MAŁE I ŚREDNIE FIRMY NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH możliwości rozwoju działalności na rynkach: Polski, Grecji, Hiszpanii i Włoch

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "MAŁE I ŚREDNIE FIRMY NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH możliwości rozwoju działalności na rynkach: Polski, Grecji, Hiszpanii i Włoch"

Transkrypt

1 MAŁE I ŚREDNIE FIRMY NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH możliwości rozwoju działalności na rynkach: Polski, Grecji, Hiszpanii i Włoch SMALL AND MEDIUM ENTERPRISES ON INTERNATIONAL MARKETS opportunities for development of operation on: Polish, Greek, Spanish and Italian markets Transnational Cooperation Agreement Development in Diversity

2

3 MAŁE I ŚREDNIE FIRMY NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH możliwości rozwoju działalności na rynkach: Polski, Grecji, Hiszpanii i Włoch

4 Autorzy: Agnieszka Brożkowska, Krzysztof Wrana Korekta: Projekt okładki: Skład: Agnieszka Saduniowska SzymArt SzymArt ISBN copyright by CTC Polska Sp. z o.o. Opole 2008 Publikacja powstała w ramach realizacji projektu Opolski e-rzemieślnik i została sfinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL. CTC Polska Sp. z o.o. ul. Ostrobramska 101A Warszawa

5 Drodzy Czytelnicy, Oddajemy w Wasze ręce egzemplarz książki, która powstała w wyniku ponadnarodowej współpracy partnerstwa Development in Diversity w ramach Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL. Prace nad publikacją trwały od maja 2007 r., kiedy to podczas spotkania koordynatorów współpracy ponadnarodowej w Materze partnerstwo polskie przedstawiło do dyskusji założenia i tryb pracy nad niniejszą publikacją. W realizację tego zadania zaangażowały się wszystkie partnerstwa narodowe uczestniczące w projekcie: Net Organization for Work Economy z Matery (Włochy), León Nucleo de Futuro z León (Hiszpania), Multicultural Management and Technological Adaptations z Aten (Grecja), Opolski e-rzemieślnik z Opola (Polska). W ciągu kilku kolejnych miesięcy poszczególne partnerstwa zapewniły współpracę z wysokiej klasy specjalistami w opisywanych dziedzinach, co zagwarantowało najwyższą jakość merytoryczną materiału, który właśnie trafił w Wasze ręce. W efekcie powstała książka, która w założeniu ma stanowić praktyczny przewodnik dla podmiotów planujących rozpoczęcie czy też rozwinięcie działalności zagranicą. Przewodnik jest jednym z rezultatów projektu, który realizowany był w ramach Partnerstwa na Rzecz Rozwoju, w skład którego wchodziły następujące instytucje: Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej Opolskie Centrum Demokracji Lokalnej lider projektu, Izba Gospodarcza Śląsk, Wojewódzki Ośrodek Doskonalenia Informatycznego i Politechnicznego, Izba Rzemieślnicza, Wojewódzki Zakład Doskonalenia Zawodowego, CTC Polska Sp. z o.o. Podmiotem odpowiedzialnym za zebranie materiału i wydanie książki była firma CTC Polska Sp. z o.o. Życzymy przyjemnej i inspirującej lektury. Radosław Rybak Koordynator współpracy ponadnarodowej 3

6 SPIS TREŚCI 5 WPROWADZENIE 7 INTERNACJONALIZACJA DZIAŁALNOŚCI MAŁYCH I ŚREDNICH FIRM 15 POLSKA POLITYKA WSPARCIA DLA ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI MŚP NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH POZIOM KRAJOWY, REGIONALNY I LOKALNY 23 ROZWÓJ GOSPODARCZY PAŃSTW I KONDYCJA SEKTORA MŚP W KRAJACH OBJĘTYCH PROJEKTEM 35 POLITYKA PAŃSTW I REGIONÓW UE NAKIEROWANA NA WSPARCIE MAŁEGO I ŚREDNIEGO BIZNESU 55 SPECYFIKA RELACJI PRACODAWCÓW Z PRACOWNIKAMI 63 REJESTRACJA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ 73 OBOWIĄZKI SPRAWOZDAWCZO-STATYSTYCZNE FIRM 81 SPECYFICZNE PRZEPISY I NORMY OBOWIĄZUJĄCE W KRAJU 91 OTOCZENIE BIZNESU I SIECI WSPÓŁPRACY W REGIONACH OBJĘTYCH PROJEKTEM 103 WSPÓŁPRACA FIRM W REGIONACH OBJĘTYCH PROJEKTEM 109 MOŻLIWOŚCI POZYSKIWANIA PRACOWNIKÓW W REGIONACH OBJĘTYCH PROJEKTEM 119 STUDIA PRZYPADKU DOŚWIADCZENIA I OPINIE FIRM FUNKCJONUJĄCYCH W DANYM KRAJU 127 SYNTETYCZNA PREZENTACJA GŁÓWNYCH SZANS I ZAGROŻEŃ (RYZYKA) DLA PODEJMOWANIA DZIAŁALNOŚCI W PREZENTOWANYCH REGIONACH 131 DEKALOG PRZEDSIĘBIORCY NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 132 ZAŁĄCZNIKI 4

7 WPROWADZENIE Celem niniejszego praktycznego przewodnika jest dostarczenie inwestorom informacji wspomagających podjęcie decyzji o rozszerzeniu działalności biznesowej na rynkach krajów Unii Europejskiej. W opracowaniu zaprezentowane zostały główne uwarunkowania oraz możliwości prowadzenia biznesu w Polsce, Grecji, Hiszpanii i we Włoszech oraz w wybranych regionach tych państw. Przewodnik jest adresowany przede wszystkim do małych i średnich przedsiębiorców wywodzących się z czterech opisywanych krajów. Głównym założeniem towarzyszącym opracowaniu kolejnych części było przedstawienie informacji umożliwiających dokonanie przez przedsiębiorców wstępnej oceny atrakcyjności danego rynku oraz dostarczenie wiedzy na temat innych źródeł (instytucji, publikacji), pozwalających uzupełnić wiedzę o sytuacji, koniunkturze i warunkach prowadzenia biznesu w konkretnych regionach. W kolejnych częściach przewodnika przedstawiono sytuację gospodarczą w analizowanych krajach i regionach, politykę rozwoju gospodarczego, klimat dla rozwoju biznesu, czynniki wspierające i utrudniające rozwój aktywności gospodarczych oraz aspekty socjologiczno-kulturowe wpływające na prowadzenie firmy. Dołożono też starań, aby dane statystyczne, czy założenia przedstawiane w krajowych bądź regionalnych dokumentach planistycznych, strategicznych i programowych, zostały uzupełnione o wyniki badań praktycznych i opinie przedsiębiorców. Szczegółowe zagadnienia przedstawiono w sposób obiektywy, nie unikając ocen krytycznych. W kolejnych częściach opracowania wykorzystano materiały przygotowane przez ekspertów i praktyków z opisywanych krajów. Pozwoliło to na posługiwanie się najbardziej aktualnymi i wiarygodnymi danymi. Ze szczególną uwagą zostały potraktowane kwestie formalno-prawne dotyczące rejestracji firm i prowadzenia biznesu, obowiązki statystyczne, powinności firm względem instytucji publicznych, etc. Mamy nadzieję, że podręcznik przyczyni się do zwiększenia zainteresowania polskich przedsiębiorców ekspansją na rynki Unii Europejskiej. Ufamy równocześnie, że zwiększy się liczba inwestorów podejmujących działalność w Polsce, a szczególnie w województwie opolskim. Liczymy też na to, że dzięki wejściu na rynki międzynarodowe małe i średnie firmy, zarówno polskie, jak również greckie, hiszpańskie i włoskie odkryją nowe możliwości swojego rozwoju i wejdą na szybszą ścieżkę rozwoju. 5

