Niedorozwój a korzyści skali

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Niedorozwój a korzyści skali"

Transkrypt

1 Marek Garbicz Niedorozwój a korzyści skali Ponad 45% ludzkości żyje w krajach o dochodzie na głowę nie przekraczającym 2 dolarów USA dziennie. Stanowi to 2,8 mld ludzi, przy czym prawie połowa tych biedaków musi zadowalać się dochodem poniżej $1 dziennie. Na drugim biegunie sytuuje się około 14% bogatych z dochodem nie mniejszym niż $40 dziennie i średnim dochodzie na poziomie $70. Do tego klubu zamożnych należy około 840 mln ludzi, głównie z Europy Zachodniej, Ameryki Północnej, Japonii i Australii. Dodatkowo, większość analiz i badań pokazuje, że rozpiętości dochodowe stale powiększają się: w roku 1960 stosunek dochodów per capita najzamożniejszych i najbiedniejszych 20% światowej ludności wynosił 30:1, w roku 1980 wzrósł do 45:1, by w ostatnim roku ubiegłego stulecia osiągnąć relację 70:1 1. Polska, ze swym dochodem w wysokości $13 dziennie (wg parytetu siły nabywczej byłoby to $28), nie znalazła się w gronie bogatych i plasuje się pomiędzy skrajnymi grupami. Oznacza to, że Polska wykazuje zapewne wiele cech kraju rozwiniętego, ale posiada także sporo cech niedorozwoju. Mimo tego oczywistego dualizmu, zainteresowania polskich ekonomistów są w sposób wyjątkowo jednostronny skierowane na studiowanie wyłącznie doświadczeń krajów wysokorozwiniętych, w tym zwłaszcza gospodarki amerykańskiej. Te zainteresowania bardziej jednak wyrażają wygórowane ambicje niż przyziemne realia polskiej ekonomiki. Nie mamy przecież pewności, że proces zbliżania się Polski do unijnych gospodarek jest zapewniony automatycznie. Jest prawdą, że w obrębie UE procesy konwergencji postępują, ale proces doganiania krajów wyżej rozwiniętych nie jest powszechny, co między innymi, znajduje wyraz w narastaniu nierówności ekonomicznych w skali światowej. Dla Polski kluczowy dziś problem to pytanie o źródła naszego niedorozwoju gospodarczego i warunki oraz szanse jego przezwyciężenia. Na te pytania główny nurt współczesnej ekonomii w ogóle nie odpowiada. Dlaczego? Bo to nie jest 1 M. Todaro, S. Smith: Economic Development, 8 th ed., Pearson Addison-Wesley, London

2 zasadniczy problem dla UE czy USA. Niedorozwój jest kategorią względną i siłą rzeczy nie dotyczy tych, którzy reprezentują technologicznie rozwinięte centrum. W obszarze tych krajów wzrost gospodarczy i postęp techniczny dokonuje się niejako samoczynnie i w dużym stopniu spontanicznie. Badanie mechanizmów wzrostu i rozwoju nie jest zatem priorytetem dla nauk ekonomicznych w tych krajach, ani też dla głównych ośrodków finansujących badania ekonomiczne. W rezultacie, to krótkookresowa równowaga ekonomiczna, a nie długookresowa dynamika gospodarki jest centralnym przedmiotem zainteresowania ekonomistów teoretyków i głównego nurtu ekonomii. Ekonomię teoretyczną uprawia się niemal wyłącznie w krajach wysokorozwiniętych, a bez większego ryzyka można sądzić, że ponad 90% teoretyków mieszka i tworzy w centrach rozwiniętego kapitalizmu. Ekonomia rozwoju, uprawiana jest tu bardziej z potrzeb poznawczych niż z bieżącej, praktycznej użyteczności (rzecz prosta z punktu widzenia użyteczności społeczeństw bogatych). Wniosek, który można stąd wyprowadzić polega na tym, że inspiracji dla odpowiedzi na polskie problemy szukać należy przede wszystkim poza głównym nurtem ekonomii, w szczególności choć nie tylko - w znaczących dokonaniach współczesnej ekonomii rozwoju, która w ostatnich latach wypracowała kilka nowych, interesujących idei. Owszem, w ostatnich latach sytuacja zaczyna się powoli zmieniać. Przyczyniają się do tego procesy globalizacyjne. Problemy energetyczne i demograficzne, zmiany klimatyczne na Ziemi, ekonomiczne skutki terroryzmu światowego czy AIDS wszystko to sprawia, że w coraz większym stopniu postrzegamy świat jako całość. Zwiększa to zainteresowanie przyczynami nierówności ekonomicznych, bo te ostatnie, choć dolegliwe głównie dla obszarów niedorozwoju, przestały być jedynie lokalnymi problemami ale zaczęły być odczuwane w skali globalnej. Pytania o źródła niedorozwoju Kiedy zastanawiamy się nad przyczynami niedorozwoju to zazwyczaj sądzimy, że dają się one sprowadzić do niskiego zasobu kluczowych czynników produkcji. To typowo neoklasyczny punkt widzenia problemu. K. Hoff i J. Stiglitz potwierdzają, że: (modele neoklasyczne) zakładają, że można wyjaśnić produkcję, wzrost i różnice pomiędzy krajami uprzemysłowionymi a rozwijającymi się przez skoncentrowanie się na fundamentach zasobach, technologii i preferencjach. Oboje podkreślają jednocześnie, że teoria neoklasyczna ignoruje rolę instytucji, a teza ta bazuje na 2

3 trzech przesłankach (a) wyniki produkcyjne są określone przez czynniki fundamentalne (wyznaczone przez zasoby, technologie i preferencje), (b) czynniki fundamentalne popychają gospodarkę w kierunku rozwiązania Pareto optymalnego, (c) instytucje nawet nie wpływają na wybór równowagi 2. W rezultacie, pierwsza, zasadnicza różnica w podejściu do gospodarki między współczesną ekonomią rozwoju a ekonomią neoklasyczną polega na odrzuceniu przez tę pierwszą - tezy, że wszystkie kraje mają tę samą funkcję produkcji. Zgodnie z optyką neoklasyczną myślimy, że gdyby poziom zakumulowanego kapitału rzeczowego i ludzkiego osiągnął w Polsce pułap krajów wysokorozwiniętych, a luka technologiczna została drastycznie zmniejszona, to wówczas zarówno wielkość krajowej produkcji per capita i dobrobyt społeczny byłby porównywalny do bogatej czołówki. Wniosek ten jest zapewne prawdziwy, ale przecież kluczowe pytanie sprowadza się do analizy przyczyn utrzymywania się samej luki technologicznej i niedostatecznej dynamiki inwestowania w kapitał w Polsce. Interesujący jest nie tyle sam fakt dysproporcji, ale przyczyny, dla których te dysproporcje nie zanikają, ale z reguły w świecie rosną (jak wskazano na wstępie niniejszego tekstu) lub zanikają zbyt wolno (w krajach, które mają nieco więcej szczęścia). W 1990 R. Lucas postawił pytanie dlaczego kapitał nie płynie z krajów bogatych do biednych skoro, zgodnie z koncepcją Solowa, produktywność kapitału w kraju słabiej rozwiniętym winna być wyższa niż w wysokorozwiniętym, co kierowałoby strumienie kapitału w stronę obszarów niedorozwoju. Nie ma potrzeby podkreślać, że nie obserwujemy takiego zjawiska. Typowe wyjaśnienie przyczyn słabego dopływu inwestycji zagranicznych sprowadza się do wskazania na różne bariery przepływu czynników produkcji, takie jak niedostateczna liberalizacja obrotów towarowych i kapitałowych, protekcjonistyczne praktyki krajów przyjmujących kapitał, ograniczenia wolnego handlu itp. Ale czy ta sytuacja ma miejsce np. w strefie NAFTA? Słabiej rozwinięty gospodarczo Meksyk nie stosuje ograniczeń w dostępie kapitału do swej gospodarki (za wyjątkiem sektora energetycznego), a mimo to wielkość inwestycji USA w Meksyku to zaledwie 0.5% takich inwestycji kapitału amerykańskiego we własnej gospodarce. Wszystko zatem wskazuje, że krańcowe stopy zwrotu z kapitału - z jakichś względów - są wyższe lub nawet znacznie wyższe w strefie dobrobytu niż w świecie technologicznego zacofania i niskich zasobów kapitałowych. 2 K. Hoff, J. Stiglitz: Modern Economic Theory and Development, [w:] Frontiers in Development, G. Meier and J. Stiglitz, editors. Oxford University Press, Oxford

4 Nowoczesnych technologii nie wdrażamy, gdyż w krajach niedorozwiniętych są one po prostu mniej opłacalne. Od początku procesu polskiej transformacji dominowało (i nadal dominuje) przeświadczenie, że krajowi do przezwyciężenia niedorozwoju potrzeba dwóch rzeczy: dobrych instytucji ekonomicznych i dopływu obcego kapitału. Rozwiązanie pierwszej kwestii prowadzi do rozwiązanie drugiej. Terapia sprowadza się zatem do możliwie daleko idącej imitacji rozwiązań instytucjonalnych krajów rozwiniętych. Wiele jednak wskazuje, że kluczowym czynnikiem przewag krajów technologicznie przodujących są korzyści skali. Te korzyści skali występują zarówno w obszarze technologicznym (w sferze produkcji) jak i w obszarze instytucjonalnym. Duże rynki pozwalają wykorzystać lepsze i bardziej konkurencyjne technologie. Technologie dużej skali produkcji są natomiast niedostępne dla krajów słabiej rozwiniętych, o płytkich rynkach zbytu. Krótka seria produkcyjna jest droga, a przewaga nowoczesnej technologii ujawnia się dopiero przy dużej sprzedaży. Skazuje to kraje biedne na stosowanie, lokalnie tańszych, ale globalnie - gorszych rozwiązań ekonomicznych. Kraje bogate, bazując na dużych własnych, narodowych rynkach towarowych uzyskują więc ewidentną przewagę w handlu międzynarodowym. Oczywiście wysoka wydajność produkcji, właściwa dla nowoczesnych i wielkoseryjnych technologii, zapewnia wysoki poziom dochodu na mieszkańca, wysoki poziom płac i kreuje rynki o dużym potencjale popytowym. Początkowe przewagi są w ten sposób utrwalane i stale odtwarzane. Jednocześnie, rozwijanie dużej skali produkcji bardzo sprzyja stałemu udoskonalaniu produkcji i postępowi technicznemu. Korzyści skali ujawniają się także w obszarze infrastruktury instytucjonalnej. Nowoczesna gospodarka wymaga podziału pracy, specjalizacji i wymiany czyli kooperacji. To, czy ta kooperacja jest efektywna i w jakim stopniu ludzie są motywowani by współdziałać ze sobą, czy dominują zachowania produktywne, czy może raczej pasożytnicze zależy w ogromnym stopniu od społecznych reguł gry. Produkcja, czy gospodarowanie nie jest tym samym procesem czysto technicznym, ale par excellence społecznym. Jednak proces budowy instytucji społecznych i ekonomicznych jest w znaczny stopniu endogeniczny i pozostaje funkcją stopnia rozwoju; bogate kraje mają po prostu lepsze instytucje. Przyczyna jest dość prosta: ochrona na przykład praw własności jest kosztowna. Sprawne funkcjonowanie systemu prawa i egzekucja prawa wymagają dużych nakładów, na które stać jedynie 4

5 kraje zamożne. Wiele rynków dla efektywnego działania wymaga zastosowania mechanizmów regulacyjnych i pojawienia się różnorakich podmiotów pośredniczących. Jest to kosztowne i usprawiedliwione jedynie w warunkach dużego natężenia transakcji. W przypadku płytkich rynków koszty regulacji są często prohibicyjnie wysokie. Rynki te działają, ale z reguły w sposób ułomny lub mniej efektywny. Istnieją więc oczywiste granice efektywnego naśladownictwa w obszarze instytucjonalnym. Znaczenie tej kwestii jest o tyle istotne, że jak pokazujemy dalej - ze względu na komplementarność rozwiązań instytucjonalnych nie wystarcza, że kraje słabiej rozwinięte wdrażają i przyswajają sobie jedynie niektóre instytucje krajów przodujących. Wdrażają bowiem te instytucje i te reguły gry, które zastosować mogą. Ale jeżeli decydujące znaczenie ma najsłabsze ogniwo? Jeżeli nie da się braku niektórych instytucji lub nieefektywnego funkcjonowania jakichś instytucji substytuować lepszym działaniem w innej sferze instytucjonalnej? Niestety wydaje się, że właśnie tak jest co ujawnia drugie źródło upośledzenia krajów niedorozwiniętych: obok technologicznego zacofania także nieuchronne odstawanie w sferze rozwiązań instytucjonalnych. Kwestia niedorozwoju stawia pod znakiem zapytania także ideę jedynej, optymalnej równowagi makroekonomicznej. Koncepcja równowagi w ekonomii nie jest jej własnym pomysłem, a raczej jest to idea zrodzona na gruncie fizyki czy ewentualnie w obrębie innych nauk przyrodniczych. Dla neoklasycznego ekonomisty równowaga jest swoistym atraktorem, punktem przyciągania. Oznacza to, że równowaga jest z definicji stabilna, tj. wszelkie zaburzenia tej równowagi są automatycznie niwelowane przez powrót systemu do punktu równowagi. Jednocześnie, przyjmuje się, że rynkowe mechanizmy alokacyjne zapewniają takie rozmieszczenie zasobów pomiędzy różne podmioty, że poszczególne czynniki produkcji zostają użyte w najbardziej efektywnych zastosowaniach. Dzięki tej właściwości gospodarki, stabilna równowaga jest jednocześnie optymalna w sensie Paretowskim. Gdyby gospodarka była po prostu jedynie sumą podmiotów mikroekonomicznych, to taka stabilna i optymalna równowaga byłaby zapewne możliwa. Wraz jednak z rozszerzaniem się wielkości rynków, rosnącym stopniem współzależności między podmiotami i pogłębiającym się społecznym podziałem pracy ujawniają się defekty koordynacji w zachowaniach podmiotów. Ich źródłem są potencjalnie oportunistyczne postawy ludzi i dążenie podmiotów do unikania ryzyka 5

6 wynikającego z tych postaw i zachowań. Głębokość społecznego podziału pracy jest dodatnio skorelowana z poziomem postępu technicznego i z istniejącymi korzyściami skali w gospodarce. Z jednej więc strony wzrost produkcyjności czynników produkcji jest uwarunkowany korzyściami skali, z drugiej jednak rosnące korzyści skali wzmacniają prawdopodobieństwo pojawienia się błędów koordynacji. W końcowej części niniejszego tekstu staramy się pokazać, że w sytuacji niedorozwoju prawdopodobieństwo pojawienia się defektów koordynacji może wzrastać. Defekty koordynacji są jednym z głównych przyczyn ujawniania się wielopunktowych stanów równowagi. Pojawia się wówczas kwestia uszeregowania tych stanów względem ich społecznej użyteczności i pytanie o gwarancje, że system nie zbiega do gorszej równowagi. Konkurencja w świecie korzyści skali Niewprawnemu czytelnikowi tekstów ekonomicznych zazwyczaj umyka uwadze fakt, że cała ekonomia neoklasyczna zbudowana na założeniu malejących korzyści skali: zarówno na poziomie przedsiębiorstwa jak i w szerszym planie. Założenie to jest absolutnie konieczne, by w gospodarce pojawiły się ujemne sprzężenia zwrotne, zapewniające stabilność równowagi firmy i rynków. Jeśli w miejsce niekorzyści skali pojawią się obszary korzyści skali, wówczas z reguły pojawia się tam wiele możliwych stanów równowagi, a konkurencja na rynkach, na których dominują efekty skali dramatycznie zmienia swój charakter. Kiedy wraz ze wzrostem rozmiarów firmy jednostkowe koszty wytwarzania rosną, to jesteśmy w obszarze niekorzyści skali. Pokazano to na rys. 1, gdzie strefa malejących przychodów oznacza zarówno rosnące koszty przeciętne AC jak i rosnące koszty krańcowe MC. Jeżeli przedsiębiorstwo działa w świecie niekorzyści skali, to wówczas, niezależnie czy rynek cechuje się konkurencją czy raczej wysokim stopniem zmonopolizowania, równowaga firmy (optimum ekonomiczne) AC MC wyznaczona miejscem zrównania się kosztów krańcowych z utargiem krańcowym, 6 Korzyści skali Niekorzyści skali MC AC Rysunek 1. Korzyści i niekorzyści skali w firmie X

7 ma miejsce na rosnącym odcinku krzywej MC. Rozwiązaniem jest zawsze jedna, stabilna równowaga. W przypadku dominacji korzyści skali sytuacja może być całkowicie odmienna. Niech np. nasza firma ma malejącą indywidualną krzywą popytu wyrażającą pewien stopień monopolizacji rynku (rynek zróżnicowanego dobra). Wówczas krzywa utargu krańcowego jest również malejąca jak na rys. 2. Niech jednocześnie krzywa kosztu krańcowego ma postać jak na rys. 2. Krzywa MC jest malejąca, gdyż w obszarze MR MC MR A H B MC korzyści skali (gdy AC maleje), krzywe krańcowego kosztu też w zasadzie są malejące (niemal w całym przedziale korzyści skali, z wyjątkiem obszaru blisko minimum AC). Zakładamy, że początkowo MC spadają powoli, później spadek jest szybki, by przy dużych wielkościach produkcji koszty krańcowe ponownie obniżały się powoli. Zauważmy, że w opisywanej sytuacji istnieć mogą aż trzy punkty gdzie MC=MR. Przyjmijmy, że Π(x) = R(x) C(x), gdzie Π, R, C, X reprezentują odpowiednio zysk, utarg i koszt całkowity oraz produkcję firmy. Warunki na maksimum funkcji Π(x): d dx dr dc = - = 0 MR = MC (warunek konieczny) dx dx dmr dmc - < 0 dx dx X A X H X B X Rysunek 2. Równowaga firmy w przypadku korzyści skali dmr dmc < dx dx (warunek dostateczny) 7

8 Warunek dostateczny mówi, że maksymalizacja zysku zachodzi w punkcie MR=MC, gdzie MR spada szybciej niż MC. Na rys. 2 są dwa takie punkty A i B. Punkt H jest także ekstremum funkcji Π(x), ale wyznacza produkcję minimalizującą zysk. W zależności od konkretnego przebiegu funkcji utargu i kosztów, każde z lokalnych maksimów może być lepsze lub gorsze od drugiego. Zysk dla produkcji X A, mierzony jest różnicą między wartością całki z funkcji utargu krańcowego a wartością całki z funkcji kosztu krańcowego obliczonych w przedziale [0, X A ]. Podobnie zachodzi dla produkcji X B. Z samego rysunku 2 widać, że większa produkcja zapewni wyższy zysk o ile powierzchnia zawarta pomiędzy krzywymi MR a MC w przedziale [X H, X B ] jest większa niż analogiczna powierzchnia miedzy punktami [X A, X H ]. Oba lokalne maksima reprezentują stany równowagi, choć jedno z nich z reguły dominuje i ono jest wybierane przez firmę. Nie możemy mieć jednak gwarancji, że wybór oznaczać będzie - społecznie preferowany - przypadek wyższej produkcji oraz niższych cen i kosztów jednostkowych. Od tego dość formalnego przypadku sygnalizującego możliwość wielu stanów równowagi przejdźmy teraz do o wiele ważniejszego argumentu zaprezentowanego przez W. Arthura 3, który w swoim czasu wzbudził wiele kontrowersji. Referując główne myśli tego rozumowania przyjmijmy, że rozważamy gałąź produkcji charakteryzującą się silnymi efektami skali. Na przykład dlatego, że produkcja wyrobów w tej gałęzi cechuje się wysokimi kosztami stałymi, co powoduje stałą obniżkę kosztów jednostkowych w miarę rozszerzania się wielkości produkcji i sprzedaży. Niech w analizowanej gałęzi funkcjonują dwie firmy oferujące różne dobra o zbliżonych parametrach A B m A d m B A d B X 1 X 0 0 Z Rysunek 3. Konkurencja w warunkach korzyści skali (na wykresie koszty AC dla firm A i B). 3 W. Arthur: Positive Feedbacks in the Economy, Scientific American, 262, Feb

9 jakościowych. Jakość dóbr jest zatem porównywalna, ale nabywcy mimo że produkty są bliskimi substytutami - dobra rozróżniają. Obie firmy A i B korzystają z rosnących przychodów względem skali. Zakładamy jednak, że funkcja kosztów jednostkowych AC firmy B przyjmuje, dla tych samych wielkości produkcji, niższe wartości niż funkcja AC dla drugiej firmy. Można powiedzieć, że przedsiębiorstwo B produkuje taniej niż A. Sytuację tę prezentuje rys. 3, na którym z lewej strony umieszczono koszty AC dla firmy A, zaś na prawej osi pionowej koszty AC dla B. Na osi odciętych oznaczona jest produkcja obu firm z tym, że wzrost produkcji A liczy się w prawo, a produkcji B - w lewo. Dla obu firm koszty jednostkowe maleją wraz z wyższą produkcją. Niech sprzedaż (produkcja) 0Z przedstawia całkowity popyt rynkowy na dobra wytwarzane przez gałąź, a oba przedsiębiorstwa wyznaczają swe ceny jako narzut (procentowy i co do wielkości identyczny) na swe koszty jednostkowe. W omawianym przypadku wcale nie jest pewne, że B uzyska sukces rynkowy. Gdyby firmie A udało się z jakichkolwiek powodów uzyskać nawet tylko przejściowo - większą sprzedaż niż B (np. w punkcie x 0 ), to wówczas wobec niższych kosztów przeciętnych (d A < m B ) może ono zaproponować niższą cenę i wyrugować z rynku firmę B. Przejściowa przewaga na rynku droższej firmy ma wszelkie szanse na utrwalenie się. Teoretycznie, nabywcy powinni być zainteresowani przesunięciem się w kierunku wyrobów B. Gdyby to masowo zrobili i produkcja B wzrosłaby np. do punktu x 1, to koszty i ceny uległyby dla nabywców istotnej obniżce. Ale tu ujawnia się defekt koordynacji. Takie działanie w postaci zwiększenia zakupu dóbr B nie może mieć charakteru indywidualnego, bo wówczas nabywca musi płacić więcej. W języku kosztów AC oznaczałoby to gotowość do pokrycia kosztów m B zamiast d A. Zmiana zachowań nabywców musi objąć przynajmniej pewną minimalną, progową ilość osób, by stała się społecznie opłacalna. Barierą dla takiej zmiany są z reguły zbyt wysokie koszty transakcyjne. Ich wielkość rośnie dodatkowo wskutek niepewności co do kształtu kosztów wytwarzania obu firm. Zdecydowana większość nabywców nie ma przecież żadnej wiedzy o zastosowanych technologiach produkcji i ewentualnych korzyściach ze skali które mogą zaoferować konkurenci. W świecie korzyści skali przewagę ma więc ten, kto ma większy rynek. Im wyższa wielkość produkcji i sprzedaży, tym niższe jednostkowe koszty produkcji. Przy porównywalnej jakości produktu, obca, nawet droższa technologia, wsparta jednak zmasowaną kampanią reklamową i własnym, wielkim rodzimym rynkiem, 9

10 okaże się tańsza, bo uzyska nieporównanie większą skalę wytwarzania. Argument, że efektywne samo się przebije dotyczy świata małych firm i niekorzyści skali. W tych okolicznościach na przykład promowanie polskich firm nie musi być promowaniem nieefektywności, ale sposobem zapewnienia im trwałej zdolności do konkurowania. Pozostawione same sobie, słabsze kapitałowo, polskie firmy przegrywają, niekoniecznie dlatego, że mają gorsze produkty i technologie. W świecie korzyści skali charakter konkurencji ulega zasadniczej zmianie: teoretycznie rzecz biorąc niezbyt efektywne, ale potężne kapitałowo, firmy mogą całkowicie zdominować dużo efektywniejsze, ale mniejsze i słabsze podmioty. W. Arthur podaje dwa przykłady zablokowania rynku produktami o niższych parametrach technicznych tylko dlatego że w pierwszej fazie rozwoju rynku ich producenci uzyskali niewielką przewagę ilościową. Dotyczy to magnetowidu i jego dwóch standardów: VHS i Betamax oraz maszyny do pisania w standardzie QWERTY. W obu przypadkach, zdaniem Arthura, wybór rynku padł na gorsze rozwiązanie (QWERTY i VHS), ale odwrót był już niemożliwy ze względu na defekt koordynacji 4. Oczywiście naturalne jest pytanie, jak wielki jest obszar rosnących korzyści skali w gospodarce. Tradycyjne gałęzie: rolnictwo, rybołówstwo, górnictwo, wydobycie surowców i ich wstępna przeróbka stanowią typowe przypadki gałęzi, w których niekorzyści skali dominują. Dla wielu jednak nowoczesnych sektorów gospodarki efektywność produkcji rośnie w miarę wzrostu skali wytwarzania. Dotyczy to tych rodzajów produkcji, gdzie: (1) wprowadzenie na rynek nowego wyrobu wiąże się z wysokimi, utopionymi nakładami na badania naukowe i wdrożenie (np. informatyka, farmacja). Udział kosztów stałych jest bardzo wysoki. (2) duże znaczenie ma learning by doing, tj. wraz ze wzrostem produkcji jednostkowe koszty produkcji spadają wskutek lepszego opanowania produkcji, specjalizacji itp. (3) użyteczność użytkowników i odbiorców produktu wzrasta w miarę wzrostu liczby innych użytkowników (np. telekomunikacja, Internet, elektronika użytkowa) 4 Ocena co do trafności tych przykładów jest sporna. W okresie późniejszym kwestionowano ich zasadność. Fakt ten nie jest jednak najważniejszy. Kluczowa jest sama możliwość wystąpienia takich przypadków. Z oczywistych powodów o wielu z nich możemy w ogóle nie wiedzieć. 10

11 Widać więc, że z korzyściami skali spotykamy się w wielu kluczowych obszarach gospodarki. W tych obszarach zawodzą tradycyjne metody konkurowania, a stereotyp, że wygrywa najlepszy nie zawsze się sprawdza. Świat korzyści skali jest światem silnych, a niekoniecznie efektywnych. W tej konfrontacji podmioty z krajów słabiej rozwiniętych z reguły stoją na straconych pozycjach. Gospodarki, charakteryzujące się rosnącymi przychodami względem skali, nie mają na ogół jednego stanu równowagi. W jakim stanie i w jakiej równowadze rynek zostanie ustabilizowany, a nawet zablokowany, może być dziełem czystego przypadku i historycznych uwarunkowań. Komplementarność czy substytucyjność Na źródła przewag krajów wysokorozwiniętych sporo światła rzuciła ostatnio idea wysunięta przez M. Kremera z jego teorią pierścienia uszczelniającego (O-ring theory) 5. W wielu nowoczesnych dziedzinach produkcji kluczem do sukcesu jest niezawodność wszystkich czynników produkcji. Orkiestra symfoniczna składająca się z niemal samych wirtuozów zanotuje dramatyczną artystyczną porażkę, jeśli jeden z muzyków będzie fałszował. Tradycyjna ekonomia przyjmuje szerokie możliwości substytucji między czynnikami, podczas gdy realia ekonomiczne każą raczej myśleć w kategoriach komplementarności, tak jakby decydowało najsłabsze ogniwo. Jakości nie da się, w znaczący sposób, substytuować przez ilość. Wychodząc z tych założeń M. Kremer przyjął odmienną postać funkcji produkcji dla przedsiębiorstwa. Obok kapitału K, firma wykorzystuje także n różnych rodzajów pracy Q i odpowiadających na przykład różnym funkcjom realizowanym przez pracowników. Dlatego w dalszym ciągu przyjmiemy, że każda funkcja jest wykonywana przez jednego pracownika. O ile nakład kapitału interpretowany jest tradycyjnie, to wyrażenia Q i reprezentują jakość (niezawodność) pracy typu i. Perfekcyjne wykonanie zadania i oznacza Q i = 1, zaś w przypadku całkowitego niepowodzenia Q i =0. Można temu nadać interpretację probabilistyczną: jeśli firma zatrudnia n pracowników, to wartość Q i wyraża oczekiwany stopień wywiązania się i-tego pracownika z wykonania zadania. Załóżmy, że produkcja firmy Y(K, Q i ) 6 dana jest przez (1): 5 M. Kremer: O-Ring Theory of Economic Development, The Quarterly Journal of Economics, vol. 108, no. 3 (Aug. 1993), pp Nazwa teorii nawiązuje do przyczyn katastrofy wahadłowca Challenger 6 Oczywiście, w przypadku probabilistycznej interpretacji zmiennych Q i, Y reprezentuje nie samą produkcję, ale raczej wartość oczekiwaną produkcji. Przy założeniu neutralnego stosunku do ryzyka firmy wyniki, jakie uzyskuje się traktując Y jako produkcję, nie różnią się od przypadku, gdy Y jest wartością oczekiwaną produkcji. Stąd dalej Y będzie interpretowana jako produkcja. 11

12 Y(K, Q i ) = A K a n n i gdzie: K - nakład kapitału, 0 < a < 1. Q i (1) Stała A to produkcyjność pojedynczego pracownika w przypadku perfekcyjnego wykonania zadania dla jednostkowego nakładu kapitału. Dla jakich wartości zmiennych Q i, firma maksymalizuje zysk? Funkcja zysku Z(K, Q i ) ma postać: Z(K, Q i ) = A K a n n i Q i - i w( Q i ) - rk, (2) gdzie w(q i ) i r to ceny pracy i kapitału. Funkcja w(q i ) jest rosnąca względem Q, gdyż wyższym kwalifikacjom odpowiada rosnące wynagrodzenie. Z warunku na maksimum funkcji Z otrzymujemy: Zauważmy, że: dz = a K a-1 An n dk i dz = A K a n n dq i Q i - r = 0 Q j - j i dqi dw = 0 (3) d 2 Y = A K a n > 0 (4) d( ) dq i Q j j co oznacza, że krańcowa produkcyjność i-tego pracownika rośnie, gdy rośnie jakość pozostałych pracowników. W rezultacie dobór pracowników w firmach dokonuje się w taki sposób iż najlepsi kojarzeni są z najlepszymi, gorsi z gorszymi itd. Optymalnym rozwiązaniem dla każdej firmy jest sytuacja gdy zatrudnia się pracowników o identycznych jakościach 7. Można to łatwo pokazać dla prostego przypadku gdy liczy się jedynie czynnik pracy. Niech H i L to pracownicy o wysokiej i niskiej jakości (kwalifikacjach). Do dyspozycji jest czterech pracowników, dwóch H i dwóch L. Funkcja produkcji ma postać Y = Q 1 Q 2. Skojarzenie mieszane pracowników daje produkcję łączną w wysokości 2HL, zaś skojarzenie czyste produkcję H 2 + L 2. Ponieważ H L, to zachodzi: (H-L) 2 = H 2 2HL + L 2 > 0, to H 2 + L 2 > 2HL to bardziej opłaca się kojarzyć pary według równych kwalifikacji (jakości). Równocześnie skoro wyższa jakość zapewnia wyższą produktywność, to 7 Formalny, krótki dowód dla tej tezy (dla przypadku nieco prostszej funkcji produkcji) jest dostępny [w:] K. Basu: Analytical Development Economics. The Less Developed Economy Revisited, MIT Press, London Zaprezentowany poniżej wywód odwołuje się raczej do intuicji. 12

13 konkurencja na rynku pracy zapewni dopływ wysokokwalifikowanych pracowników do tych firm, które już takich pracowników zatrudniają. Rozwiązanie równań (3) pozwala wyznaczyć optymalne K: K = ( a Q n na ) 1/(1-a) (5) r a po wstawieniu (5) do drugiego równania (3) i scałkowaniu, wyznaczamy w(q): w(q) = (1-a)(an/r) a/(1-a) A 1/(1-a) Q n/(1-a) (6) W rezultacie, po uwzględnieniu (5) produkcyjność krańcowa Y wynosi 8 : Q Y = (a/r) a/(1-a) (An) 1/(1-a) Q n/(1-a)-1 (7) Q Dla wniosków formułowanych przez Kremera równości (6) i (7) są kluczowe. Jeśli bowiem tylko zachodzi n 2, wówczas produkcyjność krańcowa rośnie wykładniczo wraz ze wzrostem kwalifikacji Q. Stanowi to wyjaśnienie ogromnych różnic w produkcyjności pracy jakie występują między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się. Przyjmując na przykład n = 10 (10 zadań, funkcji wykonywanych w typowym przedsiębiorstwie) i tylko 10% przewagę kraju rozwiniętego w średnim poziomie kwalifikacji (jakości) pracowników otrzymujemy dla a=0.5 ponad 6-krotną różnicę krańcowej produkcyjności na niekorzyść kraju zacofanego. Wyjaśnia to także ogromne różnice w wynagrodzeniach pracowników o takich samych kwalifikacjach. Z równania (4) widać, że produktywność i-tego robotnika podniesie się z samego faktu współpracy z innymi bardziej produktywnymi pracownikami. Taki pracownik ma silny motyw do migracji do strefy pozwalającej mu pracować z bardziej produktywnymi - nawet gdy jego własne kwalifikacje pozostają bez zmiany, gdyż wzrost wydajności będzie gratyfikowany wyższymi dochodami. Po drugie, supremacja rozwiniętego centrum wzrasta wraz z rosnącym stopniem złożoności produkcji i jej technologiczną nowoczesnością. Praktycznym tego wyrazem jest wydłużanie się okrężnych dróg produkcji, specjalizacja i konieczność pogłębionej kooperacji, czyli wzrost ilości zadań n. Wysoki stopień złożoności wymusza wzrost Q i tym samym pogłębia przewagę krajów technologicznie przodujących. Ten mechanizm powoduje również swoistą specjalizację między krajami: im kraj wyżej rozwinięty, tym wyższa produktywność 8 W punkcie optimum, tj. dla wszystkich Q i = Q. 13

14 produkcji, co ułatwia wysysanie z gospodarki światowej wysokokwalifikowanych kadr. Wynika to niedwuznacznie z równości (6). Elastyczność płac względem jakości pracy jest wysoka i wynosi n/(1-a) > 1. Oznacza to, że wysokiej jakości zatrudnianych kadr odpowiada wysoka gotowość firm (i możliwość) płacenia wysokich wynagrodzeń. Zgrupowanie tych kadr - z kolei - pozwala na rozwijanie najnowocześniejszych i bardzo rentownych, choć zarazem wysoce ryzykownych technik produkcyjnych. Uruchamia to mechanizm dodatniego sprzężenia zwrotnego. Działa on także w odniesieniu do krajów słabiej rozwiniętych, z tym, że tu systematycznie pogłębia dystans i utrwala zacofanie. Wiele nowoczesnych, a więc i ryzykownych technologii jest w praktyce niedostępnych dla tych krajów. Niska jakość pracowników nie gwarantowałaby zadowalającej, minimalnej produkcyjności pracy, nawet mimo niższych płac. Z tego punktu widzenia dla świata niedorozwoju niższe technologie są bezpieczniejsze 9. Korzyści skali a najsłabsze ogniwo Jeden aspekt powyższych wywodów może wywoływać wątpliwości. Postulowana funkcja produkcji odnosi się do przedsiębiorstwa, mechanizm doboru pracowników co do kwalifikacji w postaci sklejania firm z kadr o analogicznych parametrach jakościowych, występuje na poziomie firm i gałęzi. Dlaczego zatem przenosimy to rozumowanie na szczebel gospodarki światowej? Co stoi na przeszkodzie, by te same mechanizmy operowały wewnątrz poszczególnych krajów i różnicowały sytuację jedynie w układzie firm, branż czy regionów? Kwestia ta ma trzy aspekty: liczy się dotychczasowa historia i stan wyjściowy gospodarki, jakość instytucji ekonomicznych oraz ograniczenia podażowe pracy. Zacznijmy od tego ostatniego wątku. Można postawić tezę, że sytuacja kraju rozwiniętego jest generalnie uprzywilejowana w kwestii kształcenia i edukacji ze względu na korzyści skali wynikające z wielkości rynku i zamożności konsumentów. Indywidualnie inwestujemy bowiem w edukację i nasz kapitał ludzki jedynie wtedy, gdy jest to opłacalne. Jeśli hipoteza Kremera jest słuszna, to stopa zwrotu z inwestycji w kapitał ludzki, wyznaczona przez poziom przyszłych płac, jest dodatnio skorelowana z produkcyjnością naszej pracy, a ta zależy od jakości i kwalifikacji współpracowników. 9 Z perspektywy teorii Kremera widać jak naiwna (współcześnie) jawi się teoria kosztów komparatywnych Ricarda jako narzędzie opisu pożądanych kierunków specjalizacji. Wybór tradycyjnych dziedzin produkcji jest gwarancją utrwalenia zacofania, a nie racjonalną decyzją. Inna sprawa, że w praktyce może nie być żadnego wyboru. Ale wtedy nie mówimy o wyborze ale o nieuniknionych koniecznościach. 14

15 Nawet bardzo duże inwestycje w kapitał ludzki nic nie dadzą, gdy nasze kwalifikacje ulokujemy w firmie zatrudniającej personel niskiej jakości. Zgodnie z kształtem funkcji produkcji (1) decydujące znaczenie ma bowiem czynnik komplementarności. Zauważmy, że gdyby funkcja produkcji miała na przykład postać Y = A K a ( n wówczas wysoka jakość pracy jednych pracowników mogłaby, w dużym stopniu, zastępować słabe wyniki innych 10. Gdy jednak rozstrzyga najsłabsze ogniwo, tj. najmniej wydajny czynnik produkcji, to wówczas wysokie indywidualne nakłady na edukacje są usprawiedliwione jedynie wtedy, gdy jest wysokie prawdopodobieństwo znajdowania innych na rynku pracy o równie wysokim poziomie kapitału ludzkiego. Duże rynki produkcyjne (thick markets) zdecydowanie jednak zwiększają prawdopodobieństwo wysokiego zapotrzebowania na jakość pracy, gdyż na rynku funkcjonuje wiele firm o bardzo zróżnicowanej strukturze produkcji, a poziom zatrudnienia jest wysoki. Uruchamia to dodatnie sprzężenie zwrotne działające gdy duże prawdopodobieństwo wzajemnego dopasowania się pracowników o wysokiej jakości zapewnia opłacalność inwestycji w edukację, co kolei poprzez Kremerowską funkcję produkcji stymuluje wzrost produktywności, zwiększa dobrobyt i rozwija rynki zgłaszające kolejne wysokie zapotrzebowanie na wysoką jakość pracy. Zamożni stają się jeszcze bogatsi i utrwalają swą przewagę. Na płytkich rynkach towarowych inwestowanie w edukację jest natomiast ryzykowne, gdyż popyt na pracę jest niski, a szanse dla wyedukowanych na dobór współpracowników o równie wysokich kwalifikacjach nie najwyższe. W rezultacie sytuacja w krajach rozwiniętych, o dużych rynkach i w krajach zacofanych z ich płytkimi i ubogimi rynkami nie jest symetryczna. Nawet przy założeniu, że systemy edukacyjne działałyby w obu grupach krajów analogicznie i nie istniałyby różnice w jakości i zasobności szkół, a publiczne wydatki na ucznia (studenta) byłyby identyczne 11, to w stopniu w jakim inwestycje w kapitał ludzki uzależnione są od indywidualnych decyzji i prywatnego rachunku ekonomicznego pojawia się asymetria w strukturze kwalifikacji z charakterystycznym skrzywieniem na niekorzyść wysokich kwalifikacji w krajach ekonomicznie upośledzonych. Różnice w strukturze budowanego kapitału ludzkiego 1 Qi ), to 10 Produkcyjność krańcowa, w tym przypadku, jest stała 15 Y Q i = A K a i nie zależy od jakości innych pracowników. 11 Założenie czysto hipotetyczne, bo przecież wiadomo, że bogate kraje mają wyższe bezwzględne nakłady na edukację na 1 mieszkańca.

16 między obszarami bogatymi a biednymi wynikają zatem zarówno z wewnętrznych mechanizmów rządzących inwestowaniem w edukację, ale są oczywiście wzmacniane przez procesy migracyjne. Początkowe niewielkie różnice w poziomie rozwoju (także pojawiające się jako efekt czysto przypadkowy) mogą być zmultiplikowane poprzez uruchomienie mechanizmu dodatniego sprzężenia zwrotnego. W tym sensie czynnik historyczny odgrywa tu swoją rolę 12. Jednocześnie, państwo może ten efekt historycznie uwarunkowanych słabości ekonomicznych częściowo neutralizować przez odpowiednią politykę kształcenia 13. Chociaż Kremer zbudował swą teorię pierścienia uszczelniającego dla analizy czynnika pracy i do tych potrzeb ją wykorzystał, to wydaje się, że można tę teorię także zinterpretować znacznie szerzej. Trzonem koncepcji jest bowiem idea komplementarności czynników i warunków produkcji. Tak jak czynniki wytwórcze muszą wystąpić łącznie i ich jakość może być rozstrzygająca dla efektywności produkcji, tak też należy zapewne potraktować rolę instytucji ekonomicznych tworzących warunki i determinujących sprawność procesów wytwórczych. Tradycyjnie jednak wpływ instytucji ujmuje się łącznie i na przykład w funkcji produkcji Kremera wpływ ten może być mierzony wartością parametru A. Infrastruktura instytucjonalna gospodarki nie jest jednak jakąś jedną wszechogarniającą regułą postępowania, ale jest to raczej zespół formalnych i nieformalnych reguł gry ekonomicznej, splecionych ze sobą i razem określających dostępne i efektywne sposoby działania poszczególnych podmiotów. Wydaje się przy tym, że to właśnie wynik nakładania się na siebie różnych regulacji, norm, zwyczajów, tradycji i wyznawanych systemów wartości określa skuteczność określonych zachowań; tak na poziomie mikroekonomicznym jak i makrogospodarczym. W praktyce można sobie to wyobrazić następująco. Załóżmy, że firma X decyduje się wprowadzić na rynek nową odżywkę dla dzieci o wysokich walorach użytkowych. Niech warunkiem powodzenia biznesowego przedsięwzięcia jest: (1) uzyskanie niezbędnych zgód potwierdzających walory odżywki i wykluczających ryzyko zdrowotne (przyjmijmy, że udziela ich jakaś władza certyfikująca), (2) uzyskanie dostępu do środków inwestycyjnych. W naszym prostym przypadku zrealizowanie jednego z warunków niczego nie rozwiązuje, konieczne jest 12 Czynnik nazywany we współczesnej ekonomii rozwoju path dependance 13 Oczywiście uwaga ta nie ma charakteru generalnego i odnosi się jedynie do kwestii kapitału ludzkiego w opisanym tu aspekcie. 16

17 zarówno pozyskanie certyfikatu bezpieczeństwa jak i kredytu bankowego. Spełnienie każdego z tych warunków może być zagrożone: pozyskiwanie zezwoleń władz może przewlekać się wskutek procedur biurokratycznych, braku środków materialnych i niedoinwestowania instytucji certyfikującej, praktyk korupcyjnych i lobbystycznych, niekompetencji personelu, wadliwych rozwiązań prawnych i organizacyjnych, wysokich kosztów czy dyskryminacji firmy X; z kolei rynek pieniężny i kapitałowy może również działać niesprawnie, np. ze zbyt wysokimi kosztami pozyskania pieniądza, z nadmiernie wyśrubowanymi standardami ryzyka kredytowego, wysoką asymetrią informacyjną itp. Wystarczy brak jednego z warunków by skazać projekt na fiasco. Bardzo tanie i korzystne warunki finansowania przedsięwzięcia nie zastąpią braku zezwoleń lub przedłużającej się zwłoki w ich pozyskaniu; i odwrotnie - szybkie uzyskanie certyfikatu nie łagodzi skutków braku finansowania. Dlatego hipoteza, którą tu stawiamy (a która jednocześnie jest uogólnieniem rozumowania Kremera) polega na założeniu komplementarności wielu rozwiązań instytucjonalnych. Niskie koszty rozwoju i wysokie stopy zwrotu z zaangażowanych środków uzyskują gospodarki, których infrastruktura instytucjonalna jest bogata, w miarę kompletna i wszechstronna. Poszczególne instytucje ekonomiczne nie funkcjonują przy tym niezależnie i obok siebie, ale tworzą sieć wzajemnie uzupełniających się, komplementarnych reguł gry. Ale właśnie dlatego jakość całej sfery instytucjonalnej zależy zarówno od jakości poszczególnych instytucji ale i od tego na ile są wzajemnie ze sobą zgrane 14. Formalnie, dla opisu tej sytuacji parametr A w funkcji produkcji może być przedstawiony jako A = B m B j j 1, gdzie B j reprezentuje jakość poszczególnych m instytucji ekonomicznych wpływających na efektywność produkcji 15. W przypadku komplementarności instytucji łatwiej zrozumieć kolejne źródło przewag krajów wysokorozwiniętych względem peryferii ekonomicznych. Te drugie mogą nawet dość skutecznie imitować wiele rozwiązań instytucjonalnych krajów centrum. Problem polega na tym, że z reguły nie jest to możliwe w pełnym spektrum instytucjonalnym. Kraje bogate mogą mieć bowiem w wielu przypadkach - ze 14 Obecny moment wejścia Polski do UE jest dogodny do obserwacji tej kwestii. W wyniku presji czasu i nawału prac legislacyjnych przy przyjmowaniu wielu aktów prawnych pojawiło się dużo błędów i przeoczeń. Każde z nich może mieć istotny wpływ na zdolność polskich firm do konkurowania na rynku europejskim. 15 B j przyjmuje wartości z przedziału [0;1], gdzie zero odpowiada pełnej niesprawności instytucji, zaś jeden stanowi perfekcyjnemu. 17

18 względu na korzyści skali - lepsze instytucje. Nie musi to dotyczyć wszystkich obszarów; ale wystarczy, że dotyczy niektórych. Weźmy przykład giełdy papierów wartościowych. W Warszawie może być ona technicznie i prawnie zorganizowana analogicznie jak we Frankfurcie czy Londynie. Ale te dwie ostatnie obsługują bogate i rozwinięte rynki europejskie i światowe, giełda warszawska w zasadzie lokalny rynek polski. Dla wielu niemieckich inwestorów koszty transakcyjne związane z zaangażowaniem się w operacje na giełdzie warszawskiej i rynku polskim mogą być nieopłacalne. Te koszty mają niejako charakter kosztów utopionych, są w dużym stopniu jednorazowe (set-up costs) i ponoszone na spenetrowanie dotychczas nieznanego rynku. Ich poniesienie jest usprawiedliwione jedynie wówczas, gdy korzyści z transakcji na takim rynku będą długotrwałe i dostatecznie wysokie. To zaś jest wątpliwe ze względu na rozmiary rynku. Te same rezultaty (i bez tych kosztów) można zapewne osiągnąć działając na dużej, znanej już sobie od lat, giełdzie z dostępem do akcji spółek z całego świata. Ponadto, duże rynki oferują z reguły lepszą informację. To także rezultat korzyści skali. Wielość podmiotów dokonujących transakcji na dużych rynkach kreuje popyt na liczne analizy rynku, badania ekonomiczne i oceny koniunktury. Tym samym powstaje cały rynek usług analitycznych na którym oferują swą podaż profesjonalne firmy doradcze i instytucje naukowo-badawcze. Ponieważ kupujących usługi jest wielu, koszty produkcji tych usług dla klienta mogą być niskie. W rezultacie, koszty transakcyjne pozyskiwania informacji ulegają obniżeniu, zredukowane jest także ryzyko gospodarcze. Ten segment rynku nie pojawia się natomiast w przypadku małych i płytkich rynków. Są one bowiem zbyt szczupłe, by wygenerować odpowiedni popyt na tanie usługi. Małe rynki nie pozwalają także na uformowanie się wyspecjalizowanych podmiotów pośredników. Podobnie jak w przypadku informacji podnosi to koszty transakcyjne wytwórców. Defekty koordynacji Kraje peryferyjne gospodarczo są częściej narażone na defekty koordynacji. Rozważmy pewien lokalny przypadek atrakcyjnego turystycznie miasteczka. Zidentyfikujmy to przykładowe miasto na mapie Polski jako Sandomierz. Miasto, choć posiada liczne zabytki i długą oraz ciekawą historię ma mało turystów. W tym samym czasie Kazimierz Dolny jest miejscem pielgrzymek turystycznych choć pod względem zabytków wyraźnie ustępuje Sandomierzowi. Nie siląc się na zbyt daleko idące uogólnienia załóżmy, że turyści odwiedzając miasto kierują się jedynie dwoma 18

19 kryteriami: walorami historyczno-krajobrazowymi (zabytki, muzea, atrakcje widokowe) oraz szerokością palety usług oferowanych w mieście (restauracje, kawiarnie, sklepy pamiątkowe, hotele i miejsca noclegowe, możliwości spędzania czasu wolnego). Na pierwszy czynnik nie mamy wpływu 16, zaś drugi zależy od aktywności gospodarczej samych mieszkańców. Zakładamy, że im większa i bardziej zróżnicowana oferta, tym większe zainteresowanie turystów przyjazdem. Wszystkie usługi dla turystów i mieszkańców dostarczane są przez podmioty ekonomiczne z Sandomierza, przy czym występuje różnicowanie usług, tj. każda firma dostarcza nieco odmienny rodzaj usługi, nawet gdy dotyczy to substytutów. Dla uproszczenia założymy, że wielkość produkcji każdej firmy jest identyczna. Tym samym, przy przyjętych założeniach, większa podaż S oznacza zarazem więcej podmiotów produkujących i większe zróżnicowanie oferty produkcyjnej. Jeśli przez N oznaczymy ilość produkujących podmiotów, to podaż usług dla turystów i mieszkańców jest wprost proporcjonalna do ilości podmiotów aktywnych w produkcji: S(N) = BN, gdzie stała B > 0. Niech popyt na usługi turystyczne Sandomierza wyrażający się ilością przybywających turystów i/lub ich wydatkami w mieście wyraża funkcja D(S) = AF(S), DD S N1 N2 N3 gdzie A wyraża stałą, niezmienną turystyczną atrakcyjność miejscowości (zabytki), zaś S zmienną podaż dostępnych usług. Parametr A mierzący atrakcyjność Sandomierza pośrednio wyznacza gotowość turystów do odwiedzin miasta, choć ta gotowość jest uzależniona od zamożności turystów. Przy mniejszej zamożności obywateli tak samo atrakcyjny zabytek będzie odwiedzany mniej licznie niż przy wyższej zamożności. Funkcję popytu turystów i DD Rysunek 4. Defekt koordynacji w warunkach wielu stanów równowagi S N 16 Ściśle biorąc, pośrednio, mamy taki wpływ dokonując renowacji i konserwacji zabytków, lokując placówki muzealne, realizując odpowiednią politykę w zakresie planowania przestrzennego itp. Ponieważ jednak nie jesteśmy w stanie zmienić ani historii ani krajobrazu będziemy dla uproszczenia zakładać, że takiego wpływu nie mamy. 19

