadiusz Peisert, Piotr Matczak i Paulina Sobiesiak oraz autorka tekstu) badania w ramach projektu Decydujmy razem, działanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, dają okazję do przyjrzenia się praktykom komunikowania się z mieszkańcami ze szczególnym uwzględnieniem wykorzystania Internetu 6. Badania te były skoncentrowane na zagadnieniu partycypacji, a komunikacja społeczna i jej formy internetowe interesowały badaczy jedynie jako zjawisko związane z partycypacją, dlatego materiał badawczy dotyczący komunikacji nie był całościowy. Nasze pytania, obok wielu różnych tradycyjnych form komunikacji, uwzględniały jedynie dwie główne formy komunikacji internetowej: strony internetowe gminy i gminne fora dyskusyjne. Ponieważ wspomniane badania objęły, z jednej strony, analizę faktów zbieranych za pośrednictwem sekretarzy gmin, z drugiej, w dwóch odrębnych badaniach zbierano opinie przedstawicieli władz i mieszkańców, to umożliwiają w miarę szerokie spojrzenie na interesujące nas zjawiska. Pozwalają bowiem nie tylko na określenie samych praktyk komunikacyjnych, ale 5 Badanie wpływu informatyzacji, dz. cyt. 6 Projekt Decydujmy razem obejmował działania zarówno badawcze, jak i wdrożeniowe. Wspomniany powyżej zespół odpowiadał za postawienie diagnozy stanu partycypacji publicznej. Opis teoretycznych modeli testowanych w badaniach odnaleźć można w publikacji pod redakcją A. Olech Partycypacja publiczna. O uczestnictwie obywateli w życiu wspólnoty lokalnej, ISP, Warszawa 2011, natomiast samą diagnozę stanu partycypacji publicznej oraz szczegółowo omówioną przez M. Kotnarowskiego metodologię badań odnaleźć można w publikacji pod redakcją A. Olech Dyktat czy uczestnictwo. Diagnoza partycypacji publicznej w Polsce, t. 1, ISP, Warszawa Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

8 również dostarczają wiedzy o formach tej komunikacji preferowanych przez władzę lokalną i mieszkańców. Internet jako narzędzie komunikacji jednokierunkowej Jak wspomniałam powyżej, Internet jest ważnym narzędziem, które może służyć władzom lokalnym do informowania czy wyjaśniania podejmowanych decyzji. Demokracja pośrednia wymaga informowania obywateli o przyjętych rozstrzygnięciach przez ciała przedstawicielskie. W krajowym procesie legislacyjnym służą temu specjalne dzienniki. W pracy gmin jednym z najważniejszych obowiązków związanych z koniecznością poinformowania mieszkańców o podjętych decyzjach jest publikacja uchwał rady gminy w Biuletynie Informacji Publicznej narzędziu internetowym. Ale jednocześnie nic nie ogranicza prawa władz lokalnych do rozpowszechniania podjętych decyzji za pomocą innych form komunikacji. Co więcej, dla prawidłowego działania demokracji informowanie to nie wszystko. Mieszkańcy mają prawo domagać się również wyjaśnienia, dlaczego władze lokalne taką właśnie decyzję podjęły. Warto więc zadać sobie pytanie, jak wygląda w praktyce wykorzystanie różnych narzędzi służących wzajemnej komunikacji między władzą gminną a mieszkańcami. Okazją do tego może być badanie partycypatywności procesu uchwałodawczego prowadzone przez Annę Olech 7 w ramach projektu Decydujmy razem, realizowanego przez Instytut Spraw Publicznych. W badaniu tym we wszystkich gminach poddano analizie proces podejmowania decyzji w sprawie uchwały budżetowej oraz innej uchwały strategicznej (gminy wskazywały z listy jedną z uchwał, jaką podjęły w ciągu ostatniego roku). Gminy, które zadeklarowały informowanie, wyjaśnianie czy konsultowanie uchwał z mieszkańcami, wskazywały również narzędzia, którymi się posłużyły. Wyniki badań dowiodły, że w wypadku uchwały budżetowej 92% (to jest 177 z 193) gmin poinformowało mieszkańców o treści przyjętych rozwiązań, 51% (to jest 99 z 193) gmin wyjaśniło mieszkańcom rozstrzygnięcia zawarte w uchwale budżetowej 8. Natomiast w wypadku drugiej analizowanej uchwały (inna uchwała strategiczna) 91% (to jest 176 z 193) gmin poinformowało mieszkańców o treści przyjętych rozwiązań, 38% (to jest 73 z 193) gmin wyjaśniło mieszkańcom rozstrzygnięcia zawarte w uchwale. Do najczęściej stosowanych narzędzi informowania mieszkańców o przyjmowanych rozstrzygnięciach należą właśnie narzędzia internetowe, takie jak Biuletyn Informacji Publicznej czy oficjalna strona internetowa urzędu gminy czy miasta. Warte podkreślenia jest to, że o ile publikacja uchwał w BIP jest obowiązkiem ustawowym gminy 9, o tyle nie jest nim zamieszczanie uchwał 7 A. Olech, Modele partycypacji publicznej w Polsce, [w:] Dyktat czy uczestnictwo, dz. cyt., s Tamże. 9 Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej, Dz. U. Nr 112, poz Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 7

9 i ich wyjaśnianie na stronie internetowej urzędu czy publikowanie ich w jakikolwiek inny sposób. Wszystkie pozostałe narzędzia służące do komunikacji są zatem stosowane przez władze dodatkowo. I spośród tych dodatkowych nośników informacji zebrania z mieszkańcami wygrywają z internetową stroną gminy dla uchwały budżetowej (por. tabela 1). Tabela 1. Narzędzia informowania i wyjaśniania uchwał mieszkańcom stosowane w praktyce przez władze gminy 10 (dane w procentach) Źródło: Badanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, wyliczenia własne. Informowanie Uchwała budżetowa Inna uchwała Wyjaśnianie Uchwała budżetowa Narzędzia internetowe BIP 96 96,0 47,5 54,8 Oficjalna strona internetowa 59,3 69,3 43,4 52,1 Narzędzia tradycyjne Tablice informacyjne przed 50,8 61,4 24,2 38,4 urzędem Tablice informacyjne w poszczególnych miejscowościach czy dzielnicach 12,8 19,1 9,3 18,3 Biuletyn informacyjny gminy 29,9 21,0 30,3 20,5 (papierowy) Obiegiem (metoda z rąk do rąk ) 11,9 14,2 17,2 17,8 Rozsyłając do jednostek pomocniczych 29,9 19,3 31,3 24,7 Rozsyłając do zainteresowanych 29,4 38,6 32,3 45,2 organizacji czy instytucji Ustnie, w trakcie zebrań z mieszkańcami 61,0 42,6 71,7 63,0 Ustnie, w trakcie spotkań z przedstawicielami jednostek pomocniczych 50,8 33,5 64,6 47,9 Ustnie, w trakcie spotkań z przedstawicielami organizacji pozarządowych Rozsyłając do lokalnych mediów: prasy, radia, TV (w tym serwisy internetowe) Wykupując miejsce w lokalnej prasie Upowszechniając przez organizowanie konferencji prasowych dla mediów lokalnych Upowszechniając przez wystąpienia w lokalnych programach radiowych, telewizyjnych 45,8 34,1 54,5 47,9 47,5 29,0 41,4 27,4 14, 11,9 17,2 12,2 16,9 10,2 22,2 20,5 22,6 11,9 30,3 17,8 Inna uchwała 10 Wybrano narzędzia najczęściej stosowane w gminach. 8 Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

10 Natomiast w przypadku informowania o innych uchwałach drugim najczęściej stosowanym narzędziem jest właśnie strona internetowa. Jednocześnie podkreślenia wymaga to, że o ile w BIP publikują uchwały wszystkie typy gmin, o tyle własnych serwisów internetowych do tego celu wyraźnie częściej używają gminy miejskie (we własnym serwisie internetowym zamieściło uchwałę budżetową 71% gmin miejskich, 64% miejsko-wiejskich i 45% wiejskich). Podobna zależność zachodzi w przypadku innej uchwały niż budżetowa. Podobne zjawisko zachodzi w wypadku narzędzi stosowanych przez gminy w celu wyjaśniania przyjmowanych rozwiązań, tylko że wtedy oba narzędzia internetowe, zarówno BIP, jak i strona internetowa gminy, są stosowane rzadziej niż zebrania z mieszkańcami. Drugim tradycyjnym narzędziem, które wygrywa z Internetem, są zebrania z przedstawicielami jednostek pomocniczych dotyczy to szczególnie gmin wiejskich i wiejsko-miejskich (kolejno 77% i 83% dla uchwały budżetowej oraz 47% i 67% dla innej uchwały), a w zdecydowanie mniejszym stopniu miast (37% dla uchwały budżetowej i 29% dla innej). Podsumowując, można powiedzieć, że Internet jest dziś bardzo często stosowanym narzędziem do informowania mieszkańców o treści uchwał oraz ich wyjaśniania. Nie zastąpił on zupełnie, szczególnie w gminach z obszarami wiejskimi, bezpośredniej komunikacji w trakcie zebrań czy spotkań władzy i mieszkańców, ale zajmuje równie ważne miejsce w polityce komunikacyjnej gmin. Pojawia się w tym miejscu pytanie, czy medium to trafia do odbiorców, to znaczy czy mieszkańcy szukają w Internecie informacji o decyzjach władz lub wyjaśnienia tych decyzji. Odpowiedzi mogą dostarczyć wyniki badania mieszkańców zrealizowanego w ramach Diagnozy stanu partycypacji publicznej w projekcie Decydujmy razem. Zanim zajmiemy się wykorzystaniem Internetu przez mieszkańców do poszukiwania informacji, warto opisać grupę badanych korzystających z Internetu. Spośród wszystkich badanych 63% zadeklarowało, że korzysta z Internetu przynajmniej raz w tygodniu. Użytkownicy Internetu są to osoby z wykształceniem co najmniej średnim zawodowym, deklarujące sytuację materialną co najmniej dobrą (na co dzień starcza pieniędzy, ale nie stać nas na większe wydatki), które nie ukończyły 60. roku życia. Ważne wydaje się to, że typ gminy nie wpływa na użytkowanie Internetu: niemal w tym samym stopniu użytkownikami Internetu są osoby mieszkające w gminach wiejskich (62%) i miejskich (64%). Wyniki naszych badań korespondują z wynikami badania opinii publicznej oba badania wykazują, że generalnie miejsce zamieszkania ma drugorzędny wpływ na bycie użytkownikiem Internetu, a na wykluczenie cyfrowe bardziej wpływa podeszły wiek i trudna sytuacja materialna 11. Deklaracje naszych respondentów wykazują, że jedynie co czwarty szukał informacji na temat decyzji podjętych przez władze gminy (25,1%, czyli 251 badanych na ogółem 1000). Większość poszukujących informacji, jak pokazano w tabeli 2, po prostu udaje się osobiście do urzędu (54%), na drugim miejscu 11 M. Felisiak, Internauci 2013, Raport CBOS, Warszawa 2013, s. 4. Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 9

11 respondenci wskazywali jako źródło wiedzy gminną stronę internetową (41%). Bezpośrednio w urzędzie informacji szukają częściej mieszkańcy gmin wiejskich 62% i miejsko-wiejskich 52%, natomiast na stronach internetowych szukają informacji raczej mieszkańcy miast (50%) poniżej 35. roku życia (51%). Działania samorządu, poza podejmowaniem strategicznych i politycznych decyzji, obejmują koordynację pracy wielu instytucji gminnych dostarczających mieszkańcom różnego rodzaju usług. Wydaje się, że właśnie te usługi będą bardziej kojarzyły się mieszkańcom z działaniem praktycznym samorządu. Dlatego właśnie w badaniu mieszkańców zapytano również o poszukiwanie informacji na temat działania różnych instytucji, które podlegają gminie, takich jak: szkoły, przedszkola, podstawowa opieka zdrowotna. Jak wynika z danych w przedstawionej poniżej tabeli (por. tabela 3), mieszkańcy raczej rzadko poszukują informacji na temat działania gminnych instytucji w ogóle, a jeżeli już, to preferują bezpośredni kontakt z instytucją. Wyjątkami od tej reguły są informacje o działaniu komunikacji publicznej i domów kultury, bo tylko w tych dwóch wypadkach więcej badanych wskazało internetowe strony jako źródło wiedzy. Trudno powiedzieć, jakie są przyczyny takiego stanu rzeczy: czy winę za to ponosi jakość stron internetowych urzędów gmin i instytucji gminnych, czy raczej wiara w to, że najbardziej skuteczny jest bezpośredni kontakt z urzędnikiem. Na pewno nie chodzi o brak umiejętności mieszkańców w posługiwaniu się nowymi technologiami, ponieważ 56% mieszkańców, którzy zadeklarowali posługiwanie się Internetem, zamiast szukać informacji na stronach internetowych, udali się bezpośrednio do urzędu. Nieco światła może rzucić na tę sytuację fakt, że 31% tych, którzy poszukiwali informacji na stronach internetowych gminy, jednocześnie zadeklarowali, że poszukiwali jej również bezpośrednio w urzędzie gminy. To może wskazywać na nieczytelność lub niekompletność informacji zamieszczanych przez gminę na stronach internetowych, co zmusza mieszkańców do poszukiwania bezpośredniego kontaktu z urzędami. Tabela 2. Praktyczne wykorzystanie przez mieszkańców różnych źródeł informacji o decyzjach władzy gminnej lub miejskiej, N=251 mieszkańców poszukujących informacji. Źródło: ISP, projekt Decydujmy razem. Wzmocnienie mechanizmów partycypacyjnych w kreowaniu i wdrażaniu polityk publicznych, Diagnoza stanu, partycypacji publicznej, badanie mieszkańców, obliczenia własne. N Dane w % Bezpośrednio w urzędzie ,5 Na stronie internetowej urzędu ,8 Na tablicy przed urzędem gminy Media (prasa, radio, telewizja) 76 30,2 Pytając innych mieszkańców 51 20,3 Kontaktując się z radnym 45 17,9 W trakcie zebrań 12 4,7 10 Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

12 Strona internetowa Bezpośredni kontakt z instytucją Ogółem N % N % N Komunikacja publiczna 35 67, ,3 52 Wywóz śmieci 16 24, ,3 65 Ośrodek zdrowia 31 13, ,6 224 Szkoła 26 11, ,4 76 Dom kultury, biblioteka 32 72, ,6 44 OPS 2 6, ,8 33 Ośrodek Sportu i Rekreacji 12 34, ,7 35 Tabela 3. Internetowe strony i bezpośredni kontakt jako źródło informacji o działaniu instytucji podległych gminie odpowiedzialnych za różnego typu usługi Źródło: ISP, projekt Decydujmy razem, dz. cyt., badanie mieszkańców, obliczenia własne. N = mieszkańcy poszukujący informacji Internet jako nośnik informacji o decyzjach i działaniach władzy lokalnej czy podległych jej instytucji wydaje się, w świetle zaprezentowanych wyników, doceniany i stosowany częściej przez same władze lokalne niż przez mieszkańców. Internet nie wypiera przy tym starych sprawdzonych sposobów komunikacji. Władze gminne oprócz korzystania z nowych technologii stosują również metody tradycyjne, jak na przykład zebrania z mieszkańcami czy przedstawicielami jednostek pomocniczych. To oznacza, że Internet nie tyle zastępuje tradycyjne formy komunikacji między władzą a mieszkańcami, ile raczej je uzupełnia, stanowiąc dla władzy lokalnej nowe medium warte zastosowania w komunikacji z mieszkańcami. Mieszkańcy w poszukiwaniu informacji ciągle częściej udają się bezpośrednio do urzędów czy instytucji gminnych, nie jest to jednak wynikiem ich technologicznego zapóźnienia, ale raczej pewnych nawyków i być może mało obszernej informacji na stronach internetowych gmin i podległych im instytucji. Jeżeli urzędnicy gminni odkryją, że im więcej informacji na stronie, tym mniej obywateli w urzędzie, a mieszkańcy nabiorą zaufania do jakości i przejrzystości tych informacji, to ta forma komunikacji jednostronnej może być w przyszłości rozwijana. Komunikacja dwukierunkowa a Internet Oprócz możliwości przekazywania informacji od władzy do mieszkańców Internet może mieć również zastosowanie do komunikacji dwukierunkowej: z jednej strony od władzy do mieszkańców, z drugiej od mieszkańców do władzy. Jego interaktywność stwarza władzy sposobność użytkowania go jako narzędzia konsultacji społecznych, ale też jako miejsca, gdzie może toczyć się debata publiczna nad sprawami gminy. Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 11

13 Konsultowanie decyzji a Internet Współczesne demokracje wymagają włączania obywateli do procesów decyzyjnych. Jedną z możliwych form takiego uczestnictwa mieszkańców jest konsultowanie z nimi planowanych decyzji czy działań. Takie konsultacje będą miały charakter komunikacji dwustronnej. Władze powinny przedstawić propozycję, a mieszkańcy mogą wyrażać opinie lub zgłaszać do niej wnioski. Jak pisze Anna Olech, prowadzenie konsultacji wymaga wyższego poziomu zaangażowania władz lokalnych i wyższego poziomu ich otwartości na udział mieszkańców w podejmowaniu decyzji 12. Jak pokazały badania, 48% gmin skonsultowało z mieszkańcami przynajmniej jedno rozwiązanie zawarte w uchwale budżetowej, a 54% w innej uchwale niż budżetowa. Ten stan rzeczy wydaje się optymistyczny, szczególnie w odniesieniu do gmin wiejskich, gdzie partycypacja mieszkańców jest większa 13. Interesujące są jednak również metody stosowane w konsultacjach, a wśród nich miejsce form internetowych konsultacji. W konsultacjach społecznych sytuacja jest odwrotna niż w przypadku informowania. Za pośrednictwem Internetu konsultowało uchwałę budżetową 31,3% gmin, w których uchwała ta w ogóle była konsultowana. Częściej niż za pośrednictwem Internetu władze konsultują uchwały budżetowe na zebraniach z mieszkańcami (66%), za pośrednictwem radnych (60,2%), na zebraniach z przedstawicielami organizacji pozarządowych (56%) czy przedstawicielami jednostek pomocniczych (54%). To oznacza, że techniki tradycyjne cieszą się zdecydowanie większym powodzeniem niż nowe technologiczne rozwiązania. Natomiast Internet jako narzędzie konsultacji społecznych jest lepiej postrzegany niż metody konsultacji takie jak: ankieta (6%), wysłuchanie publiczne (10,8%), konsultacyjny punkt w urzędzie (8,4%) czy debata z moderatorem (3,6%). Zdecydowanie lepiej przedstawia się sytuacja w przypadku innej uchwały niż budżetowa tu konsultacje przez Internet znalazły się na drugim miejscu, zaraz za zebraniami z mieszkańcami (por. tabela 4). Nie mamy danych, aby powiedzieć, jak bardzo formalny charakter mają najczęściej stosowane przez gminy techniki konsultacji, to znaczy czy powstają z takich spotkań jakieś protokoły, w których zapisywane są uzgodnione rozwiązania. Uwagę zwraca jednak to, że nieformalny charakter takich kontaktów osłabia ich konsultacyjną funkcję. Na pewno nie mają tego mankamentu zarówno techniki internetowe, takie jak formularze wniosków czy nawet ankieta internetowa, nie mają ich również takie techniki, jak wysłuchanie publiczne, debaty z moderatorem czy konsultacyjne punkty w urzędzie, czyli techniki specjalnie stworzone do konsultowania decyzji. Jakoś trudno się oprzeć wrażeniu, że władze chętniej sięgają po tradycyjne formy komunikacji dwukierunkowej, które do tej pory służyły bardziej celom informacyjnym lub raczej niezobowiązującemu zasięganiu 12 A. Olech, Modele partycypacji, dz. cyt., s Tamże. 12 Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

14 opinii mieszkańców niż formalnemu jej badaniu. Obecnie te tradycyjne techniki komunikacji są traktowane przez władze jako przeprowadzenie konsultacji społecznych. Uchwała budżetowa Inna uchwała Zbieranie opinii za pośrednictwem Internetu 31,3 53,5 Przeprowadzenie badań ankietowych 6 14,1 Organizowanie spotkań lub zebrań z mieszkańcami 66 54,5 Organizowanie spotkań lub zebrań z organizacjami 56 46,5 pozarządowymi Organizowanie zebrań lub spotkań z przedstawicielami jednostek pomocniczych (sołtysami, przewodniczącymi rad dzielnicowych itd.) 54,2 28,3 Przeprowadzenie wysłuchania publicznego 10 11,1 Organizowanie debaty prowadzonej przez niezależnego 3,6 8,1 moderatora Uruchomienie specjalnego punktu konsultacyjnego 8,4 16,2 Zapraszanie organizacji pozarządowych lub mieszkańców na posiedzenia stałych komisji lub sesje plenarne rady miasta lub gminy 45,8 29,3 Przedstawienie konsultowanej kwestii stałym radom opiniodawczo-konsultacyjnym 22,9 25,3 przy radzie gminy lub miasta Zbieranie pisemnych opinii dostarczanych na wskazany 37,3 69,7 adres lub do wskazanego miejsca Zbieranie opinii za pośrednictwem radnych 60,2 51,5 Zbieranie opinii za pośrednictwem przedstawicieli 49,4 30,3 jednostek pomocniczych Zbieranie podpisów deklarujących poparcie lub brak poparcia dla rozwiązań proponowanych przez władze 14,5 5,1 Tabela 4. Stosowane przez gminy narzędzia konsultowania decyzji z mieszkańcami (dane w procentach) Źródło: Badanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, dane z gmin sekretarze N=193, wyliczenia własne. Podsumowując rolę Internetu w konsultowaniu decyzji, można powiedzieć, że o ile Internet jest najczęściej stosowanym narzędziem do informowania mieszkańców, o tyle nie jest już tak często używany jako narzędzie konsultowania decyzji z mieszkańcami, co dotyczy szczególnie uchwały budżetowej. Dzieje się tak zapewne dlatego, że praktyki tradycyjne są pewnymi utrwalonymi wzorami postępowania, zaś nowe technologie, chociaż są dziś powszechnie stosowane i dają wiele możliwości, to jednak mało jest nowych zastosowań tych zdobyczy cywilizacji do komunikacji władzy z mieszkańcami. Trzeba czasu, aby zarówno władza, jak i mieszkańcy do tych nowych technik się przekonali i przyzwyczaili. Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 13

15 Internet jako miejsce debaty publicznej Internet może stanowić jeden z zasobów komunikacyjnych każdej gminy. Zasoby komunikacji społecznej w gminach to wszystkie możliwe instrumenty, jakie gminne władze lub (i) mieszkańcy mogą zastosować w celu wzajemnego kontaktowania się i wymiany opinii. Do zasobów tych należą formalnie istniejące kanały komunikacji, takie jak: dyżury radnych, biuletyny informacyjne wydawane przez gminę, sesje rady gminy, media lokalne itd. Same instrumenty w wielu wypadkach ograniczają komunikację do tej jednostronnej, np. biuletyn informacyjny gminy jest przede wszystkim narzędziem informacyjnym. Natomiast szczególne miejsce w tych zasobach zajmują instrumenty, za pomocą których może toczyć się otwarta debata nad sprawami gminy. Do tych szczególnych zasobów należą lokalne media, a wśród nich również internetowe fora dyskusyjne o zasięgu gminnym. Dla otwartości debaty ważne jest również, czy owe media są niezależne finansowo od władzy lokalnej, czy też są jej podporządkowane. Internet, jako miejsce gminnej debaty, może mieć szczególnie istotne znaczenie dla tych gmin, w których zasoby medialne komunikacji są niewielkie z powodu małej społeczności. W badaniach nad infrastrukturą komunikacji w gminach 14 w projekcie Decydujmy razem interesowały nas również te zasoby komunikacyjne, za pomocą których może rozwijać się debata lokalna. Niektóre typy mediów, na przykład lokalne papierowe gazety, ze względu na pewne ograniczenia techniczne nie do końca stanowią takie forum debaty. Gazety o zasięgu gminnym ukazują się w stosunkowo dużych odstępach czasu, na przykład raz w miesiącu lub raz na dwa miesiące, co ogranicza ich rolę w debacie. Nie znaczy to, że nie doceniam roli gazet lokalnych jako instrumentu komunikacji. Pełnią one bardzo ważną rolę w kreowaniu tematów debaty publicznej czy rolę opiniotwórczą, jednak ze względu na techniczne ograniczenia nie mogą stanowić forum swobodnej i dynamicznej wymiany opinii. Jednocześnie co warto podkreślić jeżeli nie ograniczają się do wydania wyłącznie wersji papierowej, ale mają również swoje odpowiedniki w Internecie, mogą tworzyć fora dyskusyjne, jednak wówczas, w perspektywie metodologii omawianego tu badania, stanowią kategorię ujętą w tabeli 5 jako fora internetowe. Zupełnie inne możliwości dla debaty stwarzają w porównaniu z mediami papierowymi media elektroniczne czy Internet. Dyskusja w studio TV z udziałem mieszkańców, radiowa audycja z możliwością włączania się w nią radiosłuchaczy, zebranie z mieszkańcami, gdzie każdy może się wypowiedzieć, czy w końcu forum internetowe, które poza swobodą wypowiedzi gwarantuje uczestnikom pełną anonimowość, dają szansę dynamicznej wymiany poglądów. 14 Więcej na ten temat w: Infrastruktura komunikacji społecznej w gminach a partycypacja, [w:] Dyktat czy uczestnictwo, dz. cyt. s Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

16 Formy komunikacji bezpośredniej i pośredniej Typ gminy Gminy miejskie Gminy wiejsko- -miejskie Gminy wiejskie Ogółem Media papierowe Biuletyn informacji gminnej 42 40,8 34,3 38,9 Gazeta lokalna gminna (zależna) ,4 Gazeta lokalna gminna (niezależna) 57,6 30,0 18,6 35,7 Komunikacja bezpośrednia Zebrania z mieszkańcami Media elektroniczne zależne od władzy TV kablowa (w tym telewizje 7,6 8,2 1,4 5,4 internetowe) Radio (w tym radia internetowe) 6,1 2,2 Forum mieszkańców na stronie gminy 13,6 8,2 21,4 15,1 Media elektroniczne niezależne od władzy TV kablowa (w tym telewizje 51,5 18,4 7,1 25,9 internetowe) Radio (w tym radia internetowe) 34,8 6,1 2,9 15,1 Niezależne forum mieszkańców * 53,1 27,1 37,8 Tabela 5. Instrumenty debaty publicznej wykorzystywane w gminach (dane w procentach) Źródło: ISP, badanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, dane z gmin sekretarze N=193, wyliczenia własne. * Pytanie o fora internetowe niezależne nie było zadawane w miastach. Dane pozyskane z urzędów gmin w ramach badania Diagnoza stanu partycypacji publicznej wskazują na słabszy rozwój wszystkich typów mediów w gminach wiejskich (por. tabela 5). Funkcję mediów pełni w tych gminach komunikacja bezpośrednia i debata na zebraniach z mieszkańcami. Na wsi wśród różnych mediów niezależnych od władzy lokalnej najlepiej rozwinęły się niezależne fora internetowe, których jest tu więcej nawet niż tradycyjnych niezależnych gazet gminnych. Ponadto w gminach wiejskich częściej niż miejsko-wiejskich czy miejskich rozwinęły się fora na oficjalnych stronach urzędów gmin. Niestety, nie oznacza to, że na forach tych można znaleźć żywe dyskusje. Jak pokazała analiza liczby tematów i wpisów 15, tylko w niektórych miastach fora są rzeczywiście aktywne (średnia liczba wpisów w ciągu ostatniego miesiąca wynosiła w miastach 41,55, a w gminach wiejskich 2,53 oczywiście trzeba brać pod uwagę to, że gminy wiejskie mają mniejszą liczbę ludności). Generalnie jednak jedna trzecia podobnych portali pozostaje martwa i w ciągu ostatniego miesiąca od dnia badania nie pojawiły się tam żadne wpisy. Fora zarządzane przez gminy mogą być traktowane przez mieszkańców z pewną nieufnością, dlatego przyszłością jest rozwój forów zainicjowanych przez obywateli, czyli niezależnych od władz lokalnych. 15 A. Peisert, P. Matczak, Aktywność lokalnej wspólnoty politycznej a modele partycypacji, [w:] Dyktat czy uczestnictwo, dz. cyt., s Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 15

17 Internet jest jednak pewną szansą dla gmin wiejskich, gdzie rozmiary społeczności powodują, że komercyjne tradycyjne media papierowe czy elektroniczne rozwijają się słabo. Warto podkreślić, że spośród tych mediów, które umożliwiają mieszkańcom gminy dynamiczną i swobodną dyskusję, najlepiej w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich rozwinęły się właśnie fora. Internet stanowi również szansę rozwoju dla tradycyjnych mediów, takich jak radio czy TV, na terenach wiejskich, ponieważ możliwość tworzenia ich internetowych odpowiedników obniża koszty utrzymania, dzięki czemu mogą być tworzone również dla niewielkiej grupy odbiorców. Musi jednak za tym iść przyzwyczajenie społeczności wiejskich do korzystania z tych zdobyczy techniki, albowiem bez odbiorców żadne medium nie będzie w stanie się utrzymać. Preferencje władz i mieszkańców w stosunku do różnych form informowania i konsultowania W procesie wzajemnego komunikowania ważne są oczekiwania stron komunikacji co do źródeł przekazu. Jeżeli kontaktowanie się ma być skuteczne, to nadawca nie tylko musi sformułować zrozumiale informację, ale także musi posłużyć się takim nośnikiem, który dotrze do odbiorcy. Przeprowadzone badania nad partycypacją ujawniły, że trzy najczęściej preferowane przez władze i mieszkańców narzędzia przekazywania informacji są w tych dwóch grupach zgodne. Na pierwszym miejscu jest tablica ogłoszeń przed urzędem (wskazało ją 70% badanych przedstawicieli władz oraz 66% badanych mieszkańców por. tabela 6). Na drugim miejscu jest strona internetowa urzędu gminy, którą wskazało 65% badanych przedstawicieli władzy i 47% badanych mieszkańców, a na trzecim miejscu znalazła się informacja w drukowanym biuletynie informacyjnym gminy, którą wskazało 45% zarówno przedstawicieli władz, jak i mieszkańców. Internetowe źródło znalazło się na drugim miejscu zarówno w preferencjach władz, jak i mieszkańców. To wskazuje, że internetowe strony stają się ważnym oczekiwanym źródłem wiedzy o działaniach gminy. Przy czym ciągle jeszcze więcej osób preferuje tradycyjną formę komunikacji. Podkreślenia wymaga fakt, że Internet jako źródło komunikacji jest wyżej ceniony przez władze niż przez mieszkańców, co może wyjaśniać, dlaczego ci drudzy tak rzadko korzystają z niego, szukając informacji o działaniu gminy. 16 Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

18 Zamieszczanie informacji na tablicy ogłoszeń urzędu gminy, miasta czy dzielnicy lub w poszczególnych miejscowościach, dzielnicach Zamieszczanie informacji w drukowanym biuletynie wydawanym przez urząd gminy, miasta czy dzielnicy Zamieszczanie informacji na stronie internetowej urzędu gminy, miasta czy dzielnicy lub w Biuletynie Informacji Publicznej Dostarczanie informacji w postaci dokumentu przekazywanego sobie przez mieszkańców metodą z rąk do rąk Przekazywanie informacji do rad dzielnicowych lub osiedlowych i rad sołeckich, do dalszego upowszechniania Rozsyłanie informacji do zainteresowanych osób, organizacji, instytucji Przekazywanie informacji w trakcie spotkań lub zebrań z mieszkańcami lub organizacjami pozarządowymi Władze* 70,4 65,7 45,1 45,2 64,6 47,1 13,1 31,6 39,5 17,9 10,3 29,0 35,5 24,3 Przekazywanie informacji poprzez lokalne media: 19,6 38,2 prasa, radio, TV, serwisy internetowe Inny sposób, jaki? 1,8 1 Mieszkańcy** Tabela 6. Preferowane przez mieszkańców i władze gminy formy komunikacji (dane w procentach) Źródło: ISP, projekt Decydujmy razem, badanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, wyliczenia własne. * Badanie: przedstawiciele władzy wykonawczej i uchwałodawczej N=400 ** Badanie: mieszkańcy N=1000 Do podobnego wniosku prowadzą wyniki uzyskane w pytaniach o preferowane formy konsultacji społecznych (por. tabela 7). Przedstawiciele władzy ponad zbieranie opinii za pomocą Internetu cenią zebrania z mieszkańcami (kolejno: 44% i 65%), natomiast mieszkańcy zebrania, badania ankietowe i Internet wskazywali w niemal równym stopniu (kolejno: 29%, 30% i 29% wskazań). Warto zwrócić uwagę, że preferencje mieszkańców są bardziej rozproszone, nie ma jednej formy konsultacji, którą wskazałaby zdecydowana większość. Natomiast preferencje przedstawicieli władz są tu bardziej zdecydowane. Większość mieszkańców (65%), którzy wskazali tablicę ogłoszeń jako ważne źródło informacji, wskazała również stronę internetową urzędu gminy. Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że oficjalny serwis internetowy urzędu jest tu potraktowany jak nowoczesna wersja tablicy informacyjnej przed urzędem. Większość badanych oczekuje, że władze w obu miejscach zamieszczą informację. Najsilniej różnicuje preferencje mieszkańców wiek (por. tabela 8). Strony internetowe jako źródło informacji czy konsultacji wskazywali najrzadziej najstarsi respondenci (21%), a najczęściej najmłodsi respondenci (67%), natomiast tablicę przed urzędem gminy wskazała większość we wszystkich grupach wiekowych. Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 17

19 Tabela 7. Preferowane przez władze i mieszkańców formy konsultacji (dane w procentach) Źródło: ISP, projekt Decydujmy razem, badanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, wyliczenia własne. Władze* N=400 Zbieranie opinii za pośrednictwem Internetu 44,2 29,0 Przeprowadzenie badania ankietowego 39,8 30,1 Zbieranie opinii w specjalnym punkcie konsultacyjnym 24,2 13,3 Organizowanie otwartych dla mieszkańców sesji plenarnych rady gminy, miasta lub dzielnicy lub posiedzeń odpowiednich komisji rady gminy, miasta lub dzielnicy 35,6 18,4 Organizowanie zebrań przedstawicieli władz z mieszkańcami Zbieranie pisemnych opinii przekazywanych na wskazany adres lub do wskazanego miejsca Zbieranie opinii za pośrednictwem radnych, przedstawicieli rad dzielnicowych lub osiedlowych i rad sołeckich Przedstawianie konsultowanej kwestii stałym radom opiniodawczo-konsultacyjnym Zbieranie podpisów deklarujących poparcie lub brak poparcia dla rozwiązań proponowanych przez władze gminy, miasta lub dzielnicy* 64,8 29,1 10,7 13,0 49,3 19,1 8,6 *** 20,5 18,1 Inna forma, jaka? 2,3 0,2 Mieszkańcy** N=584 * Badanie: władze (przedstawiciele władzy wykonawczej i uchwałodawczej) N=400. ** Badanie: mieszkańcy N=1000. Na to pytanie odpowiadali tylko ci badani, którzy zadeklarowali gotowość wzięcia udziału w konsultacjach społecznych *** Odpowiedź nie występowała w ankiecie dla mieszkańców Tabela 8. Preferencje mieszkańców dotyczące źródeł informacji i form konsultacji na temat działań władzy lokalnej a wiek (dane w procentach) Źródło: ISP, projekt Decydujmy razem, badanie Diagnoza stanu partycypacji publicznej, badanie: mieszkańcy N=1000, wyliczenia własne. Wiek Ogółem Preferowane źródła informacji zamieszczanie informacji na stronie internetowej urzędu gminy, miasta lub dzielnicy Tak 67,5 59,0 47,6 21,1 47,1 Nie 32,5 41,0 52,4 78,9 52,9 zamieszczanie informacji na tablicy ogłoszeń urzędu gminy, miasta lub dzielnicy Tak 59,5 61,8 66,8 72,2 65,7 Nie 40,5 38,2 33,2 27,8 34,3 Internet jako preferowane narzędzie konsultacji społecznych Tak 67,1 67,3 48,9 17,7 Nie 32,9 32,7 51,1 82,3 Ogółem Katarzyna Dzieniszewska-Naroska

20 Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami wnioski i rekomendacje Jednym z podstawowych założeń skutecznego komunikowania się jest nastawienie obu stron, zarówno odbiorcy, jak i nadawcy, na proces komunikowania. Nadawca informacji, w naszym przypadku władze gminy, musi ją nie tylko tak sformułować, aby mieszkańcy mogli ją odebrać, ale również zastosować taki nośnik, z którego korzystają. Z przedstawionej powyżej analizy wynika, że Internet jest już dziś obecny w polskich gminach niemal na równi z tradycyjnymi formami przekazu. Gminy dysponują dwoma głównymi narzędziami internetowymi, które mogą być zastosowane w procesie przekazywania informacji mieszkańcom. Pierwszym jest Biuletyn Informacji Publicznej, w którym niemal wszystkie gminy zamieszczają uchwały. BIP gminny nieczęsto jednak jest używany przez mieszkańców jako źródło informacji. Jak pokazały badania nad wpływem informatyzacji na działanie urzędów administracji publicznej w Polsce, średnia liczba wyświetleń stron urzędów gmin w BIP była najniższa spośród wszystkich badanych podmiotów administracji publicznej 16. Może mieć na to wpływ bardzo oficjalny charakter BIP-u, gdzie najczęściej informacje mają format dokumentów i jest to środowisko mało atrakcyjne i przejrzyste dla zwykłego obywatela. Natomiast drugie narzędzie oficjalne internetowe strony gmin jest doceniane jako nośnik informacji zarówno przez władze lokalne, jak i przez mieszkańców. Ale jednocześnie mieszkańcy poszukujący informacji na oficjalnych internetowych serwisach gmin często jej nie znajdują i osobiście przychodzą do urzędu. Może to świadczyć o ubogiej ofercie informacyjnej lub braku przejrzystego zorganizowania informacji dla mieszkańca. I właśnie na to powinny gminy położyć ogromny nacisk, rozwijając lokalne serwisy. Konieczne jest takie przystosowanie przekazu informacji elektronicznej, aby po pierwsze przekaz ten był czytelny dla przeciętnego mieszkańca i aby po drugie znalazły się tam informacje, których mieszkańcy poszukują. Tymczasem strony internetowe gmin robią niekiedy wrażenie skierowanych wyłącznie do gości z zewnątrz gminy, na przykład do potencjalnych inwestorów lub turystów. Informacje wewnętrzne ograniczają się często do godzin pracy urzędu gminy. Ten stan wymaga zmiany i lepszej dostępności przez lokalną wspólnotę mieszkańców, zwłaszcza że już dziś istnieją narzędzia do bardzo precyzyjnego określania preferencji klientów stron internetowych. W komunikacji dwukierunkowej, która powinna prowadzić do wymiany informacji czy opinii między władzą a mieszkańcami, Internet wypada poniżej oczekiwań. Władze chętniej korzystają w swojej pracy z tradycyjnych form komunikacji, takich jak: zbieranie opinii za pośrednictwem radnych, zebranie z mieszkańcami, spotkania z przedstawicielami jednostek pomocniczych czy organizacji pozarządowych. Stosowanie Internetu do konsultacji przy uchwale budżetowej pojawia się, co prawda, trochę częściej niż najnowsze formy 16 Badanie wpływu informatyzacji, dz. cyt., s Skuteczna komunikacja między władzą lokalną a mieszkańcami za pośrednictwem Internetu 19

Seminarium projektu Decydujmy razem. Wrze czy stygnie? -o temperaturze partycypacji w polskich samorządach. Warszawa, 25-26.10.2012r.

Seminarium projektu Decydujmy razem. Wrze czy stygnie? -o temperaturze partycypacji w polskich samorządach. Warszawa, 25-26.10.2012r. Seminarium projektu Decydujmy razem Wrze czy stygnie? -o temperaturze partycypacji w polskich samorządach Warszawa, 25-26.10.2012r. Zasoby, więzi czy środowisko? Od czego zależy partycypacja analizy dotyczące

Bardziej szczegółowo

Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych.

Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych. Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych. W szerszym znaczeniu termin "demokracja elektroniczna" obejmuje również elektroniczny

Bardziej szczegółowo

Młodzieżowe Rady. sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym

Młodzieżowe Rady. sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym Młodzieżowe Rady sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym VI seminarium Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej: partycypacja młodzieży 11-12 października 2011 roku Zaczęło się

Bardziej szczegółowo

Katalog pytań do mieszkańców

Katalog pytań do mieszkańców Dostępny samorząd podsumowanie kadencji 2010-2014 Katalog pytań do mieszkańców Pytania pogrupowane są w bloki tematyczne. Odpowiedzi na pytania z danego bloku powinny dać obraz sytuacji w danym obszarze.

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

PLAN WŁĄCZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ

PLAN WŁĄCZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ PLAN WŁĄCZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Podstawowym założeniem, które przyjęto dla potrzeb opracowania Lokalnej Strategii Rozwoju dla obszaru PROWENT na lata 2014-2020 jest szerokie włączenie mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości konsultacji społecznych w Słupsku - podsumowanie

Ocena jakości konsultacji społecznych w Słupsku - podsumowanie Ocena jakości konsultacji społecznych w Słupsku - podsumowanie Celem konsultacji jest poprawa jakości decyzji i legislacji. Wysłuchanie racji różnych stron pozwala wcześnie wychwycić błędy i stworzyć bardziej

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INTERNET I KOMPUTERY W GOSPODARSTWACH DOMOWYCH BS/50/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INTERNET I KOMPUTERY W GOSPODARSTWACH DOMOWYCH BS/50/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami miasta Tychy

Zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami miasta Tychy TYSKI REGULAMIN KONSULTACJI SPOŁECZNYCH - PROJEKT Zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami miasta Tychy Rozdział 1 Zasady ogólne 1 Konsultacje społeczne to otwarty proces dialogu władz

Bardziej szczegółowo

3 Zasady przeprowadzania konsultacji społecznych

3 Zasady przeprowadzania konsultacji społecznych REGULAMIN Prowadzenia konsultacji społecznych przez Gminę Miasto Elbląg Konsultacje społeczne powinny tworzyć płaszczyznę do partycypacji publicznej mieszkańców miasta Elbląga oraz elbląskich organizacji

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PLANACH URUCHOMIENIA TELEWIZJI TRWAM BS/36/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LUTY 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PLANACH URUCHOMIENIA TELEWIZJI TRWAM BS/36/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LUTY 2003 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA FUNDACJA ROZWOJU ŚRODOWISK LOKALNYCH PODPORA WYNIKI BADANIA AKTYWNOŚC SPOŁECZNA SENIOREK W POWIECIE DĄBROWSKIM SMYKÓW 2014 Co sądzić o seniorach, a szczególnie kobietach? Jakie jest ich społeczne zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Seniorzy są wśród nas Szybko postępujące zmiany demograficzne ostatnich 20 lat spowodowały rosnący udział osób starszych w Polsce. Zmiany struktury demograficznej związane

Bardziej szczegółowo

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP Kraków, czerwca 2012 r. Szanowny Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów INTERPELACJA w sprawie konieczności udziału Polski w międzynarodowym porozumieniu Partnerstwo Otwartych Rządów (Open Government Partnership)

Bardziej szczegółowo

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Agencja Public Relations ComPress zrealizowała badanie mające na celu poznanie opinii dziennikarzy zajmujących się nowymi technologiami na temat preferowanych

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

LOKALNY INDEKS KONSULTACJI

LOKALNY INDEKS KONSULTACJI LOKALNY INDEKS KONSULTACJI Zasadniczym elementem Lokalnego Indeksu Konsultacji jest moderowana dyskusja, podczas której uczestnicy odpowiadają na pytania zawarte w Indeksie. Przygotowując dyskusję trzeba

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr.../.../15 Rady Miejskiej w Siewierzu z dnia... 2015 r. w sprawie: powołania Gminnej Rady Seniorów w Siewierzu oraz nadania jej statutu.

Uchwała Nr.../.../15 Rady Miejskiej w Siewierzu z dnia... 2015 r. w sprawie: powołania Gminnej Rady Seniorów w Siewierzu oraz nadania jej statutu. PROJEKT - Uchwała Nr.../.../15 Rady Miejskiej w Siewierzu z dnia... 2015 r. w sprawie: powołania Gminnej Rady Seniorów w Siewierzu oraz nadania jej statutu. Na podstawie art. 5 c ust.2 i ust.5, art. 40

Bardziej szczegółowo

Rzeszów, dnia 9 czerwca 2015 r. Poz. 1808 UCHWAŁA NR VIII/52/2015 RADY GMINY LEŻAJSK. z dnia 28 maja 2015 r.

Rzeszów, dnia 9 czerwca 2015 r. Poz. 1808 UCHWAŁA NR VIII/52/2015 RADY GMINY LEŻAJSK. z dnia 28 maja 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA PODKARPACKIEGO Rzeszów, dnia 9 czerwca 2015 r. Poz. 1808 UCHWAŁA NR VIII/52/2015 RADY GMINY LEŻAJSK z dnia 28 maja 2015 r. w sprawie określenia zasad i trybu przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

Partycypacja obywatelska a kapitał społeczny?

Partycypacja obywatelska a kapitał społeczny? Partycypacja obywatelska a kapitał społeczny? Kraków, 31 maja 2011 r. Katarzyna Starzyk Kim jesteśmy Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej Prowadzenie portalu www.partycypacjaobywatelska.pl Metody i

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA PROWADZENIA POLITYKI INFORMACYJNEJ

PROCEDURA PROWADZENIA POLITYKI INFORMACYJNEJ PROCEDURA PROWADZENIA POLITYKI INFORMACYJNEJ I. UCZESTNICY PROCESU Stanowisko ds. informacji publicznej i współpracy z organizacjami pozarządowymi - właściciel procesu Stanowisko ds. promocji Pozostali

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

ICT a zarządzanie publiczne i rozwój lokalny

ICT a zarządzanie publiczne i rozwój lokalny Seminarium: Cyfrowa przyszłość - perspektywy i wyzwania dla samorządu, firm i obywateli ICT a zarządzanie publiczne i rozwój lokalny Adam Płoszaj 2012-04-20 Osoby korzystające z Internetu w kontaktach

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Zespół ewaluacyjny w składzie: A. Czajkowski, D. Stokłosa, K. Zawarska przygotował i przeprowadził ewaluację dotyczącą współpracy

Bardziej szczegółowo

Usługi finansowe. Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie. 7-25 października 2004

Usługi finansowe. Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie. 7-25 października 2004 Usługi finansowe Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie 7-25 października 2004 Spis treści Podsumowanie... 3 O badaniu... 6 Znajomość dostępnych w Internecie usług finansowych. Źródła

Bardziej szczegółowo

ICT a zarządzanie publiczne i rozwój lokalny

ICT a zarządzanie publiczne i rozwój lokalny Seminarium: Cyfrowa przyszłość - perspektywy i wyzwania dla samorządu, firm i obywateli ICT a zarządzanie publiczne i rozwój lokalny Adam Płoszaj 2012-05-25 Osoby korzystające z Internetu w kontaktach

Bardziej szczegółowo

PARTYCYPACJA OBYWATELSKA ZASADY i PRAKTYKA

PARTYCYPACJA OBYWATELSKA ZASADY i PRAKTYKA PARTYCYPACJA OBYWATELSKA ZASADY i PRAKTYKA Ewa Stokłuska Kraków, 12.05.2014r. PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technik Public Relations w jednostkach samorządu terytorialnego

Wykorzystanie technik Public Relations w jednostkach samorządu terytorialnego Wykorzystanie technik Public Relations w jednostkach samorządu terytorialnego Paweł Trochimiuk Prezes Partner of Promotion Warszawa, 20.11.2013r. Agenda Definicje Public Relations Rodzaje komunikacji Komunikacja

Bardziej szczegółowo

Szkolenie specjalistyczne - relacje z mieszkańcami

Szkolenie specjalistyczne - relacje z mieszkańcami Szkolenie specjalistyczne - relacje z mieszkańcami Dagmara Lis, Jan Zujewicz Miasto Obywateli - działania Działania w ramach projektu: badania opinii dotyczące rad osiedli, konferencja podsumowująca 4

Bardziej szczegółowo

OPIS DOBREJ PRAKTYKI

OPIS DOBREJ PRAKTYKI OPIS DOBREJ PRAKTYKI 1. Dane dotyczące gminy/powiatu nazwa inicjatywy Strategia Rozwoju Miasta i Gminy Niepołomice na lata 2012-2020 nazwa gminy/powiatu Urząd Miasta i Gminy Niepołomice dokładny adres

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne w bibliotece - czy to się moŝe udać?

Konsultacje społeczne w bibliotece - czy to się moŝe udać? Konsultacje społeczne w bibliotece - czy to się moŝe udać? Czy konsultacje społeczne prowadzone w bibliotece mają szanse zakończyć się powodzeniem? Czy jest jakikolwiek sens prowadzenia ich w takich warunkach?

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA. W y n i k i b a d a n i a C A T I b u s d l a

SZCZEPIENIA. W y n i k i b a d a n i a C A T I b u s d l a SZCZEPIENIA W y n i k i b a d a n i a C A T I b u s d l a Październik 2015 WNIOSKI Z BADANIA WNIOSKI Z BADANIA Polacy mają bardzo wysoką świadomość skuteczności szczepień jako narzędzia do zwalczania chorób

Bardziej szczegółowo

Formularz wniosku o dotację etap pierwszy (diagnoza)

Formularz wniosku o dotację etap pierwszy (diagnoza) Ogólnopolski Konkurs Grantowy w ramach Programu Równać Szanse 2010 Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności administrowanego przez Polską Fundację Dzieci i Młodzieży Formularz wniosku o dotację etap pierwszy

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości konsultacji społecznych w Słupsku - podsumowanie. Badania realizowane w ramach akcji Masz Głos, Masz Wybór Zadanie: Lokalne konsultacje

Ocena jakości konsultacji społecznych w Słupsku - podsumowanie. Badania realizowane w ramach akcji Masz Głos, Masz Wybór Zadanie: Lokalne konsultacje Ocena jakości konsultacji społecznych w Słupsku - podsumowanie Badania realizowane w ramach akcji Masz Głos, Masz Wybór Zadanie: Lokalne konsultacje Słupsk 2014 Jakie narzędzia wykorzystano? - Ankiety

Bardziej szczegółowo

Wysłuchanie opinii publicznej przez Ministra Zdrowia

Wysłuchanie opinii publicznej przez Ministra Zdrowia Wysłuchanie opinii publicznej przez Ministra Zdrowia W świetle doświadczeń społeczno-politycznych, które w ostatnim czasie poruszały opinię publiczną w Polsce, dostrzec można, że dla kształtowania pożądanych

Bardziej szczegółowo

ogółem 2173 gmin uprawnionych

ogółem 2173 gmin uprawnionych Ryszard Wilczyński Geografia funduszu sołeckiego W kraju są 2173 gminy wiejskie i miejsko-wiejskie uprawnione do tworzenia funduszu sołeckiego. Wszelkie dane o funkcjonowaniu funduszu sołeckiego trzeba

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA PRZY REALIZACJI INWESTYCJI LINIOWYCH - WYTYCZNE REALIZACYJNE

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA PRZY REALIZACJI INWESTYCJI LINIOWYCH - WYTYCZNE REALIZACYJNE KOMUNIKACJA SPOŁECZNA PRZY REALIZACJI INWESTYCJI LINIOWYCH - WYTYCZNE REALIZACYJNE WSTĘP W dokumencie opisano modelową zawartośd strategii komunikacyjnej, jaką należy wdrożyd przy realizacji liniowych

Bardziej szczegółowo

Budżety partycypacyjne w Małopolsce.

Budżety partycypacyjne w Małopolsce. Tablica informacyjna Budżety partycypacyjne w Małopolsce. Stan i kierunki rozwoju Streszczenie Małopolskie Obserwatorium Rozwoju Regionalnego Departament Polityki Regionalnej Budżet obywatelski coraz bardziej

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Stowarzyszenie Jeden Świat (SJŚ) i holenderski Oxfam Novib, realizują wspólny projekt pt. E-Motive, który dotyczy transferu wiedzy z Krajów Globalnego

Bardziej szczegółowo

Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce

Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce Projekt: Formalne i nieformalne instytucje opieki w Polsce. Etap pierwszy prac Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce Potrzeby informacyjne interesariuszy

Bardziej szczegółowo

MIŁOSZ UKLEJA, KAROLINA PUCEK. Bychawa konsultuje. fundacja civis polonus

MIŁOSZ UKLEJA, KAROLINA PUCEK. Bychawa konsultuje. fundacja civis polonus MIŁOSZ UKLEJA, KAROLINA PUCEK Bychawa konsultuje fundacja civis polonus SPIS TREŚCI 1 O projekcie 4 2 Wstęp 7 3 Czym jest partycypacja obywatelska? 7 4 Cztery rodzaje dialogu administracji z obywatelami

Bardziej szczegółowo

Badanie przeprowadzono w ramach uczestnictwa w akcji Masz Głos Masz Wybór. Anna Kaźmierczak

Badanie przeprowadzono w ramach uczestnictwa w akcji Masz Głos Masz Wybór. Anna Kaźmierczak Wyniki sondażu przeprowadzonego wśród mieszkańców Torunia oraz organizacji pozarządowych z województwa kujawskopomorskiego dotyczącego zaangażowania oraz opinii na temat konsultacji społecznych. Badanie

Bardziej szczegółowo

Raport z konsultacji społecznych budżetu partycypacyjnego

Raport z konsultacji społecznych budżetu partycypacyjnego Raport z konsultacji społecznych budżetu Mając na uwadze rozwój społeczeństwa obywatelskiego, udział mieszkańców w formułowaniu priorytetów w zakresie kierunków rozwoju miasta i dzielnic, a także doskonalenia

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Konsultujmy bo warto. Projekt upowszechniania i wdrażania mechanizmów konsultacji społecznych w gminie miejskiej Ciechanów realizacja projektu: 01.09.2013 31.03.2014 Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet

Bardziej szczegółowo

MODEL IDEALNEJ KOMUNIKACJI W GMINIE

MODEL IDEALNEJ KOMUNIKACJI W GMINIE MODEL IDEALNEJ KOMUNIKACJI W GMINIE Idealna komunikacja w gminie informuje, edukuje i angażuje mieszkańców do działań na rzecz wspólnoty samorządowej. Jest ściśle dopasowana do realiów danej gminy i spełnia

Bardziej szczegółowo

Tomasz Schimanek. XV posiedzenie KST Dobre Rządzenie PO KL, Jachranka, 25 września 2012 r.

Tomasz Schimanek. XV posiedzenie KST Dobre Rządzenie PO KL, Jachranka, 25 września 2012 r. Tomasz Schimanek Komentarz do uwag eksperta dotyczących Strategii wdrażania projektu innowacyjnego "Regranting jako sposób zwiększenia zakresu, skali i efektywności realizacji zadań publicznych przez organizacje

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XL/279/14 RADY GMINY PRZYBIERNÓW. z dnia 12 listopada 2014 r.

UCHWAŁA NR XL/279/14 RADY GMINY PRZYBIERNÓW. z dnia 12 listopada 2014 r. UCHWAŁA NR XL/279/14 RADY GMINY PRZYBIERNÓW z dnia 12 listopada 2014 r. w sprawie realizacji zadania z projektu Dojrzałe partnerstwo. Model współpracy kluczem do sukcesu we współpracy gmin i organizacji

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 WSTĘP W celu zagwarantowania szerokiego udziału społeczeństwa w procesie

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Katalog pytań do samorządowców

Katalog pytań do samorządowców Dostępny samorząd podsumowanie kadencji 2010-2014 Katalog pytań do samorządowców Pytania pogrupowane są w bloki tematyczne. Odpowiedzi na pytania z danego bloku powinny dać obraz sytuacji w danym obszarze.

Bardziej szczegółowo

PLAN USPOŁECZNIENIA STRATEGII ZINTEGROWANYCH INWESTCYCJI TERYTORIALNYCH AGLOMERACJI OPOLSKIEJ

PLAN USPOŁECZNIENIA STRATEGII ZINTEGROWANYCH INWESTCYCJI TERYTORIALNYCH AGLOMERACJI OPOLSKIEJ PLAN USPOŁECZNIENIA STRATEGII ZINTEGROWANYCH INWESTCYCJI TERYTORIALNYCH AGLOMERACJI OPOLSKIEJ Zgodnie z zapisami Zasad realizacji Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych w Polsce w proces opracowania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW

Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

Warszawa, wrzesień 2014 ISSN 2353-5822 NR 133/2014 OPINIE O ADMINISTRACJI PODATKOWEJ

Warszawa, wrzesień 2014 ISSN 2353-5822 NR 133/2014 OPINIE O ADMINISTRACJI PODATKOWEJ Warszawa, wrzesień 2014 ISSN 2353-5822 NR 133/2014 OPINIE O ADMINISTRACJI PODATKOWEJ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą KONFERENCJA w ramach projektu WYPRZEDZIĆ ZMIANĘ - PARTNERSTWO LOKALNE DLA ROZWOJU GOSPODARCZEGO POWIATU CHOJNICKIEGO Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą Alicja Zajączkowska 6

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia NR 148/2015 ISSN 2353-5822

KOMUNIKATzBADAŃ. Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia NR 148/2015 ISSN 2353-5822 KOMUNIKATzBADAŃ NR 148/2015 ISSN 2353-5822 Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Wykluczeni cyfrowo. Wykluczeni cyfrowo

Wykluczeni cyfrowo. Wykluczeni cyfrowo Informacja o badaniu Internet jest obecny w niemal każdym aspekcie życia współczesnego człowieka. Zawiera nie tylko bezmiar przydatnych informacji, ale również umożliwia łatwiejszą komunikację. Jednakże

Bardziej szczegółowo

Rada Seniorów. 19 czerwca 2015 roku

Rada Seniorów. 19 czerwca 2015 roku Rada Seniorów 19 czerwca 2015 roku Formalne umocowanie RS Art. 5c ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym 1. Gmina sprzyja solidarności międzypokoleniowej oraz tworzy warunki do pobudzania aktywności

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 75/2015 WÓJTA GMINY KARCZMISKA. z dnia 30 września 2015 r.

ZARZĄDZENIE NR 75/2015 WÓJTA GMINY KARCZMISKA. z dnia 30 września 2015 r. ZARZĄDZENIE NR 75/2015 WÓJTA GMINY KARCZMISKA z dnia 30 września 2015 r. w sprawie przeprowadzenie konsultacji projektu uchwały rocznego programu współpracy Gminy Karczmiska z organizacjami pozarządowymi

Bardziej szczegółowo

Samorząd terytorialny w Polsce Podstawowe informacje

Samorząd terytorialny w Polsce Podstawowe informacje Samorząd terytorialny w Polsce Podstawowe informacje Samorząd w konstytucji RP Mieszkańcy gminy stanowią wspólnotę samorządową Zasada pomocniczości subsydiarności opiera się na dwóch założeniach: - tyle

Bardziej szczegółowo

Wyniki badańi plany modernizacji

Wyniki badańi plany modernizacji Wyniki badańi plany modernizacji (FRSI) organizacja pozarządowa, cel: zwiększanie dostępu do internetu oraz do technologii informacyjnych i komunikacyjnych, utworzona przez Polsko-Amerykańską Fundację

Bardziej szczegółowo

Nawyki komunikacyjne w przekroju pokoleniowym

Nawyki komunikacyjne w przekroju pokoleniowym Nawyki komunikacyjne w przekroju pokoleniowym Raport z ilościowego projektu badawczego Warszawa, październik 2011 Cele badania Celem badania była diagnoza różnych form kontaktu oraz różnic w nawykach komunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań ilościowych dotyczących komunikacji i współpracy szkół z rodzicami oraz ze społecznością lokalną.

Wyniki badań ilościowych dotyczących komunikacji i współpracy szkół z rodzicami oraz ze społecznością lokalną. Wyniki badań ilościowych dotyczących komunikacji i współpracy szkół z rodzicami oraz ze społecznością lokalną. Cytując dane prosimy o podanie źródła Rodzice Komunikacja nauczycieli z rodzicami Rys. 1 Preferowane

Bardziej szczegółowo

Współpraca organizacji pozarządowych z samorządem terytorialnym

Współpraca organizacji pozarządowych z samorządem terytorialnym Fundacja Wspomagania Wsi Współpraca organizacji pozarządowych z samorządem terytorialnym Wyniki badania ankietowego Opracował: Karol Kaczorowski Warszawa, październik 2011 1 S t r o n a Spis treści 1.

Bardziej szczegółowo

DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY RELACJA Z BADAŃ

DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY RELACJA Z BADAŃ DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY RELACJA Z BADAŃ Bielsko-Biała, 24.10.2013 r. Organizatorzy Dawid Zieliński Badane zagadnienia Formy komunikacji na linii władze mieszkańcy Bariery w komunikacji Możliwości usprawnienia

Bardziej szczegółowo

Część podstawowa. Pytania ogólne. 1. Czy urząd jest przystosowany do potrzeb: a. rodziców z dziećmi? (kącik zabaw, przewijak itp.)

Część podstawowa. Pytania ogólne. 1. Czy urząd jest przystosowany do potrzeb: a. rodziców z dziećmi? (kącik zabaw, przewijak itp.) Karta Pytań A Część podstawowa Pytania ogólne 1. Czy urząd jest przystosowany do potrzeb: a. rodziców z dziećmi? (kącik zabaw, przewijak itp.) b. osób starszych i z niepełnosprawnościami? (wysokość lad,

Bardziej szczegółowo

Partycypacja Kobiet. Wyniki analiz w powiecie Ostrów Mazowiecka styczeń 2013

Partycypacja Kobiet. Wyniki analiz w powiecie Ostrów Mazowiecka styczeń 2013 Partycypacja Kobiet Wyniki analiz w powiecie Ostrów Mazowiecka styczeń 2013 Założenia Partycypacja kobiet jest bardzo ważna (powiemy dlaczego) Partycypacja kobiet jest o wiele za słaba na poziomie krajowym,

Bardziej szczegółowo

II wzorcowy proces konsultacyjny. Konsultacje społeczne w procesie opracowywania projektów dokumentów:

II wzorcowy proces konsultacyjny. Konsultacje społeczne w procesie opracowywania projektów dokumentów: II wzorcowy proces konsultacyjny Konsultacje społeczne w procesie opracowywania projektów dokumentów: Gminny program profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych dla Gminy Olecko na rok 2015 oraz

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

REKOMENDACJE W SPRAWIE PROWADZENIA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PRZEZ UM WROCŁAWIA Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W NASTĘPUJACYCH OBSZARACH:

REKOMENDACJE W SPRAWIE PROWADZENIA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PRZEZ UM WROCŁAWIA Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W NASTĘPUJACYCH OBSZARACH: MATERIAŁY WYPRACOWANE PRZEZ UCZESTNIKÓW WARSZTATÓW KONSULTACYJNYCH GRUDZIEŃ 2013 MARZEC 2014 (wersja skrócona) REKOMENDACJE W SPRAWIE PROWADZENIA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PRZEZ UM WROCŁAWIA Z ORGANIZACJAMI

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ CZEŚĆ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Witryna Obywatelska Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ma na celu wspieranie uczestnictwa obywateli

Bardziej szczegółowo

Postanowienia ogólne.

Postanowienia ogólne. Załącznik do Uchwały Nr I/13/2014 Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia 28 listopada 2014r. Regulamin konsultowania aktów prawa miejscowego z organizacjami pozarządowymi w dziedzinach dotyczących działalności

Bardziej szczegółowo

projekt Prezydenta Miasta Krakowa UCHWAŁA NR Rady Miasta Krakowa z dnia w sprawie powołania Rady Krakowskich Seniorów oraz nadania jej Statutu.

projekt Prezydenta Miasta Krakowa UCHWAŁA NR Rady Miasta Krakowa z dnia w sprawie powołania Rady Krakowskich Seniorów oraz nadania jej Statutu. druk nr projekt Prezydenta Miasta Krakowa UCHWAŁA NR Rady Miasta Krakowa z dnia w sprawie powołania Rady Krakowskich Seniorów oraz nadania jej Statutu. Na podstawie art. 5 c ust. 2, ust. 5, art. 30 ust.

Bardziej szczegółowo

Urząd Miejski w Kaliszu

Urząd Miejski w Kaliszu Urząd Miejski w Kaliszu Jak skutecznie korzystać z możliwości współpracy wdrożenie Modelu współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych w Kaliszu Barbara Bocheńska Biuro Obsługi Inwestora

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA PRASOWA Perspektywy funduszy inwestycyjnych

INFORMACJA PRASOWA Perspektywy funduszy inwestycyjnych INFORMACJA PRASOWA Perspektywy funduszy inwestycyjnych Warszawa, 10 czerwca 2015 r. Szansa na wysokie zyski, wyższe niż przy innych formach oszczędzania, możliwość korzystania z zalet rynku kapitałowego

Bardziej szczegółowo

Młodzieżowe Rady Sołeckie

Młodzieżowe Rady Sołeckie Młodzieżowe Rady Sołeckie Projekt Nic o nas bez nas, nasz udział w demokracji Stowarzyszenie Inicjatyw Społeczno-Oświatowych w Widomej Projekt realizowany w ramach programu Obywatele dla Demokracji, finansowanego

Bardziej szczegółowo

Debata obywatelska Wiem jak jest

Debata obywatelska Wiem jak jest Debata obywatelska Wiem jak jest Zespół Instytutu socjologii Uniwersytetu Warszawskiego: dr Przemysław Sadura, Anna Kordasiewicz, Marta Olejnik, Marta Szaranowicz-Kusz, Agata Urbanik Analizy wykonali:

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014

Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014 Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014 Materiał wypracowany w czasie Warsztatów Wprowadzających do tegorocznej edycji akcji Masz Głos, Masz wybór działanie Dostępni Samorządowcy

Bardziej szczegółowo

Raport badania fokusowego ewaluującego poziom wdrożenia modelu współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych w Gminie Szczebrzeszyn

Raport badania fokusowego ewaluującego poziom wdrożenia modelu współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych w Gminie Szczebrzeszyn Raport badania fokusowego ewaluującego poziom wdrożenia modelu współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych w Gminie Szczebrzeszyn Termin badania fokusowego: 24 czerwiec 2015 Model współpracy

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzne zróżnicowanie sektora

Wewnętrzne zróżnicowanie sektora Wewnętrzne zróżnicowanie sektora Podstawowe fakty o branżach sektora organizacji pozarządowych w Polsce SPORT, TURYSTYKA, REKREACJA, HOBBY Jan Herbst Stowarzyszenie Klon/Jawor, marzec 2005 16 B. SPORT,

Bardziej szczegółowo

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Relacje między nauczycielami i rodzicami mogą być czynnikiem pośrednio wspierającym jakość nauczania uczniów, na co zwracają uwagę zarówno

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH Z ZAKRESU PLANU KOMUNIKACJI LGD ZIEMIA GOTYKU

RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH Z ZAKRESU PLANU KOMUNIKACJI LGD ZIEMIA GOTYKU Brąchnówko,..05 RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH Z ZAKRESU PLANU KOMUNIKACJI LGD ZIEMIA GOTYKU Na początku listopada 05 roku Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Ziemia Gotyku umieściła na swojej stronie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2012 BS/133/2012 WAKACJE UCZNIÓW WYJAZDY WAKACYJNE I PRACA ZAROBKOWA

Warszawa, październik 2012 BS/133/2012 WAKACJE UCZNIÓW WYJAZDY WAKACYJNE I PRACA ZAROBKOWA Warszawa, październik 2012 BS/133/2012 WAKACJE UCZNIÓW WYJAZDY WAKACYJNE I PRACA ZAROBKOWA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Strategia medialna Unii Europejskiej. dr Anna Ogonowska a.ogonowska@uw.edu.pl

Strategia medialna Unii Europejskiej. dr Anna Ogonowska a.ogonowska@uw.edu.pl Strategia medialna Unii Europejskiej dr Anna Ogonowska a.ogonowska@uw.edu.pl Źródła informacji o polityce europejskiej Źródło: Standard Eurobarometer no 80 (2013) Narzędzia strategii medialnej narzędzia

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy Raport z badania sierpień 2013 r. O badaniu Media społecznościowe powoli zmieniają organizacje. Nie dzieje się to tak szybko, jak się spodziewano kilka lat

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XXXIV/234/2014 Rady Gminy Łaziska z dnia 07 listopada 2014 r. 1 Cele Programu

Załącznik do Uchwały Nr XXXIV/234/2014 Rady Gminy Łaziska z dnia 07 listopada 2014 r. 1 Cele Programu Załącznik do Uchwały Nr XXXIV/234/2014 Rady Gminy Łaziska z dnia 07 listopada 2014 r. Program współpracy Gminy Łaziska z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

obszarze usługa publicznych

obszarze usługa publicznych Partycypacja obywatelska w obszarze usługa publicznych Ewa Stokłuska PBIS Stocznia Zarządzanie efektywnością usług w urzędach jednostek samorządu terytorialnego Kraków, 28.05.2013r. Zmiany w modelu rządzenia

Bardziej szczegółowo

igpa Strategia wdrażania projektu innowacyjnego testującego

igpa Strategia wdrażania projektu innowacyjnego testującego Strategia wdrażania projektu innowacyjnego testującego igpa Internetowa Giełda Przedsiębiorczości Akademickiej kształtowanie i rozwój innowacyjnych kadr w województwie wielkopolskim Problem Brak wiedzy

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie seminarium pt. Jak poprawić jakość dialogu obywatelskiego w Polsce?

Podsumowanie seminarium pt. Jak poprawić jakość dialogu obywatelskiego w Polsce? Podsumowanie seminarium pt. Jak poprawić jakość dialogu obywatelskiego w Polsce? (Rady działalności pożytku publicznego jako przestrzeń do prowadzenia dialogu obywatelskiego) Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XL/541/2013 RADY MIEJSKIEJ W WIELICZCE. z dnia 30 grudnia 2013 r. w sprawie powołania Gminnej Rady Seniorów w Wieliczce

UCHWAŁA NR XL/541/2013 RADY MIEJSKIEJ W WIELICZCE. z dnia 30 grudnia 2013 r. w sprawie powołania Gminnej Rady Seniorów w Wieliczce UCHWAŁA NR XL/541/2013 RADY MIEJSKIEJ W WIELICZCE z dnia 30 grudnia 2013 r. w sprawie powołania Gminnej Rady Seniorów w Wieliczce Na podstawie art. 5c, ust. 1-5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

Bardziej szczegółowo

Edukacja Dialog - Partycypacja

Edukacja Dialog - Partycypacja Mamy zaszczyt zaprosić na konferencję Edukacja Dialog Partycypacja. Wyzwania i szanse Dolnego Śląska w zakresie polityki młodzieżowej i aktywizacji obywatelskiej młodzieży, będącej elementem projektu Gmina

Bardziej szczegółowo

YouChoose: symulator budżetu on-line

YouChoose: symulator budżetu on-line YouChoose: symulator budżetu on-line Kilka słów wstępu Narzędzie YouChoose zostało opracowane w urzędzie londyńskiej gminy Redbridge we współpracy z LocalGovernmentGroup oraz organizacją YouGov, aby zaangażować

Bardziej szczegółowo

Partycypacja obywatelska

Partycypacja obywatelska Masz Głos, Masz Wybór Zróbmy to Razem! szkolenie wprowadzające, 10-12 maja 2013 r. Partycypacja obywatelska Niniejsza prezentacja jest materiałem wspomagającym warsztaty szkoleniowe i nie powinna stanowić

Bardziej szczegółowo