8 INTERNACJONALIZACJA DZIAŁALNOŚCI MAŁYCH I ŚREDNICH FIRM

9 Motywy internacjonalizacji Rozwój przedsiębiorczości w Polsce w przeciągu ostatnich kilku lat natrafił na silne wsparcie wynikające z integracji z rynkami państw Unii Europejskiej. Polscy przedsiębiorcy w pierwszej fazie transformacji (lata 90-te XX wieku) koncentrowali się głównie na zaspokajaniu popytu na rynku wewnętrznym. Otwarcie rynków unijnych doprowadziło do tego, że przed biznesem pojawiły się nowe wyzwania, takie jak: konkurowanie na zglobalizowanym rynku, wykorzystanie szans w przestrzeni zintegrowanej Europy, dostosowanie do unijnych, bardziej rygorystycznych przepisów dotyczących środowiska naturalnego, wymagań sanitarnych, prawa pracy, itp., włączenie do europejskich sieci współpracy. Wejście małych przedsiębiorstw na rynki zagraniczne może być podyktowane szeregiem oczekiwanych przez przedsiębiorców korzyści, do których należą: zwiększenie liczby odbiorców, a co za tym idzie zwiększenie sprzedaży i dochodów, ucieczka z rynków nasyconych, słabo rosnących, lub cechujących się intensywną walką konkurencyjną na rynki bardziej atrakcyjne, wykorzystanie nowych możliwości reinwestowania zysków, bardziej elastyczne wykorzystanie posiadanych zasobów i możliwości produkcyjnych, wzmocnienie własnych kompetencji poprzez współpracę z partnerami za granicą, poprawa własnego wizerunku na rynku krajowym poprzez sukces zagraniczny. Pomimo profitów, jakie niesie ze sobą internacjonalizacja, należy mieć na uwadze również bariery i ryzyko związane z taką decyzją. W obliczu strategicznych posunięć o silnym wpływie na teraźniejszość i przyszłość firmy konieczne jest przeprowadzenie szczegółowej analizy szans i zagrożeń. Analiza taka powinna być prowadzona przez wszystkie przedsiębiorstwa, ale zwłaszcza przez firmy mikro i małe, ponieważ pomyłka w ich wypadku może doprowadzić do upadłości. Podejmując decyzję o wejściu na nowe rynki zagraniczne trzeba uwzględnić, że: rynki o najwyższej atrakcyjności z punktu widzenia wielkości popytu są równocześnie rynkami o najbardziej intensywnej konkurencji, wybierając nowy rynek należy kierować się nie tylko szansami, które na nim występują, ale także przystawalnością własnych kompetencji do warunków, jakie na nim panują, większość krajów cechuje się zróżnicowaniami międzyi wewnątrzregionalnymi, co powoduje, że wybór kraju prowadzenia działalności jest niewystarczający konieczne jest uwzględnienie warunków w regionach; szczególną uwagę warto poświęcić rynkom dużych miast i obszarów aglomeracyjnych. Internacjonalizacja jako zmiana otoczenia firmy Decyzja o podjęciu działalności na rynkach zagranicznych oznacza przejście do konkurowania w zupełnie nowych warunkach. Odpowiednia analiza otoczenia, w którym firma będzie musiała konkurować jest koniecznym warunkiem podejmowania decyzji o internalizacji działalności. Na otoczenie firmy skła- 7

10 dają się nie wchodzące w skład przedsiębiorstwa, ale z nim bezpośrednio lub pośrednio powiązane: zjawiska, procesy, podmioty. Podział na rynek krajowy i rynki zagraniczne stanowi bardzo duże uproszczenie. Ze względu na różnice międzyregionalne, dotyczące np. zamożności mieszkańców, liczby firm, dostępności do zasobów i sieci kooperacji, itp., rynek krajowy może zostać podzielony na szereg typów regionalnych, subregionalnych czy nawet lokalnych. Z podobnych względów podjęcie decyzji o kierunkach ekspansji firmy na rynki zagraniczne wymaga przeanalizowania dużej liczby czynników. Olbrzymiej liczbie czynników, które na otoczenie firmy się składają, towarzyszy duża dynamika ich zmian, co dodatkowo utrudnia dokonywanie stosownych analiz. Tym niemniej, analizy te muszą być traktowane jako absolutny obowiązek, a ich poprawność i kompletność determinują skalę ryzyka podejmowanych przedsięwzięć. Profesjonalizm, ale także obiektywizm dokonanej analizy otoczenia pozwala zidentyfikować najważniejsze szanse i zagrożenia. Specyfika otoczenia małego przedsiębiorstwa polega na tym, że jego działania są bardzo silnie związane z rynkiem, a można wręcz powiedzieć, że jego przetrwanie jest od tego rynku całkowicie uzależnione. Wchodząc na nowy rynek, w szczególności rynek zagraniczny, firma musi uporać się z szeregiem barier, z których każda może doprowadzić do klęski całego przedsięwzięcia. Szczególną uwagę należy zwrócić na: konieczność uzyskania dostępu do kanałów dystrybucji wchodząc na nowy rynek firma musi zapewnić sobie dostęp do klientów poprzez odpowiednie kanały dystrybucji; w sytuacji, gdy kanały te są ograniczone lub też konkurenci opanowali je w dużym stopniu, konieczne jest zaproponowanie firmom dystrybucyjnym lepszych warunków rozprowadzania wyrobów niż te, które są oferowane przez firmy dotychczas funkcjonujące w sektorze; w przypadku ograniczonego dostępu do kanałów dystrybucji istnieje co prawda możliwość stworzenia własnego, niezależnego kanału dotarcia do klienta, ale dla firm małych jest to najczęściej rozwiązanie zbyt kosztowne; zarówno wejście do istniejących kanałów dystrybucji, jak i próba samodzielnego dotarcia do odbiorców wymaga poniesienia dodatkowych nakładów. oczekiwane działania odwetowe firmy nowo wchodzące do sektora powinny oszacować jak silna może być reakcja konkurentów dążących do obrony własnych interesów; co prawda, reakcja na wejście na rynek firm małych jest stosunkowo niewielka ze względu na marginalny wpływ wprowadzanych produktów na całość sektora to jednak warto, w celu zminimalizowania ryzyka, przeanalizować pewne czynniki o sile tej świadczące; w tym kontekście wskazane jest przeanalizowanie: zachowań w przeszłości stosowanych wobec nowych konkurentów, poziomu konsolidacji firm funkcjonujących dotychczas na rynku, podejmowania przez nie solidarnych działań względem nowych konkurentów, zasobów istniejących firm pozwalających na wprowadzenie działań odwetowych, poziomu zaangażowania firm w działalność w sektorze (firmy wyspecjalizowane podejmują bardziej zdecydowane działania odwetowe niż firmy działające na wielu różnych rynkach), płynności zasobów zainwestowanych przez firmy dotychczas funkcjonujące na rynku jeżeli zasoby tych firm nie mogą być wykorzystywane w innych rodzajach działalności, to można spodziewać się z ich strony radykalnych działań odwetowych, tempa wzrostu sektora w sektorach, w których popyt jest zerowy, lub bardzo ograniczony, pojawienie się kolejnego konkurenta spotyka się z solidarną reakcją dotychczas działających firm, które nie godzą się na utratę popytu na rzecz nowej firmy. Pewne znaczenie może też mieć tutaj istniejąca sieć kooperacji, siła związków między dostawcami i odbiorcami, co może zablokować dostęp nowych firm do kanałów dystrybucji i źródeł zaopatrzenia. skalę potrzeb kapitałowych wejście do sektora wymaga zwykle poniesienia pewnych nakładów kapitałowych związanych z wydatkami na cele produkcyjne, reklamę, badania 8

11 i rozwój, kredyty dla odbiorców, zapasy, pokrycie ewentualnych strat; firmy wchodzące są w tym przypadku w sytuacji znacznie trudniejszej, niż firmy funkcjonujące w sektorze; ponadto, w przypadku działalności na rynkach zagranicznych pojawia się konieczność ponoszenia nadzwyczajnych wydatków na: transport produktów, delegacje, łączność, tłumaczenia, analizy prawne i inne, utrzymywanie przedstawicielstwa. politykę państwa państwo może stwarzać bariery wejścia poprzez wymagania dotyczące uzyskania licencji na prowadzenie działalności czy koncesji na eksploatację surowców; w łagodniejszy sposób będą oddziaływać standardowe instrumenty polityki gospodarczej (m.in. normy ekologiczne, przepisy bezpieczeństwa). Przedstawione bariery wejścia nie mają charakteru stałego. Zmieniają się one w czasie zarówno na skutek warunków zewnętrznych (zmiany w polityce państwa, wygaśnięcie patentów itp.), jak i wewnętrznych (prowadzenie przez przedsiębiorstwo energicznej polityki promocyjnej, ponoszenie wysokich nakładów na badania i rozwój). Podstawy ustalania strategii firmy Dla każdego przedsiębiorstwa, zwłaszcza jednak dla przedsiębiorstwa małego ważne jest precyzyjne określenie filarów, na których będzie opierała się przyszłość firmy. Wskazać można trzy główne źródła pozycji strategicznej firmy, które opierają się na: ściśle określonych produktach lub usługach, precyzyjnie zdefiniowanych oczekiwaniach klientów, ustalonych sposobach dotarcia do klientów. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z wyborem pozycji opartym na podstawie różnorodności produktów. Przedsiębiorstwo ogranicza swoją produkcję do ograniczonego podzbioru produktów lub usług związanych z pewnym sektorem rynku. Firma musi budować swoje kompetencje w taki sposób, aby należeć do grona liderów pod względem wytwarzania określonych produktów lub usług. Ta pozycja lidera może być rozumiana jako zdolność do nadawania produktom wyjątkowych cech (w kontekście jakości, innowacyjności bądź też w kontekście dostępności i kosztów). Firma, która stosuje taką strategię koncentruje swoją uwagę na doskonaleniu technologii, sposobu wytwarzania produktu, innowacyjności. Druga sytuacja, to wybór pozycji oparty na potrzebach odbiorców. Punktem wyjścia do realizacji takiej strategii jest określenie klientów, na rzecz których firma chce działać. W dalszej kolejności należy ustalić, jakie produkty/usługi firma jest w stanie wytwarzać, aby obsługiwać potrzeby zidentyfikowanego segmentu klientów. Korzystnym rozwiązaniem jest ustalenie takiego zbioru produktów, które są względem siebie komplementarne, a więc uzupełniają swoją wartość użytkową zakup przez klienta jednego produktów pociąga za sobą pojawienie się popytu na produkt komplementarny. Firma mała nie jest oczywiście w stanie produkować wielu różnych, złożonych produktów, ale może określić przynajmniej pewien ograniczony wachlarz asortymentowy. Z punktu widzenia wejścia na rynki zagraniczne wadą tej strategii jest konieczność plasowania na rynku większej liczby produktów, a co za tym idzie konkurowania z większą liczbą podmiotów, zaś zaletą wyraźna koncentracja działań marketingowych i ich zogniskowanie na ściśle określonej grupie nabywców, ich gustach i oczekiwaniach. Trzeci przypadek to wybór pozycji oparty na dostępie. W niektórych sektorach przewaga konkurencyjna jest budowana poprzez sposób dotarcia do określonego klienta. Aby stosować taką strategię przeprowadza się segmentację klientów na grupy (np. ze względu na geograficzne rozmieszczenie klientów, ich skalę itp.), do których można dotrzeć w odmienny sposób, a następnie określa się specyficzny zbiór czynności umożliwiający najlepsze dotarcie do klienta. Dla małych firm taka strategia może być trudna do realizacji, zwłaszcza na rynkach zagranicznych, ponieważ wymaga stworzenia własnego 9

12 systemu dystrybucji, co niewątpliwie wiąże się z dodatkowymi kosztami i złożonymi zabiegami organizacyjnymi. Podejmując decyzję o internacjonalizacji działalności należy odpowiedzieć sobie na pytanie: na ile wejście na nowe rynki i funkcjonowanie w nowych warunkach są kontynuacją dotychczasowej strategii, a na ile stanowią przełom. Próba funkcjonowania na różnych rynkach z różnymi strategiami doprowadzić może w krótkim czasie do głębokich problemów przedsiębiorstwa. Krótko mówiąc, wejście na rynki zagraniczne powinno stanowić logiczną konsekwencję posiadanych kompetencji i doświadczeń, nie powinno zaś prowadzić do radykalnych odstępstw od dotychczasowej linii rozwojowej firmy. Wejście na nowe rynki ma ścisły związek z wyborem strategicznego profilu firmy odnoszącego się do szerokości asortymentu oraz pewnego klucza, który służy do wyboru wachlarza produktów/usług. Wyróżnić można trzy profile, do których należą: specjalizacja, czyli konkurowanie w jednym sektorze lub w jednym rodzaju działalności, konkurowanie w kilku powiązanych sektorach lub działalnościach, konkurowanie w kilku niepowiązanych sektorach lub działalnościach. Ten podział ma kapitalne znaczenie dla małych firm, które stoją w obliczu podjęcia działalności na nowych rynkach. Kolejne z wymienionych profili niosą za sobą różne konsekwencje, częściowo pozytywne, częściowo zaś negatywne. Widać też wyraźnie, że rozszerzanie przestrzenne zasięgu działania firmy odnosi się wprost do przedstawionych profili. W tabeli nr 1 zaprezentowano ich zalety i wady. Z punktu widzenia rozwoju małych firm oraz ich planów dotyczących internacjonalizacji można sformułować następujące rekomendacje: małe firmy powinny preferować pierwszy z profili związany ze specjalizacją; ograniczone potencjały nie predestynują tych firm do rozszerzania asortymentu czy prowadzenia szerokich kampanii marketingowych; wszelkie decyzje związane z wprowadzaniem nowych produktów, na inne rynki, dla innych odbiorców mogą doprowadzić do wszechstronnego osłabienia firmy, rozproszenia ich zasobów i atutów; naturalnym wnioskiem jest więc ekspansja na rynki zagraniczne w oparciu o produkty, usługi i kompetencje o wyspecjalizowanym charakterze; co więcej, stosunkowo wysokie bariery wejścia na rynki zagraniczne sugerować mogą nawet w pewnych sytuacjach ograniczenie asortymentu i koncentrację na jednym produkcie, czy jednym typie klientów, nie należy dokonywać bezpośredniego przejścia od profilu specjalizacji do konkurowania w niepowiązanych sektorach tabela 01 PROFIL FIRMY ZALETY WADY konkurowanie w jednym sektorze lub w jednym rodzaju działalności korzyści ze specjalizacji i koncentracji działań na konkretnym polu dobra wiedza o cechach produktu preferowanych przez nabywców negatywne konsekwencje związane z istnieniem cykli koniunkturalnych konkurowanie w kilku powiązanych sektorach lub działalnościach możliwość transferu zasobów, umiejętności kompetencji, itp. z jednej działalności do drugiej uzależnienie od wahań występujących na rynku (spadek popytu w jednym z sektorów odbijać się może na sektorze, który jest z nim powiązany) konkurowanie w kilku niepowiązanych sektorach lub działalnościach uniezależnienie się korporacji od wahań rynkowych i sytuacji w poszczególnych sektorach rozproszenie środków konieczność konkurowania w odmiennych warunkach skomplikowany proces zarządczy konkurowanie w wielu sektorach z firmami wysoko specjalizowanymi 10

13 lub działalnościach, nawet, jeżeli szanse rynkowe wydają się bardzo atrakcyjne; z reguły, takie rozwiązanie nie jest możliwe do zastosowania ze względu na ograniczone zasoby i kompetencje firmy; dla ograniczenia ryzyka, należy zachować właściwą sekwencję rozwoju i jeżeli zachodzi taka uzasadniona potrzeba przechodzić od specjalizacji do konkurowania w kilku powiązanych sektorach i działalnościach; przed wejściem na rynki zagraniczne, warto najpierw pomyśleć o zmianie profilu firmy w skali krajowej, a w przypadku małych przedsiębiorstw nawet w skali regionalnej czy lokalnej, podejmując decyzję zarówno o zmianie profilu, jak i o wejściu na rynki konkretnych państw należy przeanalizować koniunkturę w skali makroekonomicznej; generalnie, słaba koniunktura powinna stanowić sygnał ostrzegawczy dla podejmowania decyzji o rozszerzaniu działalności; recesja to raczej czas konsolidacji firmy niż jej rynkowego, czy produktowego rozwijania; może natomiast słabsza koniunktura w kraju, przy równocześnie lepszej koniunkturze za granicą, skłaniać do podjęcia decyzji o internacjonalizacji. Aby ocenić możliwości małych firm w zakresie realizacji powyższych aktywności na rynkach zagranicznych warto spojrzeć na to jak wygląda pełny łańcuch wartości dodanej; składa się on z działalności przedstawionych na poniższym rysunku. Formy zaangażowania małych i średnich przedsiębiorstw w działalność międzynarodową Dla małych firm bardzo ważną kwestią jest rozstrzygnięcie formy, w jakiej będzie prowadzona działalność na rynkach zagranicznych. Ich ograniczone potencjały wymagają precyzyjnego dookreślenia zakresu działalności. W podstawowym zakresie, małe firmy decydując się na nawiązanie kontaktów na nowych rynkach zagranicznych funkcjonują jako: eksporterzy produktów, podwykonawcy, importerzy produktów. Można powiedzieć, że podwykonawstwo na rzecz przedsiębiorstw zagranicznych jest również formą eksportu, ale ze względu na pewną specyfikę strategiczną proponuje się je traktować jako odrębny typ działań. Oczywiście, kompetencje małych firm w różnych działalnościach są różne, ale wejście na rynki zagraniczne wymaga realizacji pewnej ich kombinacji: Eksporterzy, jeżeli chcą zająć na zglobalizowanym rynku trwałą pozycję konkurencyjną, muszą zwracać uwagę przede wszystkim na jakość oferowanych produktów; strategia niskich kosztów jest dla małych firm bardzo trudna do stosowania ze względu na: bardzo silną presję cenową, zwłaszcza krajów Dalekiego Wschodu, które są coraz silniej obecne na rynkach międzynarodowych, brak możliwości korzystania przez małe firmy z ekonomii skali, czyli obniżania kosztów stałych przypadających na jednostkę produktu poprzez zwiększanie skali produkcji, ograniczenie znaczenia niskiej ceny na rynkach państw rozwiniętych, gdzie zaczyna się nadawać priorytet produktom unikatowym. 11

14 Nadawanie produktom wysokiej jakości jest procesem wielowymiarowym i obejmuje: wartość użytkową produktu, trwałość produktu, wzornictwo, materiały, z których produkt jest wykonany, prestiż związany z używaniem produktu, dotrzymywanie wymagań odpowiedzialności społecznej (np. przestrzeganie w trakcie wytwarzania norm środowiskowych, czy prawa pracy), gwarancję i jej warunki, charakter dystrybucji, obsługę w trakcie sprzedaży, obsługę posprzedażową. Spełnienie tych wymagań jakościowych pociąga za sobą konieczność właściwej organizacji każdej z działalności, jakie zostały zaprezentowane w łańcuchu wartości dodanej. Należy raz jeszcze podkreślić, że na rynkach krajów rozwiniętych, w tym na rynkach unijnych, znaczenie wysokiej jakości rośnie; tylko produkty o wysokim wkładzie intelektualnym nie mogą być łato powielone; fakt ten pociąga za sobą konieczność zwrócenia szczególnie dużej uwagi na sferę badań i rozwoju oraz marketing. Małe przedsiębiorstwa mają tutaj szanse zaistnienia tylko w przypadku daleko idącej koncentracji własnych działań. Strategia podwykonawstwa jest nieco odmienna od eksportu; od podwykonawców oczekuje się przede wszystkim obniżania kosztów oraz dotrzymania pewnych reżimów technologicznych, przy czym sama technologia, a nawet wyposażenie, są często dostarczane przez firmę nabywającą usługę. Małe firmy mogą w tej strategii znakomicie funkcjonować na rynkach międzynarodowych. Ich pozycja mogłaby zostać wzmocniona gdyby oferta była tworzona przez większą liczbę firm i występowanie na rynku zagranicznym jako pewna sieć podwykonawcza. Także w tym przypadku zalecać należy stosowanie specjalizacji. Importerzy produktów muszą skupić swoją uwagę na marketingu produktów i dotarciu do kanałów dystrybucji. Konieczne kompetencje firmy są stosunkowo niewielkie, ale aktualna i potencjalna konkurencja praktycznie nieograniczona. Warto jeszcze wspomnieć o rozwiązaniach partnerskich, które pozwalają małym firmom działać na rynkach zglobalizowanych: tworzenie sieci współpracy rodzimych firm na rzecz wspólnej ekspansji na rynki zagraniczne, stosowanie strategii joint ventures dla opracowywania wspólnych projektów technologicznych lub marketingowych, stosowanie strategii outsourcingu (podwykonawstwa) na rzecz partnerów zagranicznych, lokowanie działalności na terenach, gdzie są zlokalizowane klastry (skupienia firm z określonej branży), a więc na terenach, gdzie relatywnie łatwiej można znaleźć partnerów do rozwijania współpracy. Zmiany organizacyjne Należy się liczyć z tym, że wraz z rozwijaniem działalności na rynkach zagranicznych mała firma będzie zmuszona do podjęcia decyzji o rozbudowie własnej struktury organizacyjnej. Internacjonalizacja wiąże się bowiem z kilkoma zasadniczymi zmianami w funkcjonowaniu, które dotyczyć mogą innymi takich kwestii jak: powiększenie zasięgu przestrzennego działalności firmy, rozszerzenie asortymentu, zwiększenie wolumenu produkcji, doskonalenie produktów i ich profilowanie w zgodzie z wymaganiami różnych rynków. W ślad za tymi zmianami konieczne staje się dostosowanie struktury organizacyjnej do nowych wyzwań i wymagań. Firma musi rozwiązać problemy związane z: komunikacją, przepływem informacji, wykonywaniem koniecznych analiz dla różnych rynków, prowadzeniem działalności badawczo-rozwojowej i opracowywaniem nowych produktów, tworzeniem nowej sieci relacji z partnerami, 12

15 kształtowaniem wizerunku firmy w nowym środowisku, ilościowymi i jakościowymi zmianami w zatrudnieniu. Oczywiście, nie wszystkie z tych zjawisk muszą występować równocześnie. Wszystko zależy od tego, jaki jest rodzaj zaangażowania firmy na rynku zagranicznym i na ile decyzja o internacjonalizacji wpływa na zmiany dotychczasowej strategii. Mówiąc o zmianach organizacyjnych można wskazać pewne fazy ewolucji struktury organizacyjnej małej firmy: 1. przedsiębiorca wykonuje wszystkie istotne czynności nie dystansując się od żadnych funkcji; często jest bezpośrednio zaangażowany w proces produkcji lub świadczenia usługi; rozwiązuje codzienne problemy dla utrzymania elastyczności organizacji; ze względu na niewielki potencjał firmy oraz szczupłość kadr (funkcje menedżerskie całkowicie skupione w rękach właściciela) dominuje myślenie krótkookresowe; powodzenie zależy od cech osobowych, kompetencji, zdolności i postaw właściciela; 2. jeżeli przedsiębiorstwu udaje się przetrwać pierwszą fazę funkcjonowania i pojawi się korzystny układ szans w otoczeniu następuje rozwój zasobów, działalności, a przede wszystkim możliwości rozwoju, które stoją przed firmą; taką sytuacją może być internacjonalizacja firmy; kluczowe dla powodzenia w tej fazie rozwoju jest podjęcie przez przedsiębiorcę decyzji o przekazaniu części kompetencji innym osobom; właściciel zostaje więc kapitanem drużyny oddając część obowiązków profesjonalistom (specjaliści w dziedzinie produkcji, marketingu, itp.); brak decyzji o przekazaniu uprawnień skutkuje coraz większymi trudnościami właściciela w ogarnięciu wszystkich problemów rozwoju; jeżeli weźmiemy pod uwagę poziom komplikacji w firmie związany z internacjonalizacją to działania polegające na delegowaniu uprawnień jawią się jako absolutna konieczność; 3. wraz ze wzrostem asortymentu i różnorodności rynków, w szczególności zaś w związku z wejściem firmy na rynki zagraniczne, konieczne może okazać się wyodrębnienie w strukturze organizacyjnej firmy komórek, wydziałów, a nawet całych pionów odpowiedzialnych za sukces firmy na pewnym rynku geograficznym; o strukturze organizacyjnej nie decydują już tylko kwestie produktowe, finansowe, czy marketingowe, ale coraz ważniejsze są zagadnienia związane z przestrzenią. Zmiany organizacyjne opisane powyżej powinny być wprowadzane ze szczególną ostrożnością. Zbyt wczesne działania rozbudowujące strukturę organizacyjną prowadzą do ponoszenia przez przedsiębiorstwo nadmiernych kosztów. Wprowadzenie zmian zbyt późno lub wprowadzenie zmian niewłaściwych prowadzić będzie do obniżania efektywności funkcjonowania firmy. Nie ma jednak wątpliwości, że internacjonalizacja działania firmy pociąga za sobą konieczność, jeżeli nie rozbudowy struktury organizacyjnej, to przynajmniej powierzenia określonych obowiązków i ustalenia odpowiedzialności pewnych pracowników za funkcjonowanie przedsiębiorstwa na rynkach zagranicznych. System wsparcia na poziomie krajowym System wsparcia rozwoju przedsiębiorczości to struktura wdrażająca programy wzmacniające sektor MŚP. System ten obejmuje zarówno instytucje jak i instrumenty wsparcia skierowane do MŚP i opiera się na współpracy partnerów na trzech poziomach: krajowym, regionalnym i lokalnym. 13

16 POLSKA POLITYKA WSPARCIA DLA ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI MŚP NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH POZIOM KRAJOWY, REGIONALNY I LOKALNY

17 System wsparcia na poziomie krajowym Celem działania Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości jest realizacja programów rozwoju gospodarki w zakresie wspierania: rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw, eksportu, rozwoju regionalnego, wykorzystania nowych technik i technologii, tworzenia nowych miejsc pracy, rozwoju zasobów ludzkich i przeciwdziałania bezrobociu. Obszarem działalności Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości w zakresie wspierania eksportu są: realizacja programów Unii Europejskiej oraz udzielanie bezpośrednich dotacji i pożyczek dla przedsiębiorców. W okresie programowania PARP będzie realizował wybrane działania następujących programów operacyjnych: Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (PO IG), Program Operacyjny Kapitał Ludzki (PO KL), Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej (PO RPW); założeniem PO RPW jest przyspieszenie tempa rozwoju społeczno-gospodarczego Polski wschodniej (tj. województw: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego). W Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 1 (PO IG), w 6 osi priorytetowej Polska gospodarka na rynku międzynarodowym, przewidziano środki na zwiększenie wymiany handlowej, szczególnie prowadzonej przez MŚP. Jednym z działań w ramach wspomnianej osi jest wspieranie MŚP w zakresie promocji sprzedaży na Jednolitym Rynku Europejskim (JRE) i promocji eksportu w ramach programu Paszport do eksportu. Program ten umożliwi przedsiębiorcom z sekto- POZIOM KRAJOWY (CENTRALNY) Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) Instytucja rządowa odpowiedzialna za wdrażanie polityki sektorowej POZIOM REGIONALNY Regionalne Instytucje Finansujące (RIF) Jedna w każdym województwie, administruje w imieniu PARP instrumentami wsparcia w regionie POZIOM LOKALNY (BEZPOŚREDNICH USŁUGODAWCÓW) Usługodawcy świadczą usługi: doradcze (o charakterze ogólnym i proinnowacyjnym), szkoleniowe, informacyjne, finansowe (w tym udzielanie poręczeń i pożyczek) INSTYTUCJE NIEKOMERCYJNE ośrodki wspierania biznesu fundacje i stowarzyszenia ośrodki innowacji i technologii, itp. INSTYTUCJE KOMERCYJNE wykonawcy akredytowani przez PARP wykonawcy uprawnieni do realizacji usług bez akredytacji PARP Na podstawie: Partner Przedsiębiorcy ogólnopolski informator Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw, PARP, Warszawa, Wersja z dnia 24 lipca 2007 roku. 15

18 ra MŚP, którzy nie prowadzili dotąd działalności eksportowej i sprzedaży na JRE, lub prowadzili ją tylko na małą skalę, skorzystanie z pakietu instrumentów obejmującego w szczególności doradztwo, dofinansowanie udziału w targach i misjach gospodarczych, a także uzyskanie dokumentacji niezbędnej do wprowadzenia towarów lub usług na wybrany rynek zagraniczny. Dzięki wykorzystaniu tych instrumentów przedsiębiorca uzyska wszelkie informacje niezbędne do rozwinięcia działalności eksportowej lub sprzedaży na JRE; będzie mógł również nawiązać kontakty na wybranych rynkach. Realizacja 6 osi priorytetowej PO IG jest komplementarna w stosunku do celów pozostałych osi w ramach PO IG, w których przewidziano bezpośrednie i pośrednie wsparcie wytworzenia i rozwoju innowacyjnych towarów oraz usług. Ponadto w ramach 6 osi priorytetowej PO IG przewidziano instrument obejmujący budowę i rozwój informatycznego systemu obsługi przedsiębiorców, zapewniającego dostęp do informacji o przedsiębiorstwach, produktach, możliwościach kooperacji, warunkach inwestowania, itp. W ramach 6 osi priorytetowej PO IG w formie bezzwrotnej dotacji dofinansowane będą m.in. następujące działania: kompleksowe wsparcie dla przedsiębiorców MŚP zainteresowanych nawiązaniem kontaktów handlowych z partnerami zagranicznymi, obejmujące w szczególności doradztwo i szkolenia w zakresie promocji sprzedaży za granicą, JRE i promocji eksportu, badania rynków zagranicznych, udział w imprezach targowo-wystawienniczych (wsparcie to nie obejmuje pomocy publicznej na działalność związaną z wywozem produktów), przygotowanie dużych terenów inwestycyjnych, budowa i rozwój internetowego systemu obsługi przedsiębiorców poszukujących partnerów handlowych oraz możliwości podjęcia inwestycji na terenie Polski. Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2 (PO KL) zawiera Priorytet VIII Regionalne kadry gospodarki (jest to priorytet, którym rozporządza samorząd danego województwa). Jego cel 2 Wersja z 9 lipca 2007 roku. podniesienie konkurencyjności regionów poprzez podniesienie kwalifikacji osób pracujących będzie realizowany m.in. w formie: doradztwa dla mikro, małych i średnich przedsiębiorstw, wspierania współpracy pracowników przedsiębiorstw i pracowników naukowych w celu transferu wiedzy między sektorem nauki a przedsiębiorstwami. Spośród instytucji wspierających małe i średnie przedsiębiorstwa w zakresie eksportu, w skali kraju, należy również wymienić inne, takie jak: Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A. działająca od 1991 r. KUKE S.A. posiada na mocy ustawy gwarancje Skarbu Państwa, co daje komfort i pewność współpracy. Misją KUKE S.A. jest udzielanie wsparcia eksporterom poprzez oferowanie dopasowanych do ich potrzeb specjalistycznych ubezpieczeń i gwarancji. Bank Gospodarstwa Krajowego działa od 1924 r. i jest bankiem państwowym. BGK aktywnie uczestniczy w realizacji gospodarczych zadań państwa. Stanowi ważną instytucję finansującą i wspierającą rozwój mieszkalnictwa, przedsiębiorczości, w tym eksportu, oraz rynku oszczędności energii. Bank Gospodarstwa Krajowego za swój nadrzędny cel przyjął wspieranie rozwoju gospodarki i przedsiębiorczości. W przedmiocie wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, w tym w działalności eksportowej, Bank Gospodarstwa Krajowego prowadzi Krajowy Fundusz Poręczeń Kredytowych oraz oferuje Program wspierania eksportu DOKE. Krajowy Fundusz Poręczeń Kredytowych (KFPK) poręczenie/gwarancja ze środków Krajowego Funduszu Poręczeń Kredytowych jest formą zabezpieczenia spłaty kredytu. Kredytobiorcy, którzy nie mają wystarczającego zabezpieczenia przy zaciąganiu kredytów lub nie chcą przedstawiać własnych, drogich zabezpieczeń, mogą to zabezpieczenie w postaci poręczenia lub gwarancji otrzymać z właśnie z Krajowego Funduszu Poręczeń Kredytowych. Celem działania Funduszu jest wspieranie polskich przedsiębiorców w łatwiejszym dostępie do kredytów bankowych pozwalających na rozwój działalności m.in. poprzez finansowanie 16

19 inwestycji, tworzenie nowych miejsc pracy czy umożliwienie realizacji kontraktów eksportowych. Poręczeniem lub gwarancją mogą być objęte kredyty i pożyczki bankowe zaciągnięte w złotych lub w walucie obcej, przeznaczone m.in. na: finansowanie inwestycji, finansowanie działalności gospodarczej mikroprzedsiębiorców oraz małych i średnich przedsiębiorców, realizowanie kontraktów eksportowych, wdrażanie nowych rozwiązań technicznych lub technologicznych będących wynikiem badań naukowych lub prac rozwojowych. Wniosek o poręczenie/gwarancję z KFPK należy składać w banku udzielającym kredytu; banki kredytujące oferują poręczenia/gwarancje z KFPK poprzez sieć ponad 4 tysięcy placówek na terenie całej Polski. Program wspierania eksportu DOKE system dopłat z budżetu państwa do oprocentowania kredytów na finansowanie eksportu, uruchomiony w celu wspierania przez państwo aktywności eksportowej polskich przedsiębiorstw. Program jest systemem polegającym na udzielaniu z budżetu państwa, za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego administratora Programu, dopłat do oprocentowania konkretnego kredytu eksportowego o stałej stopie procentowej, udzielonego przez bank krajowy, bank zagraniczny lub międzynarodową instytucję finansową. Dopłaty realizowane są w ramach wzajemnych rozliczeń między Bankiem Gospodarstwa Krajowego a bankiem (udzielającym kredytu eksportowego), z którym została podpisana Umowa DOKE. Wsparcie udzielane przez państwo nie polega na dopłatach bezpośrednio dla eksporterów, ale na stworzeniu im warunków finansowania porównywalnych z tymi, które istnieją w innych krajach OECD. Atrakcyjność Programu DOKE dla eksporterów polega między innymi na: dostępie eksportera do względnie atrakcyjnych kredytów średnio- i długoterminowych, co oznacza możliwość poszerzenia oferty eksportowej o charakterze inwestycyjnym, możliwości zaoferowania przez krajowego dostawcę zagranicznemu nabywcy kredytu kupieckiego na warunkach konkurencyjnych z dostawcami zagranicznymi, co może przesądzić o podpisaniu kontraktu eksportowego. Fundacja Rozwoju Polskiego Eksportu misją Fundacji jest: tworzenie i promocja nowych instrumentów ilościowego i jakościowego rozwoju eksportu, wspomaganie ekspansji polskich eksporterów na rynki poza-unijne i poza-europejskie, uzupełnianie brakujących ogniw w systemie wspierania działalności eksportowej w Polsce, w szczególności w odniesieniu do możliwości wykorzystywania w tym celu środków publicznych (m.in. kwestie wykorzystania pieniędzy pochodzących z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, budżetu Państwa i innych środków publicznych na rzecz projektów proeksportowych w Polsce), pomoc i asysta w procesie budowania krajowych konsorcjów eksportowych. System wsparcia na poziomie regionalnym i lokalnym Na poziomie regionalnym partnerem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości w zakresie wdrażania polityki wsparcia MŚP, w tym również eksportu w regionie, są Regionalne Instytucje Finansujące (RIF). Pełnią one jednocześnie analogiczną rolę wobec samorządowych władz regionalnych wdrażających strategie rozwoju regionu w obszarze dotyczącym MŚP, w tym eksportu. Do głównych funkcji RIF należy: administrowanie w imieniu PARP instrumentami wsparcia MŚP w regionie, udzielanie podstawowej i bezpłatnej pomocy informacyjnej dla przedsiębiorstw sektora MŚP w ramach prowadzonego Punktu Konsultacyjnego, jako punktu pierwszego kontaktu. Do odpłatnych usług dla mikro, małych i średnich firm proponowanych przez opolski RIF należą m.in.: 17

20 poszukiwanie kooperantów, podwykonawców i partnerów handlowych oraz pomoc w uzyskiwaniu środków pomocowych z programów wsparcia UE. Najważniejszym dokumentem strategicznym na poziomie regionu jest strategia rozwoju województwa, a jednym z narzędzi jej realizacji jest regionalny program operacyjny (RPO). W Strategii rozwoju województwa opolskiego jednym z priorytetów rozwoju jest priorytet IV Aktywizacja gospodarcza regionu z zachowaniem zasady zrównoważonego rozwoju. W ramach podpriorytetów wymienia się Rozwój sektora MŚP i stwierdza, że rozwój ten wymaga stworzenia w regionie skoordynowanego systemu doradztwa i systemu informacyjnego, między innymi w zakresie kooperacji, eksportu, dostępnych źródeł finansowania inwestycji, funduszy pomocowych oraz tworzenia nowych i doskonalenia istniejących instrumentów finansowych do wspierania rozwoju MŚP. W ślad za tym zapisem w strategii województwa, w Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Opolskiego na lata (RPO WO) pojawiła się Oś Priorytetowa 1 Wzmocnienie atrakcyjności gospodarczej regionu, na którą przeznaczono 37% środków RPO WO. W ramach Osi Priorytetowej 1 planuje się pośrednie wsparcie internacjonalizacji przedsiębiorstw poprzez: usługi w zakresie zaawansowanego wsparcia dla przedsiębiorców i ich grup, inwestycje w przedsiębiorstwa bezpośrednio związane z dziedziną badań i innowacji i inne inwestycje, działania mające na celu pobudzenie badań, innowacji i przedsiębiorczości MŚP. Wsparcie inwestycji prowadzących do wzrostu innowacyjności przedsiębiorstw województwa opolskiego, a więc zasadniczych zmian produktów, procesów produkcyjnych lub organizacyjno-technicznych, przyczynić się powinno do poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw regionu. Priorytetowo w RPO WO mają być traktowane przedsięwzięcia 3 Dokument zaakceptowany przez Radę Ministrów 20 lutego 2007 roku. wynikające z zapisów Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Opolskiego na lata (RSI). Są to chociażby działania wynikające z celu operacyjnego Promowanie nowoczesnych produktów i usług powstających w regionie. Znajduje się tam podkreślenie, że nowoczesne wyroby i usługi powinny się stać wizytówką województwa, a hasło Dobre, bo Opolskie powinno obowiązywać we wszystkich sferach działalności i być eksponowane w programach promocji regionu. Promocja nowoczesnych produktów i usług musi być sprzężona ze strategią promocji regionu. Stąd postulat spopularyzowania konkursu Opolska Marka. Samorząd Województwa Opolskiego co roku zaprasza opolskie firmy do ubiegania się o tytuł Opolskiej Marki. Celem tego najważniejszego konkursu promocyjnego w regionie jest rozwój i wspieranie opolskiej przedsiębiorczości oraz prezentacja potencjału gospodarczego województwa opolskiego. Opolska Marka promuje najlepsze produkty opolskiej gospodarki, najlepsze usługi w regionie oraz najlepsze osiągnięcia eksportowe opolskich firm. Znak Opolskiej Marki jest symbolem najlepszej jakości w województwie opolskim. Organizatorzy konkursu zapewniają laureatom, zdobywcom statuetek Opolskiej Marki, promocję w województwie oraz poza jego granicami. Posiadanie tego tytułu stanowi swoistą gwarancję nowoczesności wyrobu lub usługi wyróżnionego przedsiębiorstwa. Formuła konkursu przewiduje rywalizację firm w czterech kategoriach: Produkt, Usługa, Eksport oraz Przedsiębiorstwo, odrębnie w sektorze MŚP oraz dużych przedsiębiorstwach. Do udziału w konkursie mogą zgłaszać się wszystkie firmy mające swą siedzibę na terenie województwa opolskiego. Wypromowanie i zarejestrowanie w Unii Europejskiej charakterystycznych produktów regionalnych wytwarzanych w województwie opolskim, może przyczynić się do wzrostu eksportu, a także rozwoju ruchu turystycznego. W ramach celu operacyjnego RSI Zwiększenie innowacyjności MŚP województwa wymienia się: stymulowanie tworzenia i rozwoju małych firm innowacyjnych wraz z instytucjami wspierania innowacji i transferu technologii oraz rozwój koope- 18

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Mirosław Marek PARP, Prezes Zarządu Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP)

Bardziej szczegółowo

LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013

LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013 MOśLIWO LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013 2013 Działalno alność PARP na rzecz wspierania rozwoju i innowacyjności ci polskich przedsiębiorstw Izabela WójtowiczW Dyrektor Zespołu

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Michał Kołodziejski Zespół Instytucjonalnego Systemu Wsparcia PARP Sieć współpracujących ze sobą ośrodków

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP Iwona Szendel Dyrektor Zespołu Instrumentów Inwestycyjnych Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Konin, 24 marca 2014 r. BGK jedyny Bank Państwowy w Polsce założony w 1924 r. www.jeremie.com.pl 2 Bank Gospodarstwa Krajowego, utworzony w 1924 r.,

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Bydgoszcz, 14.05.2014 Pracodawcy Pomorza i Kujaw Związek Pracodawców Pracodawcy Pomorza i Kujaw to regionalny

Bardziej szczegółowo

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A.

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. powstała w 1997 r. w ramach Kontraktu Regionalnego dla województwa śląskiego. W 2000 r. Agencja została włączona w Krajowy System Usług dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Bardziej szczegółowo

Konferencja prasowa podczas XIV Forum Edukacyjnego dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Konferencja prasowa podczas XIV Forum Edukacyjnego dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2014 Bożena Lublińska Kasprzak Prezes Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Konferencja prasowa podczas XIV Forum Edukacyjnego dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Warszawa, 24 czerwca 2014 r.,

Bardziej szczegółowo

Zachodniopomorska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A.

Zachodniopomorska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Zachodniopomorska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Zachodniopomorska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. powstała w 1994 roku jako spółka akcyjna, w której głównym akcjonariuszem jest Samorząd Województwa

Bardziej szczegółowo

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Urząd d Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego na lata 2007 - Ostrowiec Świętokrzyski,

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy Bogdan Kępka Plan Prezentacji Wstęp Finansowanie w obszarze zarządzania Finansowanie w obszarze marketingu Finansowanie w obszarze

Bardziej szczegółowo

Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2012 Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw Centrum Rozwoju Przedsiębiorczości Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Na realizacje projektów do Polski w latach 2014-2020 z budżetu Unii Europejskiej trafić ma 82,5 mld euro Kwota zostanie podzielona odpowiednio:

Bardziej szczegółowo

Rządowe programy dostępne w BGK

Rządowe programy dostępne w BGK Rządowe programy dostępne w BGK Radosław Stępień Wiceprezes - Pierwszy Zastępca Prezesa Zarządu Bank Gospodarstwa Krajowego Kraków, 15 czerwca 2015 r. Bank Gospodarstwa Krajowego Bank Gospodarstwa Krajowego,

Bardziej szczegółowo

PROJEKTY WSPIERAJĄCE ROZWÓJ EKSPORTU MIKRO-, MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW PASZPORT DO EKSPORTU 1

PROJEKTY WSPIERAJĄCE ROZWÓJ EKSPORTU MIKRO-, MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW PASZPORT DO EKSPORTU 1 Informacja nt. możliwości otrzymania dofinansowania ze środków Unii Europejskiej na: PROJEKTY WSPIERAJĄCE ROZWÓJ EKSPORTU MIKRO-, MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW PASZPORT DO EKSPORTU 1 Szanowni Państwo,

Bardziej szczegółowo

Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowskich Górach. Strategia Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach na lata 2007-2014

Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowskich Górach. Strategia Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach na lata 2007-2014 Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowskich Górach Strategia Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach na lata 2007-2014 12 czerwca 2007 Misją Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach jest stworzenie

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju

Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju Regionalny Program Operacyjny Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020 Marcin Twardokus Departament Programów Regionalnych Główny Punkt

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych

Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych WROCŁAWSKI PARK TECHNOLOGICZNY Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych Marek Winkowski Wiceprezes WPT S.A. Anna Madera - Kierownik DAIP Gdańsk, 09.03.2009

Bardziej szczegółowo

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości W imieniu Świętokrzyskiego Centrum Innowacji i Transferu Technologii Sp. z o.o. oraz Targów Kielce pragnę Państwa serdecznie zaprosić do bezpłatnego udziału w IX Świętokrzyskiej Giełdzie Kooperacyjnej

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020 Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020 INFORMACJE OGÓLNE Dodatkowe wsparcie dla Polski Wschodniej województw: lubelskiego, podlaskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku Jacek Szlachta Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego Białystok 20 luty 2014 roku 1 Struktura prezentacji 1. Zapisy strategii województwa podlaskiego do roku 2020 w

Bardziej szczegółowo

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Zarys wybranych programów form wsparcia MSP w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw Paweł Czyż, PARP, 2004 1. Sektorowy

Bardziej szczegółowo

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI grudzień 2012 r. MARR - oferta dla przedsiębiorczych Wspieranie starterów - projekty edukacyjne, szkolenia, punkty informacyjne, doradztwo, dotacje na start Ośrodek

Bardziej szczegółowo

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE Możliwo liwości finansowania branży y IT z funduszy UE CO TO JEST DOTACJA? Dotacja jest bezzwrotną pomocą finansową W wielu przypadkach jest to refundacja kosztów, które przedsiębiorca poniósł. Dlatego

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Olsztyn, 24 marca 2014

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Olsztyn, 24 marca 2014 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Olsztyn, 24 marca 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

Organizacje udzielające pomocy przedsiębiorcom

Organizacje udzielające pomocy przedsiębiorcom Organizacje udzielające pomocy przedsiębiorcom Fundacja Inkubator ul. Piotrkowska 114, 90-006 Łódź tel. 042 633 16 55, fax: 042 633 87 13 www.inkubator.org.pl e-mail: sekretariat@inkubator.org.pl Fundacja

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008 Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO ElŜbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego Fundusze strukturalne jako instrument wsparcia rozwoju gospodarczego Opolszczyzny Opole,

Bardziej szczegółowo

Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. www.marr.pl

Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. www.marr.pl Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. MARR SA: Założona w 1993 Główny udziałowiec Województwo Małopolskie 88,8% 170 pracowników Kapitał założycielski: 87 675 000 PLN (~20 mln EUR) Oferta MARR SA

Bardziej szczegółowo

PARP przyjmuje wnioski związane z dofinansowaniem innowacyjnych projektów dla firm.

PARP przyjmuje wnioski związane z dofinansowaniem innowacyjnych projektów dla firm. PARP przyjmuje wnioski związane z dofinansowaniem innowacyjnych projektów dla firm. W poprzednim wydaniu biuletynu BDO informowaliśmy, że od 12 maja br. PARP przyjmuje wnioski związane z dofinansowanie

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawa finansowego przedsiębiorców. Dotacje w funkcjonowaniu przedsiębiorców

Podstawy prawa finansowego przedsiębiorców. Dotacje w funkcjonowaniu przedsiębiorców Podstawy prawa finansowego przedsiębiorców Dotacje w funkcjonowaniu przedsiębiorców Wybrane formy wsparcia biznesu Pożyczki Poręczenia Gwarancje Dopłaty do pożyczek i kredytów Umorzenia pożyczek Refundacja

Bardziej szczegółowo

Napędzamy rozwój przedsiębiorstw

Napędzamy rozwój przedsiębiorstw Inicjatywa JEREMIE w województwie pomorskim - PRFPK Sp. z o.o. w procesie finansowania MŚP Inicjatywa JEREMIE dla rozwoju Pomorza Napędzamy rozwój przedsiębiorstw Realizacja operacji wg stanu na koniec

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE NARZĘDZIA WSPARCIA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW. Wrocław, 12 października 2011 r.

EFEKTYWNE NARZĘDZIA WSPARCIA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW. Wrocław, 12 października 2011 r. EFEKTYWNE NARZĘDZIA WSPARCIA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW Wrocław, 12 października 2011 r. Dolny Śląsk Dolnośląska Agencja Współpracy Gospodarczej Sp. z o.o. to instytucja otoczenia biznesu powołana

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

KIGNET izbowy system wsparcia konkurencyjności polskich przedsiębiorstw

KIGNET izbowy system wsparcia konkurencyjności polskich przedsiębiorstw Słupska Izba Przemysłowo-Handlowa od 8 lipca br., w ramach złożonego w 2004 r. Wniosku do Krajowej Izby Gospodarczej, uczestniczy w profesjonalnym projekcie pt: KIGNET izbowy system wsparcia konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć

KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć Opracowano w CIiPKZ w Tarnowie na podstawie: 1 SPIS TREŚCI: KSU usługi dla firmy i osób pragnących je założyć O KSU 3 Rodzaje usług 4 Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia Lech Światły P r o j e k t y z w iązane z I N N O W A C J A M I z r e a l i z o w a n e p r z e z K u j a w s k o - P o m o r s k i Z w iązek

Bardziej szczegółowo

Małe i średnie przedsiębiorstwa w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007 2013

Małe i średnie przedsiębiorstwa w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007 2013 1 Autor: Aneta Para Małe i średnie przedsiębiorstwa w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka 2007 2013 PO Innowacyjna Gospodarka jest to główny z programów operacyjnych skierowany do przedsiębiorców.

Bardziej szczegółowo

Wspieranie innowacji w Sieci KIGNET. KIGNET Innowacje izbowy system wsparcia innowacyjności przedsiębiorstw

Wspieranie innowacji w Sieci KIGNET. KIGNET Innowacje izbowy system wsparcia innowacyjności przedsiębiorstw Wspieranie innowacji w Sieci KIGNET w ramach projektu KIGNET Innowacje izbowy system wsparcia innowacyjności przedsiębiorstw Warszawa, 21 czerwca 2012 r. Sieć KIGNET Sieć współpracy, którą tworzą izby

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Jak zdobywać rynki zagraniczne

Jak zdobywać rynki zagraniczne Jak zdobywać rynki zagraniczne Nagroda Emerging Market Champions 2014 *Cytowanie bez ograniczeń za podaniem źródła: Jak zdobywać rynki zagraniczne. Badanie Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy zrealizowane

Bardziej szczegółowo

Jak instytucje finansowe mogą skorzystać z unijnego wsparcia? Wpisany przez Joanna Dąbrowska

Jak instytucje finansowe mogą skorzystać z unijnego wsparcia? Wpisany przez Joanna Dąbrowska Jednym z programów, w którym uwzględniono potrzeby małych i średnich przedsiębiorców jest Program Ramowy na Rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007-2013. Obok programów o zasięgu krajowym, do dyspozycji

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Warszawa, 11 kwiecień 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji RPO Lubuskie 2020 Oś Priorytetowa 1 Gospodarka i innowacje PI 3 c Zwiększone zastosowanie innowacji w przedsiębiorstwach sektora MŚP W ramach PI mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa mogą uzyskać wsparcie

Bardziej szczegółowo

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2011 Oferta KSU oraz PK dla nowopowstałych firm Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw Jak zostać i pozostać przedsiębiorcą? Iwona Pietruszewska-Cetkowska Czym jest Krajowy System Usług? Krajowy System

Bardziej szczegółowo

Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą

Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą 2012 Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą Usługi PK KSU jako pierwowzór nowych usług PK DIAGNOZA POTRZEB KLIENTA

Bardziej szczegółowo

Oferta finansowania dla podmiotów rozpoczynających działalność gospodarczą z gwarancją Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego

Oferta finansowania dla podmiotów rozpoczynających działalność gospodarczą z gwarancją Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego Oferta finansowania dla podmiotów rozpoczynających działalność gospodarczą z gwarancją Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego Dolnośląskie Spotkania Biznesowe, maj 2014 r. ZESPÓŁ PRODUKTÓW KREDYTOWYCH KLIENTA

Bardziej szczegółowo

Jak zdobywać rynki zagraniczne

Jak zdobywać rynki zagraniczne Jak zdobywać rynki zagraniczne Nagroda Emerging Market Champions 2014 *Cytowanie bez ograniczeń za podaniem źródła: Jak zdobywać rynki zagraniczne. Badanie Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy zrealizowane

Bardziej szczegółowo

POŻYCZKI NA ROZWÓJ I ZAŁOŻENIE DZIAŁALNOŚCI W WOJ. LUBELSKIM

POŻYCZKI NA ROZWÓJ I ZAŁOŻENIE DZIAŁALNOŚCI W WOJ. LUBELSKIM POŻYCZKI NA ROZWÓJ I ZAŁOŻENIE DZIAŁALNOŚCI W WOJ. LUBELSKIM Kinga Wargocka Ascend Consulting Biłgorajska Agencja Rozwoju Regionalnego S. A http://www.barr.org.pl Pożyczki z RPO WL: Podmioty uprawnione

Bardziej szczegółowo

Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Działania GARR S.A. na rzecz rozwoju przedsiębiorczości w województwie śląskim

Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Działania GARR S.A. na rzecz rozwoju przedsiębiorczości w województwie śląskim Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Działania GARR S.A. na rzecz rozwoju przedsiębiorczości w województwie śląskim Katowice, 22.11.2013 r. Główne obszary działalności DOTACJE

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Bank Gospodarstwa Krajowego 2015-06-03 17:07:32

Bank Gospodarstwa Krajowego 2015-06-03 17:07:32 Bank Gospodarstwa Krajowego 2015-06-03 17:07:32 2 Bank Gospodarstwa Krajowego jako państwowa instytucja finansowa o dużej wiarygodności specjalizuje się w obsłudze sektora finansów publicznych. Zapewnia

Bardziej szczegółowo

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r.

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020 Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Uwarunkowania programowe Unia Europejska Strategia Europa 2020 Pakiet legislacyjny dla Polityki

Bardziej szczegółowo

Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020. 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki

Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020. 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki 476,46 mln euro (ok. 1,95 mld PLN ) z EFRR na rozwój gospodarczy regionu

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

VIII Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości

VIII Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości VIII Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości 3-4 marca 2010r. Targi Kielce, ul. Zakładowa 1, Kielce OFERTA DLA WYSTAWCY VIII Świętokrzyska Giełda

Bardziej szczegółowo

Nowy kredyt technologiczny

Nowy kredyt technologiczny Nowy kredyt technologiczny premia dla innowacji Maj 2009 Kredyt technologiczny Kredyt technologiczny jako element Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na lata 2007 2013 System wdrażania Najważniejsze

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Wrocław, 19 marca 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Finansowanie innowacji. Adrian Lis

Finansowanie innowacji. Adrian Lis 2011 Finansowanie innowacji Adrian Lis Plan prezentacji Część teoretyczna Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania innowacji Programy wspierające innowacyjność Część praktyczna Główne problemy i najlepsze

Bardziej szczegółowo

O nas. Małopolski. Rys. Cele fundacji EKLASTER

O nas. Małopolski. Rys. Cele fundacji EKLASTER EKLASTER O nas Fundacja eklaster powstała z inicjatywy środowisk reprezentujących MŚP oraz samorządowców i naukowców województwa małopolskiego. Duży i wciąż w niewielkim stopniu wykorzystany potencjał

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Sopot, 13 marca 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego 2014-2020: założenia wsparcia na rozpoczęcie i rozwój działalności

Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego 2014-2020: założenia wsparcia na rozpoczęcie i rozwój działalności Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego : założenia wsparcia na rozpoczęcie i rozwój działalności Łukasz Tur Główny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich Wsparcie na rozpoczęcie działalności

Bardziej szczegółowo

Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego w ramach Inicjatywy JEREMIE

Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego w ramach Inicjatywy JEREMIE Poręczenia Tytuł kredytowe prezentacji udzielane przez Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego w ramach Inicjatywy JEREMIE BGK Dolnośląski Fundusz Gospodarczy

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Towarzystwo Inicjatyw Europejskich ul. Próchnika 1 lok. 303 90-408 Maj 2013 Operator Programu Wolontariatu Długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty.

Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty. Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty. Kapitał ludzki to jeden z najważniejszych czynników budowania przewagi konkurencyjnej na

Bardziej szczegółowo

Instrumenty dłużne na preferencyjnych warunkach dla innowacyjnych firm

Instrumenty dłużne na preferencyjnych warunkach dla innowacyjnych firm Deutsche Bank Instrumenty dłużne na preferencyjnych warunkach dla innowacyjnych firm Europejski Fundusz Inwestycyjny Deutsche Bank 1 Gwarancje z Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego (EFI) Deutsche Bank

Bardziej szczegółowo

MARR partner innowacyjnego biznesu w Małopolsce Krzysztof Krzysztofiak

MARR partner innowacyjnego biznesu w Małopolsce Krzysztof Krzysztofiak MARR partner innowacyjnego biznesu w Małopolsce Krzysztof Krzysztofiak Kraków, 8 kwietnia 2009 Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego Rok 1993: Agencję tworzą: z inicjatywy Wojewody Krakowskiego i Agencji

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu

WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Cel główny WRPO 2014+ POPRAWA KONKURENCYJNOŚCI I SPÓJNOŚCI WOJEWÓDZTWA Alokacja

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Szczecin, 16 kwietnia 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Szczecin, 16 kwietnia 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Szczecin, 16 kwietnia 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910

Bardziej szczegółowo

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA WDROŻEŃ SYSTEMU HACCP ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA WDROŻEŃ SYSTEMU HACCP ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH ORGANIZATORZY: PATRONAT HONOROWY: Małgorzata Okońska-Zaremba Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Instytut Organizacji i

Bardziej szczegółowo

Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia i wynikające z nich Programy Operacyjne. Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia i wynikające z nich Programy Operacyjne. Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia i wynikające z nich Programy Operacyjne ze szczególnym uwzględnieniem Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Warszawa, 28 stycznia 2007 1 Narodowe Strategiczne

Bardziej szczegółowo

ŚRODA Z FUNDUSZAMI 2015-09-03 FUNDUSZE EUROPEJSKIE NA LATA 2014-2020 DLA PRZEDSIĘBIORCÓW. EFRR 8,6 mld euro. Cel szczegółowy:

ŚRODA Z FUNDUSZAMI 2015-09-03 FUNDUSZE EUROPEJSKIE NA LATA 2014-2020 DLA PRZEDSIĘBIORCÓW. EFRR 8,6 mld euro. Cel szczegółowy: ŚRODA Z FUNDUSZAMI FUNDUSZE EUROPEJSKIE NA LATA 2014-2020 DLA PRZEDSIĘBIORCÓW Rzeszów, 02.09.2015 r. PO IR PODZIAŁ ALOKACJI PO IR STRUKTURA DLA PRZEDSIĘBIORCÓW EFRR 8,6 mld euro Nr i nazwa osi priorytetowej

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Organizatorzy spotkania informacyjnego dla przedsiębiorców z woj. opolskiego. Środki na rozwój eksportu dla Twojego przedsiębiorstwa

Organizatorzy spotkania informacyjnego dla przedsiębiorców z woj. opolskiego. Środki na rozwój eksportu dla Twojego przedsiębiorstwa Organizatorzy spotkania informacyjnego dla przedsiębiorców z woj. opolskiego Środki na rozwój eksportu dla Twojego przedsiębiorstwa Fundacja została założona w 2010r. we Wrocławiu w celu: promocji przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński 2012 Marketing produktu ekologicznego dr Marek Jabłoński Od kilku lat ekologia przestaje mieć znaczenie ideologiczne, w zamian za to nabiera wymiaru praktycznego i inżynierskiego. Większość firm na świecie,

Bardziej szczegółowo

Informacja o udzielanym w Niemczech wsparciu systemowym w branży technologii informacyjnokomunikacyjnych 2015-12-25 21:55:07

Informacja o udzielanym w Niemczech wsparciu systemowym w branży technologii informacyjnokomunikacyjnych 2015-12-25 21:55:07 Informacja o udzielanym w Niemczech wsparciu systemowym w branży technologii informacyjnokomunikacyjnych (ICT) 2015-12-25 21:55:07 2 Niemiecka branża ICT osiągnęła w 2012 roku obroty w wysokości ok. 220

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN. NR WNIOSKU:.. wypełnia realizator projektu

BIZNES PLAN. NR WNIOSKU:.. wypełnia realizator projektu Załącznik nr 2 : Wzór biznesplanu na okres 3 lat działalności przedsiębiorstwa BIZNES PLAN NR WNIOSKU:.. wypełnia realizator projektu Priorytet VIII Regionalne Kadry Gospodarki Działanie 8.1. Rozwój pracowników

Bardziej szczegółowo

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Założeniem POIR jest wsparcie realizacji całego procesu powstawania

Bardziej szczegółowo

Narzędzia wsparcia MŚP prowadzących działalność eksportową

Narzędzia wsparcia MŚP prowadzących działalność eksportową 2011 Michał Polański Dyrektor Departament Promocji Gospodarczej Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Narzędzia wsparcia MŚP prowadzących działalność eksportową Poznań, 11 września 2011 r. Internacjonalizacja

Bardziej szczegółowo

Wspieranie eksportowej działalności MSP w Banku Gospodarstwa Krajowego

Wspieranie eksportowej działalności MSP w Banku Gospodarstwa Krajowego 2010 Wspieranie eksportowej działalności MSP w Banku Gospodarstwa Krajowego Jerzy Kurella Wiceprezes Zarządu Warszawa, 20 października 2010 BGK podstawowe informacje o Banku (1/2) Warszawa, 20 października

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU I. STRESZCZENIE to krótkie, zwięzłe i rzeczowe podsumowanie całego dokumentu, które powinno zawierać odpowiedzi na następujące tezy: Cel opracowania planu (np. założenie

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Wrocław, 9 kwietnia 2014

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Wrocław, 9 kwietnia 2014 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Wrocław, 9 kwietnia 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

dla badań i rozwoju: Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG

dla badań i rozwoju: Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG Osie Priorytetowe PO IG dla badań i rozwoju: Oś Priorytetowa 1. - Badania i rozwój nowoczesnych technologii Oś Priorytetowa 2. Infrastruktura sfery B+R Oś Priorytetowa 3. Kapitał

Bardziej szczegółowo

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy?

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Wyniki badania eksperckiego Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 28.01.2016 r. Informacje o badaniu Czyje to stanowisko? eksperci znawcy systemów bankowych

Bardziej szczegółowo

PO Innowacyjna Gospodarka

PO Innowacyjna Gospodarka Stymulowanie działalności B+R przedsiębiorstw oraz wsparcie w zakresie wzornictwa przemysłowego MARZEC 2010 1 Priorytet 4. Inwestycje w innowacyjne przedsięwzięcia Działania: 4.1 Wsparcie wdrożeń wyników

Bardziej szczegółowo