Metoda fotodynamiczna diagnostyki i leczenia nowotworów mechanizmy i zastosowania

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Metoda fotodynamiczna diagnostyki i leczenia nowotworów mechanizmy i zastosowania"

Transkrypt

1 Metoda fotodynamiczna diagnostyki i leczenia nowotworów mechanizmy i zastosowania STRESZCZENIE Nowotwory są diagnozowane u ponad kilku milionów ludzi rocznie. Ze względu m.in. na słabą antygenowość jak i lekooporność większości nowotworów, PDT może stać się efektywną alternatywną, bądź uzupełniającą do chirurgii, metodą leczenia. PDT wymaga trzech elementów: fotouczulacza, źródła światła oraz tlenu. PDT jest z sukcesem stosowana w wielu klinikach na świecie, również w Polsce. Terapia ta jest wykorzystywana w leczeniu schorzeń onkologicznych (m.in. nowotwory głowy, szyi, płuc, przełyku, trzustki, pęcherza moczowego, narządu rodnego), jak i nieonkologicznych (liszaj twardzinowy, gronkowiec złocisty, brodawczakowatość). WPROWADZENIE METODA FOTODYNAMICZNA Pomimo ogromnego postępu w medycynie, wciąż wiele osób na świecie umiera z powodu zbyt późnej diagnozy lub braku skutecznych metod leczenia nowotworów (m.in. oporność wielolekowa komórek nowotworowych w chemioterapii stanowi poważny problem kliniczny). Metoda fotodynamiczna jest nową obiecującą techniką diagnozowania (PDD Photodynamic Diagnosis) i leczenia (PDT Photodynamic Therapy) nowotworów, która została zaakceptowana i jest obecnie stosowana w wielu klinikach [1]. Metoda ta cieszy się dużym uznaniem, ponieważ pozwala przede wszystkim na selektywne niszczenie tkanki nowotworowej bez zbędnych uszkodzeń tkanek zdrowych. Cechuje się znacznie mniejszymi efektami ubocznymi w porównaniu do standardowych terapii (chirurgia, radio- i chemioterapia) [2,3]. Poza zastosowaniami onkologicznymi PDD i PDT znalazły także zastosowanie w leczeniu wielu schorzeń nieonkologicznych [4]. Terapia fotodynamiczna (PDT) wymaga trzech składników [5]: fotouczulacza, który uczula tkankę nowotworową na działanie światła; źródła światła, zdolnego do wzbudzenia skumulowanego w tkance nowotworowej fotouczulacza źródło światła wzbudzającego musi być dobrane do stosowanego fotouczulacza (pasmo emisji źródła światła musi się pokrywać z pasmem absorpcji fotouczulacza jest to warunek zainicjowania reakcji fotochemicznej); tlenu rozpuszczonego w tkance. MECHANIZMY DZIAŁANIA Znane są dwa główne mechanizmy reakcji fotodynamicznej, które są ściśle uzależnione od stężenia tlenu w środowisku reakcji [5-7]. W przypadku obu typów mechanizmów początkowe reakcje przebiegają podobnie (Ryc. 1). W wyniku absorpcji fotonu (fotouczulacz naświetlany światłem o długości fali pokrywającej się z jego maksimum absorpcji) fotouczulacz przechodzi z singletowego, podstawowego stanu energetycznego ( 1 P 0 ) do wzbudzonego stanu singletowego ( 1 P * ). Część energii zostaje wypromieniowana w postaci kwantu fluorescencji (składowa diagnostyczna PDD), a część energii na skutek przejścia międzysystemowego (ISC) przeprowadza fotouczulacz do wzbudzonego stanu trypletowego ( 3 P * ) (składowa terapeutyczna PDT). Rycina 1. Reakcje zachodzące w mechanizmie typu I oraz II [5]. Agata Nowak-Stępniowska * Paulina Pergoł Alfreda Padzik-Graczyk Pracownia Biochemii, Instytut Optoelektroniki, Wojskowa Akademia Techniczna, Warszawa Pracownia Biochemii, Instytut Optoelektroniki, Wojskowa Akademia Techniczna, ul. Kaliskiego 2, Warszawa; tel.: (22) , Artykuł otrzymano 22 lipca 2012 r. Artykuł zaakceptowano 11 października 2012 r. Słowa kluczowe: metoda fotodynamiczna, fotouczulacze, reaktywne formy tlenu, nowotwory Wykaz skrótów: 5-ALA (ang. 5-aminolaevulinic acid) kwas 5-aminolewulinowy; CIN (ang. cervical intraepithelial neoplasia) wewnątrznabłonkowa neoplazja szyjki macicy; EPR (ang. enhanced vascular permeability and retention) wzmożona przepuszczalność naczyniowa oraz zatrzymywanie cząsteczek w tkance nowotworowej; MLA (ang. methyl ester of 5-ALA) ester metylowy kwasu 5-aminolewulinowego; PACT (ang. photodynamic antimicrobial chemotherapy) fotodynamiczna antybakteryjna chemioterapia; PDD (ang. photodynamic diagnosis) diagnostyka fotodynamiczna; PDT (ang. photodynamic therapy) terapia fotodynamiczna; ROS (ang. reactive oxygen specious) reaktywne formy tlenu; RRP (ang. recurrent respiratory papillomatosis) nawracająca brodawczakowatość układu oddechowego Postępy Biochemii 59 (1)

2 Rycina 2. Reakcje kolejnych redukcji anionorodnika ponadtlenkowego (w oparciu o [9], zmodyfikowano). W mechanizmie typu I (niskie stężenie tlenu w środowisku reakcji) zachodzą dalej następujące przemiany (Ryc. 1). Między wzbudzonym stanem trypletowym fotouczulacza ( 3 P * ) a substratem (RH) czyli tkanką nowotworową dochodzi do przeniesienia atomu wodoru lub elektronu, co prowadzi do wytworzenia rodników (R i PH ) i anionorodników (P - i RH - ) fotouczulacza i substratu, które reagują z tlenem będącym w podstawowym stanie trypletowym ( 3 Σ g3 O 2 ), prowadząc do wytworzenia reaktywnych form tlenu (ROS, ang. reactive oxygen species), które niszczą tkankę nowotworową w procesie utleniania [5,6]. Powstanie anionorodnika ponadtlenkowego (O 2 - ) generuje w środowisku fizjologicznym kolejne ROS (Ryc. 2) [8]. W mechanizmie typu II (wysokie stężenie tlenu w środowisku reakcji), zachodzą dalej następujące przemiany (Ryc. 1). W wyniku przejścia fotouczulacza do wzbudzonego stanu trypletowego ( 3 P * ), dochodzi do przekazania energii między fotouczulaczem we wzbudzonym stanie trypletowym ( 3 P * ) a cząsteczką tlenu ( 3 Σ g3 O 2 ), znajdującego się w podstawowym stanie trypletowym (przekazanie energii między cząsteczkami jest dozwolone, ponieważ oba indywidua występują w tym samym stanie spinowym). W ten sposób generowany zostaje tlen w stanie wzbudzonym, tzw. tlen singletowy ( 1 g1 O 2* ) o silnych właściwościach utleniających. Stan singletowy charakteryzuje się tym, że wszystkie elektrony w atomie są sparowane (spiny antyrównoległe). Natomiast w stanie trypletowym mogą występować atomy oraz cząsteczki, które posiadają dwa niesparowane elektrony (spiny równoległe). Większość związków organicznych występuje w podstawowym stanie singletowym. Tlen charakteryzuje się trypletowym stanem podstawowym, a wzbudzonym singletowym. W związku z tym tlen posiadając dwa niesparowane elektrony może reagować tylko z cząsteczką mającą również dwa niesparowane elektrony. Reaktywność tlenu jest ograniczona, ponieważ znaczna część cząsteczek ma sparowane elektrony. Dlatego też tlen w stanie trypletowym, ze względu na trudność ze znalezieniem odpowiednich reagentów do reakcji dwuelektronowej, reaguje zazwyczaj ze związkami jednoelektronowo tj. poprzez przyjęcie od nich jednego elektronu i generując wolne rodniki. Istnieją dwie formy tlenu singletowego: delta ( 1 g1 O 2* ) i sigma ( 1 Σ g1 O 2* ) (Ryc. 3) [8,9]. W reakcji fotodynamicznej główną rolę odgrywa jedynie niższy wzbudzony stan singletowy delta ( 1 g ), ponieważ jest to stan metastabilny charakteryzujący się stosunkowo długim okresem półtrwania [5]. Mechanizm typu II jest dominujący ze względu na tlenowy charakter organizmu ludzkiego. Spadek stężenia tlenu w czasie, w tkance poddanej fotodynamicznej terapii, jest proporcjonalny do stężenia fotouczulacza i dawki energii [7]. W miarę wyczerpywania się tlenu zaczyna przeważać mechanizm typu pierwszego. Wolne rodniki są w przeważającej większości czynnikami silnie utleniającymi, ale ze względu na krótkie okresy półtrwania niszczą struktury komórkowe w najbliższym sąsiedztwie ich powstawania. Natomiast tlen singletowy charakteryzuje się dostatecznie długim okresem półtrwania w środowisku wodnym, aby utlenić także struktury komórkowe poza obrębem jego powstania [5]. Reaktywne formy tlenu generowane w wyniku reakcji fotodynamicznej to czynniki o dużym potencjale destrukcyjnym. Czynniki te w pierwszej kolejności niszczą błony komórek oraz organelli subkomórkowych w szczególności błony plazmatyczne i mitochondrialne. Jednakże wszystkie składniki subkomórkowe ulegają uszkodzeniu w zależności od lokalizacji fotouczulaczy w komórce [5,8,9]. FOTOUCZULACZE Fotouczulacze stosowane w diagnostyce i terapii metodą fotodynamiczną muszą spełniać wiele warunków takich jak [5]: powinny być związkami chemicznie czystymi, o znanym i trwałym składzie; powinny wykazywać minimalną toksyczność w ciemności i być toksyczne tylko w obecności światła; powinny selektywnie zatrzymywać się w tkance nowotworowej przez co najmniej kilkadziesiąt godzin; nie powinny dawać efektów fototoksycznych w zdrowych tkankach; Rycina 3. Formy tlenu singletowego w roztworach wodnych (w oparciu o [9], zmodyfikowano). 54

3 powinny charakteryzować się wysoką reaktywnością fotochemiczną, zdolnością do efektywnej produkcji tlenu singletowego i innych reaktywnych form tlenu oraz długim czasem życia stanu trypletowego, co jest podstawą wysokiej cytotoksyczności dla komórek nowotworowych; powinny powodować jak najmniejsze skutki uboczne; pasma absorpcji fotouczulaczy nie powinny pokrywać się z pasmami absorpcji barwników wewnątrz organizmu (endogennych). W rzeczywistości do tej pory nie znaleziono fotouczulacza, który spełniałby wszystkie te wymogi. Najbardziej rozpowszechnioną grupą fotouczulaczy są pochodne porfirynowe jak protoporfiryna IX [10]. W latach 70. hematoporfiryna (Hp) oraz mieszaniny pochodnych hematoporfiryny (HpD) były najczęściej stosowanymi fotouczulaczami określanymi jako pierwsza generacja fotouczulaczy. Pionierskie wysiłki Doughertiego i innych z Centrum Onkologii Roswell Park dały początek rozwojowi PDD i PDT. Dougherty, Kessel i współpracownicy z sukcesem wyizolowali dimery i oligomery do n = 8 z HpD tworząc Photofrin II. Jego działanie okazało się dwukrotnie skuteczniejsze w stosunku do stosowanych przez Lipsona pochodnych hematoporfiryny (HpD). Dzięki temu terapia fotodynamiczna zaczęła być stosowana w klinikach, a fotouczulacze dostępne komercyjnie [5,6]. W latach 80. powstała druga generacja fotouczulaczy pochodzących z różnych rodzin chemicznych jak: TPPS n sulfonowana tetrafenyloporfiryna [11], ftalocyjaniny cynkowe i glinowe [12], m-thpc meso-tetra(hydroksyfenylo) chloryny [13], chloryna e6 [14], m-thpp meso-tetra(3- -hydroksyfenylo) porfiryna [15], merocyjanina 540 [16], hyperycyna [17] czy pochodne błękitu metylenowego [18]. Ogromne zainteresowanie wzbudziło także zastosowanie kwasu 5-aminolewulinowego (ALA) (Malik i Lugaci, rok 1987), który jest prekursorem endogennej protoporfiryny IX ligandu hemu (Ryc. 4a,b) [5]. Liczne badania pokazują, że najlepsze właściwości wykazują fotouczulacze amfifilowe. Posiadają one w swej strukturze domeny lipofilowe i zwykłe łańcuchy boczne wykazujące właściwości hydrofilowe. Związki amfifilowe dobrze kumulują się w komórkach nowotworowych, gdyż są podwójnie umocowane; częścią cząsteczki w strukturach lipidowych, a podstawnikami bocznymi w wodnej części komórki [5]. W Pracowni Biochemii i Spektroskopii Instytutu Optoelektroniki Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie opracowano technologię otrzymywania i oczyszczania nowej klasy fotosensybilizatorów amfifilowych, będących diaminokwasowymi pochodnymi protoporfiryny PP(dA- A) 2 Arg 2 (Ryc. 4c) [19]. Opis otrzymywania PP(dAA) 2 podano w patentach [20,21]. Związki te wykazują właściwości lipofilowe i tylko w niewielkim stopniu rozpuszczają się w wodzie. W celu uzyskania związków rozpuszczalnych w wodzie dwie grupy karboksylowe w resztach kwasu propionowego pierścienia porfirynowego, wysolono argininą uzyskując połączenia jonowe, co opisują patenty [22,23]. W ten sposób otrzymuje się związki PP(dAA) 2 Arg 2 dobrze rozpuszczalne w wodzie, ale jednocześnie dobrze dyfundujące przez błony biologiczne. Założono, że przyłączenie aminokwasowych podstawników do pierścienia porfirynowego zwiększy efektywność oddziaływania z receptorami błonowymi komórek nowotworowych, co powinno się przyczynić do ułatwienia transportu tych związków do wnętrza komórek i skuteczniej zwalczać komórki nowotworowe [5,24,25]. Kilka innych fotouczulaczy jest obecnie używanych eksperymentalnie w różnych fazach badań przedklinicznych i klinicznych. Rycina 4. Struktury związków: a 5-ALA, b protoporfiryny IX, c PP(dAA) 2 Arg 2. Postępy Biochemii 59 (1)

4 SUBKOMÓRKOWA LOKALIZACJA FOTOUCZULACZY Oddziaływanie fotouczulacza z komórkami w obrębie tkanki docelowej lub nowotworowej znacząco wpływa na wynik PDT. Kluczowym parametrem tych oddziaływań jest subkomórkowa lokalizacja fotouczulaczy, ponieważ fotouczulacze mogą lokować się w obrębie wielu różnych organelli komórkowych takich jak: mitochondria, lizosomy, siateczka śródplazmatyczna, aparat Golgiego i błony komórkowe. Wewnątrzkomórkowa lokalizacja w komórkach zależy m.in. od struktury fotouczulacza. Fotouczulacze, które są hydrofobowe mają dwu lub mniejszy ładunek ujemny (tj.-2,-1,0 itd) mogą dyfundować przez błonę komórkową i potem przemieścić się do błony organelli wewnątrzkomórkowych. Te fotouczulacze także mają zdolność największej absorpcji w komórkach in vitro, a zwłaszcza gdy są obecne w stosunkowo niskim stężeniu w obrębie komórkowego medium. Fotouczulacze, które są mniej hydrofobowe mają większy niż dwa ładunek ujemny (tj.-2,-3,-4 itd) są zbyt polarne, aby dyfundować przez błonę i są w związku z tym pochłaniane w mechanizmie endocytozy. Absorpcja fotouczulacza przez komórki nowotworowe jest kluczowa dla efektywnego PDT, ponieważ ROS mają krótki okres półtrwania i działają blisko miejsca ich powstania. Poznanie lokalizacji fotouczulacza jest ważne by wybrać najbardziej efektywny fotouczulacz dla każdego zastosowania [26]. FARMAKOKINETYKA I BIODYSTRYBUCJA FOTOUCZULACZY Podany dożylnie fotouczulacz może przyłączyć się do różnych białek surowicy, co wpływa na jego farmakokinetykę i biodystrybucję w obrębie ciała ludzkiego. Farmakokinetyka fotouczulaczy zależy od miejsca jego kumulacji oraz od tego jak mocno wiąże się w obrębie specyficznego obszaru docelowego (np. komórek nowotworowych). Takie właściwości farmakokinetyczne fotouczulacza mogą bezpośrednio wpływać na parametry luminescencji i determinować stopień niszczenia komórek nowotworowych. Kontakt fotouczulaczy, związanych z białkami surowicy, z powierzchnią komórek śródbłonka umożliwia związanie z przydanką naczyń (zewnętrznej błony ściany naczyń). Od tego etapu, fotouczulacz może albo wiązać się z zewnątrzkomórkową macierzą albo lokować w obrębie komórek nowotworowych. W końcowym etapie, fotouczulacz jest usuwany z obszaru docelowego przez naczynia limfatyczne lub krwionośne i wydalany przez wątrobę lub nerki. Końcowy efekt PDT w stosunku do komórek nowotworowych zależy od tego, w którym stadium wchłaniania fotouczulacz zostanie wzbudzany przez światło o odpowiedniej długości fali [26]. BIOLOGICZNE ASPEKTY ODPOWIEDZI ORGANIZMU NA TERAPIĘ FOTODYNMICZNĄ (PDT) Efekt fotodynamiczny przez szereg lat był uważany jako efekt działający lokalnie, czyli tylko w tej tkance, w której został wywołany [5]. Obecnie wiadomo, iż reakcja PDT prowadzi do ogólnoustrojowej antynowotworowej reakcji immunologicznej [27,28]. W przypadku nowotworów indukowanych przez wirusy, układ odpornościowy może rozpoznawać taki antygen wirusowy i go unieszkodliwić. Identyfikacja antygenów związanych z nowotworami jest niezwykle trudna w przypadku nowotworów nie wywołanych wirusami. Większość nowotworów posiada mechanizmy, które utrudniają ich eliminację z organizmu. Należą do nich m.in.: słaba antygenowość, częste reakcje krzyżowe z antygenami własnymi, immunosupresja, zmienność antygenowa. Komórki nowotworowe charakteryzują się zdolnością rekrutowania pewnych komórek ze szpiku i krwioobiegu. Są to m.in. makrofagi, granulocyty, komórki tuczne i fibroblasty. Niektóre z rekrutowanych komórek, głównie makrofagi i fibroblasty, pod wpływem komórek nowotworowych podlegają przeprogramowaniu fenotypowemu. W ten sposób powstają charakterystyczne dla nowotworów makrofagi TAM (ang. Tumor Associated Macrophages) i fibroblasty CAF (ang. Carcinoma Associated Fibroblast). Te zmienione komórki wraz z pozostałymi zrekrutowanymi przez nowotwór komórkami łącznie z macierzą pozakomórkową tworzą tzw. mikrośrodowisko nowotworowe. To środowisko i komórki nowotworowe są odpowiedzialne za angiogenezę i immunosupresję [29,30]. PDT powoduje lub wzmaga odpowiedź antynowotworową, niszczy strukturę nowotworu i tym samym umożliwia bezpośrednie oddziaływanie pomiędzy komórkami układu immunologicznego a nowotworowymi, prowadząc do ogólnoustrojowej antynowotworowej odpowiedzi immunologicznej. PDT prowadzi do śmierci komórek nowotworowych na drodze bezpośredniej i pośredniej. Śmierć na drodze bezpośredniej obserwuje się w wyniku naświetlania, gdy energia jest przekazywana z fotouczulacza w stanie wzbudzonym do tlenu cząsteczkowego tworząc tlen singletowy (typ II). Te wysoce reaktywne cząsteczki powodują bezpośrednie fotouszkodzenie białek, tłuszczów i innych cząsteczek w miejscu kumulacji fotouczulacza, prowadząc bezpośrednio do śmierci komórek nowotworowych w mechanizmie nekrozy i/lub apoptozy. Należy wspomnieć, że mechanizm śmierci zależy od wielu czynników. Najważniejsza jest wewnątrzkomórkowa lokalizacja fotouczulacza, ponieważ uszkodzenie mitochondriów generalnie prowadzi do apoptozy, podczas gdy uszkodzenie np. błon plazmatycznych może opóźnić lub zatrzymać apoptozę i indukować nekrozę [31]. Z kolei dawka energii wpływa na generację nekrozy albo apoptozy. Wysoka dawka energii dezaktywuje enzymy (kaspaza 3), które są niezbędne do wywołania apoptozy i prowadzi zazwyczaj do nekrozy [27,28]. Obserwuje się różnice w ogólnoustrojowej odpowiedzi immunologicznej, ponieważ nekroza w większym stopniu niż apoptoza prowadzi do stanu zapalnego, co stanowi pierwszy krok indukcji specyficznej odpowiedzi immunologicznej. Fototoksyczne zmiany w śródbłonku naczyń tkanki nowotworowej wywołane przez PDT prowadzą do trwałego niedotlenienia komórek nowotworowych. Efekt naczynio- 56

5 wy wywołany PDT prowadzi do zwiększonej przepuszczalności naczyń, okluzji naczyń, a w rezultacie niedokrwiennej śmierci pozostałych komórek nowotworowych (ścieżka pośrednia). Bezpośredni efekt PDT na komórki odpornościowe może być szkodliwy. Limfocyty kumulują fotouczulacz i też mogą zostać zniszczone przy naświetlaniu, prowadząc do lokalnej supresji układu immunologicznego [27,28]. Komórki układu immunologicznego są znajdowane w podstawie tkanki nowotworowej, oddzielone od komórek nowotworowych przez zewnątrzkomórkową macierz. PDT niszcząc strukturę tkanki nowotworowej umożliwia bezpośrednie oddziaływanie między komórkami układu immunologicznego a nowotworowymi. Po początkowym uszkodzeniu komórek nowotworowych i komórek układu odpornościowego silna reakcja zapalna zachodzi lokalnie, która aktywuje i przyciąga nieuszkodzone leukocyty z innych miejsc. Fotouszkodzenie błon prowadzi do aktywacji fosfolipaz błonowych powodując masowe uwalnianie produktów hydrolizy lipidów i metabolitów kwasu arachidonowego [30,32]. Oba te czynniki są mediatorami zapalenia. Co więcej zmiany w ścianach naczyń krwionośnych przyciągają neutrofile i płytki krwi [33-36]. Te komórki uwalniają więcej mediatorów zapalnych, które mają właściwości chemotaktyczne zdolne do masowej rekrutacji komórek układu odpornościowego i przemieszczania ich do miejsca uszkodzenia. PDT jest związana z ekspresją genów i produkcją białka wielu cytokin: IL-1b, IL-2, IL-6, IL-10, TNF-a, G-CSF [37,38]. Te cytokiny są ważnymi białkami regulującymi proces zapalny. Uwalnianie tych czynników chemotaktycznych z tkanki nowotworowej powoduje przyciąganie i kumulację nielimfoidalnych komórek charakterystycznych dla procesu zapalnego. Kilka minut po zakończeniu reakcji PDT duża liczba neutrofilów przemieszcza się do tego obszaru [27,28]. Inwazja neutrofilów poprzedza rekrutację komórek tucznych, limfocytów T, monocytów i makrofagów [27,28]. Fagocyty usuwają martwe komórki [27,28]. W celu zwalczenia i długoterminowej kontroli nowotworu jest ważna ścieżka pośrednia jak i bezpośrednia. Ze względu na wpływ terapii fotodynamicznej na układ immunologiczny podejmuje się próby modulacji przeciwnowotworowej odpowiedzi immunologicznej z wykorzystaniem PDT i elementów układu odpornościowego. Poniżej opisano jedną z metod. Modulacja przeciwnowotworowej odpowiedzi immunologicznej z udziałem komórek dendrytycznych i PDT Odpowiedź immunologiczna jest aktywowana m.in. przez sygnały niebezpieczeństwa (zagrożenia), rozpoznawane przez komórki, które stanowią odporność wrodzoną. Z tych komórek, komórki dendrytyczne (profesjonalne komórki prezentujące antygen limfocytom T) są głównym łącznikiem między wrodzoną a nabytą odpowiedzią immunologiczną [39]. Jednym z najważniejszych czynników komórkowych indukowanych w wyniku PDT (który jest uwalniany z nekrotycznych komórek nowotworowych) jest zewnątrzkomórkowe HSP70 należące do rodziny białek szoku cieplnego HSPs [40]. Ekspresję genów, które kodują HSPs indukuje wiele szkodliwych czynników zarówno egzo- jak i endogennych, na jakie narażona jest komórka (m.in. wolne rodniki, różne typy promieniowania). W warunkach prawidłowych, zawartość HSP70 jest niska, wzrasta dopiero w warunkach stresu. Rola m.in. HSP70 w procesie nowotworzenia związana jest przede wszystkim z ich antyapoptotycznymi właściwościami, gdyż główną funkcją HSPs jest ochrona przed czynnikami stresu. Co więcej HSP70 i inne (HSP90 i GRP96) zidentyfikowano w przestrzeni pozakomórkowej. Okazuje się, że zewnątrzkomórkowo umiejscowione białka biorą udział w odpowiedzi immunologicznej jak również wpływają na reakcję zapalną, czego wynikiem jest synteza cytokin zapalnych [41,42]. Komórki dendrytyczne posiadają specyficzne receptory dla HSPs. Indukcja HSPs w wyniku PDT może stanowić sygnał zagrożenia stymulujący różnicowanie komórek dendrytycznych i indukcję syntezy cytokin, włączając IL-15 i IL-12, a przez to wzmagać prezentację antygenu limfocytom T CD8 + ). Dlatego prowadząc hodowlę komórek dendrytycznych w obecności lizatu komórek nowotworowych uszkodzonych PDT można wzmóc przeciwnowotworową odpowiedź immunologiczną [40]. RODZAJE ŚMIERCI KOMÓRKOWEJ Uszkodzenia komórkowe mogą prowadzić do: nekrozy (stanowi szybką i nagłą śmierć komórek, która obejmuje całe grupy komórek powodując ostry stan zapalny na skutek utraty integralności błony komórkowej i wycieku zawartości komórki. Nagłe uwolnienie dużej objętości masy białkowej może spowodować nieodwracalne zatkanie kanalików nerkowych i poważne komplikacje zdrowotne) [5,43-46]. apoptozy (programowana śmierć trwa znacznie dłużej niż nekroza. Ponieważ nie następuje utrata integralności błony nie dochodzi do ostrego zapalenia w obrębie leczonej tkanki. Dodatkowo, badania in vitro pokazują obecność oddziaływań między komórką uszkodzoną a nieuszkodzoną w wyniku PDT. Reakcja ta ma charakter kaskadowy. Uszkodzona komórka indukuje apoptozę w komórce nieuszkodzonej co jest zjawiskiem korzystnym zwłaszcza w przypadku guzów o dużej masie, kiedy to światło nie może tak głęboko dotrzeć) [5,31,43-52]. autofagii (trwają badania nad znaczeniem tego mechanizmu w procesie PDT) [53]. Ogólnie rzecz biorąc, odpowiedź komórkowa na uszkodzenie zależy od kilku czynników sklasyfikowanych jako zewnętrzne (stężenie fotouczulacza, dawka energii) i wewnętrzne (metabolizm komórkowy, faza cyklu komórkowego) mających wpływ na wrażliwość komórek na PDT. Lokalizacja subkomórkowa fotouczulacza wpływa na to czy zajdzie apoptoza i w jakim stopniu zajdzie indukcja apoptozy w wyniku PDT [31]. PDT może bowiem prowadzić do apoptozy lub nekrozy albo do kombinacji tych dwóch mechanizmów [43-46]. Z tych względów, w metodzie PDT, dąży się do generowania śmierci ze znaczną przewagą apoptozy w stosunku do nekrozy. Postępy Biochemii 59 (1)

6 Obecnie trwają prace nad optymalizacją warunków reakcji fotodynamicznej leczenia różnego typu nowotworów jak i chorób nienowotworowych. Poniżej zestawiono obszary medycyny, gdzie z powodzeniem stosuje się metodę PDT w leczeniu różnych schorzeń. ZASTOSOWANIA PDD I PDT ZASTOSOWANIA PDT W LECZENIU NOWOTWORÓW Przełyk Choroby przełyku można z powodzeniem diagnozować i leczyć metodą PDT. W UK PDT zaakceptowano do leczenia chorób przełyku [54,55]. Płuca PDT jest metodą stosowaną w leczeniu nowotworów płuc. PDT z użyciem lasera Nd:YAG w przypadkach paliatywnych przedłuża czas życia do nawrotu choroby. W jednym z badań leczono 144 pacjentów w zaawansowanym stadium nowotworu. U wszystkich pacjentów występowało 50% zwężenie światła oskrzeli, powodujące duszności. Wszyscy pacjenci odpowiedzieli na leczenie PDT. Po 8 tygodniach średnica światła oskrzeli wzrosła do 58% u wszystkich pacjentów, zmniejszając duszności. Średnie przeżycie wyniosło 5 miesięcy. Wśród pacjentów z wczesnym stadium leczono 16 osób. PDT indukowało kompletną odpowiedź już po 1 zabiegu. U osób z nawrotami choroby dalsze zabiegi PDT również dały kompletną odpowiedź. Średnia życia wyniosła 69 miesięcy [54,55]. Trzustka Opisywane są próby kliniczne z wykorzystaniem fotouczulaczy: sulfonowanej ftalocyjaniny glinu (AlsPc), kwasu 5-ALA i mthpc. W badaniach na ludziach (mthpc (0,15 mg/kg i dawka energii z zakresu J) z 16 pacjentów 7 przeżyło więcej niż rok (średnia życia 9,5 miesiąca) [54,55]. Głowa i szyja PDT w leczeniu nowotworów głowy i szyi jest atrakcyjną propozycją. mthpc stosuje się w Europie do leczenia nowotworów głowy i szyi. U pacjentów z wczesnym rakiem płasko-komórkowym 85% zostało wyleczonych (97 z 114 pacjentów). W przypadku stadium zaawansowanego nowotworu w badaniu z 45 osób 12 nie zareagowało na leczenie (średnia życia 2 miesiące). U reszty średnia życia wyniosła 16 miesięcy [54,55]. Mózg W przypadku glejaka wielopostaciowego stosuje się zabieg chirurgiczny przy wsparciu obrazowania z użyciem 5-ALA i PDT z wykorzystaniem Photofrinu. W jednym z badań klinicznych na 27 pacjentów (kontrola 14, a 13 leczonych) przeżycie wyniosło 52,8 tygodni w stosunku do 24,6 tygodni u nie leczonych osób [54,55]. Terapia fotodynamiczna jako nieinwazyjna metoda znalazła olbrzymie zastosowanie w dermatologii w leczeniu zmian przednowotworowych, nowotworowych jak i nienowotworowych. W przypadku zmian nowotworowych w dermatologii [56] stosuje się dwa główne proleki, 5-ALA i jego ester Rycina 5. Porównanie budowy bakterii gram ujemnych i dodatnich (w oparciu o [57], zmodyfikowano). metylowy (MLA). Główne wskazania dermatologiczne do miejscowego stosowania PDT to powierzchniowe niemelanomowe nowotwory skóry i dysplazje (nieprawidłowa budowa tkanki lub narządu powstająca w okresie rozwojowym). Silnie pigmentowane raki jak melanoma nie odpowiadają dobrze po leczeniu PDT, ponieważ melanina absorbuje promieniowanie czerwone. Poniżej opisano wyniki przykładowych chorób leczonych PDT. AK popromienne rogowacenie uzyskuje się odpowiedź na poziomie 70-90% (twarzowa i skórna postać dają lepsze rezultaty, a obwodowa słabiej odpowiada na leczenie 44-73% i rośnie wznowa do 19% po 3 latach). PDT i krioterapia dają podobne rezultaty, ale ze względów kosmetycznych pacjenci wybierają PDT. BCC rak podstawno komórkowy uzyskano 87% skuteczność w przypadku powierzchniowego i 53% dla postaci guzowatej ze wznową 18% po 45 miesiącach. BD choroba Bowen a miejscowe PDT jest tu szeroko stosowane. Skuteczność wynosi 86-93% z 18% wznów w okresie 3-5 lat. Miejscowe PDT może być potencjalnie używane w leczeniu pacjentów po przeszczepie organów, w których znacząco wzrosło ryzyko rozwoju dysplastycznych zmian skórnych i raków niemelanomowych skóry. INNE ZASTOSOWANIA PDT Rozwój bakterii lekoopornych na standardowe leczenie wzmogło poszukiwania niestandardowych metod leczenia. PDT ma szanse być metodą stosowaną do miejscowych infekcji. PDT może zmniejszyć potrzebę używania antybiotyków. Stąd wprowadzono pojęcie PACT fotodynamiczna antybakteryjna chemioterapia [57]. Tlen singletowy jako czynnik antybakteryjny ma krótki okres półtrwania i ograniczony dystans dyfuzją (100 nm). 58

7 Tabela 1. Badania przeżywalności gronkowca złocistego pod wpływem PDT w różnych warunkach. Testy in vitro (na podstawie [57], zmodyfikowano). Szczep gronkowca lub fenotyp S. aureus Cowan I EMRSA-16 S. aureus NCTC 6571, MRSA (dwa szczepy: EMRSA-15 i EMRSA-16) EMRS-12 MRSA W przypadku bakterii, efekt letalny związany z PDT zachodzi na poziomie kwasów nukleinowych [58] lub błony komórkowej [59] lub na obu poziomach jednocześnie [60]. Bakterie gram ujemne mają dwie błony: cytoplazmatyczną i zewnętrzną (Ryc. 5). Obecność lipopolisacharydów w zewnętrznej błonie bakterii gram ujemnych wiąże się z silnym ujemnym ładunkiem, który czyni błonę nieprzepuszczalną dla neutralnych i anionowych związków. Badania ostatniej dekady pokazały, że anionowe fotouczulacze mogłyby być efektywne w połączeniu z czynnikami zwiększającymi przepuszczalność zewnętrznej błony bakterii gram ujemnych m.in. polimiksyną i EDTA [61]. Pokazano, że przyłączenie fotouczulaczy jak ftalocyjaniny, porfiryny i chloryny do kationowych polipeptydów daje efektywną inaktywację bakterii gram + i (Tab. 1)[62]. Metoda fotodynamiczna znalazła także zastosowanie w leczeniu brodawczakowatości spowodowanej przez ludzki wirus brodawczaka HPV. Nawracająca brodawczakowatość układu oddechowego (RRP, ang. Recurrent Respiratory Papillomatosis), wywołana przez HPV typu 6 i 11 jest najczęstszym łagodnym nowotworem krtani u dzieci. Konwencjonalne metody nie zapobiegają przed wielokrotnymi nawrotami choroby. W jednym z badań klinicznych zastosowano miejscowo PDT z wykorzystaniem eteru dihematoporfiryny (4,25 mg/kg, 50J) na 48 pacjentach. Zaobserwowano wyraźną poprawę. Obiecujące wyniki uzyskali także inni badacze (statystycznie 50% poprawy). HPV wywołuje także brodawczaki układu rozrodczego. U kobiet HPV infekuje szyjkę macicy (typ 16 lub 17) i może prowadzić do rozwoju wewnątrznabłonkowej neoplazji szyjki macicy (CIN, ang. Cervical Intraepithelial Neoplasia), a nawet raka szyjki macicy. W badaniach klinicznych PDT z użyciem eteru/estru polihematoporfiryny (2 mg/kg, laser YAG-OPO) uzyskano wysoką skuteczność w leczeniu CIN, ale też raka szyjki macicy. Miejscowo stosuje się PDT z wykorzystaniem 5-ALA lub MLA w leczeniu kłykciny sromu, prącia i pochwy (20% 5-ALA, 100 J/cm 2, skuteczność 95% po 1 zabiegu, 100% po 2 zabiegach, % wznów 6,3) [63-65]. Na koniec przedstawiono zastosowania PDT w leczeniu schorzeń skórnych różnego pochodzenia (Tab. 2). NANOTECHNOLOGIA W PDT Stężenie fotouczulacza Bchlide-IgG (10 µm) SnCe6-IgG (4,25 µg/ml) Dimetylowy błękit metylenowy (0,5-2,0 µm) Sulfonowana ftalocyjanina glinu (6,0 mg/l) 5-ALA (0,38 mm) W terapii fotodynamicznej jednym z problemów ograniczających zastosowanie wielu fotouczulaczy jest trudność z przygotowaniem formuły farmaceutycznej, która umożliwi ich pozajelitowe podanie. Całkowita dawka energii [J/cm 2 ] Problemy fotouczulaczy I-szej generacji to: są mieszaninami kilku częściowo niezidentyfikowanych porfiryn, słaba selektywność, niski współczynnik ekstynkcji (wymagają podania sporej ilości by uzyskać satysfakcjonujący efekt); słaba penetracja tkanek (maximum absorpcji przy stosunkowo krótkich długościach fal, 630 nm) oraz wysoka kumulacja w skórze (6-8 tygodni wrażliwości na światło po PDT). Problemy Photofrinu II dały rozwój fotouczulaczom II-ej generacji, które są czyste, dobrze scharakteryzowane, silnie generują tlen singletowy, mają silne pasma absorpcji w zakresie nm i głęboko penetrują tkanki. Wadą jest ich hydrofobowość. Słaba rozpuszczalność w wodzie, hydrofobowych fotouczulaczy ogranicza ich dożylne podanie [68,69]. Z tych powodów powstały różne strategie rozwoju systemów dostarczania leków. Należą do nich m.in. osadzanie fotouczulacza na nośniku koloidalnym jak: liposomy, cząsteczki polimerowe czy olejowe układy zdyspergowane; pułapkowanie fotouczulacza w lipofilowym rdzeniu lipoproteiny niskiej gęstości LDL oraz koniugaty fotouczulacz- -przeciwciało monoklonalne (mab), fotouczulacz-nanocząsteczka-mab [68-73]. Pasywne systemy dostarczania fotouczulaczy Pasywne systemy docelowe wykorzystują naturalne ścieżki dystrybucji: dyfuzję pasywną, fagocytozę. Zaliczamy do nich: liposomy, olejowe układy zdyspergowane, biodegradowalne cząsteczki polimerowe i hydrofilowe polimery. Badania pokazują, że selektywna kumulacja tych nośników następuje na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyniowej oraz zatrzymywania różnych cząsteczek w tkance nowotworowej (EPR, ang. Enhanced Vascular Permeability and Retention) [74,75]. Nieszczelna sieć naczyń krwionośnych tkanki nowotworowej prowadzi do wytworzenia nieprawidłowej bariery śródbłonkowej; słaby drenaż limfatyczny natomiast upośledza układ limfatyczny lub prowadzi do niedrożności limfatycznej i wzrostu przepuszczalności naczyń. Te mechanizmy dają sposobność nośnikom aby osiągnąć cel przez dyfuzję prostą. Wzrost przepuszczalności naczyń włosowatych wielu nowotworów następuje wskutek zaburzenia śródbłonkowej integralności komórki prowadząc do aktywacji czynników wydzielniczych lub prozapalnych. Te zjawiska mogą wzmóc zewnątrznaczyniowy transport makrocząsteczek. Pasywne gromadzenie się makrocząsteczek długo krążących w tkance nowotworowej na skutek EPR zwiększa stężenie fotouczulacza w tkance nowotworowej [68-70]. Postępy Biochemii 59 (1) Efekt >99.9% 70-99,9% w zależności od fazy wzrostu 100% śmiertelność 100% śmiertelność 100% śmiertelność

8 Tabela 2. PDT w leczeniu nienowotworowych chorób skóry [66]. Brodawka wirusowa Trądzik młodzieńczy (pospolity) Łuszczyca Ropne zapalenie gruczołów potowych Liszaj twardzinowy Twardzina skóry Choroba Darier a Choroba Hailey-Hailey Nadmierne owłosienie Znamię łojowe Prąciowy liszaj płaski Sarkoidoza Międzypalcowe grzybice Łysienie plackowate Nienowotworowe choroby skórne odpowiadające na leczenie 5-ALA-PDT Grudkowa zmiana skórna wywołana wirusem HPV. Trwają badania nad PDT z użyciem 20% kremu 5-ALA i różnych źródeł światła: lampy, LED, lasery, by osiągnąć najefektywniejsze leczenie przy min. skutkach ubocznych [67]. Nie opracowano optymalnych parametrów PDT. Testuje się różne źródła światła i moce dla PDT z użyciem 5-ALA. Prowadzono badania pilotażowe z użyciem różnych stężeń 5-ALA (0, 2, 10 lub 20 %) i dawek energii z zakresu 1-30 J/cm 2. Polepszenie było widoczne u niektórych pacjentów już po 1 zabiegu, ale efektywne leczenie obserwowano po kilkukrotnych zabiegach. Metoda wymaga dalszych badań. Choroba wywołana przez gronkowca wywołująca w gruczołach potowych i otaczającej tkance łącznej stan zapalny. W leczeniu tej choroby metoda PDT wymaga dalszych badań nad potwierdzeniem skuteczności. Przewlekła choroba zewnętrznych narządów płciowych. Następuje pogrubienie skóry z wytworzeniem białawych grudek czemu towarzyszy ból i swędzenie. Uzyskano objawowe polepszenie po PDT z użyciem 20% kremu 5-ALA i dawki energii 80 J/cm 2. Po 6-8 tyg. u 10 z 12 kobiet nastąpiła redukcja objawów. Efekt utrzymywał się 3-9 miesięcy. Przewlekła choroba autoimmunologiczna, charakteryzująca się stwardnieniem skóry i tkanek na skutek nadmiernego gromadzenia się kolagenu. Stosowano PDT z użyciem 3% 5-ALA i dawki energii 10 J/cm 2. Zabiegi przeprowadzano raz lub dwa razy na tydzień, przez 3-6 miesięcy w zależności od odpowiedzi klinicznej. Choroba cofnęła się. Metoda wymaga dalszych badań aby potwierdzić jej skuteczność w badanych warunkach. Genetycznie uwarunkowana choroba skóry wywołana zaburzeniem procesu rogowacenia w obrębie mieszków włosowych i poza nimi. Zmiany dotyczą skóry, błon śluzowych oraz paznokci. PDT z użyciem 20% 5-ALA i dawki energii 150 J/cm 2 może być wspomagającą terapią, ale nie może zastąpić standardowego leczenia retinoidami. Rzadka choroba pęcherzowa o dziedziczeniu autosomalnym, dominującym. Leczono z powodzeniem 2 pacjentów z wykorzystaniem 20% kremu 5-ALA i naświetlano dawką energii 120 J/cm 2. Leczenie powtórzono po 2 miesiącach. Biopsje wykazały prawidłowy naskórek. Nastąpiły remisje po 19 i 25 tygodniach. Mechanizm jest niejasny. Prowadzono badania z użyciem 20% 5-ALA, dawek energii 100 i 200 J/cm 2 z wykorzystaniem lasera argonowego. 3 miesiące po PDT 100 J/cm 2 90% włosów odrosło w stosunku do 50% w obszarach naświetlonych 200 J/cm 2. Wysokie dawki mogą zapewnić całkowitą utratę owłosienia. Biopsja przed i po leczeniu wskazuje na selektywne niszczenie naskórka i mieszków włosowych oszczędzając skórę właściwą. Występuje w postaci pojedynczego guza o zrazikowej lub brodawkowatej powierzchni i żółtym zabarwieniu. Lokalizuje się zazwyczaj na owłosionej skórze głowy bądź twarzy. 20% 5-ALA i dawka energii 50 J/cm 2 zapewniają efektywne leczenie. Towarzyszy często chorobom autoimmunologicznym. Jest to przewlekła choroba skóry i błon śluzowych atakująca często skórę genitaliów. Leczenie z użyciem 20% 5-ALA i dawką energii 50 J/cm 2 dało wyraźne polepszenie po 4 tyg. Po 6 miesiącach nie nastąpił nawrót choroby. Metoda może być z powodzeniem stosowana w leczeniu prąciowego liszaja płaskiego. Choroba związana z układem odpornościowym. Charakteryzuje ją powstawanie ziarniniaków, czyli małych grudek zapalnych nie ulegających martwicy. Guzowata sarkoidoza skórna jest podatna na leczenie PDT z wykorzystaniem 5-ALA (żel 3% 5-ALA i dawka energii 20 J/ cm 2 ). Po 3 miesięcznym leczeniu zmiany ustąpiły. Leczenie bez procesu zapalnego. Nienowotworowe choroby skórne oporne na działanie 5-ALA-PDT Badania nie wykazały skuteczności stosowania PDT z wykorzystaniem 5-ALA. Badacze sądzą, że pewne dotknięte chorobą obszary skóry mogą nie być osiągalne w leczeniu z powodu skomplikowanego kształtu przestrzeni między palcowej wyjaśniają słabe rezultaty lecznicze. Choroba skórna o nieustalonej do tej pory etiopatogenezie (prawdopodobnie o podłożu genetycznym). Charakteryzuje się występowaniem przejściowych bądź trwałych ognisk wyłysienia (brak ognisk zapalnych). Obserwuje się brak efektów leczniczych po PDT z użyciem 5-ALA. Badacze podają, że być może serie 20 zabiegów leczniczych mogłyby dać zauważalną odpowiedź na terapię. Liposomy to lipidowe pęcherzyki złożone z jednej lub więcej koncentrycznie ułożonych biwarstw fosfolipidowych. Ich główne składniki to fosfolipidy i cholesterol, które są obecne w organizmie w dużych ilościach, dlatego powinny być biokompatybilne. Prowadzone są badania eksperymentalne oraz kliniczne z udziałem nośników liposomowych jako efektywnych systemów dostarczania fotouczulacza w PDT. Liposomalny BPD-MA zaaprobowano do leczenia w Szwajcarii i USA [68-70]. Olejowe układy zdyspergowane to m.in. CRM Cremophor-EL niejonowy polioksyetylowany olej rycynowy stosowany jako czynnik emulsyfikujący. Badania pokazują preferencyjne pochłanianie fotouczulacza zdyspergowanego w CRM przez tkankę nowotworową. W badaniu PDT z wykorzystaniem fotouczulacza hematoporfiryny oraz CRM nastąpiła regresja przeszczepionego nowotworu pęcherza moczowego u szczura przy znacząco niższym stężeniu fotouczulacza w porównaniu z Hp-PDT. Z kolei CRM okazał się skuteczniejszy niż liposom DPPC (dipalmitylofosfatydylocholina) przy zastosowaniu fotuczulacza SnET 2 w leczeniu tego samego typu nowotworu [69]. 60

9 Biodegradowalne nanocząsteczki (m.in. PLA poli(d,l- -kwas mlekowy) są alternatywą dla liposomów dzięki szerokiej różnorodności materiałów i procesu wytwarzania. Dla PDT doświadczenia prowadzono m.in. z hematoporfiryną, ftalocyjaniną i m-thpc osadzonych na biodegradowalnych nanocząsteczkach [68]. Obiecujące wyniki uzyskano w stosunku do nowotworu EMT-6 z użyciem fotouczulacza ZnPcF 16 z PLA i emulsji CRM. Uzyskano 100% skuteczność z PLA w porównaniu do 60% z CRM [69]. Terapeutyczne zastosowania pozajelitowo podanych nośników koloidalnych są ograniczone z powodu ich szybkiej eliminacji z krążenia. Pochłanianie nośników przez jednojądrowe fagocyty jest promowane przez opsonizację. Aby przedłużyć ich cyrkulację w krwioobiegu dodatkowo modyfikuje się ich powierzchnię (zmiana ładunku, hydrofobowości, stabilizacja steryczna) [69]. Aktywne systemy dostarczania fotouczulaczy Selektywne dostarczanie fotouczulacza do tkanki nowotworowej jest możliwe dzięki ukierunkowaniu fotouczulacza poprzez tworzenie koniugatów z udziałem cząstek nakierowanych na receptor docelowy (fotouczulacz-mab lub fotouczulacz-nanocząsteczka-mab) [68-70]. Do głównych zalet tej strategii należą: wysokie powinowactwo wiążącej cząstki do receptora lub antygenu docelowej powierzchni komórki; bezpośrednia lub bardziej specyficzna lokalizacja dzięki czemu można zwiększyć wydajność i selektywność PDT stosując niższe stężenia fotouczulacza. Niezbędnym wymogiem tej strategii jest nietoksyczność, nieimmunogenność i biodegradowalność koniugatów; stabilność koniugatów w krwioobiegu i zdolność do pokonania barier fizjologicznych i osiągnięcia miejsca docelowego przed internalizacją. W tych celach wykorzystuje się m.in. lipoproteiny i przeciwciała monoklonalne. W klasie lipoprotein, lipoproteiny niskiej gęstości LDL odgrywają ważną rolę w transporcie i uwalnianiu cząsteczki fotouczulacza do komórek nowotworowych. Synteza receptorów LDL na powierzchni komórki jest regulowana przez jej zapotrzebowanie na cholesterol. Wiadomo, że szybko proliferujące komórki mają wysokie zapotrzebowanie na cholesterol do syntezy błon komórkowych. Badania pokazują, że fotouczulacz złączony niekowalencyjnie z LDL przed podaniem prowadzi do wzrostu wydajności PDT w porównaniu z podaniem samego fotouczulacza [69,70,73]. Inna strategia zakłada koniugację fotouczulacza z przeciwciałami monoklonalnymi skierowanymi przeciwko specyficznym antygenom komórek nowotworowych. Istnieją bowiem różnice między komórkami zdrowymi i nowotworowymi, m.in. wyższa synteza specyficznych antygentów i onkobiałek przez komórki nowotworowe [74,76,77]. We wstępnych badaniach Hp-PDT z przeciwciałami skierowanymi przeciw antygenom mięśniako-mięsaka M1 uzyskano 95% skuteczność (równoważne stężenie samego Hp lub mab stosowano jako kontrole). Pomimo zachęcających rezultatów in vitro wiele problemów trzeba jeszcze pokonać przed próbami klinicznymi. Wydajność in vivo koniugatów fotouczulacz-mab lub fotouczulacz-nanocząsteczka-mab zależy bowiem od wielu czynników, które mogą wpływać na dostępność do tkanki nowotworowej. Zmiany w profilu antygenowym komórek nowotworowych prowadzą do utraty specyficzności receptorów. Sugeruje się podawanie mieszanin przeciwciał skierowanych przeciwko różnym antygenom, aby osiągnąć maksymalną skuteczność. Do niedawna większość przeciwciał używanych w badaniach klinicznych stanowiły przeciwciała mysie, mogące powodować reakcje antyidiotypowe reakcje. Obecnie dostępne są już mniej immunogenne przeciwciała chimeryczne, humanizowane i ludzkie [69-72]. Wzrost efektu PDT i zmniejszenie stężenia fotouczulacza można osiągnąć używając specyficznych cząsteczek wyszukujących komórki nowotworowe jak czynnik wzrostu EGF, specyficzne białka (transferyna) [78] czy hormony (insulina) jako alternatywę dla mab [69,71,72]. Nowe rozwiązania pozwalające na większą selektywność, większą kumulację fotouczulacza, a przez to mniejsze dawki leku dają obiecujące rezultaty. Przed naukowcami jeszcze wiele lat badań nad optymalizacją leczenia nowotworów z wykorzystaniem nanotechnologii i ich bezpieczeństwem, ale dotychczasowe wyniki dają duże nadzieje. PDT W POLSCE W Polsce prowadzone są badania diagnostyczne oraz terapeutyczne z zakresu: dermatologii, gastroenterologii, laryngologii, pulmonologii, ginekologii i ortopedii z użyciem 5-ALA i Photofrinu. Do głównych klinik zajmujących się PDT w Polsce należą: Centrum Laserowej Diagnostyki i Terapii Fotodynamicznej w Bytomiu i Klinika Urologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi oraz Katedra Ginekologii i Położnictwa Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, Klinika Ginekologii Onkologicznej B Centrum Onkologii w Warszawie oraz Klinika Chorób Przyzębia Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku [5,79,80]. PODSUMOWANIE Opracowywanie nowoczesnych i skutecznych metod diagnozowania oraz terapii nowotworów jest wciąż ważnym elementem medycyny. Metoda fotodynamiczna może stać się istotnym narzędziem współczesnej onkologii miedzy innymi ze względu na częstą immunosupresję standardowych metod, jak naświetlanie czy chemioterapia. PDT natomiast w leczeniu miejscowych infekcji bakteryjnych pozwala w zasadniczy sposób zredukować czas leczenia, efekty uboczne obserwowane po podaniu antybiotyków i w wielu przypadkach obniżyć koszty terapii. Zastosowanie natomiast nanotechnologii w PDT daje bardzo obiecujące wyniki pozwalające na znaczące podwyższenie efektywności PDT przy obniżeniu skutków ubocznych terapii. PIŚMIENNICTWO 1. Schuitmaker JJ, Baas P, van Leengoed HLLM, van der Meulen FW, Star WM, van Zandwijk N (1996) Photodynamic therapy: a promising new modality for the treatment of cancer. J Photochem Photobiol B 34: Sibata CH, Colussi VC, Oleinick NL, Kinsells TJ (2001) Photodynamic therapy in oncology. Expert Opin Pharmacother 2: Postępy Biochemii 59 (1)

10 3. Agostinis P, Berg K, Cengel KA, Foster TH, Girotti AW, Gollnick SO, Hahn SM, Hamblin MR, Juziene A, Kessel D, Korbelik M, Moan J, Mroz P, Nowis D, Piette J, Wilson B, Golab J (2011) Photodynamic Therapy of Cancer: an update. Cancer J Clin 61: Szeimies RM, Landthaler M, Karrer S (2002) Non-oncologic indications for ALA-PDT. J Dermatolog Treat 13(Suppl1): Graczyk A (1999) Photodynamic diagnosis and treatment of cancer, Bellona, Warszawa, ch.1-2, pp (in Polish) 6. Juzeniene A, Moan J (2007) The history of PDT in Norway Part one: identification of basic mechanisms of general PDT. Photodiagn Photodyn Ther 4: Castano AP, Demidova TN, Hamblin MR (2005) Mechanisms in photodynamic therapy: part two-cellular signaling, cell metabolism and modes of cell death. Photodiagn Photodyn Ther 2: Bartosz G (2006) Druga twarz tlenu. Wolne rodniki w przyrodzie. PWN, Warszawa 9. Halliwell B, Gutteridge JM (1984) Free radicals, lipid peroxidation, and cell damage. Lancet 2: Sternberg ED, Dolphin D (1998) Porphyrin-based photosensitizers for use in photodynamic therapy. Tetrahedron 54: Evensen JF, Moan J, Winkelman JW (1987) Toxic and phototoxic effects of tetraphenylpophinesulphonate and haematoporphyrin derivative in vitro. Int J Radiat Biol Relat Stud Phys Chem Med 51: Berg K, Bommer JC, Moan J (1989) Evaluation of sulfonated aluminum phthalocyanines for use in photochemotherapy. A study on the relative efficiences of photoinactivation. Photochem Photobiol 49: Ma L, Moan J, Berg K (1994) Evaluation of a new photosensitizer, meso-tetra-hydroksyphenyl-chlorin, for use in photodynamic therapy: a comparison of its photobiological properties with those of two other photosensitizers. Int J Cancer 57: Cunderlikova B, Gangeskar L, Moan J (1999) Acid-base properties of chlorin e6: relation to cellular uptake. J Photochem Photobiol B 53: Friberg EG, Cunderlikova B, Pettersen EO, Moan J (2003) PH effects on the cellular uptake of four photosensitizing drugs evaluated for use in photodynamic therapy of cancer. Cancer Lett 195: Cunderlikova B, Sikurova L, Moan J (2003) PH, serum proteins and ionic strength influence the uptake of merocyanine 540 by WiDr cells and its interaction with membrane structures. Bioelectrochemistry 59: Uzdensky AB, Bragin DE, Kolosov MS, Kubin A, Loew HG, Moan J (2003) Photodynamic effect of hypericin and a water-soluble derivative on isolated crayfish neuron and surrounding glial cells. J Photochem Photobiol B 72: Peng Q, Brown SB, Moan J (1993) Biodistribution of a methylene blue derivative in tumor and normal tissue of rats. J Photochem Photobiol B 20: Ye S, Czuba M, Romiszewska A, Karolczak J, Graczyk A (2003) Investigation of photo-physical properties of selected diaminoacid photoporphyrin derivatives PP(AA)Arg 2. I determination of quantum yield of fluorescence. Optica Applicata 2-3(XXXIII0): Padzik-Graczyk A, Konarski J, Sobczyńska J (1994) Sposób otrzymywania hemin. Patent PL B1/ Konarski J (1990) Sposób otrzymywania nowych pochodnych di(l-etylo)deuteroporfiryny. Patent PL / Padzik-Graczyk A, Konarski J (1994) Sposób otrzymywania soli kompleksowych hematoporfiryny i jej pochodnych. Patent PL B1/ Graczyk A, Konarski J (1995,1997) Complex salts of hematoporphyrin and its derivatives, their synthesis and therapeutic agents. Patents US 5, 45, 599A/95, EPO A2/ Misiewicz-Krzemińska I, Skupińska K, Graczyk A, Kasprzycka-Guttman T (2009) Influence of protoporphyrin IX amino acid substituents on affinity to human breast adenocarcinoma MCF-7 cells. Biotech Histochem 84: Nowak-Stępniowska A, Wiktorska K, Małecki M, Romiszewska A, Padzik-Graczyk A (2011) Cytotoxicity of PP(Arg) 2 and PP(Ala) 2 (Arg) 2 - mediated photodynamic therapy and early stage of apoptosis induction in prostate cancer in vitro. Acta Biochim Pol 4: Robertson CA, Hawkins D, Abrahamse H (2009) Photodynamic therapy (PDT): A short review on cellular mechanisms and cancer research applications for PDT. J Photochem Photobiol B 96: van Duijnhoven FH, Aalbers RIJM, Rovers JP, Terpstra OT, Kuppen P (2003) The immunological consequences of photodynamic treatment of cancer, a literature review. Immunobiol 207: Nowis D, Stokłosa T, Legat M, Issat T, Jakóbisiak M, Gołąb J (2005) The influence of photodynamic therapy on the immune response. Photodiagn Photodyn Ther 2: Szala S (2009) Angiogeneza i immunosupresja: jin i jang progresji nowotworów. Postepy Hig Med Dosw 63: Jakóbisiak M, Gołąb J (2007) Immunologia. PWN, Warszawa, pp. 31. Oleinick NL, Morris R, Belichenko I (2002) The role of apoptosis in response to photodynamic therapy: what, where, why how. Photochem Photobiol Sci 1: Almeida RD, Manadas BJ, Carvalho AP, Duarte CB (2004) Intracellular signaling mechanisms in photodynamic therapy. Biochim Biophys Acta 1704: Cecic I, Korbelik M (2002) Mediators of peripheral blood neutrophilia induced by photodynamic therapy of solid tumors. Cancer Lett 183: Cecic I, Parkins S, Korbelik M (2001) Induction of systemic neutrphill response in mice by photodynamic therapy of solis tumors. Photochem Photobiol 74: Cecic I, Korbelik M (2002) Mediators of peripheral blood neutrophilia induced by photodynamic therapy of solid tumors. Cancer Lett 183: Cecic I, Stott B, Korbelik M (2006) Acute phase response-associated systemic neutrophil mobilization in mice bearing tumors treated by photodynamic therapy. International Immunopharmacol 6: Gollnick SO, Evans SS, Baumann H, Owczarczak P, Maier P, Vaughan L, Wang WC, Unger E, Henderson BW (2003) Role of cytokines in photodynamic therapy-induced local and systemic inflammation. Br J Cancer 88: de Vree WJA, Essers MC, Koster JF, Sluiter W (1997) Role of interleukin 1 and granulocyte colony-stimulating factor in photofrin-based photodynamic therapy of rat rhabdomyosarcoma tumors. Cancer Res 57: Kopeć-Szlęzak J (2008) Biologia komórek dendrytycznych. Onkol Pol 11: Jung NC, Kim HJ, Kang MS, Lee JH, Song JH, Seo HG (2012) Photodynamic therapy-mediated DC immunotherapy is highly effective for the inhibition of established solid tumors. Cancer Lett 324: Laskowska E (2007) Małe białka szoku termicznego rola w apoptozie, kancerogenezie i chorobach związanych z agregacją białek. Postepy Biochem 1: Kazimierczuk A, Kiliańska ZM (2009) Plejotropowa aktywność białek szoku cieplnego. Postepy Hig Med Dosw 63: Kessel D (2006) Death pathways associated with photodynamic therapy. Med Laser Appl 21: Plaetzer K, Kiesslich T, Verwanger T, Krammer B (2003) The modes of cell death induced by PDT: an overview. Med Laser Appl 18: Buytaert E, Dewaele M, Agostinis P (2007) Molecular effectors of multiple cell death pathways initiated by photodynamic therapy. Biochim Biophys Acta 1776: Kłyszejko-Stefanowicz L (2002) Cytobiochemia. Biochemia niektórych struktur komórkowych. Wydawnictwo naukowe PWN 47. Grądzka I (2006) Mechanizmy i regulacja programowanej śmierci komórek. Postepy Biochem 2: Wojtczak L, Zabłocki K (2008) Mitochondria w życiu, chorobie i śmierci komórki. Postepy Biochem 2: Kmita H, Stobienia O (2006) Kanał VDAC jako regulator funkcji mitochondriów. Postepy Biochem 2:

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Metody fotodynamiczne PDT Technika diagnostyczna i terapeutyczna zaliczana do form fotochemioterapii

Bardziej szczegółowo

Centrum Diagnostyki i Terapii Laserowej Politechniki Łódzkiej

Centrum Diagnostyki i Terapii Laserowej Politechniki Łódzkiej Centrum Diagnostyki i Terapii Laserowej Politechniki Łódzkiej Dyrektor CDTL PŁ dr n. med. Cezary Peszyński-Drews 215 Wolczanska str. Lodz, Poland tel. +4842 6313648, fax. +4842 6816139 HISTORIA CDTL Centrum

Bardziej szczegółowo

Leczenie biologiczne co to znaczy?

Leczenie biologiczne co to znaczy? Leczenie biologiczne co to znaczy? lek med. Anna Bochenek Centrum Badawcze Współczesnej Terapii C B W T 26 Październik 2006 W oparciu o materiały źródłowe edukacyjnego Grantu, prezentowanego na DDW 2006

Bardziej szczegółowo

TERAPIA FOTODYNAMICZNA (PDT) jako nowa METODA LECZENIA NOWOTWORÓW

TERAPIA FOTODYNAMICZNA (PDT) jako nowa METODA LECZENIA NOWOTWORÓW TERAPIA FOTODYNAMICZNA (PDT) jako nowa METODA LECZENIA NOWOTWORÓW Zalety: nowa metoda leczenia nowotworów bardziej efektywna i selektywna niż radioterapia/chemoterapia minimalizacja efektów ubocznych TERAPIA

Bardziej szczegółowo

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomaga osiągnąć gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują wgłębienia potwierdzona naukowo metoda zabiegów estetycznych

Bardziej szczegółowo

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomagające uzyskać gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują

Bardziej szczegółowo

Q.Light - profesjonalna fototerapia

Q.Light - profesjonalna fototerapia Q.Light - profesjonalna fototerapia Urządzenie Q.Light 70 NT IR pozwala na prowadzenie skutecznej terapii w szerokim zakresie stosowania właściwemu dla światła spolaryzowanego. Q.Light 70 NT IR jest bardzo

Bardziej szczegółowo

Immunologia komórkowa

Immunologia komórkowa Immunologia komórkowa ocena immunofenotypu komórek Mariusz Kaczmarek Immunofenotyp Definicja I Charakterystyczny zbiór antygenów stanowiących elementy różnych struktur komórki, związany z jej różnicowaniem,

Bardziej szczegółowo

Model Marczuka przebiegu infekcji.

Model Marczuka przebiegu infekcji. Model Marczuka przebiegu infekcji. Karolina Szymaniuk 27 maja 2013 Karolina Szymaniuk () Model Marczuka przebiegu infekcji. 27 maja 2013 1 / 17 Substrat Związek chemiczny, który ulega przemianie w wyniku

Bardziej szczegółowo

TERAPIA FOTODYNAMICZNA NOWOTWORÓW. Jakub Gołąb Zakład Immunologii, Centrum Biostruktury Akademia Medyczna w Warszawie jgolab@ib.amwaw.edu.

TERAPIA FOTODYNAMICZNA NOWOTWORÓW. Jakub Gołąb Zakład Immunologii, Centrum Biostruktury Akademia Medyczna w Warszawie jgolab@ib.amwaw.edu. TERAPIA FOTODYNAMICZNA NOWOTWORÓW Jakub Gołąb Zakład Immunologii, Centrum Biostruktury Akademia Medyczna w Warszawie jgolab@ib.amwaw.edu.pl Oscar Raab po wstrzyknięciu hematoporfiryny PDT = Photo Dynamic

Bardziej szczegółowo

LASER VARILITE 532/940 NM SYSTEM LASEROWY DO USUWANIA ZMIAN NACZYNIOWYCH NA TWARZY I KOŃCZYNACH DOLNYCH, ZMIAN PIGMENTACYJNYCH I SKÓRNYCH

LASER VARILITE 532/940 NM SYSTEM LASEROWY DO USUWANIA ZMIAN NACZYNIOWYCH NA TWARZY I KOŃCZYNACH DOLNYCH, ZMIAN PIGMENTACYJNYCH I SKÓRNYCH LASER VARILITE 532/940 NM SYSTEM LASEROWY DO USUWANIA ZMIAN NACZYNIOWYCH NA TWARZY I KOŃCZYNACH DOLNYCH, ZMIAN PIGMENTACYJNYCH I SKÓRNYCH System VariLite firmy Iridex (USA) stanowi kompleksowe rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Aleksandra Sałagacka Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Pracownia Biologii Molekularnej i Farmakogenomiki

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

Interaction between model peptides and lecithin

Interaction between model peptides and lecithin Uniwersytet polski Zakład Chemii Fizycznej i i Modelowania Molekularnego Interaction between model peptides and lecithin Roksana Wałęsa, Dawid Siodłak, Teobald Kupka, Małgorzata Broda Lecytyny - grupa

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

ZEPTER INTERNATIONAL POLAND R E G I O N A L M E E T I N G B R A N D M E D I C A L ZEPTER INTERNATIONAL POLAND REGIONAL MEETING WARSZAWA, 15-11-2013

ZEPTER INTERNATIONAL POLAND R E G I O N A L M E E T I N G B R A N D M E D I C A L ZEPTER INTERNATIONAL POLAND REGIONAL MEETING WARSZAWA, 15-11-2013 ZEPTER INTERNATIONAL POLAND R E G I O N A L M E E T I N G B R A N D M E D I C A L ZEPTER INTERNATIONAL POLAND REGIONAL MEETING WARSZAWA, 15-11-2013 Ewolucja BIOPTRON BIOPTRON MedAll Nr 1 wśród Terapii

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie światła IPL w usuwaniu defektów kosmetycznych. Nowak Zuzanna grupa 34Z

Zastosowanie światła IPL w usuwaniu defektów kosmetycznych. Nowak Zuzanna grupa 34Z Zastosowanie światła IPL w usuwaniu defektów kosmetycznych Nowak Zuzanna grupa 34Z Zastosowanie światła IPL w usuwaniu defektów kosmetycznych IPL znajduje zastosowanie w takich zabiegach jak: - Fotodepilacja

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING Starzenie się skóry jest rezultatem wpływu wielu czynników biologicznych, biochemicznych i genetycznych na indywidualne jednostki. Jednocześnie wpływ czynników zewnętrznych chemicznych i fizycznych determinują

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami. Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska

Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami. Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska Spis treści: 1. Co to jest grafen? Budowa i właściwości. 2. Zastosowanie grafenu. 3. Dlaczego może być wykorzystany

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Możliwości pozytonowej emisyjnej tomografii ( PET ) w prowadzeniu pacjenta ze szpiczakiem mnogim.

Możliwości pozytonowej emisyjnej tomografii ( PET ) w prowadzeniu pacjenta ze szpiczakiem mnogim. Możliwości pozytonowej emisyjnej tomografii ( PET ) w prowadzeniu pacjenta ze szpiczakiem mnogim. Bogdan Małkowski Zakład Medycyny Nuklearnej Centrum Onkologii Bydgoszcz Zastosowanie fluorodeoksyglukozy

Bardziej szczegółowo

LASER KTP. CZAJOWSKA Justyna 32D

LASER KTP. CZAJOWSKA Justyna 32D LASER KTP CZAJOWSKA Justyna 32D WSTĘP Lasery coraz częściej są stosowne we współczesnej medycynie. Efekt oddziaływania światła laserowego na organizm jest wypadkową właściwości fizycznych światła lasera

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

Wysoka szczytowa moc impulsu, krótki czas jego trwania oraz długie

Wysoka szczytowa moc impulsu, krótki czas jego trwania oraz długie W HILTERAPIA stosuje się pulsacyjną emisję promieniowania laserowego. Wysoka szczytowa moc impulsu, krótki czas jego trwania oraz długie przerwy między impulsami sprawiają, że odpowiednio duża dawka energii

Bardziej szczegółowo

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA..,WWW.MONEY.PL ( 00:00:00) www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/warszawscy;lekarze;zastosowali;nowa;metode;leczenia;raka;j

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF

Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF Agnieszka Gładysz Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF Katedra i Zakład Biochemii i Chemii Klinicznej Akademia Medyczna Prof.

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych?

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? prof. dr hab. med.. Piotr Fiedor Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 5 Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego WP i NoZ AM w Lublinie, p.o. kierownika Zakładu: Prof. dr hab. n.

Bardziej szczegółowo

Postępy w Gastroenterologii. Poznań 2013. Janusz Milewski, Klinika Gastroenterologii CSK MSW.

Postępy w Gastroenterologii. Poznań 2013. Janusz Milewski, Klinika Gastroenterologii CSK MSW. Postępy w Gastroenterologii. Poznań 2013. Janusz Milewski, Klinika Gastroenterologii CSK MSW. Rak trzustki na drugim miejscu pośród nowotworów w gastroenterologii. Na 9 miejscu pod względem lokalizacji

Bardziej szczegółowo

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Informacja prasowa Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Warszawa, 28 października Chorzy na szpiczaka mnogiego w Polsce oraz ich bliscy mają możliwość uczestniczenia

Bardziej szczegółowo

Jeśli myślisz. o posiadaniu dziecka po przebytej chorobie nowotworowej, chcemy przekazać Ci potrzebne informacje, które pomogą spełnić to marzenie.

Jeśli myślisz. o posiadaniu dziecka po przebytej chorobie nowotworowej, chcemy przekazać Ci potrzebne informacje, które pomogą spełnić to marzenie. Wstęp Dzięki postępowi medycyny coraz większej liczbie pacjentów udaje się pokonać choroby onkologiczne. W grupie tych pacjentów są również osoby młode, w wieku rozrodczym, które pragną mieć dzieci po

Bardziej szczegółowo

Liposomy nośniki leków przeciwnowotworowych

Liposomy nośniki leków przeciwnowotworowych Liposomy nośniki leków przeciwnowotworowych mgr Patrycja Kozub Projektowanie, synteza i badanie nanonośników liposomowych do transferu leków (porfiryn, chloryn) do komórek nowotworowych (prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Załącznik do OPZ nr 8

Załącznik do OPZ nr 8 Załącznik do OPZ nr 8 Lista raportów predefiniowanych Lp. Tytuł raportu Potencjalny użytkownik raportu 1. Lista chorych na raka stercza w zależności od poziomu antygenu PSA (w momencie stwierdzenia choroby)

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

D-Pulse: Impuls stworzony dla MonaLisa Touch

D-Pulse: Impuls stworzony dla MonaLisa Touch D-Pulse: Impuls stworzony dla MonaLisa Touch Dzięki szczególnemu kształtowi impulsu (DEKA-Pulse lub D-Pulse), w tkance pochwy tworzą się niewielkie wysepki denaturacji, otoczone tkanką niezmienioną (zabiegi

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Podstawy mikrobiologii Wykład 3 Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Budowa wirusów Wirusy nie mają budowy komórkowej, zatem pod względem biologicznym nie są organizmami Ŝywymi! Są to twory nukleinowo

Bardziej szczegółowo

Program dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia pacjentów włączonych do programu do dnia 30.03.2008.

Program dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia pacjentów włączonych do programu do dnia 30.03.2008. załącznik nr 7 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Program dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia pacjentów włączonych do programu do dnia 30.03.2008. 1. Nazwa programu:

Bardziej szczegółowo

Co działa na nerwy rdzeniowi kręgowemu? Marta Błaszkiewicz

Co działa na nerwy rdzeniowi kręgowemu? Marta Błaszkiewicz Co działa na nerwy rdzeniowi kręgowemu? Marta Błaszkiewicz Rdzeń kręgowy > część ośrodkowego UN > bodźce z mózgowia do obwodowego UN > Ф 1cm, 30g, 45cm > poniżej L2: ogon koński Uszkodzenia rdzenia kręgowego

Bardziej szczegółowo

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 6 Przedmowa do wydania pierwszego oryginalnego 6 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego 7 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego zmienionego i uaktualnionego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Autorzy... Przedmowa... 1. Wprowadzenie. Historia i idea biofarmacji... 1 Małgorzata Sznitowska, Roman Kaliszan

Spis treści. Autorzy... Przedmowa... 1. Wprowadzenie. Historia i idea biofarmacji... 1 Małgorzata Sznitowska, Roman Kaliszan Autorzy... Przedmowa... iii v 1. Wprowadzenie. Historia i idea biofarmacji... 1 Małgorzata Sznitowska, Roman Kaliszan 2. Losy leku w ustroju LADME... 7 Michał J. Markuszewski, Roman Kaliszan 1. Wstęp...

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie Radiobiologia Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Podczas przechodzenia promieniowania jonizującego przez warstwy ośrodka pochłaniającego jego energia zostaje zaabsorbowana Jonizacja W

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej

Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej Dr hab. med. Grzegorz W. Basak Katedra i Klinika Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa, 17.12.15

Bardziej szczegółowo

JOLANTA SACZKO. Ocena skuteczności reakcji fotodynamicznej na modelu komórkowym raka jasnokomórkowego jajnika opornego na chemio- i radioterapię

JOLANTA SACZKO. Ocena skuteczności reakcji fotodynamicznej na modelu komórkowym raka jasnokomórkowego jajnika opornego na chemio- i radioterapię JOLANTA SACZKO Ocena skuteczności reakcji fotodynamicznej na modelu komórkowym raka jasnokomórkowego jajnika opornego na chemio- i radioterapię WROCŁAW 2011 Rozprawa na stopień doktora habilitowanego Praca

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Program Edukacyjny w zakresie profilaktyki HPV i raka szyjki macicy

Wojewódzki Program Edukacyjny w zakresie profilaktyki HPV i raka szyjki macicy WYBIERZ śycie PIERWSZY KROK Wojewódzki Program Edukacyjny w zakresie profilaktyki HPV i raka szyjki macicy POWSTANIE PROGRAMU Rada programowa programu edukacyjnego Wybierz śycie Pierwszy Krok, w skład

Bardziej szczegółowo

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek Instytut Sportu Zakład Biochemii Biochemiczne wskaźniki przetrenowania Przetrenowanie (overtraining)- długotrwałe pogorszenie się dyspozycji sportowej zawodnika, na skutek kumulowania się skutków stosowania

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1)

LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1) Załącznik B.14. LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie przewlekłej białaczki szpikowej u dorosłych imatinibem 1.1 Kryteria kwalifikacji Świadczeniobiorcy

Bardziej szczegółowo

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień Marcin Stępie pień Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM Wrocław, Dolnośląskie Centrum Onkologii we Wrocławiu. Cele diagnostyki rozpoznanie choroby nowotworowej; ocena zaawansowania

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

ANEKS I. Strona 1 z 5

ANEKS I. Strona 1 z 5 ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC WETERYNARYJNYCH PRODUKTÓW LECZNICZYCH, GATUNKI ZWIERZĄT, DROGA PODANIA, PODMIOT ODPOWIEDZIALNY POSIADAJĄCY POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH

Bardziej szczegółowo

Depilacja laserowa laserowe usuwanie owłosienia

Depilacja laserowa laserowe usuwanie owłosienia Depilacja laserowa laserowe usuwanie owłosienia USTUPSKA-KUBECZEK Katarzyna Mechanizm działania światła lasera na mieszek włosowy i włos Laser stosowany do zabiegów depilacji działa powierzchownie, nie

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO CROTAMITON FARMAPOL płyn do stosowania na skórę, 100 mg/g 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 g płynu do stosowania

Bardziej szczegółowo

Biologiczne podstawy radioterapii Wykład 4 podstawy radioterapii

Biologiczne podstawy radioterapii Wykład 4 podstawy radioterapii Biologiczne podstawy radioterapii Wykład 4 podstawy radioterapii czyli dlaczego komórki nowotworowe są bardziej wrażliwe na działanie promieniowania jonizującego od komórek prawidłowych? A tumor is a conglomerate

Bardziej szczegółowo

RADIOTERAPIA NAJWIĘKSZA INWESTYCJA W HISTORII SZPITALA PRZY SZASERÓW

RADIOTERAPIA NAJWIĘKSZA INWESTYCJA W HISTORII SZPITALA PRZY SZASERÓW RADIOTERAPIA NAJWIĘKSZA INWESTYCJA W HISTORII SZPITALA PRZY SZASERÓW Wojskowy Instytut Medyczny - Centralny Szpital Kliniczny Ministerstwa Obrony Narodowej Czy na Mazowszu jest zapotrzebowanie na radioterapię?

Bardziej szczegółowo

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Świerblewski M. 1, Kopacz A. 1, Jastrzębski T. 1 1 Katedra i

Bardziej szczegółowo

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej MedTrends 2016 Europejskie Forum Nowoczesnej Ochrony Zdrowia Zabrze, 18-19 marca 2016 r. Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej Prof. dr hab. n. med. Tomasz Szczepański Katedra i Klinika

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

ANTHELIA prezentacja. Manufacturing EUROFEEDBACK - Paris

ANTHELIA prezentacja. Manufacturing EUROFEEDBACK - Paris ANTHELIA prezentacja Manufacturing EUROFEEDBACK - Paris 2 Anatomia - skóra 3 Budowa fazy wzrostu włosa Anagen Catagen Telogen 4 naskórek 5 Emisja spektrum światła lampą ksenonową bez filtrów 6 Emisja spektrum

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Co mogę zrobić, aby ochronić się przed rakiem szyjki macicy i innymi chorobami powodowanymi przez HPV*? Wszystko, co mogę

Co mogę zrobić, aby ochronić się przed rakiem szyjki macicy i innymi chorobami powodowanymi przez HPV*? Wszystko, co mogę Co mogę zrobić, aby ochronić się przed rakiem szyjki macicy i innymi chorobami powodowanymi przez HPV*? Wszystko, co mogę Mam tyle marzeń co zrobić, aby je ochronić? Wszystko, co mogę. Marzenia są po to,

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Komputerowe wspomaganie projektowanie leków

Komputerowe wspomaganie projektowanie leków Komputerowe wspomaganie projektowanie leków wykład VI Prof. dr hab. Sławomir Filipek Grupa BIOmodelowania Uniwersytet Warszawski, Wydział Chemii oraz Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Cent-III www.biomodellab.eu

Bardziej szczegółowo

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: 13.12.1999,PCT/EP99/09864 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego:

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: 13.12.1999,PCT/EP99/09864 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 202483 (21) Numer zgłoszenia: 349335 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 13.12.1999 (86) Data i numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

Działania niepożądane radioterapii

Działania niepożądane radioterapii Działania niepożądane radioterapii Powikłania po radioterapii dzielimy na wczesne i późne. Powikłania wczesne ostre występują w trakcie leczenia i do 3 miesięcy po jego zakończeniu. Ostry odczyn popromienny

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

HPV......co to jest?

HPV......co to jest? HPV......co to jest? HPV- wirus brodawczaka ludzkiego Wirus z rodziny papillomawirusów. Szacuje się, że istnieje od 100 do 200 typów tego wirusa, które wywołują różne choroby. CHOROBY WYWOŁYWANE PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Krzysztof Letachowicz Katedra i Klinika Nefrologii i Medycyny Transplantacyjnej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Marian Klinger Cewkowo-śródmiąższowe

Bardziej szczegółowo

CHEMIOTERAPIA DOPĘCHERZOWA NOWE TECHNOLOGIE

CHEMIOTERAPIA DOPĘCHERZOWA NOWE TECHNOLOGIE CHEMIOTERAPIA DOPĘCHERZOWA NOWE TECHNOLOGIE dr n.med. Łukasz Pokrywka Oddział Kliniczny Urologii Onkologicznej Centrum Onkologii im. prof. F. Łukaszczyka w Bydgoszczy Koordynator Oddziału : dr n.med. Jerzy

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ. LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń

VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ. LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń 1. Scyntygrafia i radioizotopowe badanie czynnościowe tarczycy 1) gamma kamera planarna lub scyntygraf;

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

Karboksyterapia Fenix

Karboksyterapia Fenix Karboksyterapia Fenix Medical Device CE, FDA Czym jest karboksyterapia? Jedyna terapia działająca ogólnorozwojowo, umożliwiająca efekt synergiczny. Karboksyterapia to obecnie najskuteczniejsza metoda redukująca

Bardziej szczegółowo