Akcje spółek sektora paliwowo-energetycznego na GPW na tle światowych indeksów giełdowych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Akcje spółek sektora paliwowo-energetycznego na GPW na tle światowych indeksów giełdowych"

Transkrypt

1 PRZEGLĄD Nr 11 GÓRNICZY 1 założono MIESIĘCZNIK STOWARZYSZENIA INŻYNIERÓW I TECHNIKÓW GÓRNICTWA Nr 11 (1092) listopad 2013 Tom 69(CIX) UKD : : Akcje spółek sektora paliwowo-energetycznego na GPW na tle światowych indeksów giełdowych Shares in companies of the fuel-energy sector on the Polish Stock Exchange against the background of international stock indexes Dr inż. Zbigniew Grudziński* ) Treść: Jednym z najważniejszych sposobów prywatyzacji w sektorze paliwowo-energetycznym jest sprzedaż akcji spółek na rynkach publicznych. Przychody budżetu z prywatyzacji od 2008 roku wyniosły 54 mld zł, a sektor paliwowo-energetyczny był jednym z głównych filarów tych przychodów. Obecnie na giełdzie w sektorze paliwo-energetycznej notowane są trzy indeksy sektorowe: WIG-Paliwa, WIG-Energia i WIG Surowce. W najważniejszym indeksie na GPW w WIG20 branża jest reprezentowana przez 2 spółki surowcowe węglowe (JSW, LW Bogdanka), dwie grupy energetyczne (PGE, Tauron PE) oraz trzy spółki paliwowe (PKN Orlen, Lotos, PGNiG). Wyniki tych firm mają więc duży wpływ na poziom notowań tego indeksu. Zmiany notowań akcji spółek i indeksów pokazano na tle zmian indeksów z rynków międzynarodowych (S&P500 oraz DAX). Porównanie notowań z rynkiem zagranicznym wypada niekorzystnie dla polskiej giełdy. Tendencje i poziomy notowań spółek i indeksów są od 2012 roku bardzo rozbieżne z rynkiem międzynarodowym. Wpływ na te wyniki mają zmiany w zasadach funkcjonowania OFE, a także spowolnienie gospodarcze i spadki cen surowców energetycznych. Abstract: One of the most important ways of privatizing the fuel-energy sector is the sale of companies shares on public markets. Since 2008, the revenue in the budget after privatization has amounted to 54 bn zl, whereof most was generated in the fuel-energy sector. Currently, the Polish Stock Exchange for fuel-energy sector includes three indexes: WIG-Paliwa, WIG-Energia and WIG- Surowce. The most important index in Poland, WIG20, represents 2 raw-materials and coal companies (JSW, LW Bogdanka), two energy groups (PGE, Tauron PE) and three fuel companies (PKN Orlen, Lotos, PGNiG). Performance of these companies have considerable impact on the level of index quotations. Changes in share quotation of the companies and indexes were presented against the background of changes on the international market (S&P500 and DAX). Comparison of the quotations with the international market makes the Polish Stock Exchange look poor. Since 2012, the tendencies and quotation levels of Polish companies and indexes have shown many discrepancies as compared to the international market. Such an outcome is determined by changes in the rules of OFE insurance fund as well as economic slowdown and drop of prices on fuels. Słowa kluczowe: giełda GPW, indeksy sektorowe, prywatyzacja sektora paliwowo-energetycznego, notowania cen spółek Key words: Polish Stock Exchange, sector indexes, privatization of fuel-energy sector, quotations of company prices 1. Wprowadzenie W wyniku przeprowadzonych procesów prywatyzacyjnych przedsiębiorstw Skarb Państwa od 2008 roku uzyskał 54,2 mld zł przychodów, natomiast uzyskane dochody z dywidend w tym okresie wyniosły 28 mld zł. Na rysunku 1 i 2 przedstawiono zmiany tych przychodów w okresie od 2008 roku do I półrocza Jak wynika z oświadczeń Ministerstwa Skarbu Państwa (MSP) celem jest nie tylko uzyskanie dochodów na określonym poziomie, ale podstawowym priorytetem jest modernizacja i rozwój polskich przedsiębiorstw. * ) Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Kraków Jednym z najważniejszych sposobów prywatyzacji jest sprzedaż akcji na rynkach publicznych i ta forma działań w ostatnim okresie była najbardziej preferowana przez MSP. Największe transakcje sprzedaży akcji i udziałów w spółkach skarbu państwa na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW) dotyczyły takich spółek jak [18]: Jastrzębska Spółka Węglowa S.A. (lipiec 2011 r. 5,37 mld zł), PGE S.A. (listopad 2009 r. 4 mld zł), PGE S.A.(luty 2012 r. 2,52 mld zł), KGHM Polska Miedź S.A. (styczeń 2010 r. 2 mld zł), Bank Pekao S.A. (sierpień 2009 r. 1,434 mld zł), Enea S.A. (luty 2010 r. 1,134 mld zł), LW Bogdanka S.A. (marzec 2010 r. 1,119 mld zł).

2 2 Rys. 1. Przychody z prywatyzacji w mld zł Fig. 1. Revenue after privatization in bn zl Uwaga - rok 2013 obejmuje okres pierwszego półrocza. Źródło: opracowanie własne na podstawie [18] Rys. 2. Wielkość dywidend pobranych przez MSP w nadzorowanych spółkach w mld zł Fig. 2. MSP (Treasury) dividends in the supervised companies in bn. zl Obecnie procesy prywatyzacyjne w związku z panującym kryzysem (spowolnieniem gospodarczym) zostały bardzo wyhamowane. Do pierwszego półrocza 2013 r. nie została zakończona żadna prywatyzacja lub komercjalizacja przedsiębiorstw. Planowane dochody w 2013 roku, podobnie jak w roku następnym mają wynieść 5 mld zł, natomiast w latach po około 3 mld zł. Trzeba zaznaczyć także pozytywny udział OFE w przeprowadzanych dotychczas procesach ich udział wpływał korzystnie na ceny oferowanych przez Skarb Państwa akcji. Ten mechanizm obecnie jest zagrożony przez planowane kluczowe zmiany w systemie funkcjonowania OFE. MSP obecnie realizuje zapowiedziane zmiany sposobu prywatyzacji na rok 2014 i kolejne lata. MSP ma pozostawić sobie tylko kontrolę nad strategicznymi spółkami. Proces prywatyzacji będzie realizowany zgodnie z programem Inwestycje Polskie (IP), wg którego będzie on zarządzany przez Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK) i nową spółkę inwestycyjną CSI (Celowa Spółka Inwestycyjna). Kolejne sprzedaże akcji w spółkach paliwowo-energetycznych z udziałem Skarbu Państwa będą realizowane do poziomu gwarantującego utrzymanie kontroli korporacyjnej. Jak wynika z wcześniej przedstawionego zestawienia, branża paliwowo-energetyczna jest jednym z głównych źródeł dochodów Skarbu Państwa z prowadzonych procesów prywatyzacyjnych [2,3]. W tablicy 1 przedstawiono udział i wartość akcji Skarbu Państwa (SP) w spółkach z branży paliwowo-energetycznej (wchodzących w skład indeksów branżowych). Szacowana na koniec czerwca 2013 r. wartość akcji pozostających w rękach SP wynosi około 60 mld zł i jest mniejsza o około 3,8 mld zł w porównaniu do stycznia 2011 r. W głównej mierze jest to wynik spadku kursu akcji firm z sektora energetycznego, jaki miał miejsce w tym czasie. 2. Indeksy funkcjonujące na giełdzie Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW) jest obecnie jedną z najważniejszych giełd w Europie Środkowej i Wschodniej. W regionie tym jest największą giełdą instrumentów giełdowych. W latach 2011 i 2012 zajęła pierwsze miejsce w całej Europie pod względem liczby spółek wprowadzonych do obrotu giełdowego w danym roku (IPO). Liczba spółek notowanych na koniec 2012 r. wyniosła 438, w tym 43 były to spółki zagraniczne. Wartość rynkowa spółek krajowych wyniosła 523 mld zł (446 mld zł w roku 2011), a spółek zagranicznych 209 mld zł (197 mld zł w roku 2011). Wartość średnich obrotów na sesję wyniosła 1,7 mld zł (2,6 mld zł w roku 2011) [13,14,15]. Na giełdzie notowane są nie tylko akcje spółek, ale także indeksy giełdowe. Indeksy dostarczają informacji o sytuacji Tablica 1. Udział i wartość akcji Skarbu Państwa w spółkach z branży paliwowo-energetycznej Table 1. Portion and value of Treasury shares in companies of the fuel-energy sector czerwiec 2013 styczeń 2011 Spółka Skarb Państwa Skarb Państwa udział, % wartość, mln zł udział, % wartość, mln zł PGNiG PGE PKN ORLEN JSW ENEA LOTOS TAURON PE EC Będzin LW Bogdanka Razem Źródło: opracowanie własne na podstawie [19, 21, 23]

3 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 3 w danym segmencie rynku. Obserwacja obliczanych przez giełdę indeksów pozwala ocenić sytuację na danym rynku, co pozwala prognozować przyszłe trendy dla danego sektora, rynku czy konkretnej spółki. Wartość indeksu jest obliczana na podstawie wyceny wybranych spółek giełdowych. Pokazują one, jak w czasie zmieniają się ceny danych spółek wchodzących w skład danego indeksu. Na podstawie porównań różnych indeksów inwestorzy podejmują decyzje, w które branże można korzystniej inwestować. GPW publikuje wartości 26 indeksów. Na głównym rynku publikowane są wartości 8 indeksów głównych i 11 subindeksów branżowych (sektorowych), trzech indeksów narodowych i dwóch indeksów strategii. W skład wszystkich indeksów giełdowych mogą wejść spółki, których liczba akcji w wolnym obrocie jest większa niż 10%, a wartość tych akcji musi być większa od 1 mln EUR. Dodatkowo akcje takiej spółki nie mogą znajdować się w tzw. Strefie Niskiej Płynności (niskie obroty na giełdzie) i nie mogą znajdować się na Liście Alertów (np. z powodu rozpoczętego procesu upadłościowego) [11,13,16]. Najważniejszym obecnie indeksem na GPW jest indeks WIG20. W skład tego indeksu wchodzi 20 największych i najbardziej płynnych spółek akcyjnych. Wartość rynkowa spółek z tego indeksu stanowi około 47 % kapitalizacji głównego rynku GPW. Jest to indeks typu cenowego i przy jego obliczaniu nie uwzględnia się dochodów z dywidend. Indeks jest publikowany od 16 kwietnia 1994 roku, a jego wartość początkowa wyniosła 1000 pkt. W indeksie tym nie może uczestniczyć więcej niż 5 spółek z jednego sektora. Dodatkowym kryterium o wejściu do indeksu jest także liczba akcji w wolnym obrocie. Do akcji w wolnym obrocie nie zalicza się akcji będących w rękach Skarbu Państwa, inwestorów mających ponad 5% oraz kupionych przez daną firmę w celu umorzenia. Natomiast akcje m.in. funduszy emerytalnych czy funduszy inwestycyjnych są brane pod uwagę niezależnie od ich udziału procentowego. W tablicy 2 zestawiono porównanie składu indeksu w latach 2011 i W roku 2013 najliczniej była prezentowana branża bankowa (5 spółek), przemysł surowcowy (3 spółki: LW Bogdanka, JSW, KGHM), przemysł paliwowy (3 spółki: PKN Orlen, PGNiG, Lotos), natomiast energetyka była reprezentowana przez PGE oraz Tauron PE. Przy omawianiu indeksów branżowych skupiono się przede wszystkim na sektorze paliwowo (surowcowo)-energetycznym. Z tych sektorów najstarszym jest indeks WIG Paliwa. Jest to indeks spółek z sektora paliwowego, które są notowane na Głównym Rynku GPW. Wartość indeksu jest publikowana przez giełdę od 2 stycznia 2006 r. Datą bazową tego indeksu jest dzień r. Metodologia obliczania tego indeksu, jak i pozostałych (sektorowych), oparta jest na metodologii obliczania indeksu WIG. Są to indeksy typu dochodowego i przy obliczaniu uwzględnia się także dochody z tytułu dywidend i praw poboru. W dniu bazowym wartość tych indeksów wynosi 1/10 wartości indeksu WIG. W przypadku WIG Energia wartość ta wyniosła 3650,08 pkt [16]. W skład tego indeksu wchodzą zarówno spółki zagraniczne, jak i polskie, a dominującą pozycję mają firmy z sektora ropy i gazu (tabl. 3). W początkowym okresie w skład tego indeksu wchodziły także spółki z branży węglowej - LW Bogdanka oraz New World Resources N.V. (NEWWORLDR). Obecnie indeks ten liczy 8 spółek, a spółki z branży węglowej przeszły do nowego indeksu WIG Surowce. Giełda rozpoczęła notowania tego indeksu 28 lutego 2012 r., a datą bazową jest dzień 31 grudnia 2010 r. W tym dniu wartość indeksu WIG wynosiła 4748,9, tak więc początkowa wartość indeksu WIG Surowce wyniosła 4748,99 pkt. Indeks ten był jedenastym indeksem sektorowym notowanym na GPW. Porównanie składu tego indeksu w dniu debiutu i w roku 2013 przedstawiono w tablicy 4. Dominującą rolę w tym indeksie maja spółki KGHM, LW Bogdanka i JSW. Oprócz KGHM wszystkie pozostałe spółki reprezentują sektor węglowy. New World Resources N.V jest spółką czeską, natomiast firmy Coal Energy SA (COALENERG) oraz Sadovaya Group są firmami ukraińskimi. Subindeks WIG-Energia (tabl. 5) skupia firmy z sektora energetycznego i w stosunku do roku 2011 powiększył się do Tablica 2. Wykaz spółek wchodzących w skład indeksu WIG20 Table 2. Companies listed on WIG20 index Lp Nazwa spółki styczeń 2011 czerwiec 2013 Udział w portfelu % Nazwa spółki Udział w portfelu % 1 PKO BP 14.1 PKO BP KGHM 13.5 PZU PEKAO 12.8 PEKAO PZU 11.0 KGHM PKN ORLEN 9.6 PKN ORLEN PGE 8.6 PGE TPSA 6.6 PGNIG PGNIG 3.8 BZ WBK BZ WBK 3.0 TPSA GETIN 2.3 BRE ASSECOPOL 2.3 TAURON PE GTC 2.0 EUROCASH CEZ 1.8 BOGDANKA BRE 1.7 ASSECOPOL TVN 1.6 HANDLOWY LOTOS 1.4 KERNEL PBG 1.4 JSW POLIMEXMS 1.2 LOTOS CYFRPLSAT 1.0 SYNTHOS BIOTON 0.4 GTC 1.1

4 4 Tablica 3. Spółki wchodzące w skład indeksu WIG-Paliwa Table 3. Companies listed on WIG-Paliwa index Lp Nazwa spółki styczeń 2011 czerwiec 2013 Udział w portfelu % Nazwa spółki Udział w portfelu % 1 PKN ORLEN 52.3 PKN ORLEN PGNIG 20.8 PGNIG BOGDANKA 12.1 LOTOS LOTOS 7.8 MOL NEWWORLDR 3.6 SERINUS MOL 1.4 PETROLINV KOV 1.1 DUON PETROLINV 0.8 EXILLON CP ENERGIA 0.1 Tablica 4. Spółki wchodzące w skład indeksu WIG-Surowce Table 4. Companies listed on WIG-Surowce index Lp Nazwa spółki luty 2011 czerwiec 2013 Udział w portfelu % Nazwa spółki Udział w portfelu % 1 KGHM 79.5 KGHM BOGDANKA 11.7 BOGDANKA NEWWORLDR 8.0 JSW SADOVAYA 0.4 NEWWORLDR DSS 0.4 COALENERG 0.1 SADOVAYA 0.1 Tablica 5. Spółki wchodzące w skład indeksu WIG-Energia Table 5. Companies listed on WIG-Energia index Lp Nazwa spółki styczeń 2011 czerwiec 2013 Udział w portfelu % Nazwa spółki Udział w portfelu % 1 PGE 51.4 PGE Tauron PE 24.2 Tauron PE CEZ 10.5 ENEA ENEA 8.4 CEZ KOGENERACJA 3.2 ZE PAK Polish Energy Partners 2.4 KOGENERACJA Polish Energy Partners Inter RAO spółek. Największymi firmami w tym sektorze są polskie grupy energetyczne (PGE, Tauron PE, ENEA). Zagraniczne firmy reprezentują czeska energetyczna Grupa CEZ (w 70% kontrolowana przez Ministerstwo Finansów Republiki Czeskiej) i litewska spółka Inter RAO Lietuva AB (handel energią kontrolowana przez państwowy rosyjski koncern energetyczny RAO). Datą bazową tego indeksu jest 31 grudnia 2009 r., a wartość indeksu w tym dniu wynosiła 3998,6 pkt. Na rysunku 3 zaprezentowano ranking subindeksów sektorowych notowanych na GPW według kapitalizacji w mld zł (stan w styczniu 2011 oraz w czerwcu 2013 r.). Ranking uwzględnia tylko akcje w wolnym obrocie. Największą kapitalizację ma indeks skupiający firmy z sektora bankowego, a najważniejsze indeksy w sektorze paliwowo-energetycznym czyli: WIG-Paliwa, WIG-Surowce i WIG-Energia uplasowały się na kolejnych miejscach (od 2 do 4). Rys. 3. Ranking wszystkich subindeksów sektorowych wg kapitalizacji w mld zł Fig. 3. Ranking of the sector subindexes acc to capitalization in bn zl

5 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 5 3. Etapy prywatyzacji spółek z sektora paliwowo-energetycznego na tle indeksów giełdowych Na rysunku 4 pokazano daty kolejnych etapów prywatyzacji największych spółek z sektora paliwowo-energetycznego na GPW na tle zmian indeksów WIG20 i S&P500. Zmiany indeksów określono w stosunku do ich wartości z dnia 1 stycznia 2008 roku. W porównaniu do tej daty bazowej indeks WIG20 ma obecnie notowania niższe o 33,1 %, a S&P500 o 15,2 %. Wykres ten pozwala ocenić przy jakich tendencjach rynkowych były przeprowadzane kolejne procesy prywatyzacyjne i poziom zbieżności polskiego indeksu z indeksem z rynku międzynarodowego. że przyszłe zamierzenia MF (niekorzystne dla systemu OFE) zostały już w dużej części zdyskontowane przez giełdę. Do indeksu S&P 500 wchodzi 500 firm o największej kapitalizacji, notowanych na NYSE (New York Stock Exchange) i Nasdaq (w większości są to firmy amerykańskie). Ten indeks giełdowy jest wciąż uznawany za wyprzedzający wskaźnik gospodarczy; jest też silnie skorelowany z najbardziej znanym i uznanym indeksem Dow Jones (DJI). Natomiast indeks DAX to główny indeks niemieckiej giełdy Deutsche Börse, który w tym porównaniu ma odwzorowywać warunki gospodarki europejskiej. W skład indeksu DAX wchodzi 30 największych spółek notowanych na giełdzie we Frankfurcie. Te 30 spółek reprezentuje około 80% rynkowej kapitalizacji spółek notowanych w Niemczech. Do największych należą: E.ON, Siemens, Deutsche Telekom, Allianz, Volkswagen, Bayer, RWE, czy BASF. Warto odnotować, że E.ON i RWE są w tej trzydziestce jedynymi spółkami z branży energetycznej. Dane prezentowane na rysunku 5 pokazują zmiany indeksów w stosunku do stycznia 2011 i stycznia 2013; natomiast zestawienie poniższe podsumowuje zmiany indeksów w poszczególnych latach: Rok WIG 20 WIG SP 500 DAX % -20.8% 0.0% -14.7% % 26.2% 13.4% 29.1% 2013* -13.1% -5.7% 12.6% 4.6% *pierwsze półrocze Rys. 4. Etapy prywatyzacji spółek na tle zmian wybranych indeksów giełdowych Fig. 4. Stages of privatization of companies against the background of selected indexes Na rysunku 5 przedstawiono zmienności indeksów S&P500 i WIG20 oraz DAX w porównaniu do ich wartości z początku roku 2011 (wykres a) i 2013 (wykres b). Jeszcze do połowy 2011 r. indeks największych firm WIG20 był bardzo zbieżny z tendencjami z rynku międzynarodowego. Od roku 2012 r. tendencje na tych porównywanych rynkach stały się bardzo odmienne. Indeks S&P 500 i DAX zyskują (mają zbieżne tendencje) na wartości, natomiast WIG20 zdecydowanie traci. Odmienne zachowanie indeksów (giełd) to wynik znacznego spowolnienia gospodarczego, ale jest w dużej mierze związany z niepewną przyszłością systemu OFE. Obecnie możliwe są wszystkie warianty zmian i to powoduje, Dynamika zmian notowań indeksów WIG Energia, Surowce i Paliwa oraz WIG20 w latach została przedstawiona na rysunku 6. W tym porównaniu najlepiej wypadł indeks WIG-Paliwa (wzrost o 0,5 % w stosunku do notowania z początku roku 2013). We wszystkich latach indeks ten ma wynik dodatni. Indeksy WIG Energia oraz Surowce poniosły duże straty. Wszystkie indeksy zostały uszeregowane według wyników w 2013 roku. W przypadku spółek energetycznych duży wpływ na poziom notowań mają czynniki fundamentalne, z którymi ściśle związany jest poziom cen surowców energetycznych. Te zagadnienia były omawiane w wielu pracach [4,5, 6,7,8,9]. W stosunku do 2011 r. obecnie (I półrocze 2013) ceny węgla energetycznego i koksowego spadły o około 40 %, ropy naftowej (średnia z Brent, WTI, Dubaj) o 15 %, gazu ziemnego o 16 % na rynku amerykańskim. Wzrost cen wystąpił tylko w przypadku cen gazu na rynku europejskim. Ceny wzrosły o 15 %. Natomiast ceny giełdowe (TGE towarowa giełda energii) na rynku energii elektrycznej (ceny spot na RDN Rynek Dnia Następnego) w tym okresie spadły o 26 % [10, 12, 17, 20,24]. Rys. 5. Porównanie zmian indeksów WIG 20 i S&P500, a) od roku 2011, b) w.2013 r. Fig. 5. Comparison of changes in WIG20 and S&P500 indexes, a) since 2011, b) in 2013

6 6 Rys. 6. Porównanie zmian indeksów WIG Energia, Surowce i Paliwa na tle indeksu WIG20 i WIG Fig. 6. Comparison of changes in WIG-Energia, Surowce and Paliwa indexes against the background of WIG20 and WIG indexes 4. Zmiany cen akcji spółek z sektora surowcowo-energetycznego na GPW Zmiany cen akcji spółek z branży surowcowej i energetycznej w okresach rocznych przedstawiono na rysunku 7. Wykres ten przedstawia średnie roczne stopy zwrotu z akcji dla poszczególnych spółek w latach (rok 2013 obejmuje pierwsze półrocze) na tle indeksów WIG, WIG20 oraz S&P 500 i DAX. Dane uszeregowano według wyników uzyskanych w pierwszym półroczu 2013 roku. W latach 2013 i 2011 dominuje kolor czerwony, czyli spadki. Tylko indeksy z rynków międzynarodowych (S&P 500 i DAX), zarówno w roku 2012 i 2013, miały wynik dodatni. Najgorzej w tym zestawieniu wychodzą firmy z branży surowcowej. Dotyczy to zwłaszcza spółek zagranicznych, głównie czeskiego NWR i ukraińskiej Sadowaya (SGR), których akcje we wszystkich pokazanych latach zanotowały wysokie spadki. Trzeba przypomnieć, że firma NWR (New World Resources) pod koniec roku 2011 chciała przejąć kopalnię LWB Bogdanka. Mniejsze spadki cen akcji dotyczyły branży energetycznej (spółki Tauron PE TPA, Enea ENA i PGE), ale i tak we wszystkich tych spółkach wynik w poszczególnych latach był ujemny. Z zestawienia tego wynika, że większość spółek z tego segmentu rynku uzyskiwało w latach wyniki niższe niż cały rynek reprezentowany tu przez indeks WIG. W tablicy 6 zestawiono stopy zwrotu z akcji wybranych spółek od dnia debiutu na GPW w Warszawie. W zestawieniu tym na plusie są 3 spółki: CEZ, LW Bogdanka i ZEC Kogeneracja. Jednak trzeba wspomnieć, że CEZ jest już prawie 15 lat na giełdzie, a Bogdanka tylko niewiele ponad 4 lata. Stopy zwrotu akcji z tych spółek należy uznać za bardzo wysokie. Tak jak w poprzednim zestawieniu, najgorzej wypadły spółki zagraniczne z branży surowcowej: NWR, Sadowaya, Coal Energy spadek cen akcji ponad 80 % od dnia debiutu. Tablica 6. Stopy zwrotu z akcji wybranych spółek od dnia debiutu na GPW w Warszawie Table 6. Rate of return on shares in the selected companies since initial public offer (IPO) on the Polish Stock Exchange in Warsaw Spółka Stopa zwrotu Data debiutu na GPW CEZ % 23 lut 1999 LW Bogdanka 80.0 % 25 cze 2009 ZEC Kogeneracja 36.0 % 26 maj 2000 Tauron PE -3.8 % 30 cze 2010 ZE PAK -4.3 % 30 paź 2012 ENEA -6.4 % 17 lis 2008 PGE % 6 lis 2009 JSW % 6 lip 2011 Coal Energy % 4 sie 2011 Sadowaya % 30 gru 2010 NWR % 12 maj 2008 Rys. 7. Stopy zwrotu z akcji wybranych firm z branży: energetycznej i surowcowej na tle indeksu WIG 20, WIG, SP500, DAX Fig. 7. Rate of return on shares in the selected companies in the energy and fuel sector against the background of WIG20, WIG, S&P500, DAX

7 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 7 W tablicy 7 przedstawiono jak prezentują się wszystkie spółki z branży surowcowo-energetycznej na tle innych spółek w trzech omawianych indeksach branżowych (Energia, Paliwa, Surowce). Porównano główne wskaźniki spółek i indeksów wg stanu na koniec czerwca 2013 roku. W zestawieniu pokazano również rating oraz zmiany cen akcji w ostatnich 12 miesiącach. Spółki w obrębie indeksów zostały uszeregowane wg zmian notowań akcji w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Wykresy na rysunku 8 pokazują porównanie zmian cen akcji (dzienne kursy zamknięcia) i wielkość obrotów spółek z branży energetycznej, reprezentowanej przez spółki: Enea, PGE, Tauron PE, CEZ, Kogeneracje oraz ZE PAK od stycznia 2011 r. Zmiany cen akcji spółek z sektora surowcowego (węgiel kamienny) zostały przedstawione na rysunku 9. Notowane ceny akcji podano za serwisem Stooq. Pokazane przebiegi zmian cen mogą być rozbieżne z notowaniami podawanymi w innych serwisach. Wynika to z tego, że ceny pokazane na tych wykresach uwzględniają także wartości dywidend, praw poboru i praw nabycia. Wszystkie te wielkości po przeliczeniach są uwzględniane w danych historycznych. Taka prezentacja zmian cen akcji poszczególnych spółek pozwala obserwować nie zafałszowane trendy. Nieuwzględnienie w cenach akcji wymienionych wielkości mogłoby doprowadzić do różnić w przebiegach sięgających nawet o kilkadziesiąt procent [19]. 5. Podsumowanie Sektor paliwowo-energetyczny jest szeroko reprezentowany na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie i stanowi znaczną cześć kapitalizacji Giełdy. Dodatkowo, w najbliższym okresie planowana jest prywatyzacja Grupy Energetycznej Energa (przejęcie Energi SA przez PGE w 2011 r. zablokował UOKiK), spółki PKP Energetyka, a także spółek z sektora węglowego (Węglokoksu S.A., KHW S.A., KW S.A.). W najważniejszym indeksie giełdowym WIG20 omawiana branża reprezentowana jest przez 8 spółek: 3 z przemysłu surowcowego, 3 z paliwowego i 2 z energetyki. Od września 2013 r. pojawi się nowy indeks WIG30. W indeksie tym uwzględniona będzie kolejna firma z sektora energetycznego ENEA SA (obecnie wchodząca w skład WIG Energia). Indeks jest publikowany od 23 września br., a datą bazową dla tego indeksu jest 28 grudnia 2012 r. Jego wartość jest więc równa poziomowi notowania indeksu WIG20 w tym dniu. Indeks WIG20 ma być publikowany do końca 2015 roku. W notowaniach pojawił się także bliźniaczy indeks WIG30TR, który w przeciwieństwie do WIG30 będzie indeksem dochodowym, a więc w jego notowaniach będą uwzględniane nie tylko ceny akcji, ale także dywidendy i prawa poboru. W nowym indeksie udział jednej spółki w kapitalizacji nie może przekroczyć 10%. Głównym celem tego nowego wprowadzanego indeksu jest zmniejszenie koncentracji branżowej. Obecnie największe spółki branży energetycznej skupione są w trzech indeksach sektorowych Energia, Paliwa, Surowce. W skład indeksów wchodzą zarówno spółki krajowe, jak i zagraniczne. Z historycznej oceny notowań tych indeksów można stwierdzić, że najbardziej dochodowym okresem w inwestowanie w te indeksy (spółki z tego indeksu) był rok 2012, czyli w okresie hossy na rynku. Stopy zwrotu oprócz WIG Tablica 7. Porównanie głównych wskaźników giełdowych spółek i indeksów stan na I półrocze Table 7. Comparison of main companies and indexes quoted on the stock exchange 2013, semi-annual data Skrót Spółka indeks Rating* Zmiana 12m* Kapitalizacja (mln) Wartość księgowa (mln) C/Z (ttm) WIG-Energia PEP Polish Energy Partners SA AA TPE Tauron Polska Energia SA BB ENA Grupa Kapitałowa ENEA AAA PGE PGE SA AA KGN ZEC KOGENERACJA SA A CEZ Grupa CEZ B ZEP ZE PAK SA IRL Inter RAO Lietuva AB WIG-Surowce KGH KGHM Polska Miedź SA AAA LWB LW Bogdanka SA A JSW Jastrzębska Spółka Węglowa SA AA SGR Sadovaya Group BBB NWR New World Resources N.V. BB CLE Coal Energy SA AA WIG-Paliwa DUO DUON S.A. BBB PGN PGING SA A LTS Grupa Lotos SA BBB PKN PKN ORLEN SA AA MOL MOL Magyar olaj BB SEN Serinus Energy Inc D OIL Petrolinvest SA D EXL Exillon Energy PLC Źródła: * pozostałe informacje C/WK

8 8 Rys. 8. Ceny akcji oraz wielkość obrotów wybranych spółek z branży energetycznej (węgiel kamienny) na GPW Źródło: opracowanie własne na podstawie Fig. 8. Share prices and the level of turnover in selected companies in the energy sector (hard coal) on the Polish Stock Exchange Energia były zdecydowanie wyższe od stóp zwrotu z WIG-u i WIG20. Tylko indeks WIG Energia w całym okresie miał niższe wyniki od głównych indeksów. W okresie bessy na rynku tylko indeks WIG Paliwa dawał wyższe stopy zwrotu w stosunku do głównych indeksów. Z analiz międzynarodowych giełd wynika, że inwestowanie w sektory surowcowe, energetyczne w dłuższym horyzoncie czasowym daje lepsze wyniki w stosunku do innych branż. Ceny surowców energetycznych i energii mają duży wpływ na gospodarkę i to powoduje, że dużo różnych podmiotów utrzymuje w swoich portfelach pakiety akcji spółek energetycznych [1]. W Polsce, obecność na giełdzie spółek z omawianych sektorów jest stosunkowo krótka i stąd występują odmienne korelacje z rynkiem międzynarodowym. Duży wpływ w ostatnim okresie na sytuację na giełdzie mają planowane zmiany w zasadach funkcjonowania OFE (funduszy emerytalnych). Na koniec I kwartału 2013 r. fundusze te miały ulokowane na GPW 103 mld zł. W prezentowanych spółkach energetycznych udział funduszy emerytalnych (stan na 28 czerwca 2013 r.) był następujący: LW Bogdanka 39,49 %, Coal Energy S.A. 13,72 %, PKN Orlen 10,09 %, Lotos 5,3 % oraz Tauron PE 5,06 %. Dla giełdy OFE jest istotnym inwestorem, gdyż swoimi transakcjami zwiększają płynność giełdy, uczestniczą aktywnie w przeprowadzanych procesach prywatyzacyjnych. Swoja obecnością zachęcają do inwestowania inne fundusze zagraniczne. Obawy inwestorów dotyczące ograniczenia roli OFE na giełdzie wpływają na ich decyzje, które przyczyniają się do spadkowych tendencji głównych indeksów i cen akcji spółek. Taka sytuacja może spowodować, że rola polskiej giełdy w rozwoju rynków finansowych Europy Wschodniej i Środkowej uległaby znacznej redukcji. Dodatkowym niekorzystnym czynnikiem wpływającym na poziom notowań spółek z branży paliwowo-energetycznej w omawianym okresie są spadki cen surowców energetycznych. W porównaniu do roku 2011 ceny węgla energetycznego i koksowego spadły o około 40 %, ropy naftowej o 15 %,

9 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 9 Rys. 9. Ceny akcji oraz wielkość obrotów wybranych spółek z branży surowcowej (węgiel kamienny) na GPW Źródło: opracowanie własne na podstawie Fig. 9. Share prices and the level of turnover in selected companies in the fuel sector (hard coal) on the Polish Stock Exchange gazu ziemnego o 16 % na rynku amerykańskim (na rynku europejskim ceny wzrosły o 15 %), a ceny energii elektrycznej na giełdzie spadły o 26 %. Obecnie ważne jest pytanie kiedy tendencje na GPW znowu staną się bardziej skorelowane z rynkiem międzynarodowym, a rynek akcji wejdzie w trend wzrostowy. Indeksy z rynków międzynarodowych S&P500 i DAX obecnie przewyższyły swoje maksymalne notowania sprzed kryzysu z roku 2008, natomiast WIG jest niższy od swych maksymalnych notowań o 34 %, a WIG20 o 42 %. Literatura 1. Gajdka J, Schabek T.: Akcje spółek indeksu WIG-Energia na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Rynek Energii 2013 Nr 3, s Wyd. KAPRINT Lublin, Grudziński Z.: Reprezentacja polskich firm z branży paliwowo-energetycznej na Giełdzie Papierów Wartościowych. Przegląd Górniczy 2010, Nr 7-8, s Grudziński Z.: Prywatyzacja sektora paliwowo-energetycznego na rynkach publicznych. Polityka Energetyczna 2010, tom 14, z. 1. Wyd. Instytutu GSMiE PAN, Kraków s PL ISSN Grudziński Z.: Metody oceny konkurencyjności krajowego węgla kamiennego do produkcji energii elektrycznej. Studia Rozprawy Monografie Nr 180. Wyd. Instytutu GSMiE PAN, Kraków, 2012, s Grudziński Z.: Gospodarka węglem kamiennym energetycznym na międzynarodowych rynkach Atlantyku i Pacyfiku. Gospodarka Surowcami Mineralnymi 2013, tom 29, zeszyt 2. Wydawnictwo Instytutu GSMiE PAN, s PL ISSN Kaliski M., Szurlej A., Grudziński Z.: Węgiel i gaz ziemny w produkcji energii elektrycznej Polski i UE. Polityka Energetyczna 2012, tom 15, z. 4. Wyd. Instytutu GSMiE PAN, Kraków, s PL ISSN

10 10 7. Morstin K.: Terminowe rynki surowców i paliw w perspektywie historycznej. Polityka Energetyczna 2006, tom 9, z. specjalny. Wyd. Instytutu GSMiE PAN, Kraków, s , PL ISSN Lorenz U.: Indeksy cen węgla energetycznego na rynkach spot możliwość wykorzystania doświadczeń w konstrukcji indeksu dla rynku krajowego. Polityka Energetyczna 2012, tom 15, z. 4. Wyd. Instytutu GSMiE PAN, Kraków, s PL ISSN Olkuski T., Stala-Szlugaj K.: Odbiorcy polskiego węgla energetycznego w eksporcie. Polityka Energetyczna 2012, tom 15, z. 4. Wyd. Instytutu GSMiE PAN, Kraków, s Ozga-Blaschke U.: Ceny krajowego węgla koksowego na tle cen na międzynarodowym rynku węgli metalurgicznych. Przegląd Górniczy 2012, Nr 3, Wyd. ZG SITG Katowice, s Ziębiec J.: Szczegółowe zasady obrotu giełdowego, Wyd. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie, 2009, s Platts ICR International Coal Report. Wyd. Platts McGraw Hill Financial, England. 13. Raport roczny 2013 (za rok 2012) - Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie. 14. Rocznik Giełdowy 2013 (dane statystyczne za rok 2012) Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie. 15. Rocznik Giełdowy 2012 (dane statystyczne za rok 2011) Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie. 16. Indeksy Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie kwiecień Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie

11 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 11 UKD : : Zarządzanie w przemyśle wydobywczym wobec wymogu gruntownych zmian Management in mining industry in the light of the requirement of fundamental changes Prof. dr hab. inż. Włodzimierz Sitko* ) Dr Elena Mieszajkina* ) Treść: Wprowadzanie zmian we współczesnym zarządzaniu przedsiębiorstwami jest stałą koniecznością. Omówiono ogólne uwarunkowania wymuszające zmiany. Przeprowadzenie zmian jest szczególnie konieczne w przedsiębiorstwach górniczych. Wykazano, że zmiany te powinny być głębokie i wszechstronne. Zaproponowano wykorzystanie modelu pola sił K. Lewina do zarządzania w górnictwie. Omówiono przykładowe siły wspierające i hamujące proces zmian. Wdrożenie zmian powinno doprowadzić do zbudowania modelu przedsiębiorstwa górniczego zdolnego do efektywnych działań na konkurencyjnym rynku. Abstract: Introduction of changes to modern business management is a constant necessity. General conditions of forcing changes have been discussed. Changes are particularly necessary in mining enterprises. It has been proved that these changes should be deep and comprehensive. The use of the K. Lewin's model of force field in the management in mining industry has been proposed. Examples of supporting and hindering forces during the process of changes have been discussed. Implementation of the changes should lead to the development of a model of a mining company capable of taking effective actions on the competitive market. Słowa kluczowe: przemysł wydobywczy, system zarządzania, zmiana organizacyjna, model Lewina Key words: mining industry, management system, organizational change, Lewin's model 1. Wprowadzenie W ostatnich latach pojawiło się wiele koncepcji oraz opracowań literaturowych wskazujących na konieczność wypracowania nowego podejścia do zarządzania. Często wytykane są błędy, ograniczenia i niedoskonałości tradycyjnej teorii i metod zarządzania. Oczywiście zasób metod i technik jakimi obecnie dysponuje nauka zarządzania ogromnie się powiększył od czasów jej powstania, to jednak niepozbawiona sensu jest wypowiedź P. Druckera, że od czasów Taylora, Fayola i innych twórców naukowego zarządzania niewiele nowego do tej nauki wniesiono [5]. Kontestowanie stanu istniejącego, choć nie wywołuje zachwytu, jest podejściem w pewnym sensie wartościowym, od niego bowiem rozpoczynają się działania twórcze. Każda rewolucja w nauce bierze początek od podważania przyjętych, uznawanych prawd. Nauka zarządzania w swym nieco ponadstuletnim rozwoju ma swoje znaczące osiągnięcia i przyczyniła się do rozwoju * ) Politechnika Lubelska, Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie cywilizacyjnego i gospodarczego współczesnego świata szczególnie bogatego zachodu. Jednak zauważa się pewien rozdźwięk między tym, z czym mają do czynienia menedżerowie w praktyce i czego bezpośrednio doświadczają a wypracowanymi przez naukę teoriami i opisami, podejściami. Dla dalszego rozwoju nauka zarządzania potrzebuje refleksji epistemologicznej oraz uogólnionej konstatacji płynącej z praktyki. Wybitni przedstawiciele różnych dziedzin nauki formułują wypowiedzi, że przełom tysiąclecia to doskonała pora na zmianę sposobu naszego myślenia. Warto więc zastanowić się, czy budując przyszłość zarządzania, nie tkwimy za mocno w perspektywie przeszłości. Cały nasz aparat pojęciowy ukształtował się w minionych warunkach. Sposób myślenia, stosowane metody, techniki i podejścia do rozwiązywania problemów powinniśmy bardziej radykalnie poddać krytyce, poszerzając i wzbogacając o podejścia globalne, holistyczne, przyjmując zmiany jako stały element rzeczywistości. Zjawisko konieczności zmian nie jest nowe, są one procesem naturalnym i obecnym w funkcjonowaniu każdej organizacji. Kadra kierownicza przedsiębiorstw planuje i wdraża

12 12 zmiany ze względu na dynamikę otoczenia. Komplikuje to jednak proces zarządzania, wymaga stałego uczenia się, a ryzyko niepowodzenia jest dość duże. Obawa przed zmianami wynika najczęściej z poprzednich, negatywnych doświadczeń. Dlatego wielu menedżerów i pracowników boi się zmian, zanim jeszcze ma z nimi kontakt. Sukces odnoszą te organizacje, w których zarządzanie jest oparte na przedsiębiorczości, a opracowanie procedur i instrumentów wdrożenia zmian na kreatywności, wyobraźni, intuicji, kompetencjach. 2. Uwarunkowania wymuszające zmiany Przyzwyczajenie, że to, co było dobre dotychczas, będzie wystarczająco dobre na przyszłość, nie sprawdza się w praktyce. Na przykład, przyjęta w przeszłości zasada spełniania oczekiwań klientów, polegająca na dostarczaniu im towarów średniej wartości i usług pozbawionych większych usterek, jest dzisiaj niewystarczająca. Wysoka jakość i całkowity brak defektów są obecnie standardem. Uczynienie z klienta naszego sprzymierzeńca, choć trudne, staje się warunkiem powodzenia, lecz możliwe jest tylko wówczas, gdy zostaną stworzone i wprowadzone w życie nowe praktyki i nowa filozofia zarządzania. Zmieniło się postrzeganie przez ludzi wykonywanej pracy. Tradycyjna struktura organizacyjna i związany z nią system zarządzania, biurokracja, sformalizowane cele, precyzyjnie zdefiniowane role oraz adekwatne do nich reguły i procedury ukształtowane zostały w okresie industrialnym i służyły kreowaniu wzrostu wydajności i wielkości produkcji [7]. Obecnie przechodzimy od pracy wymagającej szczególnych umiejętności do pracy, w której konieczna jest wiedza i posiadanie specjalistycznych kwalifikacji. Tradycyjne biurokratyczne organizacje i systemy zarządzania nie sprzyjają rozwojowi talentów, pomysłowości, przedsiębiorczości. Badania wykazują, że w obecnym systemie tylko jeden na pięciu pracowników w pełni angażuje się w swoją pracę, czyli 80 % potencjału pracowniczego jest marnowane [4]. Jest to bardzo poważny problem w sytuacji, gdy losy przedsiębiorstwa zależą od wiedzy i efektywnego wykorzystania potencjału intelektualnego pracowników. Przeczy to zasadom zarządzania przedsiębiorczego. S. Denning uważa, że świat biznesu zasadniczo się zmienił, i że praktyki zarządzania, które sprawdzały się w XX wieku, nie pasują do dzisiejszych czasów. Proponuje on przeprowadzenie radykalnej rewolucji w zarządzaniu w oparciu o siedem zasad. Trzy z nich dotyczą klientów: konieczność koncentracji na ich zadowoleniu, dopasowanie procesów wewnętrznych do schematów ich zachowań oraz zapewnienie wartości podczas przeprowadzenia każdej transakcji z klientem. Trzy kolejne dotyczą organizacji pracy zespołowej: mają to być zespoły samoorganizujące się, dążące do samodoskonalenia, z przemyślanym i dobrze funkcjonującym systemem informacyjnym. Ale podstawowym warunkiem takiego funkcjonowania staje się realizacja zasady siódmej interaktywnej komunikacji, polegającej na używaniu stylu narracyjnego, zadawaniu otwartych pytań, uważnym słuchaniu. Dzięki wdrożeniu tych zasad przedsiębiorstwo może realizować proces ciągłej innowacji, stając się organizacją przedsiębiorczą [4]. We współczesnych przedsiębiorstwach innowatorem może być każdy pracownik, pobudzanie więc wewnętrznej przedsiębiorczości staje się jednym z kluczowych celów menedżerów. Jeżeli kadra kierownicza będzie w sposób rutynowy realizować swoje zadania, koncentrować się na sprawach bieżących, podejmować decyzje tradycyjne, powtarzalne, może to doprowadzić do utraty konkurencyjnej pozycji przedsiębiorstwa. Klasyczna teoria i praktyka zarządzania wzbogaciła się na przełomie XX i XXI wieku o wiele nowych koncepcji, metod, technik, które pozwalają na dopasowanie odpowiednich instrumentów do różnych sytuacji organizacyjnych. Jak uważają W. Błaszczyk i J. Czekaj, nie stanowią one zastygłych sposobów postępowania, lecz przeciwnie nieustannie się rozwijają, kojarzą, tworząc coraz to nowe sposoby. By umiejętnie budować system zarządzania w oparciu o nowoczesne podejścia, menedżerowie powinni nieustannie się kształcić, obserwować tendencje zachodzące w organizacji i jej otoczeniu, stosować przy opracowywaniu strategii przedsiębiorstwa podejścia sytuacyjne i systemowe. Pierwsze pozwoli na dobór odpowiednich metod, drugie na kompleksowe wdrożenie nowego rozwiązania [1]. W ostatnich latach zauważono wzrost zainteresowania menedżerów nowoczesnymi koncepcjami zarządzania. Spowodowane jest to szybko zmieniającym się otoczeniem, narastającą konkurencją, rosnącymi wymaganiami klientów i rynku. Wdrożenie nowoczesnych metod może przynieść przedsiębiorstwu korzyści i uchronić przed stratami, wymaga jednak gruntownej wiedzy i umiejętności zarządzania zmianami. 3. Potrzeba zmiany systemu zarządzania w górnictwie Od pewnego czasu bardzo chętnie i intensywnie dyskutuje się na temat budowy gospodarki opartej o wiedzę, tworzenia organizacji inteligentnych, innowacyjnych. Zarządzanie wiedzą stało się jednym z istotniejszych obszarów penetracji przez teorię i praktykę. Ten kierunek myślenia, badań i dociekań będzie niewątpliwie kontynuowany i rozwijany. Jednak już dzisiaj rodzi się pytanie, czy w tradycyjnym systemie zarządzania będzie możliwe uzyskanie wyraźnych innowacyjnych efektów. Głównym czynnikiem, słabo wykorzystywanym dotychczas, szczególnie w obszarze wiedzy i innowacyjności, są ludzie. Rodzi się więc podejrzenie, że nawet najlepsze postawy ludzkie, przedsiębiorcze i zaangażowane, nie będą w pełnym wymiarze wykorzystane w systemie tradycyjnym, posiadającym wiele ułomności. Problemy te są szczególnie widoczne w górnictwie. Kadra inżynieryjno-techniczna w przedsiębiorstwach górniczych jest dobrze wykształcona, posiada duże doświadczenie zawodowe, silne poczucie więzi ze środowiskiem zawodowym i jest świadoma swoich kwalifikacji. Jednocześnie tradycyjna pragmatyka awansu zawodowego, orientacja na problemy techniczne i autorytarny styl zarządzania z elementami biurokratycznych struktur mechanistycznych stanowią pewną przeszkodę w asymilowaniu procesów humanizujących zarządzanie i wykorzystywanie zewnętrznych doświadczeń organizacyjnych. Zhierarchizowane struktury organizacyjne, z wyraźnym podziałem funkcjonalnym i narzuconymi nakazami i uprawnieniami branżowymi, nie posiadają mechanizmów innowacyjnych, sprzyjających kreowaniu działań przedsiębiorczych. Zmiany powinny umożliwiać przedsiębiorstwom przemysłu wydobywczego lepsze rozumienie rynku i budowanie zdolności konkurencyjnych. Obecny system zarządzania nie jest zgodny z ideą współczesnego zarządzania strategicznego. Budowanie strategii ciągle jeszcze bazuje głównie na podejściu planistycznym, nie wykorzystuje w pełni pozycjonowania rynkowego przedsiębiorstwa oraz szacowania jego zasobów i kompetencji. Strategia nie jest domeną ogółu pracowników, szczególnie kadry kierowniczej niższych szczebli. Perspektywa operacyjnego postrzegania problemów często dominuje nad strategią. Liderzy na ważnych szczeblach hierarchii bardziej osadzeni są w myśleniu inżynierskim,

13 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 13 solidaryzmie branżowym. Nie sprzyja to kreatywności, innowacyjności, aktywności podwładnych, jest sprzeczne z koncepcją intraprzedsiębiorczości [10, 14]. Szczególny wpływ na zarządzanie w górnictwie ma kultura organizacyjna. Ma ona charakter silnie zachowawczy, chociaż w ostatnim okresie powoli się zmienia pod wpływem oddziaływań rynkowych, społecznych, gospodarczych i politycznych. W dalszym ciągu trudno buduje się postawy kierownika przedsiębiorcy, lidera zmian, bo tradycja utrwaliła postawy technokraty i ekonoma. Nawarstwianie się różnorodnych problemów przed przedsiębiorstwami górniczymi bardzo wyraźnie akcentuje Raport opracowany przez firmę doradczą Deloitte Polska, w którym prezentowane są najważniejsze trendy sektora górniczego w 2012 roku [18]. Za główne problemy uznano: Koszty działalności nieelastyczne koszty stałe, głównie płace i świadczenia socjalne stanowiące 50 % wydatków na wydobycie węgla w Polsce. Wyzwanie kosztowe to problem światowy, a nie tylko polskich spółek węglowych. Kształtowanie cen jest utrudnione ze względu na niestabilność rynków światowych. Wymaga to opanowania zaawansowanych narzędzi prognostycznych oraz planowania strategicznego, uwzględniającego różne scenariusze rozwoju. Istnienie zobowiązań publiczno-prawnych dotyczy to między innymi różnych form opłat, podatków, zaostrzenia przepisów dotyczących eksportu, Unijnej polityki w zakresie dekarbonizacji gospodarek, przestrzegania norm ochrony środowiska. Braki kadrowe niedobór odpowiednio wykwalifikowanych kadr powiększa się, niekiedy próbuje się go kompensować technologią. Trudno jest znaleźć nowych pracowników, bo bardzo zmalała atrakcyjność zawodu górnika. Dylematy inwestycyjne podejmowanie inwestycji jest utrudnione z powodu wzrostu kosztów, braku wykwalifikowanych kadr, zwiększającej się konkurencji ze strony innych nośników energii. Opracowanie firmy Deloitta wskazuje, że w górnictwie konieczne są zmiany systemowe. 4. Analiza sił wspierających i hamujących proces zmian Proces zmian w przedsiębiorstwach przemysłu wydobywczego odbywa się i będzie przebiegał w obszarze ścierających się sił, które ten proces wspierają, a także tych, które go hamują. Nawiązując do znanego modelu pola sił K. Lewina [3], można przedstawić pewne ogólne uwarunkowania w tym zakresie dla górnictwa. Każde przedsiębiorstwo górnicze, mimo wielu podobieństw, posiada swoją specyfikę i taką analizę należałoby wykonać indywidualnie dla każdego z nich. Zgodnie z przyjętym modelem, wyróżniamy dwa główne kierunki oddziaływania na proces zmian organizacyjnych. Rys. 1. Model pola sil K. Lewina dla przedsiębiorstwa wydobywczego Źródło: opracowanie własne. Fig. 1. K. Lewin's model of force field in mining enterprise Source: autor s study

14 14 Pierwszy z nich stanowią siły napędowe aktywne, kreatywne, pobudzające, które wspomagają proces zmian organizacyjnych. Drugi to siły hamujące bierne, zachowawcze, rutynowe, negujące, które spowalniają, a niekiedy uniemożliwiają wprowadzenie zmian. Analizując sytuację w górnictwie, można zaproponować ogólny układ sił, który należy dostosować do uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych każdego przedsiębiorstwa. Na rysunku 1 przedstawiono przykładowe siły wspierające i hamujące proces zmian. Zaprezentowano na nim jedynie niektóre wybrane elementy, charakterystyczne dla większości przedsiębiorstw górniczych. Celem bowiem jest ukazanie możliwości wykorzystania modelu K. Lewina do zarządzania zmianą w górnictwie Siły napędowe W skali światowej prognozowany jest wzrost zapotrzebowania na energię, w tym na węgiel. W latach wydobycie węgla na świecie wzrosło o 63 %. U największego producenta węgla Chin ten wzrost był na poziomie 254 %. W UE wydobycie węgla zmniejszyło się o 20 %, w Polsce o 14 %. Polska zajmuje drugie miejsce w UE pod względem wydobycia węgla kamiennego i brunatnego, pierwsze w Europie i dziesiąte w skali świata w przypadku węgla kamiennego energetycznego [8]. Rośnie zainteresowanie poszukiwaniem różnych nośników energii, szczególnie energii odnawialnej. By być konkurentem na rynku energetycznym, kopalnie muszą dokonać restrukturyzacji prowadzącej do obniżenia kosztów wydobycia. Polityka energetyczna państwa sprzyja zmianom w kopalniach, ponieważ opiera się głównie na wykorzystaniu węgla kamiennego dla zachowania bezpieczeństwa energetycznego kraju. Odwzorowuje to również istniejąca strategia rozwoju sektora wydobywczego. Rada Ministrów 31 lipca 2007 r. przyjęła Strategię działalności górnictwa węgla kamiennego w Polsce na lata Istotnym jej elementem są inwestycje, celem których jest nie tylko utrzymanie wydobycia węgla na poziomie odpowiadającym zapotrzebowaniu rynku, ale i poprawa jakości produkowanego węgla jako paliwa przyjaznego środowisku naturalnemu w aspekcie czystych technologii spalania [16]. Podstawowym argumentem do przeprowadzenia zmian są duże zasoby węgla. Światowe udokumentowane zasoby węgla kamiennego i brunatnego wynoszą 860,94 mld Mg, na UE przypada 6,5 % światowych zasobów. Na koniec 2011 r. w UE największe zasoby posiadają Niemcy (40,7 mld Mg), Polska (5,71 mld Mg) i Grecja (3,02 mld Mg) [2]. W Polsce geologiczne zasoby bilansowe złóż węgla kamiennego są znaczące, około 75 % zasobów to węgle energetyczne, ich stan w ostatnich latach zwiększa się [8]. W połączeniu z nowoczesną techniką i technologią polskich kopalń tworzy to znaczący potencjał produkcyjny sprzyjający zmianom. Kadra inżynieryjno-techniczna i zarządzająca posiada wysokie kwalifikacje, jest kompetentna i powinna zdecydowanie przyjąć na siebie rolę lidera zmian. Powinno się w szczególności wykorzystać zdobyte w przeszłości zarówno pozytywne, jak i negatywne doświadczenia z przeprowadzonych restrukturyzacji. Głównym jednak czynnikiem decydującym o powodzeniu zmian jest zaangażowanie kadry kierowniczej. Tradycją zawodu górniczego jest szacunek do dobrej jakości pracy, przywiązanie do solidnego wykonania swoich obowiązków. Jeżeli zaakceptują zmiany, to potrafią w ich realizację zaangażować się w pełni. To się bardzo dobrze komponuje z dążeniem do pozostania w zawodzie Siły hamujące Przedsiębiorstwa wydobywcze na całym świecie, w tym w Polsce, borykają się z trudnościami dostosowania produkcji do popytu. Zapasy węgla polskich kopalni wynoszą już 9 mln ton i problemy z ich sprzedażą narastają [13]. Wysoki poziom kosztów stałych krajowego górnictwa ogranicza możliwość elastycznego reagowania na zmiany wielkości popytu. W ostatnim okresie występuje pogorszenie wyników finansowych producentów węgla, co spowodowane jest spadkiem cen węgla i wzrostem kosztów jego produkcji. Uzasadnia to konieczność restrukturyzacji kopalń, wprowadzenia zmian techniczno-organizacyjnych. Eksperci firmy Deloitte uważają, że koszty produkcji części krajowych spółek wydobywczych osiągnęły poziom zagrażający ich rentowności. Jest to jeden z głównych problemów branży wydobywczej na całym świecie. Ta tendencja może się jeszcze pogłębić w najbliższym czasie. Polskie kopalnie ze względu na wysokie koszty wydobycia są coraz mniej konkurencyjne. Także uwarunkowania geologiczne podwyższają koszty wydobycia. Jednostkowy koszt produkcji polskich kopalń kształtuje się obecnie na poziomie około 100 dolarów za tonę, producentów z Azji i Ameryki Południowej dolarów, z Rosji poniżej 80 dolarów. Analitycy Banku Światowego prognozują na najbliższe lata cenę sprzedaży węgla energetycznego na rynkach zagranicznych w granicach dolarów za tonę. Oznacza to poważne zagrożenie dla rentowności części polskich spółek wydobywczych (przy obecnych kosztach produkcji) [12]. Ze względu na długotrwały proces realizacji inwestycji menedżerowie przedsiębiorstw wydobywczych niechętnie decydują się na nowe inwestycje. By jednak górnictwo stało się rentownym sektorem gospodarki, koniecznym jest dokonanie zmian ukierunkowanych na jego optymalizację i unowocześnienie. Producenci węgla w ostatnich kilku latach zainwestowali duże środki w nowoczesne, zwiększające efektywność wydobycia maszyny, w poprawę bezpieczeństwa pracy górników. Szacuje się, że łącznie w polskim przemyśle wydobywczym wydano w 2012 r. około 4 mld zł [6]. W sposób istotny utrudniają zmiany nieelastyczne struktury organizacyjne przedsiębiorstw wydobywczych. Rosnąca złożoność struktur, scentralizowany system podejmowania decyzji, duża liczba stanowisk sztabowych i inne patologie strukturalne opóźniają i utrudniają procesy reform. Obecnie funkcjonujące systemy zarządzania i struktury organizacyjne polskiego górnictwa węglowego trudno uważać za doskonałe i w pełni nowoczesne. Brakuje nowoczesnego, efektywnego systemu zarządzania zasobami ludzkimi z przemyślanym, dopasowanym do potrzeb pracowników systemem motywacyjnym. Obecnie stosowane są głównie płacowe instrumenty motywowania, niewzmacniające rozwój przedsiębiorczości pracowników, chęć angażowania się w tworzenie nowych rozwiązań usprawniających funkcjonowanie organizacji. Pracownicy przedsiębiorstw wydobywczych nie odczuwają korzyści z wprowadzanych zmian, a przecież ludzie chętniej godzą się na zmiany pod warunkiem, że łączą się one z osobistymi korzyściami, takimi jak lepsze stanowisko, wyższa pensja, ciekawsza praca itp. Jeżeli dodatkowe korzyści nie występują, a ich osobista sytuacja nie ulega zmianie, to rodzi się opór. Zmianom nie sprzyjają także kultura organizacyjna przedsiębiorstw wydobywczych i mocne związki zawodowe. Ukształtowana przez specyfikę zawodu kultura organizacyjna jest kulturą silną, ale tradycyjną, trudną do zmian [15]. Zmiana mentalności górników i całego otoczenia górniczego jest niezwykle trudnym problemem, rozwiązanie którego będzie wymagało wiele czasu. W kopalniach pracują często całe

15 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 15 rodziny, tradycje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wprowadzenie nowych rozwiązań organizacyjnych często osłabiają związki zawodowe, które dążą do zachowania miejsc i warunków pracy. Dla pokonania tego oporu, bardzo istotnym jest stworzenie odpowiednej współpracy ze związkami zawodowymi, tak by stały się zaangażowanym i współodpowiedzialnym partnerem we wprowadzanych zmianach. Kolejnym niekorzystnym czynnikiem jest struktura wiekowa załóg kopalń. W wyniku restrukturyzacji branży wydobywczej zrezygnowano ze szkolnictwa zawodowego, co powoduje niedostatek młodych specjalistów. Kadra pracownicza jest doświadczona, ale wiekowa. Długi staż pracy skutkuje wypaleniem zawodowym, niechęcią uczestniczenia w jakichkolwiek zmianach. Pracownicy młodzi, otwarci, lubiący ryzyko znacznie chętniej podejmą się współpracy w zakresie innowacji niż osoby starsze, o pewnych ugruntowanych zwyczajach i przekonaniach. Wiele kopalń boryka się z problemem braku odpowiednio przygotowanych kadr. Dotyczy to również kadry menedżerskiej, która powinna, a nie zawsze posiada wiedzę na temat zarządzania zmianami organizacyjnymi. Opór przeciwko zmianom powodują wcześniejsze negatywne doświadczenia z już przeprowadzonych reform oraz brak zaufania do kierownictwa. Te czynniki mogą mocno zrazić pracowników do wszystkich przyszłych innowacji. Zmiany to źródło negatywnych skutków dla bezpieczeństwa i wygody funkcjonowania ludzi, powodują niepewność co do stabilności pracy, zarobków, przydatności posiadanych kwalifikacji, zakresu i typu wykonywanych zadań. Lęk przed zmianami jest tym silniejszy, im pracownik dłużej pracuje na jednym stanowisku i wykonuje ten sam zakres obowiązków. Taka osoba może w ogóle nie dostrzegać potrzeby zmian (skoro praca przez tyle lat z powodzeniem była wykonywana w określony sposób, to dlaczego nie może być tak dalej?). Wielu górników nie chce zmian, ponieważ przyzwyczaili się już do pewnych metod wykonywania swojej pracy, określonych systemów wartości, wzorców zachowań. Po sporządzeniu takiego bilansu sił widać, które siły przeważają i jakie są szanse przeprowadzenia zmiany. Należy próbować wzmacniać siły sprzyjające zmianom i osłabiać siły hamujące. W tych działaniach warto pamiętać, że spotęgowanie oddziaływania sił napędowych w niektórych przypadkach może wywołać wzrost sił hamujących. Jednak, zgodnie z modelem Lewina, zasada współistnienia tych sił jest następująca: każde działanie mające skłonić pracownika do zmiany postępowania wywołuje powstanie siły zmierzającej do zachowania istniejącego status quo i oporu wobec wprowadzenia nowych rozwiązań. Bardziej skutecznym więc jest położenie nacisku na wyeliminowanie, lub przynajmniej osłabienie sił utrudniających wprowadzenie zmian. 5. Podsumowanie W górnictwie potrzebne są zmiany organizacyjne o charakterze kompleksowym, zmiany zasadnicze i radykalne. F. Krawiec [9] określa zmianę zasadniczą jako proces dostosowania ludzi, zasobów i kultury do zmieniającego się otoczenia biznesowego przedsiębiorstwa. Jego domena obejmuje fundamentalne, krytyczne obszary, które wpływają na zdolność przedsiębiorstwa do przetrwania i prosperowania w gospodarce rynkowej. Liderzy firm odchodzą od systemu nakazu kontroli i adaptują zasady filozofii przywództwa, doradztwa i szkoleń. Wymaga to rozumienia zachowawczych wyzwań i różnicy pomiędzy procesami a funkcją, koncentracji na strategicznym celu i przekonaniu, że nowe szczyty rozwoju i wzrostu są możliwe do zdobycia. Przeprowadzenie zasadniczej zmiany w przedsiębiorstwach górniczych podlega dwóm przeciwstawnym tendencjom. Jedna to uwarunkowania negatywne, niesprzyjające zmianie, i budujące opór wobec zmian. Druga tendencja nieunikniona tworząca pozytywny proces zmian. Proces ten musi się koncentrować na budowie systemu zarządzania przedsiębiorczego, w którym najbardziej istotnym narzędziem są szeroko pojęte innowacje. By osiągnąć pełną zdolność do innowacyjności, przedsiębiorstwa przemysłu wydobywczego muszą spełnić szereg warunków o charakterze ekonomicznym, technicznym, organizacyjnym i społecznym. To oznacza gruntowną zmianę o szerokim zakresie, obejmującym wszystkie obszary działania. Wiemy wszakże, że głównym filarem tych przemian jest człowiek jako najważniejszy zasób każdej organizacji [17]. G. Morgan, prezentując zbiór metafor organizacyjnych, jako pierwszą, najbardziej tradycyjną, opisuje organizację jako maszynę [11]. Bardziej przybliżającymi nas do realiów współczesnego świata są metafory organizacji jako organizmu, umysłu, kultury czy strumienia ciągłych zmian. Niestety w bardzo wielu aspektach w przedsiębiorstwach górniczych dostrzegamy mechanistyczne podejście menedżerów do projektowania i zarządzania. Takie podejście sprawdzało się w mniej burzliwym otoczeniu, w ustabilizowanych sytuacjach, a nie w turbulentnych warunkach. Ewolucja myślenia powinna przebiegać bardziej w kierunku obrazu organizacji jako strumienia ciągłych zmian. Oczywiście, przedefiniowanie tradycyjnej koncepcji organizacji na nowy sposób nie jest procesem prostym, a tym bardziej jednoznacznym. Badania wskazują, że w praktyce duża większość inicjatyw zasadniczej zmiany w przedsiębiorstwach kończy się niepowodzeniem. Proces przeprowadzenia takiej zmiany w przedsiębiorstwach przemysłu wydobywczego rozpoczął się wraz z transformacją gospodarczą w Polsce. Przebiega jednak na ogół ewolucyjnie, toteż nie osiągnęliśmy wystarczająco satysfakcjonujących rezultatów. W dalszym ciągu w bardziej zdecydowany i radykalny sposób zmiany jako proces zachodzić powinny w wymiarze techniczno-ekonomicznym i społeczno-organizacyjnym. G. Gliszczyński uważa, że podstawą zasadniczej zmiany w górnictwie powinna być gruntowna kompleksowa diagnoza systemu zarządzania, obejmująca wszystkie obszary decyzyjne. Takie podejście należy do rzadkości. Zarówno teoretycy, jak i menedżerowie w górnictwie prezentują wycinkowe spojrzenie na problemy zarządzania kopalniami i wdrażania zmian. Tymczasem wprowadzając generalne zmiany, powinno się wszystkie działania realizować systemowo, uwzględniając fakt, że zmiana w jednym podsystemie organizacyjnym wywołuje zmiany w innych i całym systemie. Nowy model przedsiębiorstwa górniczego musi być w warunkach rynkowych trwale zdolny do efektywnych działań, zachowań konkurencyjnych, otwarty na zmiany. Ten proces ma docelowo doprowadzić do nowego ładu organizacyjnego. Głównie powinien mieć charakter zmian radykalnych, choć w niektórych zakresach będą to działania ewolucyjne, a nawet inkremetnalne. Proces zasadniczej zmiany musi być przeplanowany i realizowany przez kierowników wszystkich szczebli i całą załogę. Powinna to być jednak inna kultura organizacyjna, w której dominującymi są postawy nie biurokratów lub technokratów, lecz przedsiębiorców. Intraprzedsiębiorczość powinna uzyskać status powszechny. Wydobywcze przedsiębiorstwo przyszłości będzie sumą tego, co jego pracownicy rozumieją i umieją robić najlepiej. Byłby to model zarządzania, dobrze przystosowany do wymagań, jakie stawiają przed nami organizacje przemysłu wydobywczego XXI wieku.

16 16 Literatura 1. Błaszczyk W., Czekaj J.: Stan i perspektywy rozwoju metod organizacji i zarządzania [w:] Osiągnięcia i perspektywy nauk o zarządzaniu, red. Lachewicz S., Nogalski B. Wydawnictwo Oficyna a Wolters Kluwer Business, Warszawa BP 2012: BP Statistical Review of World Energy. June data odczytu Clarke L.: Zarządzanie zmianami. Gebether&Ska, Warzsawa, Denning S.: Radykalna rewolucja w zarządzaniu. Przewodnik menedżera. Wydawnictwo HELION, Gliwice Drucker P.: Myśli przewodnie. Klasyka zarządzania. Złota kolekcja. MT Biznes Sp. z o.o., Warszawa Gliszczyński G.: Diagnoza systemów zarządzania przedsiębiorstwami w górnictwie węgla kamiennego. Wyd. Politechniki Śląskiej, Gliwice Hamel G.: Moonshots for Management. Hardwar Business Review, Kaliski M., Szurlej A., Grudziński Z.: Węgiel i gaz ziemny w produkcji energii elektrycznej Polski i UE. Polityka Energetyczna, 2012, tom 15, zeszyt Krawiec F.: Zasadnicza zmiana drogą do sukcesu przedsiębiorstwa XXI wieku. Wyd. Difin, Warszawa Mieszajkina E.: The role of modern management concepts in the creation of enterprising organizations. [w:] Creating The Entrepreneurship In Contemporary Organizations, red. W. Sitko, A. Rakowska. Wyd. Dom Organizatora, Toruń Morgan G.: Obrazy organizacji. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Polskie górnictwo może być trwale rentowne. gornictwo/polskie-gornictwo-moze-byc-trwale-rentowne;201198;0. html, data odczytu Polskie górnictwo węgla kamiennego coraz mniej konkurencyjne. data odczytu Sitko W.: Entrepreneurship Creation in Modern Organizations. Wyd. Graf, Lublin Sitko W., Mieszajkina E., Kreowanie zarządzania przedsiębiorczego w organizacjach przemysłu wydobywczego. Przegląd Górniczy, 2011, nr 9 (1066). 16. Strategia działalności górnictwa węgla kamiennego w Polsce w latach /36302/ StrategiaprzyjtaprzezRM.pdf, data odczytu Strojny J.: Przedsiębiorczość a współczesne wyzwania cywilizacyjne. Przedsiębiorczość i Edukacja 2005, nr Tracking the Trends The Top 10 Trends Mining Companies May Face in the Coming Year. data odczytu

17 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 17 UKD : /.84: Proponowane kierunki dalszej modyfikacji skali GSI-GZW KW Proposed directions for further modification of the GSI- -GZW KW scale Prof. dr hab. inż. Tadeusz Tatara* ) Treść: W pracy przeprowadzono analizę zinwentaryzowanych uszkodzeń w kilkudziesięciu budynkach (głównie wzniesionych jako murowe) i weryfikację przypisanych im stopni intensywności wstrząsów wg skali GSI-GZW. Podano zestawienie zinwentaryzowanych uszkodzeń oraz parametry charakteryzujące wstrząsy, po wystąpieniu których inwentaryzowane były te uszkodzenia. Analizowano także wpływ okresu eksploatacji budynków oraz rozwiązania konstrukcyjne na obraz uszkodzeń w budynkach. Na podstawie opisów uszkodzeń podano autorską propozycję modyfikacji skali GSI GZW KW V. Podano także nowe granice (dolną i górną) strefy III, zaproponowano dolną granicę strefy IV intensywności drgań, w której mogą pojawić się uszkodzenia konstrukcyjne wraz z ich szczegółowym opisem. Na zakończenie przedstawiono propozycję dalszych kierunków prac, których rezultaty mogą spowodować kolejne modyfikacje skal GSI-GZW Abstract: This paper analyzes the inventoried damages in dozens of buildings (mainly built as masonry) and verify the intensity levels assigned to them according to GSI-GZW scale. It refers to the summary of the inventoried damages and the parameters characterizing tremors, whose occurrence was registered in the inventory of the damage. The authors analyzed the impact of the service life of buildings and design solutions on the image of defects in those buildings. On the basis of the author's description of the damage, a proposal to modify the GSI-GZWKW-V scale was submitted. This paper also provides new limits (lower and upper) for zone III and the proposal of the lower limit for zone IV vibration intensity, in which structural damages may occur, along with detailed description. In conclusion, further directions for research, whose results may lead to subsequent modifications of the GSI-GZW scale were presented. Słowa kluczowe: wstrząsy górnicze, obiekty budowlane, uszkodzenia, parametry górniczych drgań powierzchniowych, Górnicze Skale Intensywności drgań GSI, ocena intensywności drgań, strefy i granice intensywności drgań Key words: mining tremors, building structures, damages, parameters of surface mining related vibrations, GSI scales, assessment of vibration intensity, zones and limits of vibration intensity 1. Wprowadzenie Drgania gruntu indukowane podziemną działalnością górniczą i ich wpływ na powierzchniową zabudowę oraz ludzi są istotnym problemem społecznym. Ten ważny nie tylko z punktu widzenia społecznego, ale także naukowego problem jest istotny nie tylko dla zarządów i działów szkód górniczych kopalń w kontekście spraw odszkodowawczych, wnoszonych także do sądów powszechnych z tytułu uszkodzeń infrastruktury powierzchniowej, ale również w aspekcie ustanowienia prawnych regulacji, tj. odpowiednich norm i skal ujmujących te bardzo specyficzne problemy. Często pojawiające się pytania dotyczą głównie skutków, które w postaci zarysowań, pęknięć, bądź innych uszkodzeń mogą pojawić się w konstrukcjach poddanych tym wpływom. Oczywistym jest, że skutki te są powiązane z przyczyną, tj. poziomem drgań powierzchniowych wzbudzanych eksploatacją górniczą [10]. Parametry opisujące przyczyny, tj. drgania powierzchniowe mogą być zróżnicowane. Mogą to być: przyspieszenie, prędkość i przemieszczenie gruntu lub fundamentów obiektów budowlanych, czas trwania intensywnej fazy wstrząsu, częstotliwość * ) Politechnika Krakowska drgań gruntu. Z kolei skutki w konstrukcjach budowlanych wywoływane drganiami powierzchniowymi zależą od stanu technicznego obiektu i jego charakterystyk dynamicznych. W przypadku oceny szkodliwości drgań dla ludzi przebywających w budynkach to odczuwanie przez nich negatywnego działania wstrząsu jest związane nie tyle z poziomem drgań gruntu, ile z poziomem drgań budynku [9]. Przy ocenach intensywności drgań poprzez opracowane w Głównym Instytucie Górnictwa (GIG) skale GSI, przyjęto inną filozofię. Nie ocenia się szkodliwości wpływu drgań pochodzenia górniczego poprzez parametry drgań rejestrowanych w obiekcie, tylko na gruncie, bądź też na podstawie prognozowanych drgań gruntu i czasu trwania intensywnej fazy wstrząsów [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 12, 13]. 2. Górnicze Skale Intensywności (GSI) drgań sejsmicznych Górnicze Skale Intensywności GSI zostały opracowane w GIG, a następnie modyfikowane w latach Są to skale, które powstały z uwagi na zapotrzebowanie przemysłu

18 18 wydobywczego, do oceny skutków wpływu drgań pochodzenia górniczego na obiekty budowlane oraz na ludzi. Skale GSI są skalami empirycznymi, wiążącymi makrosejsmiczne skutki drgań z wartościami parametrów drgań powierzchniowych, dobranych pod kątem najlepszego opisu rzeczywistej intensywności drgań. W odniesieniu do budynków skale GSI pozwalają na przybliżoną ocenę wpływu działania wstrząsów górniczych w zakresie od drgań nieszkodliwych, przez drgania powodujące uszkodzenia elementów wykończeniowych, aż do granicy, powyżej której możliwe jest wystąpienie uszkodzeń budynków o charakterze konstrukcyjnym. Skale GSI są skalami, które łatwiej jest wykorzystać do oceny szkodliwości wpływów zaistniałych wstrząsów górniczych na obiekty budowlane, niż do oceny zagrożenia istniejącej zabudowy przez prognozowane wstrząsy górnicze. Wynika to z faktu, iż według tych skal szkodliwość wstrząsów dla rozpatrywanych budynków zależy nie tylko od intensywności drgań podłoża, ale również od czasu trwania wstrząsów. Oznacza to, że odporność dynamiczna budynków nie zależy wyłącznie od charakterystyk geometrycznych, konstrukcyjno-materiałowych i dynamicznych tych obiektów, ale także od czasu oddziaływania wstrząsów na ustrój nośny i usztywniający obiektów. Skale GSI nie różnicują stopni intensywności drgań górniczych z uwagi na zróżnicowanie charakterystyk geometrycznych, konstrukcyjno-materiałowych i dynamicznych budynków, ani nie uzależniają szkodliwości tych wpływów od stanu technicznego istniejących obiektów budowlanych. Różnice w zaobserwowanych i opisanych skutkach działania drgań na obiekty budowlane w LGOM i GZW spowodowały wyróżnienie dwóch oddzielnych skal dla tych obszarów. Szczegółowe opisy skali GSI 2004 odnoszącej się do obszaru LGOM podane są w pracach [1, 2] i jej uaktualnionej wersji GSI 2004/11 w pracy [3]. Na terenie GZW w obszarach kopalń Kompanii Węglowej S.A., obowiązuje skala GSI GZW KW z 2008 r. [12], zaopiniowana przez Komisję ds. Ochrony powierzchni przy Wyższym Urzędzie Górniczym (WUG) [13], która opisana została w pracach [5, 6]. W roku 2013 powstał projekt zmodyfikowanej skali GSI GZW KW 2012 [7]. Jest to wersja, która będzie przedstawiona do opiniowania Komisji ds. Ochrony Powierzchni przy WUG. U podstaw powstania skal GSI leży nadrzędna rola prędkości jako podstawowej miary intensywności drgań w obszarze LGOM. Takie podejście nie powinno być zaskoczeniem, bowiem o wystąpieniu uszkodzeń i ich intensywności decyduje ilość energii transmitowana do obiektu budowlanego. Energia jest funkcją prędkości drgań. Takie podejście znaleźć można w normatywach innych krajów, dotyczących oceny szkodliwości drgań wzbudzanych działalnością górniczą [9, 11]. 3. Metodyka weryfikacji skali GSI - GZW KW Do analiz dotyczących modyfikacji granic stopni intensywności skali GSI-GZW KW wykorzystano dane uzyskane z GIG. W materiałach zawarte zostały: dane charakteryzujące wybrane silne i bardzo silne wstrząsy górnicze z terenów górniczych GZW, dane charakteryzujące przebiegi drgań powierzchniowych wywołanych wstrząsami górniczymi, wykorzystywane w skalach GSI-GZW KW do oceny oddziaływań wstrząsów na zabudowę powierzchniową, charakterystyki uszkodzeń w budynkach inwentaryzowanych po wstrząsach [14]. Zajmowano się wstrząsami silnymi i bardzo silnymi o energiach od 2E6 do 3E9 J. Wstrząs o energii 3E9 był jednym z najsilniejszych, którego działanie na zabudowę powierzchniową było odczute na dużym obszarze. Ze względu na źródło pochodzenia jest on traktowany, jako wstrząs tzw. regionalny [8, 11] natomiast z uwagi na liczbę zgłoszonych uszkodzeń w budynkach, jego wpływ miał znamiona zagrożenia powszechnego. Analizami objęto tereny górnicze 6 kopalń (KWK Bielszowice, KWK Marcel, KWK Ziemowit, KWK Rydułtowy, KWK Bobrek, KWK Piast). W sumie analizie poddano wyniki 59 opisanych skutków działania wstrząsów górniczych (stwierdzonych uszkodzeń w budynkach) i przypisane tym wstrząsom parametry drgań powierzchniowych maksymalne wartości poziomej wypadkowej prędkości drgań gruntu PGV Hmax, maksymalne wartości poziomego wypadkowego przyspieszenia drgań gruntu PGA H10 wyznaczone w paśmie do 10 Hz oraz odpowiadające wartości czasu trwania intensywnej fazy wstrząsu t v, i t a. Stwierdzonym i opisanym skutkom działania wstrząsów autor artykułu przypisał odpowiedni stopień intensywności skali GSI-GZW KW, stosownie do opisów skutków działania wstrząsów. Ponadto dokonano porównania stopni intensywności określonych przez autora artykułu, w stosunku do stopni określonych przez kopalnie na podstawie wartości parametrów pomierzonych drgań powierzchniowych i stwierdzonych uszkodzeń budynków. 4. Charakterystyka budynków i ich uszkodzenia na podstawie materiałów inwentaryzacyjnych z zakładów górniczych Analizowano uszkodzenia w 59 budynkach, które stwierdzono po zaistnieniu wstrząsów. Budynki były wzniesione w XX wieku, a co za tym idzie różny był ich okres eksploatacji. Najstarszy obiekt był zbudowany w 1905 r. W niektórych przypadkach nie podano wieku obiektu. W tablicy 1 zestawiono przykładowe charakterystyki wybranych budynków w analizowanych terenach górniczych, wartości energii wstrząsu oraz wartości D i r e oznaczające odpowiednio odległości budynków od stanowisk pomiarowych i odległość epicentralną. Według uzyskanych informacji w Dziale Szkód Górniczych kopalni Ziemowit pracownicy działu dokonujący inwentaryzacji uszkodzeń w budynkach po wstrząsach przyjmowali, że pęknięcie oznacza rysę o rozwartości kilka milimetrów na tynku, spoinie, łączeniu płyt lub ukośne przy drzwiach (chyba, że wyraźnie zapisano inaczej). Twierdzili także, że pęknięcia na wylot ścian nie występowały, a rysa oznacza drobne rozwarcie w tynku o szerokości do 1mm. Termin zabudowa tradycyjna - ulepszona, wprowadzony został przez dr. inż. Lucjana Muszyńskiego, pracownika Głównego Instytutu Górnictwa, pod koniec lat 60. XX wieku. W zabudowie tej, w stosunku do tradycyjnej, występują różnice w elementach konstrukcyjnych, takich jak fundamenty, stropy i belki żelbetowe. W konstrukcjach tradycyjnych stropy były głównie drewniane, a fundamenty z kamienia. W GZW stosuje się od dawna zabezpieczenia budynków w postaci żelbetowych opasek. Po analizie opisów uszkodzeń zabudowy powierzchniowej powstają wątpliwości i pytania. Dobrze by było ujednolicić opis uszkodzeń, tak by opis ten był bardziej pomocny do przypisania skutków wstrząsu do odpowiedniego stopnia intensywności skali GSI-GZW KW. W wielu przypadkach pojawiają się oprócz wpływów wstrząsów górniczych również wpływy deformacji powierzchni. Można założyć, że w przypadkach dużych deformacji terenu występuje nakładanie się skutków tych przyczyn. Należy zwrócić uwagę na mało precyzyjne opisy uszkodzeń; szczególnie na terenie

19 Nr 11 PRZEGLĄD GÓRNICZY 19 Tablica 1. Charakterystyka budynków i ich uszkodzeń Table 1. Characteristics of buildings and their damages Lp Teren górniczy kopalni KWK Bielszowice KWK Ziemowit KWK Rydułtowy KWK Bobrek KWK Piast Energia, J r e, m D, m Opis uszkodzeń Uwagi 2E E E E E E E E *) Oznacza rok budowy w roku 1930 i remont w 1960 r. KWK Piast, gdzie obserwacje dotyczą uszkodzeń po wstrząsie regionalnym z r. Budzi wątpliwość skutek działania tego wstrząsu w budynkach podany przez Dział Ochrony Powierzchni. Czy na skutek działania tego wstrząsu w budynku tylko tynk uległ powierzchownemu zarysowaniu, czy także mur? Należy także zwrócić uwagę, że na podstawie zestawionych opisów uszkodzeń trudne jest podanie zależności wielkości tych uszkodzeń od czasu eksploatacji obiektu. Być może w przyszłości, dysponując większym zbiorem informacji uda się precyzyjnie podać taką zależność. Interesujący jest także brak wpływu podpiwniczenia na rodzaj występujących uszkodzeń w budynkach. Również należy oczekiwać, że Wielorodzinny - drobne zarysowania na ścianach w mieszkaniu, uszkodzenie nieruchomości (RTV) 2 kond. podpiwn. (1930/1960 r.) *), murowy ulepszony - pęknięcia ścian oraz tynku ścian w pomieszczeniach piekarniczych, pęknięcie płyty wypiekowej w piecu piekarniczym 2 kond. podpiwn. (1985 r.), murowy - pęknięcia ścian, faset, stropów, pęknięcia ścian elewacji na przedłużeniu otworów okiennych. 2 kond. podpiwn., murowy - zarysowania tynków ścian, faset, podsufitek, styków płyt g-k. 3 kond. podpiwn., murowy (1930/2010 r.) murowy - wypiętrzenie i poluzowanie dachówek w połaci dachowej 2 kond. podpiwn., murowy (1950/2011 r.) występują typowe uszkodzenia związane z eksploatacją: pojedyncze pęknięcia ścian i tynków ścian, sufitów i faset, częściowa deformacja stolarki budowlanej, zarysowania tynków na stropach biegów schodowych i przewodach kominowych. 2 kond. podpiwn., murowy (1930 r.) - drobne pęknięcia i zarysowania ścian i tynków. 2 kond. podpiwn., murowy ulepszony (1976 r.) pęknięcia ścian i stropów, pęknięcia komina. 2 kond. podpiwn., murowy ulepszony (1982 r.) drobne pęknięcia trzech ścian parteru. w przyszłości będą podawane bardziej precyzyjne opisy uszkodzeń, bo co na przykład oznacza określenie drobne pęknięcia ścian? Czy są to pęknięcia tynku czy już ściany murowej (działowej lub nośnej). Czy w niektórych przypadkach osoby wykonujące inwentaryzacje nie mylą zarysowań z pęknięciami? 5. Charakterystyka wstrząsów i opis parametrów drgań powierzchniowych W tablicy 2 zestawiono wartości parametrów wykorzystywanych w opisie skutków działania wstrząsów wg skali - - uszkodzenia mają charakter konstrukcyjnych, mogą być także wynikiem deformacji powierzchni (w = 1.43m, Ԑ = mm/m teren górniczy III kat.). Pęknięcie płyty może być spowodowane naprężeniami termicznymi. - uszkodzenie elementów konstrukcyjnych. - uszkodzenia mogą być także wynikiem deformacji powierzchni (w = 1.58m, Ԑ = mm/m teren górniczy II kat.) - uszkodzenia mogą być także wynikiem deformacji powierzchni (w = 3.86m, Ԑ = 5.4 mm/m teren górniczy III kat.) - uszkodzenia mogą być wynikiem deformacji powierzchni (w = 1.8m, Ԑ = 9.2 mm/m teren górniczy V kat.) - uszkodzenia mogą być także wynikiem deformacji powierzchni (w = 0.86m, Ԑ = -1.7 mm/m teren górniczy II kat.) - uszkodzenia konstrukcyjne. Brak deformacji terenu Tablica 2. Wartości parametrów analizowanych wstrząsów i stopień intensywności wstrząsów określony przez pracowników kopalni oraz autora artykułu na podstawie analizy opisów uszkodzeń budynków Table 2. Values of parameters of the analyzed tremors and vibration intensity level determined by mine workers and the author of the study on the basis of building damage descriptions Teren górniczy PGV, Stopień intensywności określony przez autora PGA Lp. Energia, J r kopalni e, m D, m t mm/s v, s GSI-V H10, t na podstawie analizy opisów uszkodzeń mm/s 2 a, s GSI-A KWK 1 2E II II/III III Bielszowice 2 4E III III+ - uszkodzenie el. konstr.*) III KWK Ziemowit 3 3E III III+ - uszkodzenie el. konstr II KWK 4 1E III III III Rydułtowy 5 7E II III III KWK Bobrek 6 8E II III I II II III 3E9 8 KWK Piast III III+ - uszkodzenia konstrukcyjne III 9 2E II III III * ) stopień III+ - oznacza, że mogą wystąpić uszkodzenia konstrukcyjne dalej stopień ten dla ujednolicenia oznaczeń będzie oznaczany jako IV -

20 20 GSI-GZW KW. Zamieszczono podane przez służby kopalni stopnie intensywności drgań oraz stopień tej intensywności określony przez autora pracy na podstawie analizy uszkodzeń (opisanych w materiałach inwentaryzacyjnych) stwierdzonych w budynkach po zaistnieniu wstrząsów. 1,2,3,8,wykazują niezgodność stopnia intensywności wstrząsu określonego w materiałach inwentaryzacyjnych ze stopniem określonym przez autora artykułu. Na rys. 1 i rys. 2 zestawiono wyniki analizy intensywności wstrząsów zamieszczonych w tabl. 2 wybranych jako przykładowe, odpowiednio wg dotychczasowej skali GSI GZW KW V i A. 6. Propozycja modyfikacji skali GSI-GZW KW - V Przyjęto, że na stan uszkodzeń decydujący wpływ ma poziom rejestrowanych maksymalnych prędkości drgań i czas trwania intensywnej fazy wstrząsu obliczany z wykresu Husida na podstawie przebiegu prędkości drgań. Przedstawiono zmodyfikowane granice stref podstawowej wersji skali tj. skali prędkościowej. Propozycję tę można potraktować jako odnoszącą się do budynków eksploatowanych już od wielu lat ( starych ), jak również i do budynków nowych. W przypadku budynków starych można stwierdzić, że budynki zostały już częściowo zamortyzowane i mogły pojawić się w nich uszkodzenia nawet pochodzenia pozagórniczego. Wykonane inwentaryzacje uszkodzeń dotyczyły budynków o zróżnicowanym okresie eksploatacji. Nie było wśród nich obiektów nowo wzniesionych ( nowych ). Tak więc można zaproponować zróżnicowanie stopnia IV skali. Strefa IVa odnosi się do budynków eksploatowanych z uszkodzeniami, a linia wyższa (dolna granica strefy IVb) dotyczy budynków nowo wzniesionych lub starszych, ale bez uszkodzeń. Położenie linii ograniczającej strefę IVb może być wyznaczone na drodze analiz numerycznych typowych budynków. Takie podejście jest podyktowane brakiem danych empirycznych. Zaproponowaną modyfikację należy traktować jako propozycję i podstawę do dalszych dyskusji. Niemniej jednak wskazanym byłoby podjąć prace, których wynikiem będzie podanie podwójnych granic stref intensywności. Dotychczasowe określają stopnie intensywności i granice stref Rys. 1. Wyniki oceny intensywności wstrząsów z tabl. 2 wg dotychczasowej skali GSI-GZW KW V Fig. 1. Assessment results of the intensity of tremors from table 2 according to the unmodified GSI-GZW KW -V scale Rys. 2. Wyniki oceny intensywności wstrząsów z tabeli 2 wg skali GSI-GZW KW A Fig. 2. Assessment results of the intensity of tremors from table 2 according to the unmodified GSI-GZW KW -V scale

Zachowania indeksów branżowych GPW czerwiec październik 2013, część 1

Zachowania indeksów branżowych GPW czerwiec październik 2013, część 1 Zachowania indeksów branżowych GPW czerwiec październik 2013, część 1 WIG Budownictwo oraz WIG Inaczej Warszawski Indeks Giełdowy. W jego skład wchodzą wszystkie spółki z Głównego Rynku Giełdy Papierów

Bardziej szczegółowo

GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH

GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE S.A. WPROWADZENIE INDEKSU WIG30 SIERPIEŃ 2013 Zmiany na warszawskiej giełdzie Nowe indeksy na GPW Zmiany na GPW Nowy mnożnik w kontraktach terminowych na WIG20

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w IPO ile można zarobić?

Inwestowanie w IPO ile można zarobić? Inwestowanie w IPO ile można zarobić? W poprzednich artykułach opisano w jaki sposób spółka przeprowadza ofertę publiczną oraz jakie może osiągnąć z tego korzyści. Teraz należy przyjąć punkt widzenia Inwestora

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o spółce PKO BP

Podstawowe informacje o spółce PKO BP Podstawowe informacje o spółce PKO BP PKO BANK POLSKI S.A. jeden z najstarszych banków w Polsce. W opinii wielu pokoleń Polaków uważany jest za bezpieczną i silną instytucję finansową. Większościowym akcjonariuszem

Bardziej szczegółowo

EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW

EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW SKALA I CHARAKTER UMIĘDZYNARODOWIENIA NA PODSTAWIE DZIAŁALNOŚCI SPÓŁEK GIEŁDOWYCH prezentacja wyników Dlaczego zdecydowaliśmy się przeprowadzić badanie?

Bardziej szczegółowo

EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW

EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW SKALA I CHARAKTER UMIĘDZYNARODOWIENIA NA PODSTAWIE DZIAŁALNOŚCI SPÓŁEK GIEŁDOWYCH prezentacja wyników Dlaczego zdecydowaliśmy się przeprowadzić badanie?

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się indeksów WIG w 2003 roku

Kształtowanie się indeksów WIG w 2003 roku Kształtowanie się indeksów WIG w 2003 roku Do najważniejszych wskaźników polskiej giełdy zaliczamy Warszawski Indeks Giełdowy oraz WIG-20, który jest indeksem dużych spółek. Oprócz dwóch wyżej wymienionych

Bardziej szczegółowo

Top 5 Polscy Giganci

Top 5 Polscy Giganci lokata ze strukturą Top 5 Polscy Giganci Pomnóż swoje oszczędności w bezpieczny sposób inwestując w lokatę ze strukturą Top 5 Polscy Giganci to możliwy zysk nawet do 45%. Lokata ze strukturą Top 5 Polscy

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT PRASOWY LW BOGDANKA S.A. PO I KWARTALE 2014 ROKU: WZROST WYDOBYCIA I SOLIDNE WYNIKI FINANSOWE POMIMO TRUDNYCH WARUNKÓW RYNKOWYCH

KOMUNIKAT PRASOWY LW BOGDANKA S.A. PO I KWARTALE 2014 ROKU: WZROST WYDOBYCIA I SOLIDNE WYNIKI FINANSOWE POMIMO TRUDNYCH WARUNKÓW RYNKOWYCH Bogdanka, 8 maja 2014 roku KOMUNIKAT PRASOWY LW BOGDANKA S.A. PO I KWARTALE 2014 ROKU: WZROST WYDOBYCIA I SOLIDNE WYNIKI FINANSOWE POMIMO TRUDNYCH WARUNKÓW RYNKOWYCH Grupa Kapitałowa Lubelskiego Węgla

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Exxon Mobil Corp. (XOM) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Exxon Mobil Corp. (XOM) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Exxon Mobil Corp. (XOM) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Exxon Mobil Corp. (XOM) zajmuje się eksploatacją złóż mineralnych, produkcją, transportem i sprzedażą ropy naftowej i gazu ziemnego.

Bardziej szczegółowo

Reprezentacja polskich firm z branży paliwowo-energetycznej na Giełdzie Papierów Wartościowych

Reprezentacja polskich firm z branży paliwowo-energetycznej na Giełdzie Papierów Wartościowych 46 UKD: 334.786(438): 338.246.025.28: 336.761: 658.15: 620.9: 662 (438) Reprezentacja polskich firm z branży paliwowo-energetycznej na Giełdzie Papierów Wartościowych Dr inż. Zbigniew Grudziński*) Treść:

Bardziej szczegółowo

LOKATY INWESTYCYJNE W OBSŁUDZE

LOKATY INWESTYCYJNE W OBSŁUDZE LOKATY INWESTYCYJNE W OBSŁUDZE oferowane od dnia 4 maja 2015 r. w oddziałach BGŻ BNP Paribas S.A. będących przed dniem połączenia Banku BGŻ S.A. i BNP Paribas S.A. oddziałami BGŻ S.A. Niniejszy materiał

Bardziej szczegółowo

Bank of America Corp.(DE) (BAC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Bank of America Corp.(DE) (BAC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Bank of America Corp.(DE) (BAC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Czym zajmuje się firma? Bank of America jeden z największych banków świata. Pod względem wielkości aktywów zajmuje 3.

Bardziej szczegółowo

Session 2 Implementation challenges practical experience and challenges for the preparer

Session 2 Implementation challenges practical experience and challenges for the preparer Session 2 Implementation challenges practical experience and challenges for the preparer prof. nadzw. dr hab. Radosław Ignatowski Department of Accounting, Faculty of Management, University of Łódź Presentation

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Microsoft Corp. (MSFT) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ). Czym zajmuje się firma? Microsoft - na początku XXI wieku jest największą na świecie firmą branży komputerowej. Najbardziej znana

Bardziej szczegółowo

Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał 2011 roku

Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał 2011 roku Raport upadłości polskich firm D&B Poland / II kwartał roku W pierwszych sześciu miesiącach roku sądy gospodarcze ogłosiły upadłość 307 polskich przedsiębiorstw. Tym samym blisko 12 tys. Polaków straciło

Bardziej szczegółowo

24-miesięczna lokata strukturyzowana Wielka 20-tka

24-miesięczna lokata strukturyzowana Wielka 20-tka 24-miesięczna lokata strukturyzowana Wielka 20-tka Okres subskrypcji: 25.05.2010-08.06.2010 Okres trwania lokaty: 9.06.2010-08.06.2012 Aktywo bazowe: kontrakt terminowy na WIG20 Minimalna kwota wpłaty:

Bardziej szczegółowo

Ebay Inc. (EBAY) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ).

Ebay Inc. (EBAY) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ). Ebay Inc. (EBAY) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ). Czym zajmuje się firma? ebay - portal internetowy prowadzący największy serwis aukcji internetowych na świecie. ebay został założony

Bardziej szczegółowo

Test wskaźnika C/Z (P/E)

Test wskaźnika C/Z (P/E) % Test wskaźnika C/Z (P/E) W poprzednim materiale przedstawiliśmy Państwu teoretyczny zarys informacji dotyczący wskaźnika Cena/Zysk. W tym artykule zwrócimy uwagę na praktyczne zastosowania tego wskaźnika,

Bardziej szczegółowo

Kondycja ekonomiczna drzewnych spółek giełdowych na tle innych branż

Kondycja ekonomiczna drzewnych spółek giełdowych na tle innych branż Annals of Warsaw Agricultural University SGGW Forestry and Wood Technology No 56, 25: Kondycja ekonomiczna drzewnych spółek giełdowych na tle innych branż SEBASTIAN SZYMAŃSKI Abstract: Kondycja ekonomiczna

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Apple Inc. (AAPL) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ). Czym zajmuje się firma? Apple Inc. (wcześniej Apple Computer Inc.) przedsiębiorstwo komputerowe założone 1 kwietnia 1976 roku przez

Bardziej szczegółowo

INWESTORZY W OBROTACH GIEŁDOWYCH 2008 ROKU

INWESTORZY W OBROTACH GIEŁDOWYCH 2008 ROKU GPW 27 NOWA JAKOŚĆ INWESTORZY W OBROTACH GIEŁDOWYCH 28 ROKU - podsumowanie 1 RYNEK AKCJI W 28 ROKU ŚREDNIA WARTOŚĆ TRANSAKCJI (PLN) 2 UDZIAŁ TRANSAKCJI W OBROTACH 1 18 8 16 6 14 4 2 12 24 25 26 27 28 24

Bardziej szczegółowo

Na rynku alternatywnym NewConnect notowanych jest już ponad 400 spółek. Historia sukcesu NewConnect i perspektywy jego dalszego rozwoju

Na rynku alternatywnym NewConnect notowanych jest już ponad 400 spółek. Historia sukcesu NewConnect i perspektywy jego dalszego rozwoju Na rynku alternatywnym NewConnect notowanych jest już ponad 400 spółek. Historia sukcesu NewConnect i perspektywy jego dalszego rozwoju NewConnect to rynek akcji Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY INWESTYCYJNE NA 2011 ROK

PERSPEKTYWY INWESTYCYJNE NA 2011 ROK Chorzów, 7 Kwiecień 2011 WIDZIMY WIĘCEJ MOŻLIWOŚCI PERSPEKTYWY INWESTYCYJNE NA 2011 ROK GLOBALNE CZYNNIKI RYZYKA Niestabilność polityczna w rejonie Afryki Północnej i krajów Bliskiego Wschodu Wzrost cen

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

Rynek akcji z ochroną kapitału

Rynek akcji z ochroną kapitału Rynek akcji z ochroną kapitału db Obligacja WIG20 3-letnia obligacja strukturyzowana powiązana z indeksem WIG20 A Passion to Perform. Nowa jakość w inwestycjach giełdowych Polska gospodarka znajduje się

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Coca-Cola Co. (KO) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Coca-Cola Co. (KO) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Coca-Cola Co. (KO) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Coca-Cola Co. (KO) - (w USA, Kanadzie, Australii i Wielkiej Brytanii powszechnie znana jako coke) to marka bezalkoholowego napoju gazowanego

Bardziej szczegółowo

Towarowa Giełda Energii obroty, pozycja na tle rynków europejskich. Lipiec 2014 r.

Towarowa Giełda Energii obroty, pozycja na tle rynków europejskich. Lipiec 2014 r. Towarowa Giełda Energii obroty, pozycja na tle rynków europejskich Lipiec 2014 r. Agenda TGE kim jesteśmy? TGE o nas Struktura przychodów Grupy GPW w 2013 r. Roczne przychody ze sprzedaży TGE Grupa TGE

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Hewlett-Packard Co. (HPQ) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Hewlett-Packard Co. (HPQ) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Hewlett-Packard Co. (HPQ) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Hewlett-Packard Co. (HPQ) to obecnie największa firma informatyczna świata. Magazym Wired uznał HP za twórcę pierwszego komputera

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Procter & Gamble Co. (PG) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej.

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Procter & Gamble Co. (PG) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej. Procter & Gamble Co. (PG) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej. Procter & Gamble Co. (P&G, NYSE: PG) to globalna grupa kapitałowa mająca swoją siedzibę w Cincinnati, Ohio, USA. Wytwarza dobra konsumpcyjne,

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych American Express Company (AXP) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych American Express Company (AXP) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). American Express Company (AXP) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). American Express Company (AXP) to obecnie największa firma świata świadcząca usługi w zakresie finansów. Główna siedziba

Bardziej szczegółowo

Finansowanie bez taryfy ulgowej

Finansowanie bez taryfy ulgowej Finansowanie bez taryfy ulgowej Czego oczekują inwestorzy od innowacyjnych przedsiębiorców? Barbara Nowakowska Polskie Stowarzyszenie Inwestorów Kapitałowych CambridgePython Warszawa 28 marca 2009r. Definicje

Bardziej szczegółowo

MINOX S.A. RAPORT MIESIĘCZNY GRUDZIEŃ

MINOX S.A. RAPORT MIESIĘCZNY GRUDZIEŃ MINOX S.A. RAPORT MIESIĘCZNY GRUDZIEŃ 2012 r. Zarząd Spółki z siedzibą w Warszawie, działając w oparciu o pkt. 16 Załącznika Nr 1 do Uchwały Nr 293/2010 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie

Bardziej szczegółowo

LOKATY INWESTYCYJNE W OBSŁUDZE

LOKATY INWESTYCYJNE W OBSŁUDZE LOKATY INWESTYCYJNE W OBSŁUDZE oferowane od dnia 4 maja 2015 r. w oddziałach BGŻ BNP Paribas S.A. będących przed dniem połączenia Banku BGŻ S.A. i BNP Paribas S.A. oddziałami BGŻ S.A. Niniejszy materiał

Bardziej szczegółowo

RADA NADZORCZA SPÓŁKI

RADA NADZORCZA SPÓŁKI Poznań, 07.04.2015 r. OCENA SYTUACJI SPÓŁKI INC S.A. ZA ROK 2014 DOKONANA PRZEZ RADĘ NADZORCZĄ Rada Nadzorcza działając zgodnie z przyjętymi przez Spółkę Zasadami Ładu Korporacyjnego dokonała zwięzłej

Bardziej szczegółowo

Raport Tygodniowy. o sytuacji na rynkach finansowych. Rynek walutowy. Rynek akcji

Raport Tygodniowy. o sytuacji na rynkach finansowych. Rynek walutowy. Rynek akcji Raport Tygodniowy o sytuacji na rynkach finansowych Rynek walutowy Rynek akcji Poniedziałek, 31 sierpnia 2015 roku Kurs USD/PLN perspektywa długoterminowa, kurs z 28 sierpnia 2015 roku = 3,7669 Kurs spadł

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 42/2007 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 16 stycznia 2007 roku

Uchwała Nr 42/2007 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 16 stycznia 2007 roku Uchwała Nr 42/2007 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 16 stycznia 2007 roku Na podstawie 21 ust. 2 Statutu Giełdy Zarząd Giełdy postanawia co następuje: 1 Giełda oblicza i podaje

Bardziej szczegółowo

Rynek instrumentów pochodnych w listopadzie 2011 r. INFORMACJA PRASOWA

Rynek instrumentów pochodnych w listopadzie 2011 r. INFORMACJA PRASOWA Warszawa, 5 grudnia 2011 r. Rynek instrumentów pochodnych w listopadzie 2011 r. INFORMACJA PRASOWA W listopadzie 2011 roku wolumen obrotu wszystkimi instrumentami pochodnymi wyniósł 1,27 mln sztuk, wobec

Bardziej szczegółowo

21. rocznica powstania Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie

21. rocznica powstania Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie 21. rocznica powstania Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie co udało się osiągnąć, co jeszcze trzeba zrobić 21 lat Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie garść podstawowych faktów Giełda Papierów

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych General Motors Corporation (GM) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych General Motors Corporation (GM) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). General Motors Corporation (GM) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). General Motors Corporation (GM) - amerykański koncern przemysłowy. Jedno z największych przedsiębiorstw na świecie. General

Bardziej szczegółowo

BANK HANDLOWY W WARSZAWIE S.A. Podsumowanie 2011 roku Kierunki Strategiczne na lata 2012-2015. 19 marca 2012 roku

BANK HANDLOWY W WARSZAWIE S.A. Podsumowanie 2011 roku Kierunki Strategiczne na lata 2012-2015. 19 marca 2012 roku BANK HANDLOWY W WARSZAWIE S.A. Podsumowanie roku Kierunki Strategiczne na lata 2012-2015 19 marca 2012 roku / mln zł / / mln zł / wyniki podsumowanie Rozwój biznesu SEGMENT KORPORACYJNY Transakcje walutowe

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Tyco International Ltd. (TYC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Tyco International Ltd. (TYC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Tyco International Ltd. (TYC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Korporacja TYCO istnieje we wszystkich regionach świata dostarczając szeroką gamę produktów i usług, wśród których można

Bardziej szczegółowo

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV)

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Wskaźnik cenadowartości księgowej (ang. price to book value ratio) jest bardzo popularnym w analizie fundamentalnej. Informuje on jaką cenę trzeba zapład za 1 złotówkę

Bardziej szczegółowo

Gaz ziemny w Polsce i Unii Europejskiej

Gaz ziemny w Polsce i Unii Europejskiej Gaz ziemny w Polsce i Unii Europejskiej Gliwice, 25 września 2012 r. prof. dr hab. inż. Maciej KALISKI dr hab. inż. Stanisław NAGY, prof. AGH prof. zw. dr hab. inż. Jakub SIEMEK dr inż. Andrzej SIKORA

Bardziej szczegółowo

Strategia inwestycyjna na rynku akcji

Strategia inwestycyjna na rynku akcji Strategia inwestycyjna na rynku akcji Przez ostatnie dwa lata rynek Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie ulega stosunkowo niewielkim wahaniom. Główne indeksy poruszają się w trendzie bocznym, czego

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne dr Radosław Pietrzyk Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 11 maja 2015 r. Plan prezentacji 1. Co to jest rynek i giełda?

Bardziej szczegółowo

Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność na terenie województwa łódzkiego w 2008

Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność na terenie województwa łódzkiego w 2008 Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność na terenie województwa łódzkiego w 2008 r., w których został zaangażowany kapitał zagraniczny

Bardziej szczegółowo

Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment

Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment Warszawa sierpień 2011 r. Co ma potencjał zysku? sierpień 2011 2 Sztandarowy fundusz dla klientów

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

sedlak.pl rynekpracy.pl wynagrodzenia.pl

sedlak.pl rynekpracy.pl wynagrodzenia.pl Szanowni Państwo, Mamy przyjemność zaprezentować dane o wynagrodzeniach członków zarządów i rad nadzorczych spółek notowanych na GPW w 2014 roku. W niniejszej publikacji znajdą Państwo odpowiedzi m.in.

Bardziej szczegółowo

Kontrakty terminowe na indeksy GPW pozostaje czwartym rynkiem w Europie

Kontrakty terminowe na indeksy GPW pozostaje czwartym rynkiem w Europie Rynek instrumentów pochodnych GPW w I półroczu 2012 roku na tle Europy GPW utrzymuje czwartą pozycję w Europie pod względem wolumenu obrotów indeksowymi kontraktami terminowymi Kontrakty terminowe na indeksy

Bardziej szczegółowo

KIERUNKI 2014 SEKTOR ENERGETYCZNY

KIERUNKI 2014 SEKTOR ENERGETYCZNY KIERUNKI 2014 SEKTOR ENERGETYCZNY Rola i wpływ energetyki na gospodarkę Wraz z efektem mnożnikowym energetyka tworzy 7,9% wartości dodanej; 612 tys. miejsc pracy bezpośrednio i w sektorach powiązanych;

Bardziej szczegółowo

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Caterpillar Inc. (CAT) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Caterpillar Inc. (CAT) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Caterpillar Inc. (CAT) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Caterpillar Inc. (CAT) amerykańska firma z siedzibą w Peorii (stan Illinois). Jeden z największych producentów maszyn budowlanych

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Pfizer Inc. (PFE) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Czym zajmuje się firma? Pfizer Inc. to firma farmaceutyczna o światowym zasięgu, prowadząca prace badawcze w celu opracowania nowych

Bardziej szczegółowo

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 DO REGULAMINU TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH W ramach Zarządzania, Towarzystwo oferuje następujące Modelowe Strategie Inwestycyjne: 1. Strategia Obligacji: Cel inwestycyjny: celem

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów

Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów Dobre praktyki w zakresie kształtowania wysokości i składników wynagrodzeń, w przypadku zawierania kontraktów menedżerskich z członkami zarządów wybranych spółek z udziałem Skarbu Państwa Minister Skarbu

Bardziej szczegółowo

Dorota Czarnota. Funkcjonowanie modelu Gordona na przykładzie wybranych spółek z indeksu WIG20.

Dorota Czarnota. Funkcjonowanie modelu Gordona na przykładzie wybranych spółek z indeksu WIG20. Dorota Czarnota Studenckie Koło Naukowe Inwestycji w Aktywa Rynku Kapitałowego PRODAJ Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Opiekun koła: Prof. UE dr hab. Miloš Král Funkcjonowanie modelu Gordona na przykładzie

Bardziej szczegółowo

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A.

I. Zwięzła ocena sytuacji finansowej 4fun Media S.A. SPRAWOZDANIE RADY NADZORCZEJ 4FUN MEDIA SPÓŁKA AKCYJNA Z OCENY SYTUACJI SPÓŁKI W ROKU 2014 WRAZ Z OCENĄ SYSTEMU KONTROLI WEWNĘTRZNEJ I SYSTEMU ZARZĄDZANIA ISTOTNYM RYZYKIEM Zgodnie z częścią III, punkt

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 871/2013 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 6 sierpnia 2013 r. (z późn. zm.)

Uchwała Nr 871/2013 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 6 sierpnia 2013 r. (z późn. zm.) Załącznik do Uchwały Nr 893/2013 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 8 sierpnia 2013 r. Uchwała Nr 871/2013 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 6 sierpnia

Bardziej szczegółowo

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta.

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. Wycena spółki, sporządzenie raportu z wyceny Metodą wyceny, która jest najczęściej

Bardziej szczegółowo

Struktura rynku finansowego

Struktura rynku finansowego Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 21 listopada 2013 r. Struktura rynku finansowego rynek walutowy rynek pieniężny rynek

Bardziej szczegółowo

Kapitalizacja na koniec okresu w mln pln - marzec

Kapitalizacja na koniec okresu w mln pln - marzec lp. Emitent Miejsce w rankingu w porównaniu do ubiegłego miesiąca Kapitalizacja na koniec okresu w mln pln - marzec Kapitalizacja na koniec okresu w mln pln- luty Różnica kapitalizacji w porównaniu do

Bardziej szczegółowo

Debata: www.kgo.agh.edu.pl. Węgiel skarb czy przekleństwo dla gospodarki Polski? Aktualna sytuacja na międzynarodowych rynkach węgla kamiennego

Debata: www.kgo.agh.edu.pl. Węgiel skarb czy przekleństwo dla gospodarki Polski? Aktualna sytuacja na międzynarodowych rynkach węgla kamiennego Kraków, 11 czerwca 212 Debata: Węgiel skarb czy przekleństwo dla gospodarki Polski? Aktualna sytuacja na międzynarodowych rynkach węgla kamiennego Prof. dr hab. inż. Wiesław Blaschke dr inż. Zbigniew Grudziński

Bardziej szczegółowo

Jak oszczędzić na zakupach energii elektrycznej?

Jak oszczędzić na zakupach energii elektrycznej? Jak oszczędzić na zakupach energii elektrycznej? Wrocław 27.10.2010 r. RWE nazwa spółki 11/2/2010 STRONA 1 Grupa RWE: jedna z wiodących firm utilities na kontynencie europejskim* Główne rynki Grupy RWE

Bardziej szczegółowo

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO NOTATKA DOTYCZĄCA SYTUACJI FINANSOWEJ DOMÓW MAKLERSKICH W 2012 ROKU URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, KWIECIEŃ 2013 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI... 2 WSTĘP... 3 I. PODSTAWOWE INFORMACJE O RYNKU DOMÓW

Bardziej szczegółowo

Prezentacja wyników za III kwartał 2012 roku

Prezentacja wyników za III kwartał 2012 roku Prezentacja wyników za III kwartał 2012 roku 1 GK najważniejsze dane finansowe na dzień 30.09.2012 PRZYCHODY NETTO ze sprzedaży: 116 327 tys. zł spadek o 3,15 r/r ZYSK NETTO 233 tys. zł spadek o 97,46

Bardziej szczegółowo

Google Inc. (GOOG) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ).

Google Inc. (GOOG) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ). Google Inc. (GOOG) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NASDAQ). Czym zajmuje się firma? Google Inc. - znana amerykańska firma z branży internetowej. Jej flagowym produktem jest wyszukiwarka Google,

Bardziej szczegółowo

BADANIE RYNKU KONSTRUKCJI STALOWYCH W POLSCE

BADANIE RYNKU KONSTRUKCJI STALOWYCH W POLSCE INSTYTUT INFORMACJI RYNKOWEJ DPCONSULTING WWW.IIR-DPC.PL BADANIE RYNKU KONSTRUKCJI STALOWYCH W POLSCE Dla POLSKIEJ IZBY KONSTRUKCJI STALOWYCH lipiec - sierpień 2015 METODOLOGIA Badanie przeprowadzono techniką

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Goldman Sachs Group Inc. (GS) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Goldman Sachs Group Inc. (GS) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Goldman Sachs Group Inc. (GS) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Goldman Sachs Group Inc. (GS) jedna z największych ogólnoświatowych firm w branży bankowości inwestycyjnej pełniąca profesjonalne

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

Portfel inwestycyjny Emitent/Bank Nazwa Termin wykupu Wartość lokaty w PLN

Portfel inwestycyjny Emitent/Bank Nazwa Termin wykupu Wartość lokaty w PLN Zgodnie z art. 193 ust. 4 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz.U. Nr 139, poz. 934 z późniejszymi zmianami) Powszechne Towarzystwo Emerytalne Allianz

Bardziej szczegółowo

Inwestycja w przyszłość Podsumowanie zmian w Grupie PKP w latach 2012-2015

Inwestycja w przyszłość Podsumowanie zmian w Grupie PKP w latach 2012-2015 www.pwc.com Inwestycja w przyszłość Podsumowanie zmian w Grupie PKP w latach 2012-2015 kwiecień 2015 Prasa o Grupie PKP: sytuacja wyjściowa w 2011 roku * Źródła (od góry): Polska Dziennik Bałtycki, Głos

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe banków w I półroczu 2013 r. 1

Wyniki finansowe banków w I półroczu 2013 r. 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 24 września 2013 r. Wyniki finansowe banków w I półroczu 2013 r. 1 W końcu czerwca 2013 r. działalność operacyjną prowadziły

Bardziej szczegółowo

Prace magisterskie 1. Założenia pracy 2. Budowa portfela

Prace magisterskie 1. Założenia pracy 2. Budowa portfela 1. Założenia pracy 1 Założeniem niniejszej pracy jest stworzenie portfela inwestycyjnego przy pomocy modelu W.Sharpe a spełniającego następujące warunki: - wybór akcji 8 spółek + 2 papiery dłużne, - inwestycja

Bardziej szczegółowo

Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć. Rynki Kapitałowe

Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć. Rynki Kapitałowe Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć Rynki Kapitałowe Warszawa, 24 września 2008 1 A. Bankowość Inwestycyjna BZWBK Obszar Rynków Kapitałowych B. Wybrane aspekty badania C. Wnioski i rekomendacje

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie doboru kandydatów na członków organów spółek o kluczowym znaczeniu dla Skarbu Państwa

Dobre praktyki w zakresie doboru kandydatów na członków organów spółek o kluczowym znaczeniu dla Skarbu Państwa Strona znajduje się w archiwum. Dobre praktyki w zakresie doboru kandydatów na członków organów spółek o kluczowym znaczeniu dla Skarbu Państwa Minister Skarbu Państwa, kierując się najlepszymi wzorcami

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz

Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz Synteza* Na koniec III kw. 2010 r. PKO Bank Polski na tle wyników konkurencji**

Bardziej szczegółowo

RAPORT MIESIĘCZNY. za miesiąc styczeń 2015. 13 lutego 2015

RAPORT MIESIĘCZNY. za miesiąc styczeń 2015. 13 lutego 2015 za miesiąc styczeń 2015 3 13 lutego 2015 RAPORT MIESIĘCZNY ZA STYCZEŃ 2015 Zarząd Spółki LOYD S.A. z siedzibą w Warszawie działając w oparciu o postanowienia Załącznika Nr 1 do Uchwały Nr 795/2008 Zarządu

Bardziej szczegółowo

RYNEK MIESZKANIOWY PAŹDZIERNIK 2015

RYNEK MIESZKANIOWY PAŹDZIERNIK 2015 RYNEK MESZKANOWY PAŹDZERNK Deweloperzy już od drugiej połowy 2013 roku cieszą się dobrymi wynikami sprzedażowymi, jednak dynamiczny wzrost sprzedaży mieszkań odnotowuje się od marca r., kiedy to Rada Polityki

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan

Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan AKTUALNE PROBLEMY POLITYKI KONKURENCJI KONFERENCJA JUBILEUSZOWA Z OKAZJI XX-LECIA UOKiK KONKURENCJA JAKO FUNDAMENT GOSPODARKI WOLNORYNKOWEJ Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska

Bardziej szczegółowo

Bilans płatniczy Polski w lipcu 2015 r.

Bilans płatniczy Polski w lipcu 2015 r. Warszawa, dnia 14 września 2015 r. Bilans płatniczy Polski w lipcu 2015 r. Miesięczny bilans płatniczy został oszacowany przy wykorzystaniu danych z miesięcznych i kwartalnych sprawozdań polskich podmiotów

Bardziej szczegółowo

PANEL EKONOMICZNY Zakres prac i wyniki dotychczasowych analiz. Jan Pyka. Grudzień 2009

PANEL EKONOMICZNY Zakres prac i wyniki dotychczasowych analiz. Jan Pyka. Grudzień 2009 PANEL EKONOMICZNY Zakres prac i wyniki dotychczasowych analiz Jan Pyka Grudzień 2009 Zakres prac Analiza uwarunkowań i czynników w ekonomicznych związanych zanych z rozwojem zeroemisyjnej gospodarki energii

Bardziej szczegółowo

Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców

Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców 2011 Anna Tarnawa Kierownik Sekcji Badań i Analiz Departament Rozwoju Przedsiębiorczości i Innowacyjności Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców Warszawa, 22 listopada 2011 r. Działalność

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Daimlerchrysler AG (DCX)- spółka notowana na giełdzie we Frankfurcie nad Menem (DAX).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych Daimlerchrysler AG (DCX)- spółka notowana na giełdzie we Frankfurcie nad Menem (DAX). Daimlerchrysler AG (DCX)- spółka notowana na giełdzie we Frankfurcie nad Menem (DAX). Spółka akcyjna DaimlerChrysler AG jest wytwórcą samochodów osobowych oraz samochodów specjalnego użytku. Firma powstała

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SYTUACJI FINANSOWEJ TOWARZYSTW FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH

INFORMACJA O SYTUACJI FINANSOWEJ TOWARZYSTW FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH INFORMACJA O SYTUACJI FINANSOWEJ TOWARZYSTW FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH NA KONIEC 2001 ROKU ORAZ NA KONIEC I PÓŁROCZA 2002 R. WARSZAWA, LISTOPAD 2002 r. 1 Wstęp Dane prezentowane w poniższym opracowaniu zostały

Bardziej szczegółowo

Prywatyzacja w Polsce na tle wybranych krajów Europy

Prywatyzacja w Polsce na tle wybranych krajów Europy Prywatyzacja w Polsce na tle wybranych krajów Europy na podstawie raportu Analiza przekształceń własnościowych w Polsce i w Europie ze szczególnym uwzględnieniem krajów Europy Środkowo-Wschodniej Jacek

Bardziej szczegółowo

Ewolucja rynku obligacji korporacyjnych. Jacek A. Fotek 29 września 2014 r.

Ewolucja rynku obligacji korporacyjnych. Jacek A. Fotek 29 września 2014 r. Ewolucja rynku obligacji korporacyjnych Jacek A. Fotek 29 września 2014 r. Trendy i możliwości Perspektywa makroekonomiczna - wysoki potencjał wzrostu w Polsce Popyt na kapitał - Wzrost zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

POLSKI RYNEK AKCJI W 2014 ROKU

POLSKI RYNEK AKCJI W 2014 ROKU Dr hab. Eryk Łon POLSKI RYNEK AKCJI W 2014 ROKU sytuacja bieżąca i perspektywy 23 kwietnia 2014 r. Plan prezentacji: 1. Sytuacja bieżąca w świetle cyklu prezydenckiego w USA 2. WIG spożywczy jako barometr

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku założenia i perspektywy rozwoju sektora gazowego w Polsce

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku założenia i perspektywy rozwoju sektora gazowego w Polsce Polityka energetyczna Polski do 2050 roku założenia i perspektywy rozwoju sektora gazowego w Polsce Paweł Pikus Wydział Gazu Ziemnego, Departament Ropy i Gazu VII Forum Obrotu 2014 09-11.06.2014 r., Stare

Bardziej szczegółowo

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych McDonald's Corp. (MCD) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Studenckie Koło Naukowe Rynków Kapitałowych McDonald's Corp. (MCD) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). McDonald's Corp. (MCD) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). McDonald's Corp. (MCD) największa na świecie sieć barów szybkiej obsługi. Założona 15 maja 1940 r. w San Bernardino w Kalifornii

Bardziej szczegółowo

Avon Products Inc. (AVP) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Avon Products Inc. (AVP) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Avon Products Inc. (AVP) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Czym zajmuje się firma? Avon Products Inc. (AVP) światowa firma kosmetyczna zajmująca się produkcją i dystrybucją kosmetyków

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie Zarządu z działalności Stalprofil S.A. w roku 2010

Sprawozdanie Zarządu z działalności Stalprofil S.A. w roku 2010 Sprawozdanie Zarządu z działalności Stalprofil S.A. w roku 2010 26 maj 2011 26 maj 2011 1 Wzrost produkcji stali surowej w roku 2010. Dynamika produkcji stali surowej 2010/2009: Polska +12% UE 27 +25%

Bardziej szczegółowo

Wyniki Legg Mason Akcji Skoncentrowany FIZ

Wyniki Legg Mason Akcji Skoncentrowany FIZ Inwestowanie w fundusze inwestycyjne wiąże się z ryzykiem i nie gwarantuje realizacji założonego celu inwestycyjnego, ani uzyskania określonego wyniku inwestycyjnego. Należy liczyć się z możliwością utraty

Bardziej szczegółowo