20 mieszkańców na usługi, zależną od ilości podmiotów, można przedstawić jako DD(N) dd = AF(BN) + M, gdzie M popyt mieszkańców (M = const.). Zakładamy, że >0 i ds ddd > 0, co oznacza, że popyt na usługi wzrasta, gdy zwiększa się zróżnicowanie i dn wielkość oferty usługowej. Rysunek 4 prezentuje wzajemne relacje popytowo-podażowe na rynku usług turystycznych w mieście. Podaż S jest funkcją liniową, jako że podaż jest proporcjonalna do ilości produkujących podmiotów. Natomiast kształt funkcji popytu sygnalizuje zależność nieliniową: popyt DD początkowo rośnie wolno, po przekroczeniu pewnej progowej wartości oferty usługowej dynamika DD przyspiesza, by ponownie dla dużych wartości N zwolnić. Uzasadnieniem dla takiego przebiegu zmian w popycie, zależnym od oferty podażowej, są zmiany w strukturze popytu. Dla niskich wartości N głównymi nabywcami usług są sami mieszkańcy miasta; miasto ze względu na małą ofertę usług - mimo posiadanych zabytków - jest zbyt mało atrakcyjne dla turystów. Do pewnego momentu rozszerzająca się paleta nowych usług wciąż nie jest w stanie w znaczącym stopniu przyciągnąć dodatkowych turystów, poza wąską grupą zdeklarowanych miłośników Sandomierza. Przekroczenie krytycznego poziomu N powoduje, że do miasta zaczynają przybywać ci turyści, dla których same walory zabytkowe to za mało i którzy oczekują (i tym razem te oczekiwania są spełnione) innych, uzupełniających propozycji spędzania czasu wolnego i rozrywki. Przyspieszenie turystyczne będzie jednak przejściowe, gdyż dalszy wzrost N działać będzie już coraz słabiej ze względu na efekt nasycenia potrzeb, a być może także na rosnące zatłoczenie miejscowości zniechęcające do przyjazdów. Z rysunku 4 widać, że rynek ma trzy stany równowagi odpowiadające równości popytu i podaży. W otoczeniu punktów N 0 i N 2 równowaga rynkowa jest stabilna, co powoduje, że niewielkie zaburzenie (wahnięcie w poziomie ilości podmiotów N) powoduje powrót do stanu równowagi. Zakładamy, że mechanizm dostosowań na rynku działa według reguły dn = [DD(N) S(N)], > 0. W przypadku, gdy popyt dt jest większy od podaży, lokalni przedsiębiorcy uruchamiają nowe podmioty i nową podaż, natomiast lokalne firmy są likwidowane, gdy podaż jest nadmierna. Równowaga N 1 jest niestabilna. Nawet minimalne zaburzenie w otoczeniu N 1 20

21 powoduje, że rynek zsuwa się albo w kierunku stanu N 0, albo N 2. W praktyce mamy zatem dwa stany stabilnej równowagi, bynajmniej nierównorzędne. Równowaga N 0 jest gorsza, gdyż oznacza niższy poziom produkcji, dochodów i zatrudnienia, mniejszą zamożność regionu i niższe podatki, małe wydatki publiczne na cele lokalne. Jednocześnie, równowaga N 0 jest poniekąd naturalna, gdyż wyznacza ją przede wszystkim miejscowy popyt. To na te potrzeby najpierw orientują się lokalni przedsiębiorcy decydując o uruchomieniu swych firm i to miejscowy popyt jest najbardziej trwałym punktem odniesienia ich poczynań. Przejście do pożądanego stanu N 2 jest możliwe, ale jest uwikłane w defekt koordynacji. Nowe firmy i nowa podaż powstanie jeśli pojawiliby się nowi turyści. Nowi turyści natomiast nie mają interesu by odwiedzać Sandomierz z jego zbyt ubogą ofertą usług turystycznych. Popyt zależy od wielkości zgłoszonej podaży, zaś odpowiednio duża podaż jest niemożliwa bez odpowiednio dużego popytu. Żaden pojedynczy lokalny przedsiębiorca nie uruchomi dodatkowej firmy ponieważ taki niewielki przyrost oferty turystycznej z jego strony nie stworzy istotnej zachęty do wzrostu popytu. Żywiołowe, indywidualne i izolowane działania po stronie podaży nie są więc w tych okolicznościach realne. Sygnalizuje to granice spontanicznych dostosowań typu rynkowego. Zwróćmy jednak uwagę, że wystarczy przekroczenie poziomu N 1 jeśli chodzi o ilość dostawców, by rynek samoczynnie przesunął się do stanu N 2. Jakiś czynnik zewnętrzny musiałby jednak przejąć rolę koordynującą. W tych warunkach rolę tę mogłaby odegrać władza publiczna, duży podmiot gospodarczy o znaczącym potencjale kapitałowym lub przypadkowy czynnik mody (casus Kazimierz Dolny). Odnotowano wyżej, że funkcja popytu jest zależna od atrakcyjności turystycznej regionu, którą reprezentuje parametr A. Jeśli jednak parametr A ma wyrażać popytowe skutki walorów turystycznych, to musi on także pośrednio uwzględniać zwyczaje i obyczaje obywateli DD S co do spędzania czasu wolnego, w tym ich turystyczne inklinacje. Wszystkie te 21 N 2 S DD Rysunek 5. Brak defektu koordynacji (wysoka wartość parametru A) N

22 kwestie są ściśle związane z zamożnością potencjalnych turystów, a rosnące dochody mieszkańców skutkują wyższymi wartościami A. Rozpatrzmy zatem przypadek opisany graficznie na rysunku 4 zakładając jako jedyną zmianę wzrost wartości parametru A w funkcji popytu DD. Przedstawiono to na rysunku 5. Funkcja podaży jest identyczna, zaś funkcja popytu DD przesunięta jest wyżej w stosunku do jej przebiegu na rys. 4. Taka zmiana przebiegu funkcji odzwierciedla wzrost popytu nabywców wskutek wzrostu ich zamożności. Teraz jednak istnieje tylko jeden punkt równowagi: stabilny stan N 2. Rynek spontanicznie osiąga pożądany, wysoki pułap produkcji i zatrudnienia. Ten prosty przykład pokazuje, że zamożne społeczności mogą, w pewnych sytuacjach, uniknąć defektu koordynacji lub go zminimalizować. Gdyby tak było rzeczywiście, to wówczas uzasadniona byłaby teza, że rynkowe mechanizmy samoregulacyjne mogą być sprawniejsze, a zawodność rynków mniejsza w obszarze wysokorozwiniętego centrum gospodarczego. Byłaby również prawdziwa równoległa teza: niedorozwój zwiększa zawodność rynków. Wnioski Korzyści skali są jednym z najistotniejszych źródeł przewag krajów rozwiniętych nad ekonomicznymi peryferiami. Występowanie efektu skali czyni realnym pojawienie się wielopunktowych stanów równowagi w gospodarce i groźbę ugrzęźnięcia systemu w gorszej równowadze. Im niższy poziom rozwoju, tym bardziej jest to prawdopodobne. Na poziomie gałęzi, korzyści skali zmieniają charakter konkurencji zapewniając przewagę temu, kto ma siłę ekonomiczną pozwalającą mu choćby przejściowo zagarnąć większy rynek, a nie - podmiotom bardziej efektywnym ekonomicznie. Przeświadczenie, że efektywność zapewnia sukces rynkowy - przynajmniej w świecie korzyści skali - niekoniecznie uzyskuje potwierdzenie. W nowoczesnych sektorach gospodarki, w których kluczowym warunkiem sukcesu jest niezawodność i jakość i które zatem charakteryzuje wysoka komplementarność czynników produkcji oraz rozwiązań instytucjonalnych, spełnienie warunku jednoczesnej, wysokiej jakości wszystkich tych czynników i instytucji jest tym mniej prawdopodobne im wyższy poziom niedorozwoju. Teoria pierścienia uszczelniającego Kremera sygnalizuje przy tym, że stan niedorozwoju ma wszelkie cechy stanu reprodukującego się. Uzyskanie przewagi ekonomicznej przez niektóre kraje uruchamia bowiem mechanizmy dodatniego sprzężenia zwrotnego, które 22

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ.

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. Wykład 4 Konkurencja doskonała i monopol 1 MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. EFEKTYWNOŚĆ RYNKU. MONOPOL CZYSTY. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA. 1. MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ W modelu konkurencji doskonałej

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ dr Barbara Ptaszyńska Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ Wprowadzenie Podstawowym celem wspólnoty europejskiej jest wyrównanie poziomu rozwoju poszczególnych

Bardziej szczegółowo

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa W modelu tym rozważamy optymalny wybór konsumenta dotyczący konsumpcji w okresie obecnym i w przyszłości. Zakładając, że nasz dochód w okresie bieżącym i przyszłym

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA PODSTAWOWE POJĘCIA KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA Przedsiębiorstwo - wyodrębniona jednostka gospodarcza wytwarzająca dobra lub świadcząca usługi. Cel przedsiębiorstwa - maksymalizacja zysku Nakład czynniki

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA. Wykład 5: Firma, produkcja, koszty

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA. Wykład 5: Firma, produkcja, koszty Ekonomia Wykład dla studentów WPiA Wykład 5: Firma, produkcja, koszty Popyt i podaż kategorie rynkowe Popyt i podaż to dwa słowa najczęściej używane przez ekonomistów Popyt i podaż to siły, które regulują

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych

Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych dr Leszek Wincenciak WNUW 2/30 Plan wykładu: Kurs walutowy i stopy procentowe Kursy walutowe i dochody z aktywów Rynek pieniężny i rynek walutowy fektywność

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Mikroekonomia - Lista 11 Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Konkurencja doskonała 1. Model konkurencji doskonałej opiera się na następujących

Bardziej szczegółowo

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ POPYT to zależność pomiędzy ilością dobra, którą chcą i mogą kupić konsumenci, a ceną tego dobra. Popyt jest przedstawiany za pomocą

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Maksymalizacja zysku

Maksymalizacja zysku Maksymalizacja zysku Na razie zakładamy, że rynki są doskonale konkurencyjne Firma konkurencyjna traktuje ceny (czynników produkcji oraz produktów jako stałe, czyli wszystkie ceny są ustalane przez rynek

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Teoria wyboru konsumenta. Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj

Teoria wyboru konsumenta. Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj Teoria wyboru konsumenta Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj Teoria wyboru konsumenta 1) Przedmiot wyboru konsumenta na rynku towarów. 2) Zmienne decyzyjne, parametry rynkowe i preferencje jako warunki wyboru.

Bardziej szczegółowo

Korzyści i. Niekorzyści skali. produkcji

Korzyści i. Niekorzyści skali. produkcji utarg (przychód) Koszt ekonomiczny utarg (przychód) Zakres tematyczny: Koszty w krótkim i długim okresie 1. Koszty pojęcie 2. Rodzaje kosztów wg różnych kryteriów 3. Krzywe kosztów 4. Zależności pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Wyposażenie w czynniki produkcji a handel międzynarodowy WYKŁAD 3 Z MIĘDZYNARODOWYCH STOSUNKÓW GOSPODARCZYCH, CE UW

Wyposażenie w czynniki produkcji a handel międzynarodowy WYKŁAD 3 Z MIĘDZYNARODOWYCH STOSUNKÓW GOSPODARCZYCH, CE UW Wyposażenie w czynniki produkcji a handel międzynarodowy WYKŁAD 3 Z MIĘDZYNARODOWYCH STOSUNKÓW GOSPODARCZYCH, CE UW Wprowadzenie Handel można wyjaśnić poprzez zróżnicowanie wydajności pracy, jak w modelu

Bardziej szczegółowo

Oligopol wieloproduktowy

Oligopol wieloproduktowy Oligopol wieloproduktowy Do tej pory zakładali adaliśmy, że e produkty sąs identyczne (homogeniczne) W rzeczywistości ci produkty sprzedawane przez firmy nie są doskonałymi substytutami. W większo kszości

Bardziej szczegółowo

(b) Oblicz zmianę zasobu kapitału, jeżeli na początku okresu zasób kapitału wynosi kolejno: 4, 9 oraz 25.

(b) Oblicz zmianę zasobu kapitału, jeżeli na początku okresu zasób kapitału wynosi kolejno: 4, 9 oraz 25. Zadanie 1 W pewnej gospodarce funkcja produkcji może być opisana jako Y = AK 1/2 N 1/2, przy czym A oznacza poziom produktywności, K zasób kapitału, a N liczbę zatrudnionych. Stopa oszczędności s wynosi

Bardziej szczegółowo

Podaż firmy. Zakładamy, że firmy maksymalizują zyski

Podaż firmy. Zakładamy, że firmy maksymalizują zyski odaż firmy Zakładamy, że firmy maksymalizują zyski Inne cele działalności firm: Maksymalizacja przychodów Maksymalizacja dywidendy Maksymalizacja zysków w krótkim okresie Maksymalizacja udziału w rynku

Bardziej szczegółowo

Dr Julia Gorzelany - Plesińska

Dr Julia Gorzelany - Plesińska Przedsiębiorstwo. Teoria kosztów. Dr Julia Gorzelany - Plesińska Przedsiębiorstwo niezależna jednostka gospodarcza, posiadająca zasoby produkcyjne, która została utworzona w celu osiągania zysków ze sprzedaży

Bardziej szczegółowo

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade Jan J. Michałek (wersja uproszczona) J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade - jakie

Bardziej szczegółowo

Teoria produkcji i wyboru producenta Lista 8

Teoria produkcji i wyboru producenta Lista 8 Definicje Teoria produkcji i wyboru producenta Lista 8 krótki i długi okres stałe i zmienne czynniki produkcyjne produkt krzywa produktu całkowitego produkt krańcowy prawo malejącego produktu krańcowego

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Podstawowe pojęcia: rynek, podaż, krzywa podaż, prawo podaż, cena równowagi, cena maksymalna i minimalna, zmiana podaż dr inż. Anna Kiełbus

Bardziej szczegółowo

Czym zajmuje się Organizacja Rynku?

Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Jest to dział Ekonomii, który bada zależno ności między strukturą rynku, zachowaniem firm i ich wynikami. To ujęcie (struktura( struktura-zachowanie-wyniki) zapoczątkowano

Bardziej szczegółowo

88. Czysta stopa procentowa. 89. Rynkowa (nominalna) stopa procentowa. 90. Efektywna stopa procentowa. 91. Oprocentowanie składane. 92.

88. Czysta stopa procentowa. 89. Rynkowa (nominalna) stopa procentowa. 90. Efektywna stopa procentowa. 91. Oprocentowanie składane. 92. 34 Podstawowe pojęcia i zagadnienia mikroekonomii 88. zysta stopa procentowa zysta stopa procentowa jest teoretyczną ceną pieniądza, która ukształtowałaby się na rynku pod wpływem oddziaływania popytu

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski Dr Łukasz Goczek Uniwersytet Warszawski Wpływ podatków na podaż i popyt Co decyduje, kto naprawdę ponosi ciężar podatku Koszty i korzyści wynikające z podatków i dlaczego podatki nakładają koszt, który

Bardziej szczegółowo

1. Które z następujących funkcji produkcji cechują się stałymi korzyściami ze skali? (1) y = 3x 1 + 7x 2 (2) y = x 1 1/4 + x 2

1. Które z następujących funkcji produkcji cechują się stałymi korzyściami ze skali? (1) y = 3x 1 + 7x 2 (2) y = x 1 1/4 + x 2 1. Które z następujących funkcji produkcji cechują się stałymi korzyściami ze skali? (1) y = 3x 1 + 7x 2 (2) y = x 1 1/4 + x 2 1/3 (3) y = min{x 1,x 2 } + min{x 3,x 4 } (4) y = x 1 1/5 x 2 4/5 a) 1 i 2

Bardziej szczegółowo

Oligopol. Jest to rynek, na którym niewielka liczba firm zachowuje się w sposób b strategiczny i ają niezależnie od siebie, ale uwzględniaj

Oligopol. Jest to rynek, na którym niewielka liczba firm zachowuje się w sposób b strategiczny i ają niezależnie od siebie, ale uwzględniaj Oligopol Jest to rynek, na którym niewielka liczba firm zachowuje się w sposób b strategiczny i działaj ają niezależnie od siebie, ale uwzględniaj dniają istnienie pozostałych firm. Na decyzję firmy wpływaj

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Konspekt 5. Analiza kosztów.

Konspekt 5. Analiza kosztów. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 5. Analiza kosztów. A. Cele zajęć. 1. Wyjaśnienie istoty i rodzajów kosztów produkcji oraz związanych z nimi kategorii.

Bardziej szczegółowo

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena Temat i funkcje rynku 1. Rynkowa a administracyjna koordynacja działań gospodarczych 2. opyt, podaż, cena równowagi 3. Czynniki wpływające na rozmiary popytu 4. Czynniki wpływające na rozmiary podaży 5.

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Relacje cen i dochodów

Relacje cen i dochodów Cena - określona wartość wyrażona w pieniądzu, przy której sprzedający i kupujący gotowi są do wymiany towaru, - jedyny instrument marketingu związany bezpośrednio z zyskiem przedsiębiorstwa, - ekwiwalent

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki Tomasz Poskrobko Produkt krajowy brutto (PKB) wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług produkowanych w kraju w danym okresie PKB od strony popytowej

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma

Monopol. Założenia. Skąd biorą się monopole? Jedna firma Założenia Jedna firma Monopol Siłą rzeczy musi ona sama ustalić cenę Cena rynkowa zależy od ilości sprzedawanej przez firmę Produkt nie posiada substytuty Dużo kupujących (krzywa popytu opadająca) Istnieją

Bardziej szczegółowo

1 Funkcja użyteczności

1 Funkcja użyteczności 1 Funkcja użyteczności Funkcja użyteczności to funkcja, której wartościami są wartości użyteczności (satysfakcji, komfortu psychicznego). Można mówić o użyteczności różnych zjawisk. Użyteczność pieniądza

Bardziej szczegółowo

5. Utarg krańcowy (MR) można zapisać jako: A)

5. Utarg krańcowy (MR) można zapisać jako: A) 1. Na rynku pewnego dobra działają dwie firmy, które zachowują się zgodnie z modelem Stackelberga. Firmy ponoszą stałe koszty krańcowe równe 24. Odwrócona linia popytu na tym rynku ma postać: P = 480-0.5Q.

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179 Ceny Definicja ceny cena ilość pieniądza, którą płaci się za dobra i usługi w stosunkach towarowo-pieniężnych, których przedmiotem jest zmiana właściciela lub dysponenta będąca wyrazem wartości i zależna

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06 dr Adam Salomon : ZATRUDNIENIE I BEZROBOCIE 2 Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników, dotyczące ilości czasu, który chcą

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Podstawowa analiza rynku

Podstawowa analiza rynku Podstawowa analiza rynku Wykład 4 Jerzy Wilkin Co kryje się za pojęciem: rynek? Miejsce styku kupujących i sprzedających Miejsce przejawiania się popytu i podaży Złożony proces wzajemnego oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Gospodarki Otwartej Wykład 7 Równowaga na rynku walutowym podejście elastycznościowe, warunek Marshalla-Lernera

Makroekonomia Gospodarki Otwartej Wykład 7 Równowaga na rynku walutowym podejście elastycznościowe, warunek Marshalla-Lernera Makroekonomia Gospodarki Otwartej Wykład 7 Równowaga na rynku walutowym podejście elastycznościowe, warunek Marshalla-Lernera Leszek Wincenciak Wydział Nauk Ekonomicznych UW 2/27 Plan wykładu: Warunek

Bardziej szczegółowo

KOSZTY, PRZYCHODY I ZYSKI W RÓŻNYCH STRUKTURACH RYNKOWYCH. I. Koszty całkowite, przeciętne i krańcowe. Pojęcie kosztów produkcji

KOSZTY, PRZYCHODY I ZYSKI W RÓŻNYCH STRUKTURACH RYNKOWYCH. I. Koszty całkowite, przeciętne i krańcowe. Pojęcie kosztów produkcji KOSZTY, PRZYCHODY I ZYSKI W RÓŻNYCH STRUKTURACH RYNKOWYCH Opracowanie: mgr inż. Dorota Bargieł-Kurowska I. Koszty całkowite, przeciętne i krańcowe. Pojęcie kosztów produkcji Producent, podejmując decyzję:

Bardziej szczegółowo

13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej

13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej 13. Teoriogrowe Modele Konkurencji Gospodarczej Najpierw, rozważamy model monopolu. Zakładamy że monopol wybiera ile ma produkować w danym okresie. Jednostkowy koszt produkcji wynosi k. Cena wynikająca

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl BIZNESPLAN Każda działalność gospodarcza, nawet najmniejsza, musi zostać skrupulatnie zaplanowana. Plan przedsięwzięcia gospodarczego konstruuje się zazwyczaj w formie biznesplanu. Biznesplan 1 (ang. business

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Inne kryteria tworzenia portfela. Inne kryteria tworzenia portfela. Poziom bezpieczeństwa. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3. Dr Katarzyna Kuziak

Inne kryteria tworzenia portfela. Inne kryteria tworzenia portfela. Poziom bezpieczeństwa. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3. Dr Katarzyna Kuziak Inne kryteria tworzenia portfela Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3 Dr Katarzyna Kuziak. Minimalizacja ryzyka przy zadanym dochodzie Portfel efektywny w rozumieniu Markowitza odchylenie standardowe

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa integracja MSG

Międzynarodowa integracja MSG Międzynarodowa integracja MSG Kryteria wyodrębniania ugrupowań integracyjnych kryteria polityczne kryteria ekonomiczne Prawidłowości rozwoju ugrupowań integracyjnych Zmniejszanie się różnic w poziomie

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE

TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE 1. Rozwiązywanie problemów decyzji krótkoterminowych Relacje między rozmiarami produkcji, kosztami i zyskiem wykorzystuje się w procesie badania opłacalności różnych wariantów

Bardziej szczegółowo

Teoria produkcji pojęcie, prawa, izokwanty. Funkcja produkcji pojęcie, przykłady.

Teoria produkcji pojęcie, prawa, izokwanty. Funkcja produkcji pojęcie, przykłady. Przedmiot: EKONOMIA MATEMATYCZNA Katedra: Ekonomii Opracowanie: dr hab. Jerzy Telep Temat: Matematyczna teoria produkcji Zagadnienia: Teoria produkcji pojęcie, prawa, izokwanty. Funkcja produkcji pojęcie,

Bardziej szczegółowo

Marketing. Marketing-mix. Cena w marketingu. Wykład V. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P. dr Grzegorz Mazurek.

Marketing. Marketing-mix. Cena w marketingu. Wykład V. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P. dr Grzegorz Mazurek. Marketing Wykład V dr Grzegorz Mazurek Marketing-mix Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P PRODUKT (product) CENA (price) DYSTRYBUCJA (place) PROMOCJA (promotion) 7 (P) (+ Process, Personnel,

Bardziej szczegółowo

ZESTAWY ZADAŃ Z EKONOMII MATEMATYCZNEJ

ZESTAWY ZADAŃ Z EKONOMII MATEMATYCZNEJ ZESTAWY ZADAŃ Z EKONOMII MATEMATYCZNEJ Zestaw 5 1.Narynkuistniejądwajhandlowcyidwatowary,przyczymtowarupierwszegosą3sztuki,adrugiego 2sztuki. a). Jak wygląda zbiór alokacji dopuszczalnych, jeśli towary

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w obligacje

Inwestowanie w obligacje Inwestowanie w obligacje Ile zapłacić za obligację aby uzyskać oczekiwaną stopę zwrotu? Jaką stopę zwrotu uzyskamy kupując obligację po danej cenie? Jak zmienią się ceny obligacji, kiedy Rada olityki ieniężnej

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnie energetyczne

Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne krok w stronę zielonej demokracji [dropcap] [/dropcap]niemiecka transformacja energetyczna oznacza nie tylko zmiany technologiczne i gospodarcze. Przemianie

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC.

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. LEKCJA 8 KOSZTY WEJŚCIA NA RYNEK Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. Na wysokość barier wpływ mają: - korzyści skali produkcji,

Bardziej szczegółowo

PRODUCENT (PRZEBSIĘBIORSTWO) państwowe lokalne indywidualne zbiorowe (spółki ) 3. Jak należy rozumieć prawo zmniejszającego się przychodu?

PRODUCENT (PRZEBSIĘBIORSTWO) państwowe lokalne indywidualne zbiorowe (spółki ) 3. Jak należy rozumieć prawo zmniejszającego się przychodu? A) Pytania sprawdzające: 1. Kogo uważamy za producenta? PRODUCENT zorganizowany w formie przedsiębiorstwa. Powstał w drodze ewolucji. To podmiot sfery realnej. Aktywny uczestnik procesów rynkowych. Realizuje

Bardziej szczegółowo

Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Kraków, 18.05.2015 r. Renata Kucharska-Kawalec, Kazimierz Sedlak

Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Kraków, 18.05.2015 r. Renata Kucharska-Kawalec, Kazimierz Sedlak Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Kraków, 18.05.2015 r. Renata Kucharska-Kawalec, Kazimierz Sedlak Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Bo nakłady na wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich , współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Konsumpcja, inwestycje Utrzymujemy założenie o stałości cen w gospodarce. Stopa procentowa wiąże ze

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia: koszt, przychód, zysk Koszt alternatywny a koszt księgowy Koszt krańcowy, utarg krańcowy optymalna wielkość produkcji

Podstawowe pojęcia: koszt, przychód, zysk Koszt alternatywny a koszt księgowy Koszt krańcowy, utarg krańcowy optymalna wielkość produkcji Podstawowe pojęcia: koszt, przychód, zysk Koszt alternatywny a koszt księgowy Koszt krańcowy, utarg krańcowy optymalna wielkość produkcji dr inż. Anna Kowalska-Pyzalska email: anna.kowalska@pwr.wroc.pl

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: brak 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Zagadnienia Rynki elastyczne i zmonopolizowane. Funkcje popytu i podaży (położenie, przesunięcie). Równowaga rynkowa. Prawo popytu

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

Obliczenia, Kalkulacje...

Obliczenia, Kalkulacje... Obliczenia, Kalkulacje... 1 Bilans O D P I E R W S Z E G O E T A T U D O W Ł A S N E J F I R M Y To podstawowy dokument przedstawiający majątek przedsiębiorstwa. Bilans to zestawienie dwóch list, które

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE DO EKONOMII MENEDŻERSKIEJ.

WPROWADZENIE DO EKONOMII MENEDŻERSKIEJ. Wykład 1 Wprowadzenie do ekonomii menedżerskiej 1 WPROWADZENIE DO EKONOMII MENEDŻERSKIEJ. PODEJMOWANIE OPTYMALNYCH DECYZJI NA PODSTAWIE ANALIZY MARGINALNEJ. 1. EKONOMIA MENEDŻERSKA ekonomia menedżerska

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Uszereguj dla obydwu firm powyższe sytuacje od najkorzystniejszej do najgorszej. Uszereguj powyższe sytuacje z punktu widzenia konsumentów.

Uszereguj dla obydwu firm powyższe sytuacje od najkorzystniejszej do najgorszej. Uszereguj powyższe sytuacje z punktu widzenia konsumentów. Strategie konkurencji w oligopolu: modele Bertranda, Stackelberga i lidera cenowego. Wojna cenowa. Kartele i inne zachowania strategiczne zadania wraz z rozwiązaniami Zadanie 1 Na rynku działają dwie firmy.

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI. Jerzy T. Skrzypek

OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI. Jerzy T. Skrzypek OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI Jerzy T. Skrzypek 1 2 3 4 5 6 7 8 Analiza płynności Analiza rentowności Analiza zadłużenia Analiza sprawności działania Analiza majątku i źródeł finansowania Ocena efektywności

Bardziej szczegółowo

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce?

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Rafał Antczak Członek Zarządu Deloitte Consulting S.A. Europejski Kongres Finansowy Sopot, 23 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW arytet siły nabywczej () arytet siły nabywczej jest wyprowadzany w oparciu o prawo jednej ceny. rawo jednej ceny zakładając,

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Teoria przedsiębiorstwa: zachowania kierownicze, koszty agencji, struktura własności. M. Jensen & W. Meckling

Teoria przedsiębiorstwa: zachowania kierownicze, koszty agencji, struktura własności. M. Jensen & W. Meckling Teoria przedsiębiorstwa: zachowania kierownicze, koszty agencji, struktura własności M. Jensen & W. Meckling Hipoteza badawcza Zysk przedsiębiorstwa zależy od menagera i jego pozycji w firmie. (czy jest

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚCI INWESTYCYJNE. efektywne inwestowanie na rynku nieruchomości komercyjnych

NIERUCHOMOŚCI INWESTYCYJNE. efektywne inwestowanie na rynku nieruchomości komercyjnych NIERUCHOMOŚCI INWESTYCYJNE efektywne inwestowanie na rynku nieruchomości komercyjnych Rynek nieruchomości komercyjnych w Polsce ma przed sobą olbrzymie perspektywy. Silna pozycja polskiej gospodarki, najmniejsze

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień)

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) dr Adam Salomon Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) program wykładu 06. Rola współczynnika procentowego i współczynnika dyskontowego

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

5. Teoria Podaży i Popytu - Popyt

5. Teoria Podaży i Popytu - Popyt 5. Teoria Podaży i Popytu - Popyt Popyt na dobro maleje względem ceny (o ile dobro jest tak zwane normalne, a nie luksusowe). Zakładamy że firma ustala cenę danego dobra p, która obowiązuje wszędzie. Niech

Bardziej szczegółowo

oferty kupujących oferty wytwórców

oferty kupujących oferty wytwórców Adam Bober Rybnik, styczeń Autor jest pracownikiem Wydziału Rozwoju Elektrowni Rybnik S.A. Artykuł stanowi wyłącznie własne poglądy autora. Jak praktycznie zwiększyć obrót na giełdzie? Giełda jako jedna

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo