Małymi krokami do wielkich celów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Małymi krokami do wielkich celów"

Transkrypt

1

2 Małymi krokami do wielkich celów

3 Menedżer projektu: Katarzyna Łuczak Redakcja: Maria Białek Opracowanie listy publikacji: Małgorzata Książek Opracowanie listy instytucji: Małgorzata Książek, Bożena Więckowska Recenzent: dr hab. Bogdan Szczepankowski Projekt okładki, projekt graficzny i skład: Dorota Umińska Druk: Wydawnictwa PZN Sp. z o.o. Copyright by Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym, Warszawa 2009 Wydanie I Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym ul. Deotymy Warszawa tel./fax ISBN: Publikacja dofinansowana ze środków PFRON. Wykorzystane w publikacji zdjęcia pochodzą z archiwum Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym, chyba że zaznaczono inaczej. Użyte skróty: JS Jacek Szczot, KS Karolina Szulga, KW Krzysztof Wostal, MBS Małgorzata Benisz-Stępień, MC Marcin Chojnowski, MK Małgorzata Książek, SM Szymon Myk, TPG Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym.

4 Spis treści Kilka słów tytułem wstępu... 5 Grzegorz Kozłowski: To tacy ludzie są na świecie?... 6 Małgorzata Książek: Wszystko, co powinieneś wiedzieć o głuchoślepocie Kto jest osobą głuchoniewidomą trudności definicyjne Przyczyny i objawy głuchoślepoty Konsekwencje współwystępującego uszkodzenia słuchu i wzroku Jak przezwyciężać skutki głuchoślepoty Małgorzata Benisz-Stępień: Punkt porozumienia, czyli o komunikowaniu się z osobą głuchoniewidomą Do której grupy osób głuchoniewidomych należy mój rozmówca? Komunikacja przez dotyk Aktywne towarzyszenie Łatwiejszy kontakt i komunikacja Pamięci Almy Ośmiu wspaniałych. Sylwetki osób głuchoniewidomych Marcin Chojnowski z Ostrołęki, student, telemarketer, szachista Elżbieta Gubernator-Syposz z Warszawy, redaktor naczelna magazynu Dłonie i Słowo Elwira Jagiełło z Łasku koło Łodzi, uczestniczka warsztatów terapii zajęciowej Szymon Myk z Koszalina, obieżyświat dążący do stabilizacji Grażyna Piechota z Warszawy, bogactwo osobowości Jacek Szczot ze Szczecina, stażysta na stanowisku pracownika biurowego Karolina Szulga z Międzyrzecza, śpiewaczka Krzysztof Wostal z Piekar Śląskich, dyrektor ds. planowania i rozwoju w Stowarzyszeniu Inicjatyw Społecznych INPLUS Warto przeczytać książki, magazyny i witryny poświęcone problematyce głuchoślepoty Warto się skontaktować instytucje i organizacje, w których można szukać dalszych informacji i wsparcia O wydawcy... 82

5

6 Kilka słów tytułem wstępu Głuchoniewidomemu nie można pomóc skoro nie widzi i nie słyszy, nie może zintegrować się z lokalną społecznością. Pogląd ten jest nie tylko krzywdzący, lecz po prostu błędny. A jeżeli podzielają go pracownicy urzędów gmin, powiatowych centrów pomocy rodzinie czy ośrodków pomocy społecznej utrudnia lub wręcz uniemożliwia on uzyskanie niezbędnego wsparcia przez osoby z jednoczesną dysfunkcją słuchu i wzroku. Głuchoniewidomy, nie mogąc nawiązać kontaktu z urzędnikiem lub pracownikiem instytucji pomocowej, może stracić motywację do podjęcia rehabilitacji, aktywizacji zawodowej albo społecznej i całkowicie zrezygnować ze swoich planów i ambicji. W Polsce wiedza na temat głuchoślepoty jest niewielka. Taki stan rzeczy to z jednej strony efekt przestrzennego rozproszenia osób głuchoniewidomych (na poziomie powiatu można spotkać kilkanaście takich osób, na poziomie gminy do trzech) i ich ograniczonej mobilności. Z drugiej strony problem ten nie jest dostatecznie nagłaśniany. Być może nie wydaje się wystarczająco medialny artykuły ukazują się w prasie specjalistycznej, gazety codzienne, radio i telewizja co jakiś czas podejmują temat, jednak nie przynosi to pożądanych rezultatów, zwłaszcza prawnych. Poza tym w polskim prawie osoby głuchoniewidome nie istnieją w orzeczeniu o niepełnosprawności mogą mieć wpisaną wadę wzroku i słuchu, ale tylko jako dwa osobne kody, co oznacza m.in. problemy ze zdobyciem właściwego sprzętu rehabilitacyjnego. A przecież samodzielność głuchoniewidomych w znacznym stopniu zależy od zrozumienia i wsparcia ze strony otoczenia i instytucji, które mają za zadanie pomagać osobom z różnym stopniem i rodzajem niepełnosprawności, oraz od dostępu do nowoczesnych technik rehabilitacyjnych i odpowiedniego sprzętu. Niniejsza publikacja ma charakter kompendium: zawiera informacje na temat specyfiki głuchoślepoty i codziennego funkcjonowania osób głuchoniewidomych, prezentuje metody komunikacji z głuchoniewidomymi od najprostszych po bardziej zaawansowane oraz formy wsparcia rehabilitacyjnego i sprzętowego, przedstawia także sylwetki osób dotkniętych tym rodzajem niepełnosprawności, które prowadzą zwyczajne, a czasem interesujące życie. Książka skierowana jest przede wszystkim do pracowników instytucji, do których osoby głuchoniewidome zgłaszają się po wsparcie. Być może przyczyni się do: poprawy jakości obsługi osób głuchoniewidomych przez urzędy i instytucje pomocowe, obalenia stereotypów dotyczących osób niepełnosprawnych, w tym także osób dotkniętych głuchoślepotą, zapobiegania wykluczeniu osób głuchoniewidomych przez otoczenie i przez nie same. Zespół redakcyjny 5

7 To tacy ludzie są na świecie? Czy zastanawiałeś się kiedyś, Drogi Czytelniku, jakim skarbem są zdrowe oczy i uszy? Czy potrafisz sobie wyobrazić, jak funkcjonowałbyś w świecie pozbawionym barw i dźwięków? Czy byłbyś w stanie porozumieć się z drugim człowiekiem, przygotować sobie posiłek, uczyć się, pracować, wychowywać dzieci, obcować z dziełami sztuki, cieszyć się pięknem przyrody? Nie zdziwi mnie, jeżeli odpowiesz: Nie. Wciąż spotykam ludzi, którzy dowiadując się, iż mają przed sobą osobę głuchoniewidomą, doznają jakby szoku Nierzadko pada stwierdzenie: Życie w ciszy i ciemności musi być straszne, pozbawione sensu. Człowiek, który nie może komunikować się z innymi, nie ma szans na rozwój, skazany jest na zaspokajanie jedynie podstawowych potrzeb. Taki pogląd wyznają też niektórzy głuchoniewidomi oraz ich najbliżsi. Faktycznie, jest nas garstka, jesteśmy rozproszeni, nie widać nas, dość często trudno z nami nawiązać kontakt. To sprawia, że nieraz jesteśmy, używając popularnych określeń, zagrożeni marginalizacją, wykluczeni ze społeczeństwa czujemy się zapomniani, niezrozumiani, ignorowani, niepotrzebni Czy tak być musi? Nie! Na kartach tej publikacji, Drogi Czytelniku, poznasz osiem osób głuchoniewidomych, którym udało się osiągnąć wielkie cele. Zobaczysz, jak żyją, czym się interesują, jakie mają pasje, pragnienia, ile radości czerpią z ich realizacji. Dowiesz się, w jaki sposób przezwyciężają trudności dnia codziennego, ile wysiłku muszą wkładać w pokonywanie różnych barier, ile zawdzięczają rodzinie, specjalistom, opanowaniu pewnych umiejętności oraz wykorzystywaniu sprzętu rehabilitacyjnego. Przekonasz się, że głuchoniewidomi są w gruncie rzeczy tacy, jak wszyscy. Jeżeli spotkają na swojej drodze życzliwych, mądrych ludzi, umiejących i chcących się z nimi porozumieć, jeżeli otrzymają odpowiedni sprzęt aparat słuchowy, lunetkę czy komputer jeżeli będą mogli korzystać z pomocy wykwalifikowanego tłumacza- -przewodnika, ich życie nie będzie musiało znacząco różnić się od życia ludzi widzących i słyszących. Jednak należy też pamiętać o głuchoniewidomych, których możliwości intelektualne oraz predyspozycje są bardziej ograniczone oni również potrzebują wsparcia, zrozumienia, życzliwości. Wspomniałem, ile satysfakcji głuchoniewidomi czerpią z realizacji swoich ambicji i pragnień dotyczy to m.in. tej publikacji. Chcieliśmy powiedzieć Wam, że jesteśmy wśród Was, że pragniemy i możemy żyć normalnie, chcieliśmy podpowiedzieć, co możecie zrobić, aby nasze marzenie o normalnym życiu stało się rzeczywistością. Grzegorz Kozłowski z zawodu programista, od 1991 r. związany jest z Polskim Związkiem Niewidomych. Współzałożyciel, a od 2004 r. przewodniczący Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym. Lubi spędzać czas z żoną i czwórką dzieci, a także zdobywać górskie szczyty. Głuchoniewidomy, korzysta z białej laski, pomocy tłumacza-przewodnika, systemu FM. Finalista konkursu Człowiek Bez Barier Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji. Fot. archiwum TPG. 6

8 Wszystko, co powinieneś wiedzieć o głuchoślepocie Aby pomoc odniosła właściwy skutek, należy człowieka, któremu chcesz jej udzielić, poznać na wskroś Mikołaj Gogol Terminy głuchoślepota czy osoba głuchoniewidoma nie są jednoznaczne dla nieprofesjonalisty i wymagają uszczegółowienia. Automatycznie przywodzą na myśl osobę, która nic nie widzi i nic nie słyszy. W praktyce pojęcie osoba głuchoniewidoma obejmuje osoby, u których współwystępuje uszkodzenie słuchu i wzroku. Wiele z nich jest w stanie korzystać w różnym stopniu z jednego bądź obu tych zmysłów. 1. Kto jest osobą głuchoniewidomą trudności definicyjne Wydawać by się mogło, że to, kto jest osobą głuchoniewidomą, powinny jasno określać definicje. Brak jednak jednej definicji wystarczająco jednoznacznej i uniwersalnej 1. Przyjęta przez Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym definicja dotycząca dorosłych jest (podobnie jak w wielu innych krajach) tzw. definicją funkcjonalną, która uwypukla aspekt ogólnej sprawności danej osoby. Mówi ona, że głuchoniewidomą jest osoba, która na skutek jednoczesnego 2 poważnego uszkodzenia słuchu i wzroku napotyka trudności odmienne od spowodowanych wyłącznie uszkodzeniem wzroku lub słuchu, widoczne we wszelkich sferach jej funkcjonowania, zwłaszcza w komunikowaniu się, samodzielnym poruszaniu i dostępie do informacji. Stosowanie tak szerokiej definicji daje większej liczbie osób głuchoniewidomych szansę na poprawę funkcjonowania. Parametry medyczne stosowane we wcześniejszych definicjach, które precyzują stopień uszkodzenia słuchu i wzroku (w tym poziom uszkodzenia słuchu w decybelach w odniesieniu do częstotliwości ważnych dla mowy oraz obniżenie ostrości wzroku i/lub ograniczenia w polu widzenia), są bardzo ważne, nigdy jednak nie powinny przysłonić człowieka. Poza tym kryterium medyczne bywa czasem zawodne: niekiedy osoby z mniej- 1. Inne są np. definicje dotyczące dzieci i dorosłych. Definicje dotyczące dzieci kładą głównie nacisk na aspekty związane z odpowiednią edukacją i podkreślają, że z uwagi na sprzężenie uszkodzenia słuchu i wzroku dzieci wymagają unikalnego procesu kształcenia, polegającego na wykorzystywaniu odrębnych programów nauczania, nie zaś programów opracowanych dla niepełnosprawnych wyłącznie słuchowo czy wzrokowo lub z innymi sprzężonymi niepełnosprawnościami. Zagadnienia dotyczące dzieci zostały pominięte, gdyż ich omówienie nie stanowi celu publikacji przyp. aut. 2 Sformułowanie to oznacza, że u danej osoby występuje zarówno uszkodzenie słuchu, jak i wzroku, tzn. współwystępuje uszkodzenie obu zmysłów. Termin ten mylony jest niekiedy z równoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu uszkodzeniem wzroku i słuchu w tym samym momencie, z reguły wskutek działania tego samego czynnika, np. na skutek wypadku przyp. aut. 7

9 szym stopniem uszkodzenia słuchu i wzroku funkcjonują znacznie słabiej niż osoby z dużo poważniejszym uszkodzeniem tych zmysłów. Warto w tym miejscu przytoczyć również długo oczekiwaną przez wiele państw współczesną definicję stworzoną przez Nordic Staff Training Centre for Deafblind Services (NUD, 2006). Mówi ona, że głuchoślepota to specyficzny rodzaj niepełnosprawności, który stanowi kombinację uszkodzeń dwóch najważniejszych zmysłów człowieka: słuchu i wzroku. Niepełnosprawność ta ogranicza aktywność osób nią dotkniętych i ich pełne uczestnictwo w społeczeństwie w takim stopniu, że dla optymalnego funkcjonowania wymagają one wsparcia ze strony otoczenia odpowiednich usług oraz przystosowania środowiska zewnętrznego i/lub udostępnienia adekwatnych technologii. Definicja ta jak żadna inna wskazuje wyraźnie na instrumenty wsparcia jako warunki konieczne dla zapewnienia optymalnego funkcjonowania głuchoniewidomych. Koresponduje też z przyjętą w 2004 roku przez Parlament Europejski Deklaracją Praw Osób Głuchoniewidomych. Dokument ten podkreśla odrębność i specyfikę głuchoślepoty oraz nawołuje państwa UE do przyjęcia regulacji prawnych, których efektem będzie odpowiednio dostosowana pomoc dla głuchoniewidomych. Klasyfikacje osób głuchoniewidomych Osoby głuchoniewidome można podzielić na grupy ze względu na czas wystąpienia głuchoślepoty, tj. pojawienia się problemów ze słuchem i wzrokiem, oraz ze względu na stopień uszkodzenia obu zmysłów. Czynniki te mają zasadniczy wpływ na różnice w funkcjonowaniu głuchoniewidomych i dobór metod pracy z nimi. Biorąc pod uwagę czas, czyli okres życia, w którym wystąpiła głuchoślepota, wyróżnia się dwie podstawowe grupy osób głuchoniewidomych: osoby z głuchoślepotą wrodzoną, u których problemy ze słuchem i ze wzrokiem obecne są od urodzenia lub pojawiają się wkrótce po urodzeniu; osoby z głuchoślepotą nabytą, u których kombinacja uszkodzenia zmysłów słuchu i wzroku pojawia się później; są to: osoby z wrodzonym i manifestującym się od urodzenia uszkodzeniem słuchu oraz nabytym 3 lub ujawnionym 4 w późniejszym okresie uszkodzeniem wzroku, osoby z wrodzonym i manifestującym się od urodzenia uszkodzeniem wzroku oraz nabytym lub ujawnionym w późniejszym okresie uszkodzeniem słuchu, osoby z nabytym lub ujawnionym w późniejszym okresie (lecz niekoniecznie równocześnie) uszkodzeniem słuchu i uszkodzeniem wzroku. 3. Sformułowanie to oznacza uszkodzenie, które nastąpiło na skutek zadziałania czynnika (choroby, wypadku etc.) oddziałującego w jakiś czas po urodzeniu, czyli w późniejszym okresie życia przyp. aut. 4. Sformułowanie to oznacza uszkodzenie wrodzone, które ma podłoże genetyczne, a jego objawy kliniczne manifestują się w jakiś czas po urodzeniu, tj. w późniejszym okresie życia przyp. aut. 8

10 Zróżnicowanie populacji głuchoniewidomych a czas wystąpienia głuchoślepoty Osoby głuchoniewidome od urodzenia < > Osoby z nabytym lub ujawnionym w późniejszym okresie życia (lecz niekoniecznie równocześnie) uszkodzeniem słuchu i uszkodzeniem wzroku Na jednym biegunie kontinuum znajdują się osoby głuchoniewidome od urodzenia, na drugim osoby, u których zarówno uszkodzenie wzroku, jak i słuchu nastąpiło bądź ujawniło się w późniejszym (nieraz znacznie późniejszym) okresie życia. Pomiędzy biegunami mieszczą się osoby z wrodzonym i manifestującym się od urodzenia uszkodzeniem wzroku lub słuchu, u których uszkodzenie drugiego z tych zmysłów nastąpiło bądź ujawniło się później. Zdążyły się one przyzwyczaić do życia z uszkodzonym wzrokiem (jako osoby niewidome lub słabowidzące) lub słuchem (jako osoby niesłyszące lub słabosłyszące) i wspomagania się nieuszkodzonym zmysłem (słuchu lub wzroku). Dołączające się później uszkodzenie drugiego podstawowego zmysłu ogranicza te możliwości i wymaga od nich szeregu przystosowań. Pod względem psychologicznym szczególnie trudna jest sytuacja osób z głuchoślepotą nabytą, które tracą oba zmysły w krótkim przedziale czasu bądź równocześnie. Funkcjonowały one wcześniej jako widzące i słyszące teraz przeżywają szok, czują się nagle odcięte od świata. Biorąc pod uwagę stopień uszkodzenia wzroku i słuchu, wyróżnia się wśród osób głuchoniewidomych następujące grupy: osoby całkowicie lub praktycznie głuchoniewidome niesłyszące jednocześnie niewidome, osoby głuchoniewidome niesłyszące jednocześnie słabowidzące, osoby głuchoniewidome niewidome jednocześnie słabosłyszące, osoby głuchoniewidome słabosłyszące jednocześnie słabowidzące. Zróżnicowanie populacji głuchoniewidomych a stopień uszkodzenia wzroku i słuchu Osoby całkowicie < > głuchoniewidome Osoby głuchoniewidome słabosłyszące jednocześnie słabowidzące (o zróżnicowanych możliwościach słuchowo-wzrokowych) Na jednym biegunie kontinuum znajdują się osoby całkowicie lub praktycznie głuchoniewidome, które nie mają żadnych resztek słuchu i wzroku bądź ich możliwości słuchowe i/lub wzrokowe są bardzo niewielkie. Na przeciwnym biegunie znajdują się osoby, u których oba te zmysły są uszkodzone w dużo mniejszym stopniu, dzięki czemu dysponują znacznie większymi możliwościami słuchowo-wzrokowymi. Są to osoby słabosłyszące jednocześnie słabowidzące. Między końcami tego kontinuum mieszczą się osoby, u których występuje całkowite uszkodzenie słuchu lub wzroku albo jest ono na tyle duże, że w praktyce wykorzystują ten zmysł w niewielkim zakresie, zaś drugi z nich mają uszkodzony w mniejszym stopniu i to na nim opierają się w swoim funkcjonowaniu. Warto pamiętać, że istotny jest zarówno czas wystąpienia, jak i stopień uszkodzenia wzroku i słuchu u danej osoby. Istnieje 16 kombinacji tych dwóch elementów. Jednak nawet w ramach tej samej kombinacji możliwości słuchowe i/lub wzrokowe mogą być różne i lepiej bądź słabiej wykorzystywane. 9

11 2. Przyczyny i objawy głuchoślepoty Głuchoślepotę powodują różne czynniki i istnieją różne ich podziały. Tutaj zostały ujęte w dwie zasadnicze grupy korespondujące z klasyfikacją ze względu na okres życia, w którym wystąpiła głuchoślepota, czyli ze względu na to, od kiedy osoba funkcjonuje z jednoczesnym uszkodzeniem zmysłów wzroku i słuchu. Wyróżnia się czynniki, które powodują głuchoślepotę wrodzoną i nabytą. Pierwsze dominują wśród dzieci, drugie wśród dorosłych. Wielu przyczyn jednoczesnego uszkodzenia wzroku i słuchu nie daje się jednak ustalić. Przyczyny głuchoślepoty wrodzonej Czynniki, które powodują głuchoślepotę wrodzoną, zmieniają się. W latach 70. dominowała różyczka matki w okresie ciąży, dziś już nie stanowi ona tak dużego zagrożenia. Obecnie najczęstsze przyczyny głuchoślepoty wrodzonej to: zespoły genetyczne (dziedziczne lub nie, m.in. zespoły CHARGE i Alstroma oraz, jak wskazują najnowsze amerykańskie raporty, zespół Downa), inne czynniki działające podczas ciąży (w tym choroby matki, np. cytomegalia, różyczka, toksoplazmoza, a także alkoholizm), czynniki okołoporodowe (wcześniactwo, niska waga urodzeniowa, komplikacje przy porodzie, niedotlenienie i zamartwica), choroby ogólne przebyte wkrótce po urodzeniu (zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowych). Liczba osób głuchoniewidomych od urodzenia stale rośnie. To skutek postępu medycyny. Dużo dzieci, które jeszcze nie tak dawno nie miały szans na przeżycie albo miały bardzo niewielkie szanse (w tym wcześniaki, dzieci z poważnymi wadami wrodzonymi i zespołami chorobowymi), jest dziś ratowanych. Coraz więcej dzieci głuchoniewidomych obarczonych jest wieloma innymi poważnymi uszkodzeniami. Przyczyny głuchoślepoty nabytej Najczęściej występujące przyczyny głuchoślepoty nabytej można podzielić na dwie grupy czynników: czynniki powodujące głuchoślepotę nabytą o różnej etiologii uszkodzenia słuchu i wzroku spowodowane przez nie niezależnie uszkodzenie wzroku, jak i uszkodzenie słuchu pojawiają się na ogół w różnym wieku, mamy z nimi do czynienia wśród osób z wrodzonym i manifestującym się od urodzenia uszkodzeniem słuchu lub wzroku oraz nabytym w późniejszym okresie uszkodzeniem drugiego zmysłu, a także u osób, u których uszkodzenie wzroku i słuchu nastąpiło niezależnie w późniejszym okresie po urodzeniu; są to: czynniki powodujące uszkodzenie wzroku, czynniki powodujące uszkodzenie słuchu; 10

12 czynniki powodujące głuchoślepotę nabytą o tej samej etiologii uszkodzenia słuchu i wzroku spowodowane przez nie uszkodzenie słuchu i uszkodzenie wzroku pojawiają się w tym samym bądź różnym momencie życia; są to: czynniki powodujące późniejsze równoczesne uszkodzenie wzroku i słuchu (prowadzą do obniżenia sprawności tych zmysłów w tym samym czasie), fizjologiczne (naturalne) starcze zmiany degeneracyjne w obrębie wzroku i słuchu, mające wspólną etiologię, choć wciąż jednoznacznie nieustaloną, zespół Ushera, w którym ten sam genetyczny czynnik powoduje uszkodzenie słuchu i wzroku, a objawy ich uszkodzenia manifestują się w różnym czasie. Wymienione czynniki zostały omówione poniżej. Czynniki powodujące głuchoślepotę nabytą o różnej etiologii uszkodzenia słuchu i wzroku: przyczyny uszkodzenia wzroku czynniki genetyczne: zaćma (katarakta) dziedziczna, dziedziczny zanik nerwu wzrokowego, dziedziczna wysoka krótkowzroczność, dziedziczne barwnikowe zwyrodnienie siatkówki, jaskra dziedziczna, inne czynniki działające podczas ciąży: choroby matki (np. toksoplazmoza, różyczka, kiła), czynniki okołoporodowe: wcześniactwo, niska waga urodzeniowa, niedotlenienie, zamartwica, czynniki działające w późniejszym okresie: choroby oczu niekiedy związane z wiekiem 5 (np. jaskra prawdopodobieństwo jej wystąpienia rośnie z wiekiem), zaćma (w tym tzw. zaćma starcza), zwyrodnienia siatkówki (w tym związane z wiekiem zwyrodnienie plamki żółtej, AMD 6 ), choroby ogólne prowadzące do uszkodzenia wzroku, np. cukrzyca (w tym typu II, która częściej pojawia się w starszym wieku), zapalenie mózgu i opon mózgowych, nowotwory mózgu, poważne uszkodzenia i urazy oczu. przyczyny uszkodzenia słuchu czynniki genetyczne (głuchota dziedziczna), inne czynniki działające podczas ciąży: choroby matki (np. ostre infekcje wirusowe), leki, toksyny, czynniki okołoporodowe: wcześniactwo, niska waga urodzeniowa, niedotlenienie, przedłużająca się żółtaczka, konflikt serologiczny, czynniki działające w późniejszym okresie: choroby uszu (np. nawrotowe zapalenia uszu, nowotwory uszu), inne choroby (np. zapalenia opon 5. Terminu choroby oczu związane z wiekiem nie należy mylić z terminem fizjologiczne zmiany starcze w obrębie narządu wzroku. Zmiany starcze mają charakter naturalny, nie można im zapobiec, podobnie jak innym zmianom związanym ze starzeniem się organizmu. Zachodzą one również w tzw. zdrowym oku. Choroby oczu związane z wiekiem są w medycynie uznawane za patologię. Niektórzy jednak uważają, że takie choroby oczu, jak AMD i zaćma starcza, można włączyć do zmian starczych o podłożu naturalnym przyp. aut. 6. Prowadzone są badania mające na celu weryfikację badań, które wykazały, że AMD może być związane wspólną etiologią z uszkodzeniem słuchu w starszym wieku przyp. aut. 11

13 mózgowo-rdzeniowych, nowotwory mózgu, choroby neurologiczne), urazy głowy, urazy akustyczne uszu (głównie na skutek hałasu), leki ototoksyczne. Czynniki powodujące głuchoślepotę nabytą o tej samej etiologii uszkodzenia słuchu i wzroku: przyczyny późniejszego równoczesnego uszkodzenia wzroku i słuchu poważne uszkodzenia i urazy głowy (na skutek upadków, wypadków), choroby, np. nowotwory mózgu. przyczyny fizjologicznych starczych zmian degeneracyjnych w obrębie wzroku i słuchu Zmiany starcze są rezultatem naturalnych procesów prowadzących stopniowo do nieodwracalnych zmian w całym ludzkim organizmie, w tym w obrębie narządu słuchu i narządu wzroku. Uważa się, że ich źródłem mogą być uszkodzenia materiału genetycznego i nagromadzenie szkodliwych dla organizmu wolnych rodników oraz inne przyczyny leżące u podłoża procesu starzenia się organizmu. Prowadzą one niekiedy do poważnych utrudnień w funkcjonowaniu osób w wieku starszym i podeszłym. Zmiany starcze w narządzie wzroku obejmują m.in. zmniejszanie się zdolności akomodacyjnych soczewek (co prowadzi do nadwzroczności starczej), zmniejszenie się średnicy źrenicy (w rezultacie do oka wpada za mało światła) oraz jej zdolności do kurczenia się i rozszerzania (co powoduje zaburzenia w adaptacji do zmiennego oświetlenia), postępujące nieprawidłowości na powierzchni rogówki (co powoduje oślepienia), zmiany w siatkówce (powodują zawężanie peryferyjnego pola widzenia; w wieku lat może ono ulec ograniczeniu nawet do stopni) oraz obniżenie wrażliwości na kolory. Zmiany starcze w narządzie słuchu są obustronne i zachodzą we wszystkich odcinkach ucha, ale zazwyczaj największy wpływ na funkcjonowanie mają te w uchu wewnętrznym, które prowadzą do starczego niedosłuchu typu odbiorczego (z charakterystycznym upośledzeniem słyszenia wysokich dźwięków). Inne zmiany obejmują m.in.: zwiększenie ilości wydzielanej woskowiny w przewodzie słuchowym ucha zewnętrznego (co powoduje jego blokowanie) oraz zwłóknienia błony bębenkowej i połączeń między kosteczkami w uchu środkowym. Zmiany w obu tych odcinkach mogą powodować niedosłuch przewodzeniowy i nakładać się na starczy niedosłuch odbiorczy, wpływając dodatkowo na pogorszenie słuchu. zespół Ushera Zespół Ushera jest aktualnie uważany za jedną z podstawowych przyczyn głuchoślepoty nabytej. Występuje u 50% przedstawicieli populacji osób głuchoniewidomych. Wśród głuchych od urodzenia spotyka się go u 3 6% osób (według niektórych źródeł również wśród 3 6% osób słabosłyszących) oraz u 18 25% osób z barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki (łac. retinitis pigmentosa RP). Charakteryzuje się obustronnym, z reguły stabilnym uszkodzeniem słuchu typu odbiorczego, w stopniu od umiarkowanego do głębokiego, za- 12

14 zwyczaj obecnym od urodzenia, oraz problemami ze wzrokiem na tle RP, które pojawiają się w różnym wieku, zależnie od typu zespołu Ushera (I, II, III), i mają charakterystyczny przebieg, choć różne tempo zmian, a także występującymi w pewnych przypadkach zaburzeniami równowagi i brakiem innych objawów. Wciąż trwają nad nim badania i wiedza na jego temat stale rośnie. Typ zespołu Ushera Typ I Typ II Typ III Częstotliwość występowania występuje u około 4 na osób prawdopodobnie najczęściej występujący typ 7 występuje sporadycznie, z reguły w populacji fińskiej Uszkodzenie słuchu obustronne, stabilne odbiorcze głębokie uszkodzenie słuchu od urodzenia audiogram lewego rogu obustronne odbiorcze, raczej stabilne uszkodzenie słuchu od urodzenia, przeważnie w stopniu od umiarkowanego po znaczny typowy opadający audiogram (łagodne uszkodzenie słuchu w częstotliwościach niskich, znaczne w wyższych) obustronne, postępujące odbiorcze uszkodzenie słuchu, słuch pogarsza się w różnym tempie audiogram początkowo wygląda podobnie jak w typie II, później jak w typie I, z tym że biegnie w dół i wypłaszcza się w wysokich częstotliwościach Komunikacja osoby niesłyszące, posługujące się językiem migowym osoby słabosłyszące, korzystające z aparatów słuchowych i posługujące się mową ustną osoby słyszące, które opanowują mowę ustną, a później korzystają z aparatów słuchowych Uszkodzenie wzroku na skutek RP ślepota zmierzchowa pojawia się wcześnie, nawet w niemowlęctwie zazwyczaj przed 10. rż.; częściej dochodzi do poważnego obniżenia ostrości wzroku w dekadzie życia pierwsze objawy występują w późnym dzieciństwie bądź u nastolatków (zwykle po 10. rż.); rzadziej prowadzi do poważnego obniżenia ostrości wzroku w dekadzie życia uszkodzenie wzroku przebiega w bardzo różnym tempie nawet u członków tej samej rodziny mających typ III zespołu Ushera Równowaga występują zaburzenia równowagi, stąd opóźniony rozwój motoryczny (dzieci zaczynają samodzielnie chodzić po 18. mies.) brak zaburzeń równowagi różnie: niekiedy brak zaburzeń równowagi, czasem są niewiekie od urodzenia, niekiedy pojawiają się później Przebieg objawów uszkodzenia wzroku na skutek RP w zespole Ushera Pierwsze zmiany w siatkówce oka, w której dochodzi do obumierania komórek znajdujących się w jej obwodowej części (odpowiedzialnych za widzenie w ciemności oraz widzenie tego, co po bokach, u góry i na dole) są nieuchwytne dostrzegalne jedynie w badaniu okulistycznym. 7. Starsze źródła mówią o przewadze osób z typem I zespołu Ushera, współczesne o słabszej identyfikacji osób z typem I i prawdopodobieństwie dwukrotnie większej liczby osób z typem II niż z typem I. Wskazują też na to, iż częstotliwość występowania zespołu Ushera w ogóle społeczeństwa jest prawdopodobnie znacznie wyższa niż sądzono wcześniej i wynosić może nawet ok. 10/ osób przyp. aut. 13

15 Wraz ze wzrostem liczby obumarłych na obwodzie siatkówki komórek pojawiają się trudności z widzeniem o zmierzchu i z adaptacją do zmiennego oświetlenia. Mogą być one obserwowane już u małego dziecka, wówczas w ciemności nie jest ono w stanie sięgnąć po zabawkę, trafić do pokoju, zlokalizować krzesła. Dalsze obumieranie komórek siatkówki prowadzi do pojawienia się ubytków w polu widzenia, które stopniowo zawęża się ku środkowi występują problemy z widzeniem tego, co po bokach, pod nogami, nad głową. Stałe obumieranie komórek prowadzi stopniowo do tak poważnego zawężenia pola widzenia, że widzi się dobrze jedynie na wprost centralną częścią siatkówki, która umożliwia widzenie w dzień, widzenie kolorów i szczegółów. Na tym etapie pojawia się tzw. lunetowe pole widzenia (jak przez dziurkę od klucza) i konieczne staje się wykonywanie dodatkowych ruchów głową, by mieć pełniejszy obraz. Nierzadko z wiekiem obumierają również komórki centralnej części siatkówki, wskutek czego następuje pogorszenie bądź utrata widzenia centralnego. W tym ostatnim stadium RP pojawia się czasami zaćma, która też może znacznie pogorszyć widzenie centralne lub doprowadzić do jego utraty. Charakterystyczne jest to, że problemy ze wzrokiem są zazwyczaj zauważane i diagnozowane dopiero wtedy, gdy są już mocno zaawansowane (wcześniej brakujące informacje skutecznie uzupełnia mózg). Osoby takie wpadają na mijanych ludzi, przedmioty, mają trudności m.in. w prowadzeniu rozmowy za pomocą znaków migowych, ze zlokalizowaniem ruchomych obiektów, udziałem w grach zespołowych. U osób z uszkodzonym zmysłem równowagi nasilają się problemy z jej utrzymywaniem. Wszystko to sprawia, że osoby z zespołem Ushera sprawiają wrażenie niezdarnych, roztrzepanych czy pijanych. Nie ma lekarstwa na objawy występujące w zespole Ushera, nadzieje wiąże się z odpowiednim i możliwie wczesnym oprzyrządowaniem osób z tym zespołem, a w przyszłości z terapią genową. Trwają badania w tym zakresie. Zespół Ushera ma podłoże genetyczne, a jego dziedziczenie nie jest związane z płcią. Aby wystąpiły objawy zespołu Ushera każdy z rodziców musi przekazać nieprawidłowy gen. Jeżeli zostanie przekazany tylko jeden taki gen dziecko będzie tzw. nosicielem i choć u niego samego nie wystąpią objawy charakterystyczne dla zespołu Ushera, może przekazywać go dalej. 3. Konsekwencje współwystępującego uszkodzenia słuchu i wzroku Wzrok dostarcza około 80% informacji o świecie, słuch ponad 10%. Oba zmysły odbierają je z pewnej odległości, są tzw. zmysłami dystansowymi. Co więcej, rejestrują bodźce mimowolnie, tzn. nie tylko wówczas, gdy świadomie ich szukamy. Człowiek pełnosprawny jest zasypywany przez napływające informacje. Wzbogacają one wiedzę o świecie, ułatwiają funkcjonowanie w różnych sytuacjach i pomagają dostosować się do pewnych okoliczności, gdyż uprzedzają o tym, co się wydarzy. Zapewniają poczucie kontroli nad otoczeniem, poczucie bezpieczeństwa i psychicznego komfortu. 14

KIM JEST OSOBA GŁUCHONIEWODOMA?

KIM JEST OSOBA GŁUCHONIEWODOMA? KIM JEST OSOBA GŁUCHONIEWODOMA? Głuchoniewidomą jest osoba, która na skutek równoczesnego poważnego uszkodzenia słuchu i wzroku napotyka bardzo duże trudności w poruszaniu i komunikowaniu się, odmienne

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO DLA OSÓB GŁUCHONIEWIDOMYCH

PARTNERSTWO DLA OSÓB GŁUCHONIEWIDOMYCH Obojętność i lekceważenie często wyrządzają więcej krzywd niż jawna niechęć - Joanne Kathleen Rowling PROPOZYCJA WSPÓŁPRACY PARTNERSTWO DLA OSÓB GŁUCHONIEWIDOMYCH - program społeczny Fundacji Wspólna Droga

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO PSYCHOLOGIA GŁUCHYCH

Bardziej szczegółowo

Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania egzaminu maturalnego

Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania egzaminu maturalnego Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania egzaminu maturalnego 03.06.2004, 15:11 Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej JEDNOSTKA MODUŁOWA: 322[17].Z3.01 Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej Wymagania wstępne : Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

Skorzystać z niego mogą także osoby z Twojego najbliższego otoczenia rodzina i bliscy.

Skorzystać z niego mogą także osoby z Twojego najbliższego otoczenia rodzina i bliscy. Skorzystać z niego mogą także osoby z Twojego najbliższego otoczenia rodzina i bliscy. Co można zyskać? Głównym celem projektu jest podniesienie jakości życia osób w nim uczestniczących, czyli osób głuchoniewidomych.

Bardziej szczegółowo

Prof.dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel. Osoby z niesprawnościami czytelniczymi - adresatami biblioterapii

Prof.dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel. Osoby z niesprawnościami czytelniczymi - adresatami biblioterapii Prof.dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Osoby z niesprawnościami czytelniczymi - adresatami biblioterapii What is Bibliotherapy? - YouTube 2:04 2:04 www.youtube.com/watch?v=yembbbd pgt8 Prezentacja "Biblioterapia

Bardziej szczegółowo

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W roku 1980 Światowa Organizacja Zdrowia opracowała i opublikowała definicję niepełnosprawności w Międzynarodowej klasyfikacji uszkodzeń, upośledzeń i niepełnosprawności.

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH Ucznia... Zawiera: 1. Dane o uczniu. 2. Diagnoza lekarska. 3. Diagnoza psychologiczna. 4. Diagnoza ekologiczna. 5. Umiejętności z zakresu: a) sposobu porozumiewania

Bardziej szczegółowo

Głuchoniewidomi w Polsce 2016

Głuchoniewidomi w Polsce 2016 Głuchoniewidomi w Polsce 2016 RAPORT TOWARZYSTWA POMOCY GŁUCHONIEWIDOMYM Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym ul. Deotymy 41, 01-441 Warszawa I tel./faks: 22 635 69 70 I www.tpg.org.pl I e-mail: tpg.org.pl

Bardziej szczegółowo

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Nowe przepisy prawa kładą duży nacisk na wzmocnienie współpracy przedszkola, szkoły i rodziców oraz zapewniają rodzicom możliwość większego wpływu na edukację

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

1. Uczniowie/słuchacze/absolwenci uprawnieni do dostosowania: Dostosowanie formy warunków

1. Uczniowie/słuchacze/absolwenci uprawnieni do dostosowania: Dostosowanie formy warunków Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 1 września 2015 r. w sprawie szczegółowych sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu kwalifikacje w zawodzie do potrzeb i możliwości

Bardziej szczegółowo

Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy

Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy Katarzyna Skręt Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w Rzeszowie Hałas Dźwięk wrażenie słuchowe, spowodowane falą

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Deborah Deutsch Smith - Pedagogika specjalna. T. 2. Spis treści

Księgarnia PWN: Deborah Deutsch Smith - Pedagogika specjalna. T. 2. Spis treści Księgarnia PWN: Deborah Deutsch Smith - Pedagogika specjalna. T. 2 Spis treści Rozdział 1. Niepełnosprawności fizyczno-ruchowe oraz specjalne potrzeby zdrowotne...........................................................

Bardziej szczegółowo

INKASENT 1. Informacje ogólne

INKASENT 1. Informacje ogólne INKASENT 1. Informacje ogólne Zadaniem inkasenta jest sprawdzanie zużycia gazu, wody, ciepła, energii elektrycznej na wyznaczonym terenie. Ponadto do obowiązków inkasenta należy: sprawdzanie stanu liczników

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie Pełnomocnik Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie Pełnomocnik Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych Załącznik do Zarządzenia Rektora PWSZ Nr 28/2009 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie Pełnomocnik Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych Kwestionariusz dla niepełnosprawnego studenta PWSZ Głogów

Bardziej szczegółowo

Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka. (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie

Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka. (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie niepokojące objawy w zachowaniu, możecie Państwo skorzystać z bezpłatnej pomocy

Bardziej szczegółowo

Polska Fundacja Osób Słabosłyszących. Działamy na rzecz pełnej dostępności przestrzeni publicznej dla osób słabosłyszących w Polsce

Polska Fundacja Osób Słabosłyszących. Działamy na rzecz pełnej dostępności przestrzeni publicznej dla osób słabosłyszących w Polsce Działamy na rzecz pełnej dostępności przestrzeni publicznej dla osób słabosłyszących w Polsce Jak obsługiwać klienta słabosłyszącego? Rozwiązania techniczne zwiększające dostępność jednostek publicznych

Bardziej szczegółowo

do rodzaju ich niepełnosprawności na podstawie orzeczenia o potrzebie

do rodzaju ich niepełnosprawności na podstawie orzeczenia o potrzebie Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobach dostosowania warunków przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe od roku szkolnego 2012/2013 Komunikat dyrektora CKE w sprawie

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA TYFLOPEDAGOGIKA

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA TYFLOPEDAGOGIKA Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA TYFLOPEDAGOGIKA SYLWETKA ABSOLWENTA Absolwent studiów I stopnia Tyflopedagogiki umie: przeprowadzić diagnozę specjalnych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia...2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia...2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia...2011 r. Projekt z dnia 21 lutego 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia

Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia Osoba niepełnosprawna zaliczana jest do jednego z trzech stopni niepełnosprawności: 1) znacznego, 2) umiarkowanego, 3) lekkiego. Orzeczenie

Bardziej szczegółowo

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Na podstawie 59 ust. 10 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w i sposobu ocesprawdzianów

Na podstawie 59 ust. 10 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w i sposobu ocesprawdzianów Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z dnia 30 kwietnia 2010 r. w sprawie sposobów dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od r. 2011 do potrzeb absolwentów

Bardziej szczegółowo

Zespół wczesnego wspomagania rozwoju. Specjalny Ośrodek Szkolno - Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących w Warszawie

Zespół wczesnego wspomagania rozwoju. Specjalny Ośrodek Szkolno - Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących w Warszawie Zespół wczesnego wspomagania rozwoju Specjalny Ośrodek Szkolno - Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących w Warszawie Nasza definicja WWR Wczesne wspomaganie rozwoju to wszystkie działanie podjęte w celu

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla niepełnosprawnego kandydata na studia w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Kaliszu im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego

Kwestionariusz dla niepełnosprawnego kandydata na studia w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Kaliszu im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego Kwestionariusz dla niepełnosprawnego kandydata na studia w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Kaliszu im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego UWAGA! Na podstawie informacji zawartych w kwestionariuszu

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

7 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie warunków

7 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie warunków Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 29 sierpnia 2014 r. w sprawie szczegółowej informacji o sposobach dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach Opr. Monika Wajda-Mazur Klasy integracyjne w naszej szkole. Nasza szkoła jako placówka z oddziałami integracyjnymi, nie tylko edukuje w zakresie ustalonego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

nazwa szkoły/placówki, w których jest zorganizowany zespół wczesnego wspomagania

nazwa szkoły/placówki, w których jest zorganizowany zespół wczesnego wspomagania Wykaz zespołów wczesnego wspomagania rozwoju dziecka zorganizowanych w szkołach i placówkach, dla których organem prowadzącym jest m. st. Warszawa - stan na 31 stycznia 2014 r. Do zespołów wczesnego wspomagania

Bardziej szczegółowo

Podstawy kliniczne i opieka pielęgniarska w chorobach narządów zmysłów Pielęgniarstwo

Podstawy kliniczne i opieka pielęgniarska w chorobach narządów zmysłów Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Medyczna, Wydział Ogólnomedyczny Fizjoterapia Drugi Praktyczny. Pedagogika specjalna. mgr D. Wyrzykowska - Koda

Wyższa Szkoła Medyczna, Wydział Ogólnomedyczny Fizjoterapia Drugi Praktyczny. Pedagogika specjalna. mgr D. Wyrzykowska - Koda Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Strona 2 z 9. a O niepełnosprawnościach sprzężonych mówimy, gdy u absolwenta niesłyszącego, słabo słyszącego, niewidomego, słabo

Strona 2 z 9. a O niepełnosprawnościach sprzężonych mówimy, gdy u absolwenta niesłyszącego, słabo słyszącego, niewidomego, słabo Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 31 sierpnia 2011 r. w sprawie sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania w roku szkolnym 2011/2012 egzaminu maturalnego do potrzeb absolwentów

Bardziej szczegółowo

Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od 2009 roku I

Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od 2009 roku I Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od 2009 roku I Komunikat Dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z dnia 1 września

Bardziej szczegółowo

Rola zespołów do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych w zakresie dostosowaniu warunków egzaminu.

Rola zespołów do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych w zakresie dostosowaniu warunków egzaminu. Rola zespołów do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych w zakresie dostosowaniu warunków egzaminu. Małgorzata Kowalczyk doradca metodyczny Radomskiego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli malgorzata.kowalczyk@rodon.radom.pl

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka niewidomego i słabowidzącego 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Supporting

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

Niepełnosprawność wzrokowa i wzrokowosłuchowa, jako przesłanki dyskryminacji

Niepełnosprawność wzrokowa i wzrokowosłuchowa, jako przesłanki dyskryminacji Niepełnosprawność wzrokowa i wzrokowosłuchowa, jako przesłanki dyskryminacji Małgorzata Książek Tekst opracowany na V seminarium specjalistyczne pt. Niepełnosprawność wzrokowa i wzrokowo-słuchowa, jako

Bardziej szczegółowo

Weź sprawy w swoje ręce www.tpg.org.pl

Weź sprawy w swoje ręce www.tpg.org.pl Weź sprawy w swoje ręce www.tpg.org.pl Projekt Wsparcie osób głuchoniewidomych na rynku pracy współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Szanowni Państwo, Towarzystwo

Bardziej szczegółowo

ANALITYK SYSTEMÓW KOMPUTEROWYCH

ANALITYK SYSTEMÓW KOMPUTEROWYCH ANALITYK SYSTEMÓW KOMPUTEROWYCH 1. Informacje ogólne Zadaniem analityka systemów komputerowych jest przeprowadzenie analizy systemów komputerowych oraz sprzętu komputerowego potrzebnego do konkretnych

Bardziej szczegółowo

W pierwszej kolejności rozpatrywane są wnioski osób samotnych oraz osób w wieku do 18 roku życia.

W pierwszej kolejności rozpatrywane są wnioski osób samotnych oraz osób w wieku do 18 roku życia. Procedury udzielania dofinansowania do likwidacji barier w komunikowaniu się ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych obowiązujące w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Hrubieszowie.

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich. Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych

Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich. Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych Polski Związek Niewidomych Okręg Śląski Okręg Śląski jest największą w Polsce

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa.

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa. Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa Ćwiczenie nr 3 Temat: Badanie indywidualnego pola widzenia w różnych typach masek Warszawa

Bardziej szczegółowo

P i o t r Ś l a s k i : Ł a t w e f o t o g r a f o w a n i e 1 www.e-bookowo.pl

P i o t r Ś l a s k i : Ł a t w e f o t o g r a f o w a n i e 1 www.e-bookowo.pl P i o t r Ś l a s k i : Ł a t w e f o t o g r a f o w a n i e 1 Piotr Ślaski ŁATWE FOTOGRAFOWANIE Jedyny tak prosty poradnik dla początkujących amatorów fotografii P i o t r Ś l a s k i : Ł a t w e f o

Bardziej szczegółowo

Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami

Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami Każdy człowiek zdrowy, głuchy, niewidomy, słabo widzący, niedostosowany społecznie, inwalida ruchu ma prawo do: opieki, wychowania,

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy program "Aktywny samorząd" realizowany w 2014 r. MODUŁ I OBSZAR A LIKWIDACJA BARIERY TRANSPORTOWEJ

Pilotażowy program Aktywny samorząd realizowany w 2014 r. MODUŁ I OBSZAR A LIKWIDACJA BARIERY TRANSPORTOWEJ Pilotażowy program "Aktywny samorząd" realizowany w 2014 r. PCPR w Toruniu informuje, iż Zarząd Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych przyjął w dniu 21 stycznia 2014 r. dokument pn.

Bardziej szczegółowo

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE INSTRUKCJA Test składa się z 28 pytań. Pytania są o zróżnicowanym stopniu trudności, ale ułożone w takiej kolejności aby ułatwić Ci pracę.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ?

Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ? Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ? CELE DYDAKTYCZNO-WYCHOWAWCZE: Po przeprowadzonej lekcji uczniowie i uczennice: umieją określić pojęcie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r.

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Powiecie Opolskim na lata 2016-2020 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

- 8 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 stycznia 2012 r. w sprawie egzaminów eksternistycznych (Dz. U. poz. 188),

- 8 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 stycznia 2012 r. w sprawie egzaminów eksternistycznych (Dz. U. poz. 188), Komunikat Dyrektora CKE w sprawie szczegółowej informacji o sposobach dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie do potrzeb i możliwości zdających ze

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI Oddział Fundacji powstał 1 lipca 2012 Prowadzimy projekt skierowany dla: osób z orzeczoną niepełnosprawnością niepracujących w wieku

Bardziej szczegółowo

A N K I E T A OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE DZIECI I MŁODZIEŻ DO 18 ROKU ŻYCIA

A N K I E T A OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE DZIECI I MŁODZIEŻ DO 18 ROKU ŻYCIA A N K I E T A OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE DZIECI I MŁODZIEŻ DO 18 ROKU ŻYCIA Niniejsza ankieta jest adresowana do wszystkich osób niepełnosprawnych i ich rodzin. Celem ankiety jest pozyskanie informacji o sytuacji

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Adriana Herbut Druk: Horyzont Drukarnia www.drukarniawarszawa.eu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 9 kwietnia 2014 r. Poz. 464 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI 1) z dnia 26 marca 2014 r.

Warszawa, dnia 9 kwietnia 2014 r. Poz. 464 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI 1) z dnia 26 marca 2014 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 9 kwietnia 2014 r. Poz. 464 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI 1) z dnia 26 marca 2014 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika Studia Podyplomowe Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA Cel studiów: Celem studiów jest przygotowanie słuchaczy do zawodu logopedy terapeuty z zakresu diagnozy, terapii mowy i wymowy pracującego z dziećmi, młodzieżą

Bardziej szczegółowo

Program leczenia głuchoty metodą wielokanałowych wszczepów implantów ślimakowych i pniowych.

Program leczenia głuchoty metodą wielokanałowych wszczepów implantów ślimakowych i pniowych. MINISTERSTWO ZDROWIA DEPARTAMENT POLITYKI ZDROWOTNEJ Program polityki zdrowotnej pn.: Program leczenia głuchoty metodą wielokanałowych wszczepów implantów ślimakowych i pniowych. ŚRODKI BUDŻETOWE NA REALIZACJĘ

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

SZKOŁY PODSTAWOWE KLASY IV VI

SZKOŁY PODSTAWOWE KLASY IV VI SZKOŁY PODSTAWOWE KLASY IV VI Przez uszy Ellen reż Saskia Gubbels, Holandia 2011, 17 min. Ellen, tak jak jej koledzy ze szkoły, nie słyszy. Chciałaby jednak pójść do zwyczajnego gimnazjum dla słyszących

Bardziej szczegółowo

Umiejętności komunikacyjne dzieci niepełnosprawnych

Umiejętności komunikacyjne dzieci niepełnosprawnych Umiejętności komunikacyjne dzieci niepełnosprawnych Aby kogoś pokochać, trzeba go poznać, by poznać, musimy zrozumieć, aby zrozumieć należy z nim się porozumieć. By wypracować u dziecka niepełnosprawnego

Bardziej szczegółowo

Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe!

Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe! Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe! Platforma Badań Zmysłów jest sprawdzonym urządzeniem przeznaczonym do przesiewowego badania słuchu, wzroku oraz mowy. Przez kilka lat funkcjonowania urządzenia

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

Zespoły edukacyjno terapeutyczne są jedną z form organizacyjnych nauczania w Zespole Szkół Specjalnych Nr 2 w Lublińcu dla dzieci z

Zespoły edukacyjno terapeutyczne są jedną z form organizacyjnych nauczania w Zespole Szkół Specjalnych Nr 2 w Lublińcu dla dzieci z Zespoły edukacyjno terapeutyczne są jedną z form organizacyjnych nauczania w Zespole Szkół Specjalnych Nr 2 w Lublińcu dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym,

Bardziej szczegółowo

społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w ośrodkach (tekst jedn. Dz.U. 2014, poz. 392).

społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w ośrodkach (tekst jedn. Dz.U. 2014, poz. 392). Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 29 sierpnia 2014 r. w sprawie sposobu dostosowania warunków i form sprawdzianu 2015 do potrzeb uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Magdalena Borek Partnerzy: Współpraca: Wydawca: Fundacja Integracja

Bardziej szczegółowo

Wady i choroby oczu i uszu

Wady i choroby oczu i uszu Wady i choroby oczu i uszu Oko miarowe Większość osób ma oczy miarowe, to znaczy takie, które prawidłowo skupiają promienie świetlne na siatkówce. Niektórzy mają jednak oczy niemiarowe. Związane z tym

Bardziej szczegółowo

Fundacja Promocji Kultury Głuchych KOKON. ~S: 0000324119 REGON: 141766738 NIP: 524-26-73-484

Fundacja Promocji Kultury Głuchych KOKON. ~S: 0000324119 REGON: 141766738 NIP: 524-26-73-484 . ~S: 0000324119 Warszawa, 29 września 2013 Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Departament Prawny Królewska 27, Warszawa Dotyczy projektu rozporzgdzenia Ministra Administraciri Cyfryzacji w sprawie

Bardziej szczegółowo

Tajemnice świata zmysłów oko.

Tajemnice świata zmysłów oko. Tajemnice świata zmysłów oko. Spis treści Narządy zmysłów Zmysły u człowieka Oko Budowa oka Model budowy siatkówki Działanie oka Kolory oczu Choroby oczu Krótkowzroczność Dalekowzroczność Astygmatyzm Akomodacja

Bardziej szczegółowo

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ Grupa osób niemówiących nigdy nie została zidentyfikowana jako wymagająca specyficznych oddziaływań i pomocy mającej na celu kompensowanie

Bardziej szczegółowo

Psycholog szkolny Kamila Budzyńska

Psycholog szkolny Kamila Budzyńska Psycholog szkolny Kamila Budzyńska Podjęcie przez dziecko obowiązku szkolnego wiąże się z początkiem nowego, bardzo ważnego etapu w jego życiu. Przechodząc z wieku przedszkolnego w wiek wczesnoszkolny

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Adriana Herbut Wydawca i organizator kampanii Wybory samorządowe

Bardziej szczegółowo

Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne

Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne Kierunek i rok studiów: Studia stacjonarne II rok, semestr 4, Studia niestacjonarne III rok, 6 semestr; II rok USM, 4 semestr. OLIGOFRENOPEDAGOGIKA 1.

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 573/2014. Zarządu Powiatu Krośnieńskiego z dnia 17 marca 2014r.

Uchwała Nr 573/2014. Zarządu Powiatu Krośnieńskiego z dnia 17 marca 2014r. Uchwała Nr 573/2014 w sprawie zmiany uchwały w sprawie określenia katalogów urządzeń i usług objętych dofinansowaniem w ramach likwidacji barier architektonicznych, w komunikowaniu się i technicznych ze

Bardziej szczegółowo

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI www.magazynnauczyciela.pl AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Załącznik do uchwały nr 80/2014 r. z dnia 28.05.2014r. II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki II.1. Tabela odniesień efektów kierunkowych

Bardziej szczegółowo

M I S J A I W I Z J A

M I S J A I W I Z J A M I S J A I W I Z J A PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ NR 3 PORADNI SPECJALISTYCZNEJ DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Z WADĄ WZROKU, SŁUCHU I AUTYZMEM W BIELSKU-BIAŁEJ. MISJA Jesteśmy publiczną Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

ANKIETA REKRUTACYJNA dla Uczestnika projektu KURS NA SAMODZIELNOŚĆ podnoszenie samodzielności osób niewidomych

ANKIETA REKRUTACYJNA dla Uczestnika projektu KURS NA SAMODZIELNOŚĆ podnoszenie samodzielności osób niewidomych ANKIETA REKRUTACYJNA dla Uczestnika projektu KURS NA SAMODZIELNOŚĆ podnoszenie samodzielności osób niewidomych w różnych obszarach funkcjonowania Szkolenie z zakresu rehabilitacji podstawowej 3-23 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice

Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice Orzecznictwo Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice Orzeczenie Jest efektem wielospecjalistycznej diagnozy zaburzeń w rozwoju dziecka/ucznia, wobec którego Zespół Orzekający

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo