Anomiczne podłoże erozji ładu gospodarczego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Anomiczne podłoże erozji ładu gospodarczego"

Transkrypt

1 Elżbieta Mączyńska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Anomiczne podłoże erozji ładu gospodarczego 1. Wstęp Historia dowodzi, że prawie każdy głęboki przełom, głęboka transformacja, gospodarcza, technologiczna, polityczna czy ustrojowa zwiększa ryzyko anomii. Anomia oznacza sprzeczności, dezorganizację, dezintegrację, niedopasowania występujące w systemie wartości społecznych, w systemie norm i reguł rządzących życiem społecznym i gospodarczym w rozmaitych jego formach. Społeczeństwo w stanie anomii może generować zarówno nadmiar regulacji i norm, co skłania do ich nierespektowania, jak i ich niedostatek. Przełomowe zmiany tworzą niejako naturalne podłoże anomii. Sprawiają bowiem, że stary, tradycyjny system wartości i poszczególne jego elementy słabną. Stare normy i reguły stopniowo przestają być w praktyce przestrzegane, praktycznie (choć niekoniecznie formalnie) przestają obowiązywać, a nowe jeszcze nie zdążyły się ukształtować. W takich warunkach ani stare normy ani nowe nie spełniają swej porządkującej, wartościującej i ocennej roli. To sytuacja niedookreśloności, sytuacja, w której brak jasności, niedookreśloność co do tego, jakie postępowanie w relacjach międzyludzkich, w tym gospodarczych jest właściwe, a jakie nie, co jest dobre, a co złe, co pożądane, a co niepożądane, co przyzwoite, a co nie, co akceptowalne, a co nie. W sytuacji przełomowych przemian w kształtowane w ich wyniku nowe struktury społeczne, instytucjonalne, polityczne i gospodarcze łatwo wpisują się normy, regulacje oraz zasady, które w ostatecznym rachunku mogą przynosić rezultaty inne niż społecznie oczekiwane i pożądane. Ilustracją tego może być chociażby eksponowana w kilku minionych dekadach i uznawana przez znaczną część świata finansów zasada, że chciwość jest dobra. Anomia, jako stan społeczny, a zwłaszcza jego przewlekłość ma cechy kryzysogenne, mogące prowadzić do erozji ładu społeczno-gospodarczego, społecznego, erozji zaufania oraz bazującej na nim demokracji. Tym samym anomia może prowadzić do kryzysogennego nieładu stanowiącego barierę rozwoju społecznego. Występują tu zarazem sprzężenia zwrotne. Kryzysy i nieład społeczno-gospodarczy nasilają bowiem ryzyko i przejawy anomii. W ostatnich latach do obfitości dowodów tego przyczynił się niewątpliwie globalny kryzys, 1

2 zapoczątkowany w 2008 r. w USA kryzysem finansowym, który stopniowo przekształcił się w globalny kryzys gospodarczy, aby w ostatnim stadium przybrać formę globalnego kryzysu zadłużenia. Ten z kolei zagraża dalszymi, nowymi kryzysowymi zjawiskami w gospodarce realnej i uporczywym utrzymywaniem się nierównowagi. Nasilanie się anomii ma obecnie wymiar globalny, choć proanomijne czynniki są wysoce zróżnicowane pod względem ich charakteru, zakresu i siły oddziaływania w poszczególnych krajach. Część z tych czynników ma charakter globalny, zaś części z nich można przypisać znaczenie przede wszystkim regionalne czy lokalne, krajowe. Globalny wymiar czynników proanomijnych jest pochodną doświadczanego przez współczesny świat naruszonej równowagi. Proanomijne zjawiska są zarazem pochodną głębokich zmian, wynikających z dokonującej się na skalę światową rewolucji informacyjnej. Zasadniczo zmienia ona nie tylko formy komunikacji społecznej na rzecz dominacji komunikacji cyfrowej, ale także rzutuje na zmiany w stratyfikacji społecznej i zmiany ról społecznych. Proanomijne cechy rewolucji informacyjnej uwydatniają się spektakularnie w występujących we wszystkich prawie krajach słabościach prawa i nieprzejrzystych jego interpretacjach, w lukach prawnych dotyczących funkcjonowania i wykorzystywania nowych technologii informacyjnych w tym przede wszystkim internetu. Globalny wymiar anomijnych zjawisk ma także podłoże w szerokim implementowaniu i triumfie w wielu krajach począwszy od lat 70. XX, bazującym na monetarystycznym monizmie teoretycznym, neoliberalizmu jako podstawy kształtowania systemów społeczno-gospodarczych. W latach 90. minionego wieku nałożyło się to na procesy transformacji ustrojowej w postsocjalistycznych krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Prekursorem takiej transformacji była Polska. Zarówno w Polsce, jak i w innych krajach postsocjalistycznych nieuchronnie musiało dojść do zderzenia się w wymiarze regionalnym oraz krajowym starych i nowych norm regulujących życie społeczne i gospodarcze. Na wymienione czynniki dodatkowo nakładają się, obarczone syndromem anomii, słabości pomiaru dokonań społeczno-gospodarczych, w tym przede wszystkim słabości cechujące główną miarę jaką jest wielkość produktu krajowego brutto (PKB) i jego dynamika. W pomiarze tym uwzględniane są wyłącznie dokonania rynkowe (czyli produkty i usługi będące przedmiotem transakcji kupna-sprzedaży, z pominięciem tych, które są wynikiem relacji pozarynkowych, np. wolontariatu). Przy tym, zgodnie z obowiązującymi standardami pomiaru PKB, na równi traktowane są dochody rynkowe uzyskiwane w następstwie działań typowych dla zdrowego systemu społeczno-gospodarczego, jak i dochody uzyskiwane w 2

3 następstwie występujących w życiu społeczno-gospodarczym dysfunkcji, w tym np. dochody z prostytucji, przemytu, czy działalności przestępczej. Wymienione główne czynniki proanomijne (globalnie naruszona równowaga, rewolucja naukowo-techniczna, cechy neoliberalizmu i błędy pomiaru) nie wyczerpują oczywiście ich listy. Można ją bowiem znacznie poszerzyć m.in. o czynniki takie jak np. dysfunkcje w polityce, czy w systemie stanowienia i egzekwowania prawa. Ograniczenie analizy tylko do tych czterech czynników uzasadnione jest tym, że stanowią one niejako pierwotne podłoże anomii, generujące kolejne jej źródła. Przy tym między tymi czterema czynnikami występują sprzężenia zwrotne, które synergicznie i na zasadzie efektu domina, niemal epidemicznie nasilają przejawy anomii. Anomia tym samym zwiększa ryzyko erozji ładu społeczno-gospodarczego, a to z kolei tworzy podłoże sprzyjające narastaniu anomii. Spętlenie to wskazuje na znaczenie rozwiązań przeciwdziałających anomii i oraz rozwiązań ukierunkowanych na kształtowanie ładu społeczno-gospodarczego, a zatem znaczenie polityki ustrojowej. Dlatego też celem przedstawianych tu rozważań jest przede wszystkim wskazanie na związki anomii z modelem z cechami systemu/ustroju społeczno-gospodarczego. Taka analiza może bowiem przybliżać do odpowiedzi na pytanie, dlaczego modele ustrojowe, w tym różne modele kapitalizmu, cechuje zróżnicowany stopień podatności na anomię. Podstawą tego opracowania są studia literatury przedmiotu. Potwierdzają one, że anomia zawsze narasta w warunkach głębokich przemian cywilizacyjnych, w tym społecznogospodarczych. Właśnie to wynikające z przemian podłoże anomii, podłoże wynikające z transformacji wielu dziedzin życia społeczno-gospodarczego, jest głównym przedmiotem prezentowanych tu rozważań. Ich przedmiotem jest zatem nie tyle anomia jako taka, co właśnie owe transformacyjne, wywołujące ją czynniki. W rozprawie ograniczam się jedynie do syntetycznej charakterystyki głównych czynników proanomijnych. Na tym tle przedstawiam wybrane przejawy narastania anomii oraz wybrane systemowe możliwości i kierunki przeciwdziałań, rozpatrywanych przede wszystkim w kontekście cech systemu (ustroju) społeczno-gospodarczego 1. Podstawowa teza tego opracowania stanowi, że anomijne zjawiska zwiększają ryzyko nieprawidłowości, nieładu w systemie społeczno-gospodarczym i jego erozji, co zarazem na zasadzie sprzężenia zwrotnego nasila anomię. Współcześnie anomiczne zjawiska w znacznej 1 Kwestie te przedstawione są bardziej szczegółowo, ale przede wszystkim w kontekście kryzysu globalnego w opracowaniu E. Mączyńskiej (2013, s ). 3

4 mierze są konsekwencją aksjonormatywnych cech doktryny neoliberalnej, triumfującej w minionych dekadach i silnie rzutującej na społeczno-gospodarcze przemiany w świecie. Wskazuje to zarazem na potrzebę systemowych, ustrojowych przemian, zorientowanych na przywracanie ładu społeczno-gospodarczego i przeciwdziałanie anomii społecznej. 2. Anomia istota i kontekst ekonomiczny Już czysto etymologiczna analiza pojęcia anomia wskazuje na destrukcyjne cechy tego zjawiska. To pochodzące z greki słowo (a = bez, nomos = prawo ) oznacza bowiem w dosłownym sensie nieobecność prawa (co nie jest jednak równoznaczne z bezprawiem). W takim ujęciu pojęcie to może mieć w mniejszym lub większym stopniu odniesienie niemalże do wszystkich dziedzin życia społecznego i gospodarczego, życia prywatnego, w tym rodzinnego, małżeńskiego jak też funkcjonowania instytucji oraz całych systemów społecznogospodarczych. Stąd też badacze anomii wyodrębniają kilkanaście jej form (w tym np. anomię polityczną, ale i małżeńską). Głęboka i długo utrzymująca się anomia prowadzi nieuchronnie do erozji i destrukcji obszarów, których dotyczy. Dlatego też anomia jest przedmiotem zainteresowania wielu dziedzin nauki, w tym filozofii, socjologii, psychologii, ekonomii, prawa, historii i in. Równocześnie jednak naukowcy zajmujący się anomią zwracają uwagę na złożoność tego pojęcia i w pewnym sensie jego niedookreśloność. Choć łatwo je kreślić etymologicznie (jak wyżej), to trudniej semantycznie. Pojęcie to było używane już przez antycznych filozofów greckich i to w bardzo różnych znaczeniach. Jednak mimo nieprzerwanych badań dotyczących anomii, pozostaje ona w swych konsekwencjach zagadnieniem otwartym, które różni autorzy wypełniali i nadal wypełniają różną treścią (Kosewski 2012, s. 37). Istotny postęp przyniosły podjęte przez francuskiego filozofa i socjologa Emila Durkheima ( ) badania nad anomią (Durkheim 1999; Durkheim 2006). Rozszerzały się one szybko na inne dziedziny. Anomia bowiem dotyczy niemalże wszystkich form życia społecznego, także gospodarczego, Wiąże się m.in. z takimi kategoriami jak te, które znalazły się w wielce wymownym tytule książki, zajmującego się anomią polskiego psychologa Marka Kosewskiego, pt. Wartości, godność i władza. Dlaczego porządni ludzie czasem kradną, a złodzieje ujmują się honorem. We wszystkich badaniach dotyczących anomii, począwszy od Durkheima, bez względu na profil naukowy ich autorów, nieuchronnie pojawiają się także aspekty ekonomiczne, dotyczące pieniądza oraz zawodowego i materialnego wymiaru życia. Dotyczy to m.in. anomii pracowniczej czy instytucjonalno-systemowej, związanej ze sferą 4

5 funkcjonowania społeczeństwa oraz wyznaczanych przez nie celów i priorytetów. Zwracał na to uwagę inny prominentny, amerykański badacz anomii Robert K. Merton ( ) notabene ojciec ekonomisty, noblisty Roberta C. Mertona (Merton 2012). Rosnąca bowiem złożoność gospodarki i struktur społecznych oraz podziału pracy, przy postępie deregulacji i ograniczaniu tradycyjnych funkcji państwa, sprzyja niedookreśloności norm i zasad społecznych, czyli anomii. W przypadku np. anomii pracowniczej, przyjmuje ona rozmaite formy m.in. takie jak: pozorowanie pracy, czy pozorowanie płacenia za nią, czyli nieekwiwalentność wynagrodzeń w stosunku do nakładów pracy, korupcja i kradzieże (np. typu: firma w firmie, dwa remonty a jeden budżet, syndrom: ja nic nie widzę i nie chcę widzieć itp.) (Raport Anomia 2012). Tego typu zjawiska anomijne są źródłem napięć społecznych, które w skrajnym przypadku mogą prowadzić do buntu a nawet rewolty, czyli sprzeciwu wobec istniejącego systemu. Jak wynika z cytowanych opracowań anomia jest swego rodzaju chorobą nieskończoności (Durheim 2006; Merton 2012; Kosewski 2012). Jest bowiem następstwem, cechującym życie społeczno-gospodarcze, wiecznej zmiany, stąd niedostosowanie zasad i norm społecznych do celów oraz środków ich realizacji kształtowanych i wymuszanych przez zmieniającą się rzeczywistość. A takie właśnie niedostosowanie stanowi istotę anomii. Anomia zatem (w pewnym uproszczeniu) oznacza rozregulowanie norm, chaos i sprzeczności w systemie wartości i wynikającą z tego niepewność czy trudności oceny, co w postępowaniu ludzi i funkcjonowaniu gospodarki czy systemu społeczno-gospodarczego jest dobre, a co złe, a także co do tego, jakie sposoby dochodzenia do celów są dopuszczalne, a jakie nie, co jest wartością, a co antywartością. Zgodnie z definicją socjologa Piotra Sztompki, anomia to chaos w systemie aksjonormatywnym społeczeństwa, nieokreśloność i wzajemne sprzeczności wśród wartości i norm wskazujących godne cele działań i właściwe sposoby osiągania tych celów (Sztompka 2007, s. 301). Jednym z wielu negatywnych następstw anomii jest upowszechnianie się zjawiska niedotrzymywania różnego rodzaju umów i łamanie zobowiązań podejmowanych na rożnych szczeblach decyzyjnych, na rożnych szczeblach władzy, także na szczeblach ponadnarodowych. Wpływa to destrukcyjnie na społeczny kapitał zaufania, co tym samym zagraża fundamentom społeczeństwa, systemowi społeczno-gospodarczemu i koronnym ideom demokracji (Sztompka 2007). Powstaje jednak pytanie, dlaczego anomijne zjawiska występują z różną częstotliwością w różnych systemach społeczno-gospodarczych i w różnych okresach. 5

6 Problem ten podejmował już Merton, zastanawiając się m.in. nad związkami między cechami systemów społeczno-gospodarczych a zachłannością społeczeństw (Merton 2012). Także Durkheim wskazywał na anomijne fakty społeczne takie jak nagłe zmiany społecznoekonomiczne i związane z tym zmiany w statusie społecznym rożnych grup społecznych (awanse lub degradacje). Zmiany takie doprowadzają do sytuacji, gdy stare normy nie przystają do nowych warunków. Choć w sytuacji ciągłej zmiany anomia jest niemożliwa do wyeliminowania, to jednak możliwe jest jej ograniczanie. Warunkiem tego jest identyfikacja głównych czynników proanomijnych. 3. Główne czynniki proanomijne zarys enumeracyjny Jak wynika ze studiów literatury przedmiotu, każdy głęboki przełom w życiu społeczno-gospodarczym tworzy korzystne podłoże dla nasilania się anomii. Wszystkie wymienione we wprowadzeniu do tego opracowania cztery główne, sprzężone ze sobą i zbiegające się w czasie, czynniki proanomiijne wynikają z głębokiej transformacji w różnych obszarach życia społeczno-gospodarczego i politycznego. Te cztery czynniki to: 1) globalnie naruszona równowaga (głównie w wyniku transformacji politycznej); 2) rewolucja informacyjna (transformacja technologiczna); 3) monetarystyczny monizm teoretyczny i neoliberalizm, oraz podporządkowanie tej idei przemian ustrojowych także w krajach postsocjalistycznych (transformacja w teorii ekonomii); 4) błędy pomiaru dokonań społecznogospodarczych, słabości miary jaką jest PKB (transformacja pomiaru, transformacja instytucjonalna). Wymienione cztery proanomijne czynniki tworzą potencjał destrukcji, erozji ładu społeczno-gospodarczego, co zarazem (na zasadzie sprzężenia zwrotnego) zwiększa ryzyko nasilania się anomii. Czynniki te charakteryzowałam bardziej szczegółowo i w szerszym, ale innym kontekście w kilku publikacjach (vide bibliografia), dlatego też w tym miejscu poprzestanę na ich ogólnej enumeracyjnej charakterystyce i to przede wszystkim w kontekście nieuwzględnianej uprzednio anomii Globalnie naruszona równowaga jako czynnik proanomijny Lester Thurow, autor koncepcji globalnie naruszonej równowagi, przedstawił tę kwestię w opublikowanej w oryginale w 1996 r. książce pt. Przyszłość kapitalizmu. Jak dzisiejsze siły ekonomiczne kształtują świat jutra. Zdaniem Thurowa, gospodarka światowa wykazuje cechy głębokiego nieładu i naruszonej równowagi, zagrażającej harmonijnemu rozwojowi społeczno-gospodarczemu. Według Thurowa, naruszenie równowagi jest zaś 6

7 następstwem równoczesnych ruchów pięciu tektonicznych płyt ekonomicznych, podskórnych sił przemian (Thurow 1999, s ): upadek komunizmu, co m.in. (zgodnie z koncepcją wahadła) dało podłoże do bezkrytycznej wiary w doktrynę neoliberalizmu; technologiczne przejście w epokę zdominowaną przez gałęzie przemysłu, oparte na ludzkim potencjale intelektualnym, przejście od modelu industrialnego do gospodarki opartej na wiedzy; demografia nigdy wcześniej nie widziana, w tym szybki przyrost ludności w najbiedniejszych krajach, wzrost mobilności ludności, nasilanie się migracji, starzenie się społeczeństw bogatych; postępująca globalizacja i związana z nią rosnąca złożoność i nieprzejrzystość powiązań gospodarczych; zarysowujące się początki ery bez dominującego mocarstwa ekonomicznego, politycznego lub militarnego, co przejawia się w stopniowej utracie przez USA mocarstwowej hegemonii na rzecz innych państw i ich grup 2. Obecnie, po niemalże 20 latach od czasu publikacji Thurowa, do tych pięciu płyt należałoby dodać kolejne, pod wpływem których gospodarka globalna doznaje dodatkowych głębokich wstrząsów. Spektakularnym tego przejawem był wybuch w 2008 r. w USA globalnego kryzysu finansowego. Kryzys ten uwydatnił skalę naruszonej równowagi. Uwydatnił m.in. następstwa postępującego od lat 70. XX w. rozrostu sektora finansowego (finansyzacja gospodarki) i w rezultacie jego przerost w stosunku do rzeczywistych potrzeb gospodarki realnej. Jest to szczególnie trudny do rozwiązania problem (Kleer 2011; Dembiński 2011). Dochodowość sektora finansowego, w tym przede wszystkim rynków walutowych, w znacznej mierze kształtowana jest bowiem przez krótkoterminowe inwestycje spekulacyjne. Zwraca na to uwagę m.in. Joseph E. Stiglitz (w słowie wstępnym do książki Karla Polanyiego pt. Wielka transformacja), podkreślając, że istnieje dostatecznie wiele dowodów na to, że rynki walutowe ( ) wykazują nadmierną niestabilność większą, niż można wytłumaczyć zmianami zachodzącymi w ich podstawach. Istnieje też dostatecznie dużo dowodów, że nadmierne oczekiwania inwestorów mogą dewastować gospodarkę 2 Przykładem przemawiającym za racjami Thurowa m.in. może być grupa krajów rozwijających się BRICS, powołana w 2011 r. (wcześniej, w 2006 r. powołano BRIC). W jej skład wchodzi Brazylia, Rosja, Indie, Chiny oraz od 2011 r. Republiki Południowej Afryki. Celem tej grupy jest m.in. stworzenie nowego systemu walutowego jako przeciwwagi dla rozwiązań rekomendowanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (Sixth 2014). 7

8 (Polanyi 2011, s. IX). Jest to stwierdzenie tym bardziej zasadne, że dynamicznemu rozrostowi sektora finansowego towarzyszyło nieprzystające do tradycyjnych wartości i norm hasło: chciwość jest dobra 3. Nawet w kręgach bardzo przychylnych sektorowi finansowemu wskazywano na zagrożenia wynikające z jego przerostu. Przykładem tego są tezy zawarte we wprowadzeniu do opublikowanego w 1994 r. przez prestiżowe wydawnictwo grupy The Economist w serii The Economist Books leksykonu pt. Pocket Finance 4 : Pieniądze rządzą światem (...), zdolnych młodych ludzi pociąga praca na rynkach finansowych. ( ) Mimo to nie powinno się zapominać, że finanse i rynki finansowe są tylko środkami na drodze do celu. Bankierzy, maklerzy i im podobni są tylko»pośrednikami«, przekazującymi pieniądze od oszczędzającego do tego, który je w końcu wykorzysta. Owi»pośrednicy«często próbują sprawiać wrażenie, że są ważniejsi zarówno od ciułacza, jak i od pożyczkobiorcy. Żeby osiągnąć pożądany efekt chwytają się różnych sposobów noszą eleganckie czarne garnitury, mówią z dobrym akcentem, pracują w supernowoczesnych wieżowcach. ( ) Ale prawda jest taka: jeszcze kilka generacji temu bankierzy byli tylko lichwiarzami, a rynki finansowe nie znaczyły więcej od rybnego czy futrzarskiego bazaru (Leksykon. Finanse 1997, s. 21). The Economist już w 1994 r. przestrzegał, że: Pewna grupa instytucji finansowych na Zachodzie przerodziła się niemalże niepostrzeżenie w ogromnego, drzemiącego giganta. Gigant nie dowiódł jeszcze swej siły, ale czasy się zmieniają i wkrótce może się zbudzić. Gdy zacznie naprężać mięśnie na rynkach finansowych, przyniesie to kolosalne i nieprzewidywalne zmiany (Leksykon. Finanse 1997, s. 21). Przestroga ta urzeczywistniła się już w kryzysowym, 2008 r. 5 3 Hasło to wyeksponowane zostało w filmie z 1987 r. Olivera Stonea pt. Wall Street, mającym też w pewnym sensie charakter przestrogi. Także w opartym na faktach i przedstawiającym wydarzenia w przededniu światowego kryzysu finansowego filmie z 2011 r. pt. Chciwość (ang. Margin Call) w reżyserii J.C. Chandora. 4 Polski przekład tej publikacji pt. Leksykon. Finanse, The Economist Books wydany został przez Wydawnictwo Studio EMKA l w Warszawie, w 1997 r. (Leksykon. Finanse 1997) 5 Zaskakujące jest też, że w cytowanym Leksykonie sektor finansowy traktowany jest dość obcesowo, co zwłaszcza zważywszy na probiznesowe uprofilowanie The Economist może być także uznane za pewien przejaw anomii. Świadczy o tym zamieszczony przez to czasopismo następujący tekst: Jaka jest różnica między baranem a bankierem? Odpowiedź 1: baran jest lepiej ubrany. Odpowiedź 2: ty robisz potrawę z barana tylko w niedzielę, bankier robi z ciebie barana każdego dnia. Największe podobieństwo między baranami i bankierami przejawia się w instynkcie stadnym. Bankierzy wolą pracować razem, w największych centrach finansowych świata. A nawet jeśli nie są to centra bankowe, bankierzy łączą się w grupy, sąsiadują ze sobą, przy głównych skrzyżowaniach największych ulic i są członkami tych samych klubów. Potrzeba tworzenia wspólnoty byłaby ich własną sprawą, gdyby tylko ograniczała się do miejsca. Tak jednak nie jest. Bankierzy są wyjątkowo zwarci w robieniu interesów. Pociąga to za sobą niebezpieczne konsekwencje i wydaje się zwyczajem nie do wykorzenienia (Leksykon. Finanse 1997, s. 16). 8

9 Przejawy globalnie naruszonej równowagi, w tym przerostu sektora finansowego znajdują potwierdzenie w wielu badaniach naukowych i publikacjach (m.in. Stiglitz, Bogle, Lewis, Lebor i in.). Dlatego też rezygnuję tu z bardziej szczegółowej prezentacji 6. Wszystkie wymienione czynniki globalnie naruszonej równowagi ( płyty tektoniczne ) napędzają anomię. Przy tym silnym akceleratorem przemian jest rewolucja informacyjna. Zarówno przemiany polityczne jakie nastąpiły pod wpływem rozpadu bloku krajów socjalistycznych i następują pod wpływem zmian układu sił światowych oraz przemiany demograficzne a także postępująca globalizacja oznaczają zderzenie tradycyjnych norm i zasad z nowymi, kształtującymi się w wyniku tych przemian normy, zasady, teorie, ideologie i technologie stare i nowe przestają ze sobą współgrać, nie pasują do siebie. Stare dobrze ugruntowane systemy społeczne muszą zwykle ponieść wyraźną porażkę, zanim będzie możliwe ich przystosowanie do nowego środowiska (Thurow 1999, s. 22) 7. Jednakże jak podkreśla Thurow, po zaistnieniu porażki, kryzysu niezbędne są zmiany, które z reguły okazują się o wiele bardziej bolesne niżby były, gdyby przemiany zostały wcześniej zrozumiane, i niezbędne adaptacje wcześniej dokonane, co mogłoby zapobiec nadmiernym wstrząsom. Spośród wymienionych proanomijnych czynników globalnie naruszonej równowagi szczególne znaczenie ma rewolucja informacyjna jako akcelerator przemian Rewolucja informacyjna. Gospodarka nietrwałości Współczesny świat doświadcza przełomu cywilizacyjnego, związanego z dokonującą się rewolucją informacyjną i rozwojem internetu. W wyniku tego wypierane są dotychczasowe modele nie tylko gospodarki w ogóle, ale i zarządzania, inwestowania, handlu, kształcenia, pracy, zatrudnienia, konsumpcji, a nawet rządów i rodziny. Tradycyjne normy i modele szybko tracą aktualność. Przekształca się większość metod komunikowania się, produkowania i wymiany handlowej. Współczesny rozwój naukowo-techniczny oraz rozstrzygająca rola informacji, wiedzy i kwalifikacji tworzą nowy paradygmat rozwojowy: gospodarkę opartą na wiedzy. Przy tym wiedza w przeciwieństwie do dóbr materialnych i surowców jest niewyczerpywalna. Tworzy to ogromny potencjał produktywności (Toffler, 6 Kwestie te omawiane są obszernie m.in. w książce Paula. H. Dembińskiego, pt. Finanse po zawale. Od euforii finansowej do gospodarczego ładu. Używa się w niej terminu finasjalizacja, nie finansyzacja (Dembiński 2011). 7 Nawiązaniem do tej koncepcji Thurowa jest zawarty w książce Roubiniego i Mihma rozdział tektonika płyt i rozdz. pt. Wszystko w rozpadzie (Roubini, Mihm 2011, s ). 9

10 Toffler 1996; Rifkin 2011). Dokonujące się pod wpływem nowych technologii zmiany, mające cechy sprzężeń zwrotnych, skutkują przełomem cywilizacyjnym, wyrażającym się przede wszystkim w wypieraniu cywilizacji przemysłowej przez nową gospodarkę i nowy, wciąż jeszcze nie dodefiniowany jej model 8. Nowe technologie, przede wszystkim informacyjne, technologie internetowe stanowią podłoże kształtowania, gospodarki zwirtualizowanej, wikinomii, z sieciową władzą i usieciowieniem demokracji. Wikinomia to nauka i sztuka masowej współpracy biznesowej, wykorzystująca nowoczesną komunikację internetową. Nauka ta jest podłożem makrowikinomii, czyli zastosowań wikinomii i jej podstawowych zasad we wszystkich dziedzinach życia społecznego i jego instytucjach (Tapscott, Williams 2011, s ). Internet generuje nową tektonikę przemian, przede wszystkim wynikających z impetu rozwoju komunikacji cyfrowej i rosnącej otwartości zasobów informacji. Obecnie dzięki internetowi stare modele industrialne ulegają całkowitemu przenicowaniu (Tapscott, Williams 2011, s. 14). Nowe technologie informacyjne sprawiają, że zmieniają się formy, wielkość struktury i dziedziny życia społeczno-gospodarczego. Akcent przesuwa się na tzw. miękkie technologie, w tym właśnie informacyjne. Zarazem wynikająca z ich potencjału, przede wszystkim z potencjału internetu, niebywała dynamika przemian sprawia, że gospodarka we współczesnym świecie nabiera w coraz większym stopniu cech gospodarki nietrwałości. Nietrwałe stają się profesje, stanowiska pracy i pozycje w hierarchii menedżerskiej. Nieustannie przy tym kreowane są nowe profesje, nieznane w przeszłości, nawet nieodległej. Zarazem zanika wiele tradycyjnych dla epoki industrialnej zawodów. Charakterystycznemu współcześnie rozwojowi ponadnarodowych fuzji i przejęć towarzyszy kształtowanie się nowej grupy zatrudnionych korporacyjnych cyganów, wędrujących za korporacją, zmieniających miejsce pracy stosownie do korporacyjnych potrzeb i kierunków rozwoju, także geograficznych (Toffler, Toffler 1996). W warunkach kreowanego przez technologie informacyjne nowego wzorca rozwojowego, zmianie ulęgają też stosunki własności, co wynika przede wszystkim z faktu, że rozstrzygające znaczenie ma, nie jak w klasycznym modelu industrialnego kapitalizmu własność środków produkcji, lecz kapitał intelektualny i kreatywność. Kluczową kategorią, staje się dostęp (acces) do wiedzy i informacji, inkluzywność, czego przeciwieństwem jest 8 Jeremy Rifkin określa obecne przemiany mianem trzeciej rewolucji przemysłowej, tworzącej nowe wyzwania i warunki inwestowania, wiążące się ze stopniem racjonalności wykorzystywania nowych technologii (Rifkin 2011). Motorem pierwszej rewolucji przemysłowej był wynalazek maszyny parowej i druku, drugiej silnik spalinowy i nowoczesne media, trzeciej internet i nowe technologie ekologiczne. 10

11 wykluczenie. W warunkach rewolucji informacyjnej szczególnie brzemienne w negatywne skutki jest wykluczenie informacyjne, analfabetyzm cyfrowy. Internet zasadniczo zmienia dotychczasowy model funkcjonowania społeczeństwa i biznesu, model związany z drukiem. Zmienia zrazem stratyfikację społeczną. Alexander Bard i Jan Söderqvist, szwedzcy znawcy internetu, zwracając uwagę, że żyjemy w dwóch epokach jednocześnie, choć mało kto ma tego świadomość. Jedna, przemijająca, to kapitalizm. Druga, związana z rewolucją informatyczną, to epoka internetu. W tamtej, na samym czubku społecznej piramidy mieliśmy fabrykantów i bankierów, a na samym dole proletariat. W epoce, która nadchodzi, na szczytach władzy znajduje się mała liczebnie, ale bajecznie bogata sieciowa netokracja. Podnóże społecznej piramidy zajmuje konsumtariat (Netokracja 2013; Bard, Söderqvist 2006). Konsumtariat to warstwa społeczna, osoby dotknięte w wyniku przemian technologicznych bezrobociem, wykluczeniem i analfabetyzmem cyfrowym. Przy tym najnowsze analizy wykazują wyłanianie się nowych warstw społecznych, określanych jako precariat i kognitariat. Prekariat to przeważnie młodzi ludzie, którzy u progu kariery, mimo posiadanych kwalifikacji, nie są w stanie zdobyć pracy, albo ją pozyskują, ale na bardzo niekorzystnych warunkach, z płacą nieproporcjonalnie niską w stosunku do kwalifikacji (Standing 2011; Perlin 2011) 9. Kognitariat zaś to osoby wysoce wykształcone, a nawet posiadające tytuły naukowe, a mimo to nisko wynagradzane i mające bardzo ograniczone warunki ponoszenia materialnego poziomu życia, doktorzy na głodzie (Szwarc 2012). Technologie informacyjne, internetowe stanowią szczególnie korzystne podłoże dla rozwoju sektora finansowego. Rynki finansowe działające nieprzerwanie w systemie całodobowym, i przez wszystkie dni w tygodniu, realizujące operacje finansowe, w tym walutowe, uruchamiają przepływy pieniężne nieproporcjonalnie duże w stosunku do realnej strony gospodarki. Pokusa łatwych, choć ryzykownych zysków, neutralizuje istotną część zasobów, które mogłyby zostać zużyte na inwestycje produkcyjne (Sachs 1996, s ). Paradoksalnie zatem, mimo że finanse to oczywisty i niezbędny krwiobieg gospodarki, w praktyce dochodzi do dychotomii interesów sektora finansowego i realnego. W zderzeniu tym wyraźnie silniejszy okazuje się sektor finansowy, co potwierdza cytowaną z The Economist tezę, że pieniądz rządzi światem (Leksykon. Finanse 1997, s. 16). Stąd też obecnie w wielu krajach w ich polityce społeczno-gospodarczej podstawowym pytaniem przy podejmowaniu rozmaitych decyzji jest: co na to powiedzą i jak zareagują rynki finansowe oraz agencje 9 To połączenie słów proletariat i precarious (niepewny), wprowadzone zostało do literatury przedmiotu przez G. Standinga (Standing 2011). 11

12 ratingowe. Można to uznać za oznakę wytracania przez rządy wielu krajów suwerenności na rzecz rynków finansowych. Stwarza to ryzyko erozji demokracji. W demokratycznym państwie bowiem podstawowym (z definicji) pytaniem powinno być: co powiedzą wyborcy, a nie: co powiedzą rynki. Taka sytuacja ma także proanomijny kontekst. Zwraca na to uwagę m.in. profesor filozofii Andrzej Szahaj, Nie ma dnia, abym nie usłyszał w telewizji lub w radiu, nie przeczytał w prasie, że tego lub tamtego nie należy robić, bo źle zareagują rynki finansowe, albo, że czekamy na reakcje owych rynków po decyzji gospodarczej jakiegoś rządu. Nikt nie próbuje nam wyjaśnić, czym są rynki finansowe. Sadzę, że ten brak informacji jest nader charakterystyczny. To element strategii mającej na celu przekonanie nas, że istnieją siły poza kontrolą kogokolwiek, dysponujące ogromną mocą, która może nas ukarać, jeśli będziemy niegrzeczni. To klasyczny przypadek naturalizacji sił społecznych, czynienia z możliwych do zidentyfikowania podmiotów społecznych, ekonomicznych, czy politycznych instancji pozostającej poza jakąkolwiek kontrolą, tak jak poza kontrolą ludzką pozostają siły przyrody. Potężne grupy interesu potrafiły narzucić określony język reszcie społeczeństwa, doprowadzić do hegemonii pewnej ideologicznej opowieści w taki sposób, że jej podtrzymywanie stało się elementem zdrowego rozsądku określonej wspólnoty społecznej (Szahaj 2013a, s. 27). Przedstawione zjawiska mają określony kontekst teoretyczny, związany z przemianami w obszarze teorii ekonomii, w tym zwłaszcza z rozwojem monetaryzmu i tzw. szkoły chicagowskiej. Istotne są tu przede wszystkim symptomy swego rodzaju monizmu teoretycznego, tj. zmarginalizowania roli teorii alternatywnych. Neolibaralizm i monetarystyczny monizm teoretyczny Neoliberalizm jako odmiana liberalizmu jest przedmiotem wielu publikacji (Mirowski, Kołodko, Stiglitz, Szahaj, Walicki, Pysz, Mączyńska). Z analiz wynika, że liberalizm niejedno ma imię. Istnieje wiele istotnie różniących się miedzy sobą jego odmian. Nie jest zatem zasadne synonimiczne ich traktowanie, co jednak w rzeczywistości nierzadko ma miejsce. Zaburza to oceny szlachetnej przecież idei liberalizmu w ogóle i jego wpływu na rozwój społeczno-gospodarczy. Niezbędne jest zatem odróżnianie co najmniej trzech typów: liberalizmu klasycznego, neoliberalizmu i ordoliberalizmu (Mączyńska, Pysz 2014) 10. Zważywszy na dostępne publikacje z tego zakresu, w tym miejscu ograniczam się do 10 Te trzy odmiany liberalizmu są szczegółowo charakteryzowane m.in. w pracach E. Mączyńskiej i P. Pysza (Mączyńska, Pysz 2014 i in.). 12

13 prezentacji jedynie wybranych aspektów neoliberalizmu, przede wszystkim z uwzględnieniem kontekstu anomii. Neoliberalizm to koncepcja, która w dekadzie lat 70. minionego wieku wyparła dominującą uprzednio koncepcję opartą na teorii, której podstawy stworzył w latach 30. XX w. John Myrdal Keynes i która przez kilka dekad stanowiła podstawę polityki gospodarczej w krajach Zachodu (Keynes 2003). Teoretyczne podstawy rozwoju neoliberalizmu stanowiły prace naukowców z Wydziału Ekonomii University of Chicago, czyli tzw. chicagowskiej szkoły ekonomii i rozwijanego w jej ramach monetaryzmu, którego głównym twórcą jest Milton Friedman. W myśl szkoły chicagowskiej mechanizm wolnego rynku, zgodnie neoklasyczną teorią cen, najbardziej efektywne alokuje zasoby i kształtuje ich ceny. Dlatego też rola państwa w gospodarce może być zmarginalizowana do niezbędnego minimum. Zgodnie zaś z teorią monetarną i kluczową w niej ilościową teorią pieniądza, fundamentalnym elementem zdrowej gospodarki jest mocny, niezagrożony inflacją pieniądz. Pieniądz w długim okresie jest neutralny i nie wpływa na pobudzanie gospodarki. Jeśli bowiem jego podaż zostanie zwiększona ponad wymiar ukształtowanych przez wolny rynek zasobów realnych, dochodzi do inflacji, a nie do realnego wzrostu gospodarczego. Tak samo kontrefektywna jest ekspansja budżetowa, czyli zwiększanie wydatków publicznych. Takie podejście teoretyczne stało w całkowitej sprzeczności z keynesizmem, uznającym interwencje państwa w gospodarkę za uzasadnione i ważne narzędzie racjonalizacji oraz stymulowania wzrostu gospodarczego i przeciwdziałania bezrobociu. Było też sprzeczne z ordoliberalizmem, przyznającym większą rolę państwa i przykładającym większą wagę do celów społecznych, etyki, moralności i odpowiedzialności (Pysz Neoliberalizm nie przystaje też w pełni do smithowskiej, klasycznej idei liberalizmu. Adam Smith łączył bowiem idę wolnego rynku z moralnością. Swoje dzieło pt. Teoria uczuć moralnych traktował jako nieodłączną podstawę rozważań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów. W wolnorynkowej koncepcji neoliberalnej takiej symbiozy brak, co tworzy urodzajne podłoże dla działań nieetycznych, których nasilenie może prowadzić do kryzysu, co potwierdza praktyka (Smith 2012; Smith1989). W koncepcji neoliberalnej nie tylko kwestie społeczne i etyczno-moralne pozostawiane są mechanizmowi wolnego rynku. Dotyczy to też kształtowania celów strategicznych. Bezkrytyczna w neoliberalizmie wiara w wolny rynek oznaczała tym samym marginalizację roli myślenia strategicznego. Według koncepcji neoliberalnej nie jest ono 13

14 niezbędne, ponieważ problemy strategiczne rozwiązuje wolny rynek. Zgodnie z doktryną neoliberalną to co dobre, efektywne dla wolnego rynku jest automatycznie etyczne i moralne oraz zgodne z interesami społecznymi, także długookresowymi. Neoliberalizm był upowszechniany i aplikowany jako uniwersalna recepta na racjonalizację gospodarki wszystkich krajów wymagających reform rynkowych. Zgodnie z fukuyamowską ideą Końca Historii neoliberalny kapitalizm traktowany był jako ostateczna, doskonała koncepcja rozwoju społeczno-gospodarczego i ostateczna, najdoskonalsza forma kapitalizmu, w której nie dochodzi do głębszych załamań kryzysowych, bo zagrożenia kryzysowe eliminuje mechanizm wolnego rynku (Fukuyama 2009). Bezkrytycznej wiary w doskonałość rynku uległ nawet noblista Robert Lucas z Uniwersytetu Chicago. W 2003 r. ocenił, że problem przeciwdziałania depresjom gospodarczym wynikającym z cyklu koniunkturalnego został już dzięki neoliberalnemu modelowi kapitalizmu całkowicie rozwiązany: central problem of depression-prevention [has] been solved, for all practical purposes (cyt za: Krugman 2013, s. 92). Paradoksalnie tego typu oceny dominowały w okresie poprzedzającym kryzys globalny, który jednak wysoce negatywnie zweryfikowała koncepcję neoliberalną. Neoliberalizm był upowszechniany w wyniku działań USA, MFW i Banku Światowego, a przede wszystkim w następstwie przyjęcia tzw. Konsensusu Waszyngtońskiego, zalecającego w ramach polityki stabilizacyjnej wszystkim dotkniętym destabilizacją krajom wolny rynek, deregulację, prywatyzację i ograniczanie roli państwa. Miało to stanowić drogowskaz reform gospodarczych w wielu krajach świata, bez względu na ich kulturowe, historyczne i ekonomiczne uwarunkowania. Eksperyment neoliberalny rozpoczął się w Ameryce Południowej, w Chile i rozszerzał się na inne kraje. Objął też dokonujące transformacji ustrojowej, postsocjalistyczne kraje Europy Środkowej i Wschodniej. Dotyczyło to także Polski, w której idee neoliberalne wdrażane były w ramach tzw. terapii szokowej. Zważywszy jednak na negatywne, mimo postępu stabilizacji gospodarczej, społeczne następstwa tej terapii, w tym przede wszystkim bezrobocie, Grzegorz Kołodko określa ją krytycznie jako szok bez terapii (W. Kołodko 2014). Zarazem terapia szokowa nie sprzyjała porządkowi instytucjonalnemu, co wykazuje m.in. Maria Lissowska, która stwierdza, że: Projektowanie zmian instytucjonalnych znalazło się na uboczu zainteresowań autorów transformacji (Lissowska 2008, s. 71). Analizując przyczyny tego, dowodzi na podstawie dogłębnych studiów literatury przedmiotu, że nie powinno się rozpoczynać liberalizacji i prywatyzacji bez należytego przygotowania rozwiązań i systemów 14

15 instytucjonalnych. W przeciwnym bowiem razie rynek może zostać zdominowany przez nielegalne (mafijne) struktury współpracy (Lissowska 2008, s. 79). Charakterystyczne dla neoliberalizmu przesunięcie preferencji z rynku pracy i spraw społecznych na stabilizację i utrzymywanie mocnego pieniądza spotykało się z krytyką części ekonomistów, choć neoliberalne nastawienie na monizm teoretyczny i silna pozycja szkoły chicagowskiej nurtu drastycznie ograniczało możliwości takiej krytyki. Jednym z krytyków neoliberalizmu był John Kenneth Galbraith, kreator odmiennej od neoliberalizmu koncepcji godnego społeczeństwa. W 1996 r. wskazywał, że we współczesnym świecie doszło do istotnego przesunięcia preferencji między inflacją a bezrobociem. Niegdyś bezrobocie budziło największe obawy, a pełne zatrudnienie było podstawowym testem osiągnięć gospodarki. Pozostaje nim zresztą w większości poważnych wypowiedzi ekonomicznych. Jednakże złożona rzeczywistość sprawia, że obecnie najbardziej wpływowa część sfer politycznych uważa inflację za główne zagrożenie dla sukcesów gospodarki, a stabilne ceny są celem dominującym. Według tego poglądu bezrobocie stało się narzędziem stabilizacji cen. Jest to odbiciem nowej rzeczywistości, rzadko opisywanej bez osłonek, lecz realnie istniejącej wręcz natrętnie rzucającej się w oczy. Decydującym czynnikiem jest fakt, że we współczesnym życiu gospodarczym i politycznym, ci, którzy mają głos i wpływy polityczne, ponoszą większe szkody na skutek inflacji niż na skutek bezrobocia. Bezrobocie odczuwają ci, którzy są nim dotknięci, i ich rodziny, a ich ból mogą z łatwością znosić ci, którzy go nie odczuwają (Galbraith 2012, s. 45). Neoliberalne idee krytycznie ocenia też Joseph E. Stiglitz. Zwracał uwagę na negatywne następstwa przyjęcia doktryny monetaryzmu i priorytetu dla mocnego pieniądza, a zarazem bezrefleksyjnej wiary w prawdziwość Efficient Market Hypothesis (Stiglitz 2010; Stiglitz 2010). Stiglitz wskazuje na konieczność zmiany preferencji społeczno-gospodarczych na rzecz preferencji dla ograniczania bezrobocia (An ordinary 2012). Neoliberalizm szczególnie krytycznie ocenia historyk idei, Andrzej Walicki, autor książki pt. Od projektu komunistycznego do neoliberalnej utopii (Walicki 2013b). Już sam tytuł wyraża ostrość oceny, którą Autor podtrzymuje w innych swoich tekstach, w tym publikacji pt. Neoliberalna kontrrewolucja (Walicki 2013a). Autor ten w odniesieniu do Polski stwierdza, że padliśmy ofiarą ideologicznej ofensywy mniejszości dążącej do stałego mnożenia swych bogactw. Bez względu na wszystko i kosztem wszystkich. ( ) Słowo»liberalizm«bowiem zawłaszczone zostało u nas przez wyznawców liberalizmu jednostronnie ekonomicznego, dla którego właściwym podmiotem wolności nie jest człowiek, 15

16 lecz rynek, demokracja zaś traktowana jest jako»populizm«próbujący wymusić na ustawodawcach ograniczenie wolności rynku w imię respektowania»roszczeń«i»przywilejów«takich czy innych grup społecznych chociażby nawet były to postulaty społecznie i moralnie mocno uzasadnione. ( ) Celem»liberalizacji«jest demontaż instytucji liberalnego państwa opiekuńczego, traktowanego bezpodstawnie jako ograniczenie wolności. Tak jakby wolność możliwa była bez minimum bezpieczeństwa, jakby sprzyjała jej niepewność jutra, strach i nieustanna rywalizacja z innymi ludźmi ( ) Myśl»neoliberalna«(w USA nazywana»neokonserwatywną«) zerwała z troską o zabezpieczenie równowagi między interesami pracy i kapitału, stała się narzędziem pozbawionej skrupułów ofensywy kapitału finansowego, pretendującego do narzucania swych warunków państwom terytorialnym. ( ) Totalnemu urynkowieniu ulec miała również kultura: jeśli gwiazda kultury masowej zarabia miliony, a wybitny twórca marne grosze, to jest to słuszne, bo»kto zwycięża na rynku, temu się należy«. ( ) Harmonizacja interesów na zasadzie wzajemnych, automatycznych przystosowań przekształciła się w lekko tylko zamaskowaną władzę konkretnych osób dysponujących kolosalnymi środkami i dążących bez skrupułów do maksymalizacji własnych zysków. Rezultatem tego stał się, jak wiadomo, kolosalny wzrost nierówności społecznych i kurczenie się klasy średniej, grożące gospodarce świata brzemienną w skutki destabilizacją. (Walicki 2013a). Niemniej krytyczny jest Paul Craig Roberts, (paradoksalnie) jeden z architektów reganomiki. W książce pt. The Failure of Laissez Faire Capitalism and Economic Dissolution of the West (Upadek kapitalizmu leseferystycznego i ekonomiczna dezintegracja Zachodu) analizuje przyczyny globalnego kryzysu i nieprawidłowości w gospodarce Zachodu. Wskazuje m.in. na fundamentalne znacznie upadku bloku komunistycznego i wynikający z tego brak przeciwwagi, dyscyplinującego punktu odniesienia dla doktryny neoliberalizmu. Koresponduje to z już tu przedstawianymi tezami Thurowa. Roberts w swych ocenach (w tym w wywiadzie z 2014 r. pod symptomatycznym tytułem: Neoliberalizm wprowadził zachodnie gospodarki na ścieżkę samozniszczenia) akcentuje, że: Kłopoty zaczęły się w momencie upadku Związku Radzieckiego. To była kompletna katastrofa dla amerykańskiej gospodarki. (...) Wraz z upadkiem ZSRR, dotychczasowe reguły gry wywróciły się do góry nogami. (...) Chodzi przede wszystkim o gospodarkę. Chcąc nie chcąc, reszta świata musiała bowiem ugiąć kark przed zwycięzcą. I otworzyć się na zachodni kapitał, udostępniając mu ogromne zasoby swojej niesamowicie taniej siły roboczej. Choćby w komunistycznych Chinach czy socjalistycznych Indiach. Towarzyszyło temu powtarzane jak mantra przekonanie, że nie ma 16

17 alternatywy dla zachodniego kapitalizmu. Amerykańskie korporacje musiały z tej okazji skorzystać. Szybko zauważyły, że neoliberalizm daje im niesamowite możliwości maksymalizacji zysków. Czyli również maksymalizacji premii dla najwyższej kadry menedżerskiej (Neoliberalizm 2014). Równie krytyczne oceny wynikają z badań przedstawionych w książce Thomasa Pikettyego pt. Kapitalizm XXI wieku. Ten francuski ekonomista, na podstawie analizy danych za okres ponad 200-letni wykazuje, że dopóki spekulacyjny sektor finansowy będzie zarabiał więcej niż sektor realny, i dopóki wzrost gospodarczy będzie znacznie wyprzedzał wzrost płac, będą narastały nierówności dochodowe, co nieuchronnie będzie prowadzić do nasilania się barier popytu i innych przejawów nierównowagi gospodarczej. Zdaniem Pikettyego, przy utrzymaniu obecnych zasad podziału, jedyną drogą przywracania równowagi będą kryzysy lub wojny. Jako przeciwdziałanie temu, Piketty proponuje zmiany w systemie redystrybucji dochodów, w tym wysoce progresywne opodatkowanie dochodów najwyższych (Piketty 2014). Krytyczne oceny formułuje też Antoni Kukliński, wskazując, że neoliberalizm stał się doktryną quasi-religijną, będącą panteonem czterech bóstw: wolnego rynku, prywatyzacji, świata finansów, transnarodowych korporacji (Kukliński 2010, s. 41). Wybuch zapoczątkowanego w 2008 r. w USA globalnego kryzysu finansowego negatywnie zweryfikował neoliberalne założenia, co potwierdziło racje krytyków neoliberalizmu. Wokół tej kwestii wciąż jeszcze trwają nieprzejednane spory. Ponieważ jednak wyniki badań następstw kryzysu i jego przyczyn wskazują na wysoce negatywny wpływ neoliberalizmu, nurt ten obecnie pozostaje w defensywie, choć wciąż nie brakuje jego obrońców. Tym niemniej wciąż zwiększa się świadomość konieczności odejścia od idei neoliberalizmu. Czasami są to zaskakujące zmiany opinii. Zauważył to już w 2009 r. Dani Rodrik, profesor ekonomii politycznej w Harvard University, wyrażając swoje, zdumienie i traktując niemalże jako sen, to że jeden z czołowych neoliberałów i architektów angloamerykańskiej polityki finansowej Adair Turner, ówczesny (do 2013 r.) szef brytyjskiej Financial Services Authority, czyli głównego organu nadzoru finansowego poparł ideę wprowadzenia antyspekulacyjnego, globalnego podatku od transakcji finansowych. Uzasadniał to tendencjami do nadmiernego rozrostu sektora finansowego a równocześnie często niczym nieuzasadnionego bardzo wysokiego, wręcz nieprzyzwoitego poziomu wynagrodzeń menedżerów tego sektora. Dlatego podatek od transakcji finansowych uznał za remedium na te nieprawidłowości. Dani Rodrik także popiera idee takiego podatku, 17

18 zastrzegając jednak, że podatek taki, choć mógłby zniechęcić inwestorów do krótkoterminowych inwestycji spekulacyjnych, to nie jest w stanie zaradzić wszystkim dysfunkcjom sektora finansowego. Podatek antyspekulacyjny stanowi nawiązanie do słynnej koncepcji takiego podatku, sformułowanej na początku lat 70. minionego wieku przez ekonomistę, noblistę Jamesa Tobina, który metaforycznie określił tę ideę jako sypanie piasku w tryby nadmiernie rozpędzonego sektora finansowego (throwing sand in the wheels). Niestety, podatek Tobina do dziś nie doczekał się realizacji. Dopiero w maju 2014 r. 10 państw członkowskich UE zadeklarowało wprowadzenie bardzo niewielkiego (w wysokości 0,1 proc. wartości akcji i obligacji oraz 0,01 proc. od innych produktów finansowych lub jeszcze mniejszego) podatku od transakcji finansowych (FTT) od 1 stycznia 2016 r. Doświadczenia wynikające z kryzysu globalnego wykazują wyraźnie, że najbardziej zostały nim dotknięte kraje o neoliberalnym modelu ustroju. Stąd też zyskuje na znaczeniu teza, że kryzys globalny nie jest typowym kryzysem koniunkturalnym, lecz kryzysem fundamentalnym, ustrojowym, kryzysem neoliberalizmu i fałszywości hipotezy o efektywności rynku (Efficient Market Hypothesis). Choć chaos i destrukcje oraz nierównowaga społeczno-gospodarcza, jakie obnażył bądź wyeksponował kryzys globalny, zanegowały racjonalność doktryny neoliberalnej, to jednak wiele wskazuje na to, że wciąż jest ona silnym czynnikiem kształtowania rzeczywistości gospodarczej. Potwierdzają to rozmaite zjawiska, w tym przede wszystkim niesłabnąca, utrzymująca się m.in. w wyniku państwowej pomocy pozycja spekulacyjnego sektora finansowego. Pomoc taka stoi zaś w sprzężności z ideami neoliberalizmu, w tym nieingerowania państwa w gospodarce. Wskazuje to tym samym na rozluźnienie norm, co jest jedną z cech anomii. Przeciwdziałaniu anomii nie sprzyja, lecz przeciwnie, nasila ją, system pomiaru dokonań społeczno-gospodarczych i występującymi w nim słabościami Wady pomiaru gospodarki Pomiar dokonań gospodarczych i osiągnięć społecznych jest jednym z najważniejszych zagadnień zarówno w teorii ekonomii, jak i w praktyce gospodarczej 11. Kwestia ta jednak nie dość, że wciąż jeszcze nie znajduje w pełni satysfakcjonującego rozwiązania, to w dodatku w miarę postępu globalizacji i rosnącej złożoności powiązań 11 Bardziej szczegółowo pisałam na ten temat w: E. Mączyńska, Dylematy pomiaru gospodarki globalnej produkt krajowy brutto, s. 11 (Niedoskonała globalizacja 2014) oraz w: E. Maczyńska, Błędy pomiaru w gospodarce. Następstwa i przeciwdziałania (W poszukiwaniu 2013). 18

19 społeczno-gospodarczych coraz bardziej się komplikuje. Stąd też trwają badania i debaty ukierunkowane na doskonalenie miar wzrostu gospodarczego i rozwoju społecznego. Choć wzrost gospodarczy ma wymiar ilościowy, a ilościowy pomiar jest zawsze łatwiejszy do badania od jakościowego, to i tak występuje tu wiele wątpliwości. Jest ich znacznie więcej przy pomiarze bardziej złożonej kategorii od wzrostu gospodarczego, czyli rozwoju społeczno-gospodarczego. Na tę kategorię składa się bowiem i wzrost gospodarczy, i jakość życia społecznego oraz warunki ekologiczne. Sposób pomiaru działań uczestników rynku zawsze rzutuje na jakość, styl i intensywność pracy, zachowania i decyzje tych, których bezpośrednio lub pośrednio pomiar dotyczy. Jeśli jest błędny lub niepełny może prowadzić do nieprawidłowości w zachowaniach ludzi, w funkcjonowaniu społeczeństwa i gospodarki. Błąd pomiaru oznacza niezgodność z rzeczywistością, z wielkością prawdziwą, która jednak przeważnie nie jest znana. Tego typu błąd nie jest kwestią zwykłej pomyłki, lecz złożoności samego procesu pomiaru i doboru jego metod (Stiglitz2013 Pomiar dokonań to kwestia, która dotyczy w znacznym stopniu indywidualnych odczuć, ocen, nastrojów ludzi, włączając w to poczucie szczęścia lub braku satysfakcji z życia zawodowego czy osobistego. Dlatego też istotna jest identyfikacja przyczyn, które sprawiają, że odczucia te coraz częściej rozmijają się z ogólnymi ocenami dokonujących się przemian społeczno-gospodarczych, ocenami opierającymi się głównie na wielkości wytwarzanego w poszczególnych krajach PKB (W. Kołodko 2011). Obecnie podstawową miarą gospodarki jest produkt krajowy brutto (PKB). Jest to miara względnie nowa. Jej ranga gwałtownie wzrosła w neoliberalnej gospodarce. Kategoria ta nie występowała jednak w dziełach klasyków liberalizmu. Nie była też znana ani stosowana przed II wojną światową. Potrzebę, czy wręcz konieczność dysponowania taką miarą umożliwiającą usystematyzowany pomiar kondycji gospodarki uwydatnił Wielki Kryzys okresu międzywojennego, spektakularnie obnażając słabości kondycji gospodarczej najważniejszych krajów świata i ułomności pomiaru gospodarczej kondycji tych krajów. PKB i rachunki narodowe można zatem uznać za kategorię zrodzone z Wielkiego Kryzysu (Drozdowicz-Bieć, 2013). W okresie do II wojny światowej gospodarcza statystyka państwowa w zasadzie prawie nie istniała, nawet w najwyżej rozwiniętych krajach. Ograniczona bowiem była do indeksów giełdowych, informacji o przewozach towarów i bardzo fragmentarycznych, wyrywkowych danych na temat wielkości produkcji. Kiedy w 1931 r. wezwani przed oblicze Kongresu amerykańskiego przedstawiciele administracji 19

20 rządowej oraz niezależni ekonomiści na pytanie o bieżącą kondycję gospodarki odpowiedzieli zgodnie, że nie są w stanie dokonać takiej oceny albowiem statystyka, którą dysponują dotyczy 1929 r., Prezydent Hoover podjął decyzję. Zlecił Departamentowi Handlu dokonanie w miarę pełnych szacunków dochodu narodowego (Drozdowicz-Bieć 2013). Pracami na ten temat kierował Simon Kuznets, dziś uznawany za prekursora kompleksowych badań nad rachunkami narodowymi. W 1971 r. otrzymał nagrodę imienia Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za opartą na badaniach empirycznych interpretację wzrostu gospodarczego, która dała nowe i pogłębiła istniejące zrozumienie ekonomiczne struktur społecznych i procesów rozwoju (Drozdowicz-Bieć 2013). Kuznets już w 1937 roku zaprezentował w USA w Narodowym Biurze Badań Ekonomicznych (National Bureau of Economic Research), oryginalną koncepcję rachunków narodowych. Dlatego też rok 1937 traktowany jest jako rok narodzin idei PKB. Konferencja w Bretton Woods w 1944 r. uznała PKB za standardową miarę i narzędzie pomiaru dokonań gospodarczych poszczególnych krajów. Ale zarazem już w 1959 r. ekonomista Moses Abramovitz jako pierwszy podjął krytykę tej kategorii i zgłosił wątpliwości co do PKB jako miary dobrobytu, wskazując na konieczność należytej ostrożności i sceptycyzmu w posługiwaniu się tą miarą (Dickinson 2011). Systematyczne upublicznianie wyliczeń dochodu narodowego USA zapoczątkowane zostało w 1947 r. Zarazem w wyniku dokonywanych w następnych latach modyfikacji rachunków narodowych dochód narodowy stopniowo był usuwany w cień na rzecz PKB. Jak ocenia Maria Drozdowicz Bieć: Zastąpienie formuły produktu narodowego jej powszechnym dziś w użyciu produktem krajowym wynikało z ekspansji zagranicznej krajów wysoko rozwiniętych do krajów tzw. trzeciego świata, w tym zwłaszcza byłych kolonii. Formuła narodowego produktu powiększała przepaść wyrażoną wartością PNB pomiędzy krajami wysoko rozwiniętymi a krajami zacofanymi, gdzie lokowano inwestycje. Pogłębianie się tych różnic zagrażało narastaniem niepokojów społecznych i stabilności politycznej świata. Wprowadzenie formuły PKB doskonale niwelowało te różnice, a nową formułę produktu krajowego chętnie wykorzystywano w propagandzie (Drozdowicz-Bieć 2013). Kryzys globalny spektakularnie wyeksponował nieprawidłowości, a nawet błędy pomiaru dokonań społeczno-gospodarczych. Błędy te występują zarówno na poziomie mikroekonomicznym, przede wszystkim w wycenie aktywów przedsiębiorstw i wartości kapitałów, jak i na poziomie makroekonomicznym, przede wszystkim w wycenie wartości produktu krajowego brutto (PKB). Kwestia ta jest przedmiotem wielu publikowanych analiz teoretycznych i empirycznych. Zwraca się na to uwagę w licznych publikacjach. Między 20

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 ROZDZIAŁ I GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 1. Współczesna gospodarka światowa i jej struktura... 19 1.1. Podmioty gospodarki światowej... 21 1.2. Funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów Spis treści Wprowadzenie... 7 Rozdział 1. Cele, uwarunkowania i obszary działania współczesnej polityki fiskalnej... 11 1.1. Istota, zarys historyczny i uwarunkowania polityki fiskalnej... 12 1.2. Obszary

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa WPROWADZENIE

Spis treści. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa WPROWADZENIE Spis treści Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa xiii xv WPROWADZENIE l Rozdział l. Ekonomiczne opisanie świata 3 1.1. Stany Zjednoczone 4 1.2. Unia Europejska 10 1.3. Chiny 15 1.4. Spojrzenie na inne

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Magdalena Knapińska, prof. nadzw. UEP Katedra Makroekonomii i Historii Myśli Ekonomicznej

Dr hab. Magdalena Knapińska, prof. nadzw. UEP Katedra Makroekonomii i Historii Myśli Ekonomicznej Dr hab. Magdalena Knapińska, prof. nadzw. UEP Katedra Makroekonomii i Historii Myśli Ekonomicznej Terminy konsultacji: E-mail: magdalena.knapinska@ue.poznan.pl Inne przedmioty: Makroekonomia (wykłady i

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Wyzwani; w warun OFICYNA WYDAWNICZA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE WARSZAWA 2009

Wyzwani; w warun OFICYNA WYDAWNICZA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE WARSZAWA 2009 Wyzwani; w warun o OFICYNA WYDAWNICZA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE WARSZAWA 2009 Spis treści Wstęp 11 Władysław Szymański 1. Niekompletny proces globalizacji i jego skutki 15 1.1. Wprowadzenie 15

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE GOSPODARKI RYNKOWEJ. dr Andrzej Pieczewski Konsultacje: wtorki, godz pok. A 410

INSTYTUCJE GOSPODARKI RYNKOWEJ. dr Andrzej Pieczewski Konsultacje: wtorki, godz pok. A 410 INSTYTUCJE GOSPODARKI RYNKOWEJ dr Andrzej Pieczewski apieczewski@uni.lodz.pl Konsultacje: wtorki, godz. 18.00-19.30 pok. A 410 Literatura Janina Godłów-Legiędź, Współczesna ekonomia. Ku nowemu paradygmatowi,

Bardziej szczegółowo

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU Kliknij, wg. Karla aby Polanyi edytować styl wzorca podtytułu Karl Polanyi Urodził się 25 października 1886,a zmarł 23 kwietnia 1964 - intelektualista węgierski. Znany głównie

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ

MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ & WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 201 2 Wprowadzenie 9 ROZDZIAŁ 1. Kryteria oceny

Bardziej szczegółowo

Książka została wydana dzięki dotacji Instytutu Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

Książka została wydana dzięki dotacji Instytutu Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie Recenzja: prof. dr hab. Janina Godłów-Legiędź Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce: Fotolia anyaberkut Redaktor prowadzący: Łukasz Żebrowski Redakcja i korekta: Claudia Snochowska-Gonzalez

Bardziej szczegółowo

Wykład 9 Upadek komunizmu - nowy obraz polityczny i gospodarczy świata (przełom lat 80. i 90. XX w.) Perspektywy na XXI w.

Wykład 9 Upadek komunizmu - nowy obraz polityczny i gospodarczy świata (przełom lat 80. i 90. XX w.) Perspektywy na XXI w. Wykład 9 Upadek komunizmu - nowy obraz polityczny i gospodarczy świata (przełom lat 80. i 90. XX w.) Perspektywy na XXI w. Transformacja systemowa w Polsce 1 2 ZACHÓD cz. I Kryzys gospodarki kapitalistycznej

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia

Opis kierunkowych efektów kształcenia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów kształcenia do obszaru wiedzy Filozofia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Geografia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Historia

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Profil jednostki, specjalizacja, obszary badawcze Niepubliczna szkoła wyższa o szerokim profilu biznesowym, posiadającą pełne uprawnienia akademickie. Założona w 1993

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia

Kierunkowe efekty kształcenia Kierunkowe efekty kształcenia Kierunek: ekonomia Obszar kształcenia: nauki społeczne Poziom kształcenia: studia drugiego stopnia Profil kształcenia: ogólnoakademicki Uzyskane kwalifikacje: magister Symbol

Bardziej szczegółowo

PĘTLE ROZWOJU O POLITYCE GOSPODARCZEJ POLSKI

PĘTLE ROZWOJU O POLITYCE GOSPODARCZEJ POLSKI PĘTLE ROZWOJU O POLITYCE GOSPODARCZEJ POLSKI Sytuacja gospodarcza na przełomie poprzedniej i obecnej dekady bardzo wysokie i gwałtownie rosnące bezrobocie bardzo niska stopa aktywności zawodowej niska

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PROBLEMY TRANSFORMACJI GOSPODARCZEJ

CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PROBLEMY TRANSFORMACJI GOSPODARCZEJ Spis treści Wprowadzenie CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PROBLEMY TRANSFORMACJI GOSPODARCZEJ Rozdział I. Pojecie i cele transformacji gospodarczej 1.1. Transformacja gospodarcza jako kategoria ekonomiczna 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE Efekty kształcenia dla kierunku MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE - studia drugiego stopnia - profil ogólnoakademicki Forma Studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Gospodarki Międzynarodowej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych Spis treści Wstęp 1. Ujęcia stosunków międzynarodowych Stosunki międzynarodowe w Ŝyciu codziennym Myślenie teoretyczne Formułowanie odpowiedzi Historia Filozofia Behawioryzm Ujęcia alternatywne Scalanie

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw Konferencja naukowa: Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania prof. zw. dr hab. Henryk Wnorowski Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Globalizacja a nierówności

Globalizacja a nierówności Wykład 11 Globalizacja a nierówności Plan wykładu 1. Wpływ nierówności na wzrost 2. Ewolucja nierówności 3. Efekty globalizacji 4. Nierówności a kryzys i powolne ożywienie 1 1. Wpływ nierówności na wzrost

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów. Słowo wstępne

Wykaz skrótów. Słowo wstępne Wykaz skrótów Słowo wstępne Rozdział pierwszy Pojęcia 1.Początki ekonomii (Marcin Smaga) 2.Definicja ekonomii (Tadeusz Włudyka, Marcin Smaga) 3.Prawidłowości i prawa ekonomiczne (Tadeusz Włudyka, Marcin

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012

EKONOMIA Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012 Leszek Jasiński EKONOMIA etyka i Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012 Spis treści WSTĘP.... 11 1. CZY CENY MOGĄ BYĆ SPRAWIEDLIWE?... 13 Problem ekonomiczny... 13 Problem etyczny.... 17 2. CZY JEST

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Spis treści Wprowadzenie...... 11 CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Rozdział 1 Istota i zakres przedmiotowy polityki gospodarczej - Aneta Kosztowniak, Marzena Sobol 17 1.1. Pojęcie, zakres

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od autorów Przedmowa do wydania trzeciego E. Kwiatkowski

Spis treści. Od autorów Przedmowa do wydania trzeciego E. Kwiatkowski Spis treści Od autorów Przedmowa do wydania trzeciego E. Kwiatkowski CZĘŚĆ I. WPROWADZENIE DO EKONOMII Rozdział 1. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii S. Krajewski, R. Milewski 1.1. Czym się zajmuje

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Sytuacja gospodarcza Polski

Sytuacja gospodarcza Polski Sytuacja gospodarcza Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 4 czerwca 2014 r. Plan prezentacji I. Bieżąca sytuacja polskiej gospodarki II. III. Średniookresowa perspektywa wzrostu gospodarczego polskiej

Bardziej szczegółowo

Rozdział XIII KAPITAŁ FINANSOWY 1. Podaż kapitału finansowego 2. Popyt na kapitał finansowy

Rozdział XIII KAPITAŁ FINANSOWY 1. Podaż kapitału finansowego 2. Popyt na kapitał finansowy Spis treści WSTĘP Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU 1. Wyzwania stojące przed krajami

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Jak to się zaczęło??? W latach 30 badacze doszli do wniosku, że neoklasyczna metoda badawcza nie odpowiada na

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Metody i narzędzia analizy ekonomicznej Metody badawcze stosowane w ekonomii. Budowa modeli i teorii ekonomicznych

Rozdział II. Metody i narzędzia analizy ekonomicznej Metody badawcze stosowane w ekonomii. Budowa modeli i teorii ekonomicznych Spis treści Od a u to ró w... 13 S zdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii...... 15 1. Czym się zajmuje ekonomia?... 15 2. Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, czynniki produkcji... 17 3. Proces

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Kazimierz Górka Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Dr Marcin Łuszczyk Politechnika Opolska KONTROWERSJE WOKÓŁ ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO

Prof. dr hab. Kazimierz Górka Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Dr Marcin Łuszczyk Politechnika Opolska KONTROWERSJE WOKÓŁ ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO Prof. dr hab. Kazimierz Górka Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Dr Marcin Łuszczyk Politechnika Opolska KONTROWERSJE WOKÓŁ ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO 1. Koncepcja zrównoważonego i trwałego rozwoju społeczno-gospodarczego

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak

Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak Autor adresuje książkę do Czytelników pragnących lepiej zrozumieć procesy rozwoju gospodarczego we współczesnym świecie. Do studentów, ekonomistów

Bardziej szczegółowo

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym Spis treœci Przedmowa do wydania ósmego... 11 Przedmowa do wydania siódmego... 12 Przedmowa do wydania szóstego... 14 1. UWAGI WSTĘPNE... 17 1.1. Przedmiot i cel ekonomii... 17 1.2. Ekonomia pozytywna

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Ekonomia - opis przedmiotu

Ekonomia - opis przedmiotu Ekonomia - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Ekonomia Kod przedmiotu 14.2-WP-SOCP-EKON-W_pNadGenAEXKR Wydział Kierunek Wydział Pedagogiki, Psychologii i Socjologii Socjologia Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Książka Współczesna polityka gospodarcza" jest podzielona na pięć części: Teoretyczne podstawy polityki gospodarczej; Główne obszary polityki rozwoju gospodarczego; Polityka stabilizacyjna państwa; Polityka

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Jednostka prowadząca kierunek studiów: Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Bezpieczeństwo wewnętrzne Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM

Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM Szczecin, 2010 Spis treści Wstęp... 11 CZĘŚĆ I OD WYMIANY MIĘDZYNARODOWEJ DO GOSPODARKI GLOBALNEJ Rozdział 1 HANDEL MIĘDZYNARODOWY....

Bardziej szczegółowo

Aktualne tendencje zmian w teorii ekonomii i polityce gospodarczej

Aktualne tendencje zmian w teorii ekonomii i polityce gospodarczej Aktualne tendencje zmian w teorii ekonomii i polityce gospodarczej Warunki reform ustrojowych Prof. Marian Guzek Warszawa, marzec 2016 Tezy Dominującą, długotrwałą tendencją zmian systemowych w teorii

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów kształcenia w obszarze nauk społecznych

Efekty kształcenia na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów kształcenia w obszarze nauk społecznych Efekty na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów w obszarze nauk Objaśnienie oznaczeń w symbolach: S obszar w zakresie nauk 1 studia pierwszego stopnia A profil

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Stanisław Owsiak, Finanse publiczne teoria i praktyka. Spis treści: Wstęp Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Rozdział 1. Przedmiot nauki o finansach publicznych Pojęcie nauki o finansach

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa

Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa I. Informacje ogólne II. Rekrutacja III. Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych IV. Treści programowe V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Rola państwa w gospodarce

Rola państwa w gospodarce Rola państwa w gospodarce Wykład 7 WNE UW Jerzy Wilkin Pojęcie państwa w ekonomii Państwo jako podmiot gospodarczy; Państwo i rynek jako komplementarne i substytucyjne regulatory gospodarki; Państwo minimalne,

Bardziej szczegółowo

pod redakcją Zofii Dach i Bogumiły

pod redakcją Zofii Dach i Bogumiły Polskie Towarzystwo Ekonomiczne pod redakcją Zofii Dach i Bogumiły Szopy Kraków 2004 AUTORZY: Zofia Dach - rozdziały 3, 7, 9,12 Stanisław Miklaszewski - rozdziały l, 2, 4, 10, 11 Artur Pollok - rozdział

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

12.4.3. Studium przypadku Wnioski Pytania kontrolne Polecana literatura

12.4.3. Studium przypadku Wnioski Pytania kontrolne Polecana literatura Wstęp 1. Cykle i wskaźniki koniunktury na świecie i w Polsce (Alfred Biec, Maria Drozdowicz-Bieć) 1.1. Cykliczność rozwoju gospodarczego - istota zjawiska 1.1.1. Przyczyny cyklicznego rozwoju gospodarek

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Ekonomia II stopień ogólnoakademicki stacjonarne wszystkie Katedra Ekonomii i Zarządzania Prof. dr hab. Jurij Stadnicki.

Ekonomia II stopień ogólnoakademicki stacjonarne wszystkie Katedra Ekonomii i Zarządzania Prof. dr hab. Jurij Stadnicki. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKO2-534 Nazwa modułu Internacjonalizacja przedsiębiorstw Nazwa modułu w języku angielskim Enterprise internationalization Obowiązuje od roku akademickiego

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe studia społeczne, kierunek: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Prawo 30 h Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) obowiązuje od 01.10.2015 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku Ekonomia II stopień PYTANIA NA OBRONĘ

Bardziej szczegółowo

dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Grudzień 2010

dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Grudzień 2010 ROZWÓJ KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH PRACOWNIKÓW JAKO CEL POLITYKI PERSONALNEJ POLSKICH FIRM POKONYWANIE BARIER WYNIKAJĄCYCH ZE SCHEMATÓW MYŚLENIA I OGRANICZEŃ BUDŻETOWYCH dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych 1. Pojęcie i rodzaje benchmarkingu 2. Wady i zalety stosowania outsourcingu 3. Metoda zarządzania KAIZEN 4. Rynek pracy i bezrobocie 5. Polityka pieniężna

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1.2, Struktura, kapitału ludzkiego 34. Wstęp 17. O Autorach 23

Spis treści. 1.2, Struktura, kapitału ludzkiego 34. Wstęp 17. O Autorach 23 Spis treści Wstęp 17 O Autorach 23 Część I. Pracownicy jako kapitał 27 1. Istota i struktura kapitału ludzkiego 29 1.1. Charakterystyka kapitału ludzkiego jako elementu kapitału intelektualnego 29 1.2,

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera W ostatnich latach ukazało się wiele opracowań poświęconych ocenie wymiany handlowej

Bardziej szczegółowo

Wiele definicji, np.:

Wiele definicji, np.: KRYZYS FINANSOWY Wiele definicji, np.: - zaburzenie funkcjonowania rynków finansowych, któremu towarzyszą zazwyczaj spadek cen aktywów oraz upadłości dłużników i pośredników, co powoduje niezdolność rynków

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE Opis efektów kształcenia dla kierunku bezpieczeństwo narodowe I stopnia przyjętych uchwałą Rady Wydziału Nauk Politycznych w dniu 27 lutego 2012 r., zmodyfikowanych 24 września 2012 r. Efekty kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiotu: Ekonomia w praktyce Temat Wymagania - ocena dopuszczająca

Wymagania edukacyjne przedmiotu: Ekonomia w praktyce Temat Wymagania - ocena dopuszczająca Wymagania edukacyjne przedmiotu: Ekonomia w praktyce Temat Wymagania - ocena dopuszczająca 1.1. Etapy projektu 1.2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie wie na czym polega metoda projektu? wymienia etapy

Bardziej szczegółowo

Współczesne zagrożenia cywilizacyjne czasu wojny i pokoju. Prowadzący (dr Dariusz Kotarski)

Współczesne zagrożenia cywilizacyjne czasu wojny i pokoju. Prowadzący (dr Dariusz Kotarski) Współczesne zagrożenia cywilizacyjne czasu wojny i pokoju Prowadzący (dr Dariusz Kotarski) Tematyka zajęć 1. Istotne cechy i Istotne cechy i podział cywilizacji we współczesnym świecie. 2. Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Teoria organizacji. Ćwiczenia II. Wyższa Szkoła Logistyki Mgr Weronika Węgielnik

Teoria organizacji. Ćwiczenia II. Wyższa Szkoła Logistyki Mgr Weronika Węgielnik Teoria organizacji Ćwiczenia II Cele organizacji Wg L. Krzyżanowskiego Cel to określony przedmiotowo i podmiotowo przyszły, pożądany stan lub rezultat działania organizacji, możliwy i przewidziany do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo