WYKORZYSTANIE POMIARU POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W BADANIACH NAD WYKRYWANIEM OSZUSTW

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WYKORZYSTANIE POMIARU POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W BADANIACH NAD WYKRYWANIEM OSZUSTW"

Transkrypt

1 Studia z Psychologii w KUL, tom 18 red. O. Gorbaniuk, B. Kostrubiec-Wojtachnio, D. Musiał, M. Wiechetek ISBN Lublin, Wyd. KUL 2012, s Tomasz Misiuro 1, Łukasz Nikel 2 Katedra Psychologii Eksperymentalnej Instytut Psychologii Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II WYKORZYSTANIE POMIARU POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W BADANIACH NAD WYKRYWANIEM OSZUSTW Streszczenie Artykuł zawiera opis zagadnienia wykorzystania procedur opartych na potencjałach wywołanych (event related-potentials ERP) w badaniach nad wykrywaniem oszustw (deception detection). Dotychczasowe prace pokazują, że podawanie fałszywych informacji wiąże się z obserwowanymi zmianami w zakresie potencjałów wywołanych. Wskazuje się również, że na podstawie analiz aktywności elektrycznej mózgu, w szczególności komponentu P300, możliwe jest trafne wyselekcjonowanie osób udzielających nieprawdziwych odpowiedzi na temat określonych sytuacji lub danych autobiograficznych. W badaniach w paradygmacie ERP najczęściej wykorzystywany jest protokół CIT. Wykazuje on jednakże wysoką podatność na proste techniki służące celowemu zafałszowaniu wyników (countermeasures). Dlatego trwają próby opracowania innych, bardziej odpornych na zafałszowanie protokołów wykrywania oszustw. Słowa kluczowe: wykrywanie oszustw, EEG, potencjały wywołane, komponent P300, protokół CIT, protokół CTP, poligraf

2 218 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel EVENT-RELATED POTENTIALS IN STUDIES OF DECEPTION DETECTION Abstract The article contains a description of the problem of using procedures based on electroencephalography (EEG) in research on deception detection. Existing studies shows that giving false information is related to the observed changes in the event-related potentials. The results also indicates that, based on the analysis of brain electrical activity, in particular P300 component, it is possible to done an accurate selection of subjects that makes false answers about some certain situations or autobiographical information. The CIT protocol is one of the most frequently used in ERPs paradigms study. However, it is a highly sensitive to simple countermeasures. Therefore, the attempts to develop other, countermeasure-resistant method are made. Key words: deception detection, EEG, event-related potentials, P300, Concealed Information Test, Complex Trial Protocol, countermeasures, polygraph

3 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 219 Wprowadzenie W ostatnich latach dzięki szybkiemu rozwojowi aparatury umożliwiającej neuroobrazowanie coraz częściej zaczęto interesować się neurofizjologicznymi mechanizmami leżącymi u podłoża kłamstwa. Badania w tym paradygmacie, oprócz wartości teoretycznej, niosą ze sobą szerokie implikacje praktyczne. Poszerzanie wiedzy na temat neurofizjologicznych wskaźników, rejestrowanych podczas podawania nieprawdziwych informacji, nie tylko pozwala na lepsze zrozumienie neuropsychologicznych mechanizmów funkcjonowania umysłu ludzkiego, lecz także daje pewne nadzieje na skonstruowanie metod umożliwiających skuteczniejszą detekcję kłamstwa, niż jest to możliwe przy pomocy obecnie dostępnych wariografów. Narzędzia takie stanowiłyby ogromne wsparcie przede wszystkim dla organów ścigania, umożliwiając im efektywniejsze funkcjonowanie (Knight, 2004). Badania nad wykrywaniem osób podających fałszywe informacje prowadzone są w dwóch paradygmatach: psychofizjologicznym i kognitywnym (Dong i in., 2010; Hahm i in., 2009; Lubow, Fein, 1996). W podejściu psychofizjologicznym do oceny prawdziwości odpowiedzi wykorzystywane się wskaźniki będące wynikiem aktywności autonomicznego układu nerwowego, takie jak przewodność elektryczna skóry, ciśnienie krwi czy rytm serca (Wolpe, Foster, Langleben, 2005). Zakłada się, że sytuacja kłamstwa wiąże się ze zmianą stanu emocjonalnego, co z kolei przekłada się na wzmocnienie sygnałów rejestrowanych przez urządzenia umieszczone na ciele osoby badanej. Jednakże ze względu na to, że reakcje psychofizjologiczne mogą być wywoływane przez wiele różnorodnych czynników niepowiązanych z sytuacją świadomego oszukiwania, metody wykrywania kłamstwa bazujące na tych reakcjach generują znaczną liczbę fałszywych alarmów (Podlesny, Truslow, 2003). W związku z tym techniki te wykazują również znaczną podatność na celowe zafałszowanie, dokonywane poprzez stosowanie technik służących wywołaniu reakcji autonomicznego układu nerwowego w określonym etapie badania (National Research Council, 2003). Drugą grupę metod badań nad wykrywaniem oszustwa stanowią procedury oparte na podejściu kognitywnym (Dong i in., 2010, Hahm i in., 2009; Lubow, Fein, 1996). Podejście to skupia się na poszukiwaniu neuronalnych wskaźników oszukiwania i kłamstwa. W jego ramach podejmowane są próby wyodrębnienia tych wskaźników aktywności mózgu, które pozwolą na trafne różnicowanie pomiędzy osobami udzielającymi prawdziwych i fałszywych informacji. Przypuszcza się, że pomiar aktywności neuronalnej pozwoli na stworzenie doskonalszych metod wykrywania kłamstwa. Ponadto rozpoznanie i zidentyfikowanie aktywności ośrodkowego układu nerwowego w sytuacji kłamstwa dostarcza cennych danych umożliwiających lepsze poznanie funkcjonowania umysłu. W podejściu kognitywnym wykorzystywane są nowoczesne metody neuroobrazowania. Obecnie do najczęściej stosowanych urządzeń w tym paradygmacie należą: funkcjonalny rezonans magnetyczny (fmri), pozytonowy tomograf emisyjny (PET) oraz elektroencefalograf (EEG) (Abootalebi, Moradi, Khalilzadeh, 2006; Langleben i in., 2002;

4 220 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel Kireev, Korotkov, Medvedev, 2012; Sip i in., 2008). W niniejszym artykule zostaną omówione badania bazujące na potencjałach wywołanych (ERP) rejestrowanych przy pomocy elektroencefalografii. Wykorzystanie metody EEG w badaniach nad wskaźnikami kłamstwa Elektroencefalografia i potencjały wywołane Elektroencefalografia (EEG) należy do grupy nieinwazyjnych metod pomiaru aktywności mózgu. Na skórze głowy osoby badanej rozmieszczane są elektrody, zgodnie ze standaryzowanym systemem Oznacza to, że elektrody układane są wzdłuż wyznaczonych na czaszce linii w odstępach stanowiących 10% lub 20% długości danej linii (Jasper, 1958). Pomiar EEG zapewnia bardzo wysoką rozdzielczość czasową, lecz niską rozdzielczość przestrzenną. Przy pomocy elektrod możliwa jest rejestracja dodatniego lub ujemnego potencjału elektrycznego. Zmiana potencjału jest wynikiem globalnych wyładowań grupy neuronów znajdujących się w tym samym obszarze mózgu (Thompson, Thompson, 2012). W uzyskanym zapisie aktywności elektrycznej mózgu wyszczególnia się fale o różnej częstotliwości, amplitudzie i polarności (wychylenie pozytywne lub negatywne). Na podstawie analizy sygnałów z poszczególnych obszarów czaszki (tzw. odprowadzeń) możliwe jest wyznaczenie rozkładu pola elektrycznego mózgu. Możliwe jest również określenie amplitudy poszczególnych rytmów EEG i uśrednianie ich wartości dla określonego odcinka czasowego (Sosnowski, 2000). W badaniach naukowych z wykorzystaniem EEG dokonywane są pomiary potencjałów wywołanych określonym zdarzeniem (event-related potentials ERP). Analizom poddawane są zmiany napięcia elektrycznego mózgu, powstające w momencie pojawienia się bodźca. Zmiany te są zazwyczaj nieznaczne, dlatego procedury eksperymentalne obejmują wielokrotną ekspozycję każdego bodźca, tak aby dzięki metodzie uśredniania możliwe było wyodrębnienie z tła zmian napięcia (Jaśkowski, 2009; Sosnowski, 2000). Potencjały wywołane pojawiające się w pewnych odstępach czasu po zaistnieniu specyficznego dla nich bodźca nazywane są komponentami. Komponenty pozytywne i negatywne P100 i N100 (lub P1, N1), obserwowane najczęściej w części potylicznej kory, należą do grupy wcześnie rejestrowanych potencjałów. Pojawiają się zazwyczaj w odstępie już około 100 do 200 ms po zaistnieniu bodźca. Przypuszczalnie wiązane są z wczesnymi procesami sensorycznymi i percepcyjnymi. Takie operacje poznawcze, jak detekcja i rozróżnianie obiektów czy obciążenie uwagi, mogą wywołać zwiększenie amplitudy komponentów P100 i N100 (Heinze i in., 1994; Luck, Hillyard, 1995; Mangun, Hillyard, 1991; Woldoroff i in., 1997). Potencjałem pojawiającym się nieco później jest komponent P300. Można go zarejestrować (zazwyczaj w części potylicznej odprowadzenie Pz) około 300 ms po pojawieniu się bodźca. Obserwuje się zwiększanie tego potencjału od części

5 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 221 czołowej kory (Fz) poprzez część środkową (Cz) i potyliczną, gdzie uzyskuje on najwyższą amplitudę (Polich, Kok, 1995). Potencjał ten najprawdopodobniej jest związany z procesami identyfikacji bodźca, kontrolowanym przetwarzaniem informacji oraz klasyfikowaniem obiektu do danej kategorii (Donchin, Coles, 1988 za: Corbett, Enns, Handy 2009; Farwell, Donchin, 1991; Vershuere i in., 2009). Amplituda komponentu P300 może się zwiększać w sytuacji, gdy eksponowany bodziec nie pasuje do kontekstu (Donchin, Coles, 1988 za: Corbett, Enns, Handy, 2009). Isreal i współpracownicy (1980 za: Luck, 2005) wiążą amplitudę komponentu P300 z alokacją zasobów, ponieważ zwiększanie wymagań stawianych przed badanymi wpływa na wzrost amplitudy P300. Jeśli zaś zadanie przekracza ilość dostępnych osobie zasobów, amplituda komponentu maleje (Kok, 2001; Polich, 1987 za: Polich, 2007). Amplituda P300 obniża się również wtedy, kiedy osoby badane wykazują mniejszą pewność w podejmowaniu decyzji, na przykład gdy mają trudność z przypisaniem bodźca do jednej spośród kilku dostępnych kategorii (Corbett, Enns, Handy, 2009). Badania nad neuronalnymi wskaźnikami kłamstwa w paradygmacie potencjałów wywołanych (ERP) Rejestracja potencjałów wywołanych znalazła szerokie zastosowanie w badaniach nad neuronalnymi korelatami kłamstwa. Wyniki dotychczasowych prac wskazują, że sytuacja podawania fałszywych informacji przez osobę badaną wpływa na zmiany w rejestrowanych u niej potencjałach wywołanych. Johnson, Barnhardt i Zhu (2003) odnotowali zmiany w późnym pozytywnym komponencie (LPC, część potyliczna) w wyniku wystąpienia bodźca wymagającego kłamstwa. Komponent ten jest rejestrowany w czasie od 500 do 700 ms po ekspozycji bodźca. Z kolei komponent negatywny MFN (część środkowo-czołowa), obserwowany w czasie od 0 do 100 ms po udzieleniu odpowiedzi, wykazuje większą amplitudę podczas udzielania odpowiedzi fałszywych niż prawdziwych. Komponent ten jest prawdopodobnie związany z monitorowaniem reakcji i wykrywaniem konfliktu (Johnson, Barnhardt i Zhu, 2004). Johnson, Barnhardt i Zhu (2004) wskazują również, że pozytywny komponent PRP, pojawiający się 100 ms przed udzieleniem odpowiedzi, wykazuje mniejszą amplitudę w przypadku udzielania odpowiedzi fałszywych, niż w przypadku gdy odpowiedź jest prawdziwa. Natomiast Carrión, Keenan i Sebanz (2010) w swoich badaniach pokazali, że zarówno w sytuacji kłamstwa, jak i mówienia prawdy w celach zwodniczych można zaobserwować ten sam komponent N450 (medial frontal negative deflection). Ponieważ jest on rejestrowany także w sytuacjach wymagających kontroli poznawczej lub przetwarzania konfliktu, autorzy uznali, że głównym wyzwaniem podczas kłamania nie jest powstrzymanie się od mówienia prawdy, lecz poradzenie sobie z konfliktem poznawczym wynikającym z potrzeby utrzymywania w umyśle informacji na temat cudzych stanów psychicznych w momencie podawania fałszywych informacji. Z kolei Kireev i współpracownicy (2007) raportują występowanie negatywnego

6 222 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel komponentu w czasie 90 ms po udzieleniu fałszywej informacji. Dodatkowo wskazują oni na wzrost amplitudy komponentu P540 przed podaniem fałszywej odpowiedzi, co ich zdaniem może odzwierciedlać proces przygotowania osoby do odpowiedzi niezgodnej z prawdą. Hu, Wu i Fu (2010) postawili hipotezę, że kłamstwo na temat informacji odnoszących się do siebie istotnie różni się pod względem aktywności elektrycznej mózgu od kłamania na tematy związane z innymi osobami. W przeprowadzonym eksperymencie wykorzystali dwa rodzaje bodźców (informacje dotyczące siebie oraz informacje dotyczące innych) oraz dwie możliwe odpowiedzi (odpowiedź uczciwa oraz odpowiedź nieuczciwa). Informacje dotyczące siebie zawierały: imię i nazwisko, datę urodzenia oraz miejsce zamieszkania. Natomiast w charakterze informacji na temat innych wykorzystano zbiór różnych danych z tych samych trzech kategorii. Eksperyment został podzielony na dwa bloki. W pierwszym bloku zadaniem uczestników było udzielanie prawdziwych informacji, natomiast w drugim fałszywych. Okazało się, że udzielanie odpowiedzi nieuczciwych wiązało się ze zwiększeniem amplitudy komponentu N100 (część ciemieniowo-potyliczna), N200 (część czołowo-środkowa) oraz zmniejszeniem P300 (część czołowo-środkowa) w porównaniu z odpowiedziami uczciwymi. Istotne statystycznie zmiany w zakresie komponentów dotyczyły także różnicy pomiędzy informacjami związanymi ze sobą a informacjami odnoszącymi się do innych. W tym wypadku zaobserwowano większą amplitudę P200 i P300 podczas udzielania odpowiedzi dotyczących siebie, niż gdy odpowiedź odnosiła się do danych niezwiązanych z własną osobą. Odnotowano także interakcję pomiędzy rodzajem bodźca a rodzajem odpowiedzi. Okazało się również, że podczas kłamania na tematy związane z sobą, w porównaniu z kłamaniem na temat innych, zwiększa się amplituda N200 (część czołowo-środkowa) i P300 (część czołowo-środkowa). Hu, Wu i Fu (2010) zasugerowali, że komponenty N200 oraz P300 są dobrymi wskaźnikami detekcji konfliktu, kategoryzacji bodźca i procesu wyboru odpowiedzi. Wyniki przedstawionych badań wskazują, że w sytuacji podawania przez badanych nieprawdziwych informacji obserwowane są zmiany w zakresie rejestrowanych potencjałów wywołanych. Ponieważ jednak odnotowywane zmiany w aktywności elektrycznej mózgu nie są specyficzne dla kłamstwa, jak do tej pory nie udało się precyzyjnie wyznaczyć neuronalnych wskaźników tego zjawiska. Ich wyselekcjonowanie jest szczególnie istotne dla opracowania technik rozpoznawania osób celowo zafałszowujących informacje. Prace te niosą zatem ze sobą znaczne implikacje praktyczne. Od końca lat 80. ubiegłego wieku w oparciu o analizę komponentu P300 prowadzone są intensywne badania nad wykrywaniem osób podających nieprawdziwe informacje (Rosenfeld i in., 1988 za: Rosenfeld, 1999). Badania w tym nurcie zmierzają do opracowania takiej procedury, która mogłaby zostać zastosowana jako alternatywa dla istniejących obecnie poligrafów opartych na wskaźnikach fizjologicznych.

7 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 223 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w wykrywaniu osób podających fałszywe informacje Procedury stosowane w nurcie badań nad wykrywaniem oszustw W klasycznych badaniach dotyczących wykrywania oszustw (deception detection), w których dokonywana jest próba ustalenia prawdomówności osoby na podstawie uzyskanych wskaźników psychofizjologicznych, najczęściej stosowane są dwie procedury. Początkowo wykorzystywany był tzw. test porównywania pytań (Comparision Question Test CQT). W tym paradygmacie osobie podejrzanej o popełnienie czynu zabronionego zadaje się serię pytań należących do jednej z trzech kategorii: pytania powiązane ze zdarzeniem, kontrolne oraz niepowiązane ze zdarzeniem. Każde pytanie skonstruowane jest w taki sposób, by możliwe było jedynie udzielenie odpowiedzi twierdzącej albo przeczącej. Pytania powiązane ze zdarzeniem (relevants) w bezpośredni sposób odnoszą się do sytuacji danego przestępstwa (np. Czy ukradłeś ten zegarek?). Pytania kontrolne odnoszą się do emocjonalnie znaczących aspektów funkcjonowania. W założeniu powinny one wzbudzać wzmożoną reakcję psychofizjologiczną u większości osób (np. Czy kiedykolwiek coś ukradłeś?). Natomiast pytania niepowiązane za zdarzeniem (irrelevants) dotyczą sytuacji neutralnych, niezwiązanych z badaną sytuacją (np. Czy znajdujesz się teraz w budynku?). Zakłada się, że sytuacja kłamstwa oraz lęk przez wykryciem wywołuje istotnie większe pobudzenie psychofizjologiczne, zatem porównanie reakcji na pytania powiązane ze zdarzeniem z reakcją wywołaną przez pytania kontrolne umożliwia wykrycie oszustwa. Obecnie procedury powszechnie stosowane w badaniach nad oszustwem oparte są na teście informacji ukrytych (Concealed Information Test CIT lub Guilty Knowleadge Test GKT). W przeciwieństwie do CQT, CIT nie bazuje na pobudzeniu emocjonalnym wywołanym sytuacją stresową, lecz na reakcji rozpoznania związanej z mechanizmami pamięci. Reakcja ta powstaje, gdy osobie podejrzanej o popełnienie czynu zabronionego prezentowany jest specyficzny, związany z danym zdarzeniem bodziec. Wykrywanie oszustwa polega w tym przypadku na porównaniu reakcji wywołanej przez bodźce istotne oraz nieistotne dla sytuacji konkretnego przestępstwa. Zakłada się, że u osoby winnej bodźce związane ze zdarzeniem wywołają inną reakcję niż bodźce nieistotne (Labkovsky, Rosenfeld, 2012; Lubow, Fein, 1996; Mertens, Allen, 2008; Winograd, Rosenfeld, 2011; Wolpe, Foster, Langleben, 2005; por. Lykken, 1959). Zastosowanie procedury CIT w paradygmacie ERP Ze względu na odwoływanie się do mechanizmów poznawczych procedura CIT znalazła szerokie zastosowanie w badaniach z wykorzystaniem EEG. W tym przypadku wykrywanie oszustwa dokonywane jest na podstawie porównywania potencjałów wywołanych (ERP). Do najczęściej wykorzystywanych w badaniach należy komponent P300, ze względu na jego przypuszczalny związek z procesami

8 224 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel rozpoznawania obiektów (Lubow, Fein, 1996; Rosenfeld i in., 2004, Verschuere i in., 2009). W eksperymentach z wykorzystaniem protokołu CIT zazwyczaj stosowane jest jedno z dwóch rodzajów zadań, umożliwiających zweryfikowanie prawdziwości informacji podawanych przez osoby badane. Pierwsze z nich, określane mianem pozornego przestępstwa (mock crime), polega na wykonaniu przez uczestnika przydzielonego do grupy eksperymentalnej pewnej czynności, która w założeniu ma być symulacją wykonania prawdziwego przestępstwa. Zadaniem osób badanych może być na przykład zabranie określonego przedmiotu z pomieszczenia laboratoryjnego lub otwarcie zamkniętego pudełka i zapoznanie się z jego zawartością. Przy projektowaniu eksperymentu dąży się do uzyskania jak największego realizmu sytuacyjnego. Ze względu na charakter wykonywanego zadania grupę eksperymentalną określa się najczęściej mianem winnych (guilty). Natomiast osoby przydzielone do grupy kontrolnej ( niewinni, innocent) zazwyczaj proszone są jedynie o wejście do pomieszczenia, w którym osoby z grupy eksperymentalnej dokonywały pozornego przestępstwa. Zasadniczą różnicą pomiędzy grupami jest fakt, że wyłącznie badani z grupy eksperymentalnej mają kontakt z pewnymi kluczowymi dla odegranego zdarzenia przedmiotami (Abootalebi, Moradi, Khalilzadeh, 2009; Cutmore i in., 2009; Farwell, Donchin, 1991; Rosenfeld i in., 2004; Winograd, Rosenfeld, 2011). Drugą grupę stanowią zadania polegające na udzielaniu nieprawdziwych odpowiedzi na temat informacji autobiograficznych. Osobom badanym wyświetlane są powiązane ze sobą słowa, wśród których znajduje się informacja autobiograficzna dotycząca uczestnika (np. jego data urodzenia). Zadaniem badanych przydzielonych do grupy eksperymentalnej jest udzielenie fałszywej odpowiedzi po wyświetleniu informacji, która jest z nim powiązana (Labkovsky, Rosenfeld, 2012; Rosenfeld, Biroschack, Furedy, 2006; Rosenfeld, Hu, Pederson, 2012; Rosenfeld i in., 2004; Rosenfeld i in., 2008). W eksperymentach, w których podstawę odróżnienia osób w grupach winnych i niewinnych stanowi analiza komponentu P300, zazwyczaj wykorzystywane są trzy rodzaje bodźców: istotne (probes), nieistotne (irrevelants) i cele (targets). Bodźce istotne są powiązane z pewną informacją, która znana jest jedynie badaczom oraz osobom przydzielonym do grupy eksperymentalnej. W badaniach prowadzonych w paradygmacie pozornego przestępstwa jest to specyficzny obiekt, z którym osoba badana miała kontakt w sytuacji zainscenizowanego przestępstwa. Bodźcem istotnym może być na przykład portfel lub zegarek, który uczestnik eksperymentu miał za zadanie ukraść. Przedmiot ten jest zatem nośnikiem specyficznej informacji, która powinna być znana jedynie eksperymentatorowi i osobie winnej dokonania upozorowanego przestępstwa. Zakłada się, że osoba, która miała kontakt z obiektem (a zatem będąca winną dokonania upozorowanego przestępstwa), rozpozna go, co z kolei wywoła reakcję rozpoznania zarejestrowaną przez urządzenie. W przypadku eksperymentu bazującego na wiadomościach autobiograficznych w charakterze bodźca istotnego wykorzystywana jest konkretna informacja

9 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 225 z życia osoby (np. nazwa miejscowości, w której mieszka badany). Drugą grupę bodźców stanowią bodźce nieistotne. Zazwyczaj są to przedmioty tego samego typu co obiekty istotne, lecz niepowiązane z danym zdarzeniem. W sytuacji gdy bodźcem istotnym jest pistolet (narzędzie zbrodni), bodźcem nieistotnym może być nóż. Obiekty należące do tej grupy nie powinny wywołać reakcji zarówno u osób winnych, jak i niewinnych. Ostatnią kategorię bodźców stanowią cele. Są to obiekty, na które osoby badane mają reagować w ustalony wcześniej sposób, wykonując określone zadanie (na przykład naciskając przycisk). Bodźce z tej grupy służą do kontroli koncentracji uwagi osób badanych na wykonywanym zadaniu. Duża liczba błędnych odpowiedzi może sugerować brak współpracy ze strony uczestnika eksperymentu (Abootalebi, Moradi, Khalilzadeh, 2009; Rosenfeld i in., 2004; Rosenfeld i in., 2008). Ilość bodźców nieistotnych jest zazwyczaj znacznie większa od liczby bodźców istotnych oraz celów. Zakłada się, że występujące z mniejszą częstotliwością obiekty istotne wywołują u osób znających te bodźce podobną reakcję w zakresie komponentu P300 jak cele. Natomiast u osób, które nie miały wcześniej kontaktu z bodźcem istotnym, reakcja na jego pojawienie się powinna być podobna jak w przypadku bodźców nieistotnych. W tej sytuacji oczekiwana jest niska amplituda P300 lub brak tego komponentu (Abootalebi, Moradi, Khalilzadeh, 2009; Winograd, Rosenfeld, 2011). Skuteczność protokołu CIT w wykrywaniu oszustw w paradygmacie ERP została potwierdzona już pod koniec lat 80. XX wieku. Do jednych z pierwszych badań wykorzystujących analizę komponentu P300 w wykrywaniu oszustw (deception detection) należy eksperyment Rosenfelda i współpracowników (1988 za: Rosenfeld, 1999). Wykazali oni istnienie istotnej statystycznie różnicy w wielkości komponentu P300 pomiędzy grupą osób, która miała kontakt z bodźcem, a grupą kontrolną. Natomiast Farwell i Donchin (1991) pokazali, że na podstawie analizy komponentu P300 możliwe jest odróżnienie osób udzielających prawdziwych i fałszywych informacji na temat dokonanego wcześniej pozornego przestępstwa. Wyniki późniejszych badań również potwierdzają, że wykorzystując analizę potencjałów wywołanych, możliwa jest trafna selekcja osób podających fałszywe informacje (Abootalebi, Moradi, Khalilzadeh, 2006; Abootalebi i in., 2009; Cutmore i in., 2009; Ellwanger i in., 1996; Hahm i in., 2009; Rosenfeld, Biroschack, Furedy, 2006; Rosenfeld, Ellwanger, Sweet, 1995). Metodologia badań oparta o procedurę CIT w paradygmacie ERP wykazuje jednak pewne istotne wady. Rezultaty niektórych badań wyraźnie wskazują, że celowe stosowanie technik przeciwdziałania wykryciu oszustwa (countermeasure CM), służących zafałszowaniu wyniku, bardzo mocno wpływa na obniżenie skuteczności detekcji (Mertens, Allen, 2008; Rosenfeld, 2004; Winograd, 2011; Rosenfeld, 2008; zob. Ben-Shakhar, Elaad, 2002). Rosenfeld i współpracownicy (2004) opisali dwa eksperymenty. W pierwszym przydzielili uczestników do trzech grup: niewinni (inocent), winni (guilty), przeciwdziałający wykryciu (countermeasure). Zadaniem osób znajdujących się w grupie winnych oraz przeciwdziałających wykryciu

10 226 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel było dokonanie pozornego przestępstwa. Następnie przystąpiono do prezentacji bodźców zgodnie z procedurą CIT. Uczestnikom przydzielonym do grupy przeciwdziałających polecono, aby w trakcie oglądania bodźców nieistotnych wykonywali jedną z następujących czynności: 1) nieznaczne naciskanie palcem wskazującym lewej dłoni na nogę, na której dłoń spoczywała, 2) nieznaczne naciskanie palcem środkowym lewej dłoni na nogę, 3) nieznaczne poruszanie dużym palcem lewej stopy, 4) nieznaczne poruszanie dużym palcem prawej stopy, 5) wyobrażenie sobie, że eksperymentator uderza uczestnika w twarz. W założeniu autorów czynności te miały zniwelować różnicę w zakresie komponentu P300 pomiędzy bodźcami istotnymi a nieistotnymi. W drugim eksperymencie przeprowadzonym przez Rosenfelda i współpracowników (2004) uczestników również nauczono wykonywania podobnych czynności w trakcie ekspozycji bodźców nieistotnych. Tym razem jednak bodźcem istotnym była data urodzenia osoby badanej. Analiza wyników uzyskanych w obu eksperymentach potwierdziła przypuszczenia autorów. W związku z tym Rosenfeld i współpracownicy (2004) wysunęli wniosek, że zastosowanie technik przeciwdziałających wykryciu może skutecznie utrudniać odróżnienie osób winnych od niewinnych. Analogiczne rezultaty uzyskali Mertens i Allen (2008). Przeprowadzony przez nich eksperyment był próbą replikacji badań Rosenfelda i współpracowników (2004), w której zastosowano zmiany w postaci wprowadzenia realistycznego, rozgrywającego się w wirtualnej rzeczywistości scenariusza pozornego przestępstwa oraz zwiększenia liczby technik przeciwdziałania wykryciu oszustwa. Osoby znajdujące się w grupie przeciwdziałających wykryciu zostały poprawnie sklasyfikowane w zaledwie 7% do 27%. Zdaniem Rosenfelda i Labkovsky (2010) podatność procedury CIT na celowe zafałszowania może być spowodowana tym, że każda osoba badana tak naprawdę otrzymuje do wykonania nie jedno, lecz dwa zadania równocześnie. Pierwsze z nich polega na odróżnieniu celów (targets) od pozostałych bodźców, natomiast drugie (niejawne) na rozpoznaniu bodźca istotnego (probe) ze względu na jego specyficzne znaczenie. Ponieważ wszystkie trzy rodzaje bodźców są wyświetlane naprzemiennie w losowej kolejności, osoba badana nie jest w stanie przewidzieć, jaki bodziec zostanie w danym momencie wyświetlony. W związku z tym reakcja rozpoznania występuje zarówno w odpowiedzi na cel, jak i na bodziec istotny. Według Rosenfelda i Labkovsky (2010) sytuacja podwójnego zadania wpływa na zmniejszenie amplitudy komponentu P300 występującego w czasie ekspozycji bodźców istotnych, tym samym zwiększając podatność procedury na zafałszowanie. Procedura CTP jako alternatywa dla CIT w paradygmacie ERP Z uwagi na istotne ograniczenia procedury CIT Rosenfeld i współpracownicy (2008) zaproponowali zastąpienie jej zmodyfikowaną wersją Complex Trial Protocol (CTP).

11 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 227 Głównym założeniem twórców było wyeliminowanie podatności metody na celowe zafałszowania. W CTP prezentacja bodźców istotnych i nieistotnych została oddzielona od prezentacji celów (targets) poprzez podzielenie każdej próby na dwa etapy. W pierwszym (S1) osobie badanej prezentowany jest jedynie bodziec istotny albo nieistotny. W drugim etapie (S2), następującym po około 1,5 sekundy, zostaje zaprezentowany cel albo nie-cel (non-target). Zdaniem Rosenfelda i współpracowników zastosowanie takiej procedury umożliwia wyeliminowanie sytuacji, w której osoba badana wykonuje dwa zadania równocześnie. W przeprowadzonym eksperymencie autorzy wykazali bardzo wysoką skuteczność metody w selekcji osób podających prawdziwe informacje autobiograficzne od osób podających informacje fałszywe (poprawność rozpoznania powyżej 90%), a także w rozpoznawaniu osób stosujących techniki mające na celu zafałszowanie wyniku (92%). Stwierdzono również, że odwrotnie niż miało to miejsce w przypadku protokołu CIT, amplituda komponentu P300 dla bodźców istotnych zwiększa się w sytuacji stosowania przez badanych technik zafałszowania wyników. Badacze zasugerowali, że większa odporność CTP na zafałszowanie w porównaniu z poprzednimi procedurami może być wynikiem zaangażowania przez metodę innych mechanizmów psychofizjologicznych. Ich zdaniem CTP w większym stopniu angażuje uwagę na wykonywaniu zadania krytycznego (rozpoznanie bodźca istotnego) poprzez wyeliminowanie konieczności wykonywania w tym samym czasie zadania polegającego na detekcji celu, co w CIT mogło stanowić swoisty czynnik zakłócający (Rosenfeld i in., 2008). Procedura CTP była testowana i rozwijana w dalszych badaniach. Rosenfeld i Labkovsky (2010) pokazali, że możliwa jest skuteczna selekcja osób stosujących jedynie wyobrażeniowe, a nie fizyczne techniki zafałszowania detekcji (powtarzanie w myślach swojego imienia lub nazwiska w momencie pojawienia się bodźca nieistotnego). Podobnie jak we wcześniejszych badaniach (Rosenfeld i in., 2004; Rosenfeld i in. 2008), również tutaj uczestników przyporządkowano do jednej z trzech grup: winni, niewinni, przeciwdziałający wykryciu. W charakterze bodźca istotnego została wykorzystana data urodzenia osoby. Zasadniczą zmianą względem poprzednich badań było poproszenie osób przydzielonych do ostatniej grupy o stosowanie technik zapobiegających wykryciu jedynie w przypadku połowy bodźców nieistotnych. Na podstawie analiz uzyskanych zapisów EEG osoby z grupy winnych zostały w 100% trafnie wyselekcjonowane. Poziom rozpoznania osób w grupie przeciwdziałających wykryciu był równie wysoki. Co szczególnie ciekawe, na odprowadzeniach Cz i Fz zaobserwowany został nowy komponent P900. Ponieważ komponent występował głównie w grupie przeciwdziałających wykryciu i istotnie różnicował tę grupę od pozostałych, Rosenfeld i Labkovsky (2010) zasugerowali, że może on być traktowany jako dodatkowy wskaźnik przy rozpoznawaniu osób stosujących techniki celowego zafałszowywania wyniku. Ich zdaniem wystąpienie tego komponentu w następstwie ekspozycji bodźca istotnego może odzwierciedlać sygnał dotyczący tego, że żaden obiekt w danej próbie nie będzie już wymagał zastosowania technik przeciwdziałania wykryciu. Uzyskane

12 228 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel rezultaty znalazły potwierdzenie w kolejnych badaniach tych autorów (Labkovsky, Rosenfeld, 2012). Ponieważ dotychczasowe prace z wykorzystaniem protokołu CTP odnosiły się jedynie do oszukiwania na temat informacji autobiograficznych, Winograd i Rosenfeld (2011) postanowili zweryfikować, jak protokół sprawdzi się w sytuacji pozornego przestępstwa (mock crime). Również tym razem został zastosowany schemat przydzielenia badanych do jednej z trzech grup. Zadaniem osób znajdujących się w grupach winnych oraz przeciwdziałających wykryciu było dokonanie kradzieży przedmiotu ukrytego w kopercie znajdującej się w jednym z biur wydziału psychologii. W celu zwiększenia realizmu sytuacyjnego badania, uczestnicy otrzymali informację, że pracująca w pomieszczeniu sekretarka nie jest poinformowana o eksperymencie. Z kolei zadaniem osób z grupy niewinnych było jedynie wejście do biura, a następnie powrót do laboratorium. Uczestnikom przydzielonym do grupy przeciwdziałających wykryciu przedstawiono pięć fizycznych technik zafałszowywania wyniku oraz jedną wyobrażeniową. Rezultaty eksperymentu potwierdziły wcześniejsze doniesienia 92% osób zostało poprawnie przypisanych do swojej grupy. Wykazano zatem, że protokół CTP może być stosowany nie tylko w przypadku badań nad wykrywaniem oszustw z wykorzystaniem informacji autobiograficznych, lecz również dla eksperymentów wykorzystujących informacje zapisane w pamięci epizodycznej (Winogard, Rosenfeld, 2011). Podsumowanie Współczesne badania w paradygmacie ERP nad zagadnieniem kłamstwa pokazują, że podawanie nieprawdziwych informacji wiąże się z wystąpieniem lub zmianą w zakresie potencjałów wywołanych (Carrión, Keenan, Sebanz, 2010; Hu, Wu, Fu, 2010; Johnson, Barnhardt, Zhu, 2003; Johnson, Barnhardt, Zhu, 2004; Labkovsky, Rosenfeld, 2012). Szczególnie wartym zainteresowania wydaje się komponent P300, który ze względu na przypuszczalny związek z procesami rozpoznawania obiektów jest często wykorzystywany jako wskaźnik przy ustalaniu osób winnych dokonania pozornego przestępstwa (Lubow, Fein, 1996; Rosenfeld i in., 2004, Verschuere i in., 2009). Niektóre prace dostarczają przekonujących argumentów na rzecz możliwości skonstruowania procedury pozwalającej na skuteczne wykrywanie oszustw na podstawie analiz potencjałów wywołanych (Labkovsky, Rosenfeld, 2012; Rosenfeld, Labkovsky, 2010; Rosenfeld i in., 2008; Winogard, Rosenfeld, 2011). Podstawową kwestią, która nasuwa się na bazie dotychczasowych badań, jest ustalenie, w jakim stopniu możliwa jest świadoma kontrola potencjałów wywołanych w sytuacji kłamstwa. Choć wskaźniki aktywności neuronalnej wydają się względnie niezależne od świadomej kontroli poznawczej, badania pokazują, że wykonując pewne określone, proste czynności (np. nieznaczny ruch palcem

13 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 229 w bucie lub wyobrażanie sobie sytuacji o znaczeniu emocjonalnym), możliwe jest skuteczne utrudnienie wykrycia oszustwa z wykorzystaniem procedury CIT (Mertens, Allen, 2008; Rosenfeld i in., 2004). Najnowsze prace sugerują, że wprowadzenie modyfikacji w procedurze daje znaczącą poprawę w skuteczności rozpoznania osób stosujących zarówno fizyczne, jak i wyobrażeniowe techniki celowego zafałszowania wyniku (Labkovsky, Rosenfeld, 2012; Rosenfeld i in., 2008; Rosenfeld, Labkovsky, 2010; Winograd, Rosenfeld, 2011). Jednak należy mieć na uwadze fakt, że potencjały wywołane wykorzystywane w nurcie badań nad wykrywaniem oszustw nie są specyficzne dla zjawiska kłamstwa, a wyniki dotychczasowych prac pozwalają na wyodrębnienie co najmniej kilku różnych komponentów występujących w momencie podawania nieprawdziwych informacji (Carrión, Keenan, Sebanz, 2010; Hu, Wu, Fu, 2010; Johnson, Barnhardt, Zhu, 2003; Johnson, Barnhardt, Zhu, 2004; Kireev i in., 2007). Dlatego nie można wykluczyć, że istnieją także inne techniki umożliwiające łatwe wprowadzenie w błąd osób oceniających prawdomówność badanego. Ze względu na duże znaczenie aplikacyjne omawianego nurtu konieczne wydaje się prowadzenie dalszych badań nad zidentyfikowaniem czynników mogących służyć do zafałszowywania wyników. Być może jednoczesne wykorzystanie kilku wskaźników neuronalnych pozwoliłoby na stworzenie jeszcze skuteczniejszej i pewniejszej metody wykrywania kłamstwa. Ponadto należy zastanowić się, jaki wpływ na opisywane zjawisko mają zmienne o charakterze psychologicznym. W omówionych pracach prowadzonych w nurcie wykrywania oszustw w paradygmacie ERP nie była dokonywana selekcja osób pod kątem cech psychicznych. Dlatego wartą zainteresowania wydaje się kwestia możliwości istnienia różnic w zakresie potencjałów wywołanych w trakcie podawania fałszywych i prawdziwych informacji pomiędzy osobami wykazującymi różne nasilenie poszczególnych cech. Literatura cytowana Abootalebi V., Moradi M.H., Khalilzadeh M.A. (2006). A comparison of methods for ERP assessment in a P300-based GKT. International Journal of Psychophysiology, 62, Abootalebi V., Moradi M.H., Khalilzadeh M.A. (2009). A new approach for EEG feature extraction in P300-based lie detection. Computer methods and programs in biomedicine, 94, Ben-Shakhar G., Elaad E. (2002). The Guilty Knowledge Test (GKT) as an Application of Psychophysiology: Future Prospects and Obstacles. [W:] M. Kleiner (red.), Handbook of Polygraph Testing (s ). San Diego: Academic Press. Carrión R.E., Keenan J.P., Sebanz N. (2010). A truth that s told with bad intent: An ERP study of deception. Cognition, 114, Corbett J.E., Enns J.T., Handy T.C. (2009). Electrophysiological evidence for a postperceptual influence of global visual context on perceived orientation. Brain Research, 1292, Cutmore T.R.H., Djakovic T., Kebbell M.R., Shum D.H.K. (2009). An object cue is more effective than a word in ERP-based detection of deception. International Journal of Psychophysiology, 71,

14 230 Tomasz Misiuro, Łukasz Nikel Donchin E., Coles M.G.H. (1988). Is the P300 component a manifestation of context updating? Behavioral and Brain Science, 11, Dong G., Hu Y., Lu Q., Wu H. (2010). The presentation order of cue and target matters in deception study. Behavioral and Brain Functions, 63. Ellwanger J., Rosenfeld J.P., Sweet J.J., Bhat M. (1996). Detecting simulated amnesia for autobiographical and recently learned information using the P300 event-related potential. International Journal of Psychophysiology, 23, Farwell L.A., Donchin E. (1991). The Truth Will Out: Interrogative Polygraphy ( Lie Detection ) With Event-Related Brain Potentials. Psychophisiology, 28, Hahm J., Ji K.H., Jeong J.Y., Oh D.H., Kim S.H., Sim K., Lee J. (2009). Detection of Concealed Information: Combining a Virtual Mock Crime with a P300-based Guilty Knowledge Test. CyberPsychology and Behavior, 12, Heinze H.J., Mangun G.R., Burchert W., Hinrichs H., Scholz M., Münte T.F., Gös A., Johannes S., Scherg M., Hundeshagen H., Gazzaniga M.S., Hillyard S.A. (1994). Combined spatial and temporal imaging of spatial selective attention in humans. Nature, 392, Hu X., Wu H., Fu G. (2011). Temporal course of executive control when lying about self- and otherreferential information: An ERP study. Brain Research, 1369, Isreal J.B., Chesney G.L., Wickens C.D., Donchin E. (1980). P300 and tracking difficulty: Evidence for multiple resources in dual-task performance. Psychophysiology, 17, Jasper H.H. (1958). The ten-twenty electrode system of the International Federation. Electroencephalography and Clinical Neurophysiology. Supplement, 10, Jaśkowski P. (2009). Neuronauka poznawcza. Jak mózg tworzy umysł. Warszawa: Wydawnictwo Vizja Press & IT. Johnson R., Barnhardt J., Zhu J. (2003). The deceptive response: effects of response conflict and strategic monitoring on the late positive component and episodic memory-related brain activity. Biological Psychology, 64, Johnson R., Barnhardt J., Zhu J. (2004). The contribution of executive processes to deceptive responding. Neuropsychologia 42, Kireev M.V., Korotkov A.D., Medvedev S.V. (2012). Functional Magnetic Resonance Study of Deliberate Deception. Human Physiology, 38, Kireev M.V., Starchenko M.G., Pakhomov S.V., Medvedev S.V. (2007). Stages of the Cerebral Mechanisms of Deceptive Responses. Human Physiology, 33, Kok A. (2001). On the utility of P3 amplitude as a measure of processing capacity. Psychophysiology, 38, Knight J. (2004). The truth about lying. Nature, 428, Labkovsky E., Rosenfeld J.P. (2012). The P300-Based, Complex Trial Protocol for Concealed Information Detection Resists Any Number of Sequential Countermeasures Against Up to Five Irrelevant Stimuli. Applied Psychophysiology and Biofeedback, 37, Langleben D.D., Schroeder L., Maldjian J.A., Gur R.C., McDonald S., Ragland J.D., O Brien C.P., Childress A.R. (2002). Brain Activity during Simulated Deception: An Event-Related Functional Magnetic Resonance Study. NeuroImage, 15, Lubow R.E., Fein O. (1996). Pupillary Size in Response to a Visual Guilty Knowledge Test: New Technique for the Detection of Deception. Journal of Experimental Psychology: Applied, 2, Luck S.J. (2005). An Introduction to the Event-Related Potential Technique. Cambridge, Mass.: MIT Press. Luck S.J., Hillyard S.A. (1995). The role of attention in feature detection and conjunction discrimination: an electrophysiological analysis. The International Journal of Neuroscience, 80, Luo Y-J., Sun S-Y., Mai X-Q., Gu R-L., Zhang H-J. (2011). Outcome Evaluation in Decision Making: ERP Studies. Culture and Neural Frames of Cognition and Communication On Thinking, Lykken D.T. (1959). The GSR in the detection of guilt. Journal of Applied Psychology, 43, Mangun G.R., Hillyard S.A. (1991). Modulation of sensory-evoked brain potentials provide evidence for changes in perceptual processing during visual spatial priming. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 17,

15 Wykorzystanie pomiaru potencjałów wywołanych w badaniach nad wykrywaniem oszustw 231 Mertens R., Allen J.J.B. (2008). The role of psychophysiology in forensic assessments: Deception detection, ERPs, and virtual reality mock crime scenarios. Psychophysiology, 45, National Research Council (2003). The polygraph and lie detection. Washington, DC: National Academies Press. Podlesny J.A., Truslow C.M. (1993). Validity of an expanded issue (modified general question) polygraph technique in a simulated distributed-crime-roles context. Journal of Applied Psychology, 78, Polich J. (1987). Task difficulty, probability, and inter-stimulus interval as determinants of P300 from auditory stimuli. Electroencephalography and Clinical Neurophysiology/Evoked Potentials Section, 68, Polich J. (2007). Updating P300: An Integrative Theory of P3a and P3b. Clinical Neurophysiology: official journal of the International Federation of Clinical Neurophysiology, 118, Polich J., Kok A. (1995). Cognitive and biological determinants of P300: an integrative review. Biological Psychology, 41, Rosenfeld J.P. (1999). Event-Related Potentials in Detection of Deception. Strona internetowa: groups.psych.northwestern.edu/rosenfeld/newfiles/p300%20and%20erp% pdf Rosenfeld J.P., Biroschack J.R., Furedy J.J. (2006). P300-based detection of concealed autobiographical versus incidentally acquired information in target and non-target paradigms. International Journal of Psychophysiology, 60, Rosenfeld J.P., Cantwell B., Nasman V.T., Wojdac V., Ivanov S., Mazzeri L. (1988). A modified, eventrelated potential-based guilty knowledge test. International Journal of Neuroscience, 24, Rosenfeld J.P., Ellanger J., Sweet J. (1995). Detecting simulated amnesia with event-related brain potentials. International Journal of psychophysiology, 19, Rosenfeld J.P., Hu X., Pederson K. (2012). Deception awareness improves P300-based deception detection in concealed information tests. International Journal of Psychophysiology, 86, Rosenfeld J.P., Labkovsky E., Winograd M., Lui M.A., Vandenboom C., Chedid E. (2008). The Complex Trial Protocol (CTP): A new, countermeasure-resistant, accurate, P300-based method for detection of concealed information. Psychophysiology, 45, Rosenfeld J.P., Labkovsky E. (2010). New P300-based protocol to detect concealed information: Resistance to mental countermeasures against only half the irrelevant stimuli and a possible ERP indicator of countermeasures. Psychophysiology, 47, Rosenfeld J.P., Soskins M., Bosh G., Ryan A. (2004). Simple, Effective Countermeasures to P300-based Tests of Detection of Concealed Information. Psychophysiology, 41, Sip K.E., Roepstorff A., McGregor W., Frith C.D. (2008). Detecting deception: the scope and limits. Trends in cognitive sciences, 12, Sosnowski T. (2000). Psychofizjologia. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 1, s ). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Verschuere B., Rosenfeld J.P., Winograd M.R., Labkovsky E., Wiersema R. (2009). The role of deception in P300 memory detection. Legal and Criminological Psychology, 14, Winograd M.R., Rosenfeld J.P. (2011). Mock crime application of the Complex Trial Protocol (CTP) P300- based concealed information test. Psychophysiology, 48, Woldoroff M.G., Fox P.T., Matzke M., Lancaster J.L., Veeraswamy S., Zamarripa F., Seabolt M., Glass T., Gao J.H., Martin C.C., Jerabek P. (1997). Retinotopic Organization of Early Visual Spatial Attention Effects as Revealed by PET and ERPs. Human Brain Mapping 5, Wolpe P.R., Foster K.R., Langleben D.D. (2005). Emerging Neurotechnologies for Lie-Detection: Promises and Perils. The American Journal of Bioethics, 5, Thompson M., Thompson L. (2012). Neurofeedback. Wprowadzenie do podstawowych koncepcji psychofizjologii stosowanej. Wrocław: Wydawnictwo Biomed Neurotechnologie.

16

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu)

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010 Rozumienie piękna na gruncie psychologii sztuki i w neuroestetyce

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza Wstęp do kognitywistyki Wykład 6: Psychologia poznawcza Sześciokąt nauk kognitywnych I. Psychologia poznawcza Poznanie to zdolność człowieka do odbierania informacji z otoczenia i przetwarzania ich w celu

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne instrumentalne metody badań reakcji psychofizjologicznych

Nowoczesne instrumentalne metody badań reakcji psychofizjologicznych Nowoczesne instrumentalne metody badań reakcji psychofizjologicznych dr Dariusz Wilk Zasada działania: Ślady emocjonalne i pamięciowe (zdarzenie) Badanie zmian psychofizjologicznych (test) Wykrywanie sprawcy

Bardziej szczegółowo

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na któreś z pytań, to poniżej macie kierunek w jakim podążać

Bardziej szczegółowo

Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne. 1. Elektroencefalografia, czyli pomiar aktywności bioeletrycznej mózgu.

Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne. 1. Elektroencefalografia, czyli pomiar aktywności bioeletrycznej mózgu. Mgr Dariusz Zapała Katedra Psychologii Eksperymentalnej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II d.zapala@gmail.com Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne 1. Elektroencefalografia,

Bardziej szczegółowo

1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych

1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych Paweł Stróżak Instytut Psychologii Katedra Psychologii Eksperymentalnej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Metoda potencjałów wywołanych w neuronauce poznawczej 1. Elektrofizjologiczne podstawy

Bardziej szczegółowo

EEG i ERP przykłady aplikacji

EEG i ERP przykłady aplikacji EEG i ERP przykłady aplikacji processing twarzy twarz jako szczególny obiekt o dużym znaczeniu specjalny 'procesor' twarzy FFA fusiform face are zlokalizowany w fusiform gyrus (zakręt wrzecionowaty) przypomnienie:

Bardziej szczegółowo

Sylabus. Zaawansowana analiza danych eksperymentalnych Advanced analysis of experimental data

Sylabus. Zaawansowana analiza danych eksperymentalnych Advanced analysis of experimental data Sylabus Nazwa przedmiotu (w j. polskim i angielskim) Nazwisko i imię prowadzącego (stopień i tytuł naukowy) Zaawansowana analiza danych eksperymentalnych Advanced analysis of experimental data dr Grzegorz

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Analiza biometryczna narracji opowiadającej o driverach i blokerach leku Controloc Control. Raport przygotowany dla:

Analiza biometryczna narracji opowiadającej o driverach i blokerach leku Controloc Control. Raport przygotowany dla: Analiza biometryczna narracji opowiadającej o driverach i blokerach leku Controloc Control. Raport przygotowany dla: czerwiec 2013 Informacje o badaniu i grupie docelowej RESPONDENCI płeć wykształcenie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę*

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę* WYDZIAŁ PPT Zał. nr 4 do ZW 33/0 KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim Przetwarzanie informacji wzrokowej - procesy wzrokowe Nazwa w języku angielskim Processing of visual information vision process

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Małgorzata Szerszunowicz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Wprowadzenie Statystyczna kontrola jakości ma na celu doskonalenie procesu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Projekt Własnego Pomysłu Badawczego

Projekt Własnego Pomysłu Badawczego Projekt badawczy Projekt Własnego Pomysłu Badawczego 1. Prezentacja publiczna (10 pkt) Krótkie wystąpienie mające na celu zapoznanie grupy z najistotniejszymi aspektami własnego pomysłu badawczego Ocenie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii.

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod 1100-Ps11PP-SJ Poziom kształcenia: jednolite studia magisterskie Profil: Forma studiów Stacjonarne Rok/semestr I 1 nazwisko koordynatora dydaktycznych i formy zajęć Liczba punktów

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja Automatycznych Testów Regresywnych

Optymalizacja Automatycznych Testów Regresywnych Optymalizacja Automatycznych Testów Regresywnych W Organizacji Transformującej do Agile Adam Marciszewski adam.marciszewski@tieto.com Agenda Kontekst projektu Typowe podejście Wyzwania Cel Założenia Opis

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Aneta Brzezicka Interdyscyplinarne Centrum Stosowanych Badań Poznawczych, SWPS Zdumiewająca hipoteza brzmi: Ty, Twoje radości

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych 2013 Rafał Trzciński Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych Międzyregionalna konferencja ewaluacyjna: Ewaluacja programów operacyjnych wyzwania, inspiracje, przyszłość Toruń, 25.06.2013

Bardziej szczegółowo

Programowanie obiektowe

Programowanie obiektowe Laboratorium z przedmiotu Programowanie obiektowe - zestaw 02 Cel zajęć. Celem zajęć jest zapoznanie z praktycznymi aspektami projektowania oraz implementacji klas i obiektów z wykorzystaniem dziedziczenia.

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci

Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci Łukasz Wawrowski Katedra Statystyki Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci 2 / 23 Plan

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne podstawy efektywności badań poligraficznych nowe podejście w XXI w.

Psychologiczne podstawy efektywności badań poligraficznych nowe podejście w XXI w. Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały, nr 2 (11): 101 112 (2012) 101 Marcin Gołaszewski Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Psychologiczne podstawy efektywności badań poligraficznych

Bardziej szczegółowo

Wirtualne Laboratorium Mechaniki eksperyment na odległość, współpraca badawcza i gromadzenie wiedzy

Wirtualne Laboratorium Mechaniki eksperyment na odległość, współpraca badawcza i gromadzenie wiedzy Wirtualne Laboratorium Mechaniki eksperyment na odległość, współpraca badawcza i gromadzenie wiedzy Łukasz Maciejewski, Wojciech Myszka Instytut Materiałoznawstwa i Mechaniki Technicznej Politechniki Wrocławskiej

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYGOTOWANIA MASZYNOPISU PRACY DYPLOMOWEJ DLA WYDZIAŁU NEOFILOLOGICZNEGO

ZASADY PRZYGOTOWANIA MASZYNOPISU PRACY DYPLOMOWEJ DLA WYDZIAŁU NEOFILOLOGICZNEGO ZASADY PRZYGOTOWANIA MASZYNOPISU PRACY DYPLOMOWEJ DLA WYDZIAŁU NEOFILOLOGICZNEGO FILOLOGIA ANGIELSKA, GERMAŃSKA, HISZPAŃSKA, WŁOSKA Praca dyplomowa (studia I stopnia) obejmuje 1 pracę licencjacką, napisaną

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją CZĘŚĆ A CZŁOWIEK Pytania badawcze: Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją Czy obraz świata jaki rejestrujemy naszym okiem jest zgodny z rzeczywistością? Jaki obraz otoczenia

Bardziej szczegółowo

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH Scientific Bulletin of Che lm Section of Technical Sciences No. 1/2008 WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH WE WSPÓŁRZĘDNOŚCIOWEJ TECHNICE POMIAROWEJ MAREK MAGDZIAK Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji, Politechnika

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy

Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy Staramy się kontrolować efekty zróżnicowania badanych jednostek eksperymentalnych poprzez zapewnienie ich ``jednorodności wewnątrz każdej grupy zabiegowej. Dzielimy

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Analiza danych medycznych

Analiza danych medycznych Analiza danych medycznych Wykład 2 Rejestracja sygnału EEG Plan wykładu 1. Zasady aplikacji elektrod 2. Wzmacniacz EEG 3. Cechy sygnału EEG 4. Podstawowe rytmy mózgowe 5. Przetworzenie zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Modelowanie diagramów klas w języku UML. Łukasz Gorzel 244631@stud.umk.pl 7 marca 2014

Modelowanie diagramów klas w języku UML. Łukasz Gorzel 244631@stud.umk.pl 7 marca 2014 Modelowanie diagramów klas w języku UML Łukasz Gorzel 244631@stud.umk.pl 7 marca 2014 Czym jest UML - Unified Modeling Language - Rodzina języków modelowania graficznego - Powstanie na przełomie lat 80

Bardziej szczegółowo

MODELOWANIE WARSTWY POWIERZCHNIOWEJ O ZMIENNEJ TWARDOŚCI

MODELOWANIE WARSTWY POWIERZCHNIOWEJ O ZMIENNEJ TWARDOŚCI Dr inż. Danuta MIEDZIŃSKA, email: dmiedzinska@wat.edu.pl Dr inż. Robert PANOWICZ, email: Panowicz@wat.edu.pl Wojskowa Akademia Techniczna, Katedra Mechaniki i Informatyki Stosowanej MODELOWANIE WARSTWY

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA OD PODSTAW Z SYSTEMEM SAS. wersja 9.2 i 9.3. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

STATYSTYKA OD PODSTAW Z SYSTEMEM SAS. wersja 9.2 i 9.3. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie STATYSTYKA OD PODSTAW Z SYSTEMEM SAS wersja 9.2 i 9.3 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Spis treści Wprowadzenie... 6 1. Podstawowe informacje o systemie SAS... 9 1.1. Informacje ogólne... 9 1.2. Analityka...

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Efekt Lombarda. Czym jest efekt Lombarda?

Efekt Lombarda. Czym jest efekt Lombarda? Efekt Lombarda Na podstawie raportu Priscilli Lau z roku 2008 na Uniwersytecie w Berkeley wykonanego na podstawie badań w laboratorium Fonologii. Autor prezentacji: Antoni Lis Efekt Lombarda Czym jest

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

Stres w pracy negocjatora. Wydział Psychologów Policyjnych KGP

Stres w pracy negocjatora. Wydział Psychologów Policyjnych KGP Stres w pracy negocjatora Rozwiązania przyjęte w zakresie korzystania z psychologa konsultanta konkretny psycholog przypisany do zespołu osoby pełniące dyżur telefoniczny w danej jednostce powoływana konkretna

Bardziej szczegółowo

Egzamin za szkolenia Audytor wewnętrzny ISO nowy zawód, nowe perspektywy z zakresu normy ISO 9001, ISO 14001, ISO 27001

Egzamin za szkolenia Audytor wewnętrzny ISO nowy zawód, nowe perspektywy z zakresu normy ISO 9001, ISO 14001, ISO 27001 Egzamin za szkolenia Audytor wewnętrzny ISO nowy zawód, nowe perspektywy z zakresu normy ISO 9001, ISO 14001, ISO 27001 Imię i nazwisko:.. 1. Podczas AUDYTU WEWNETRZNEGO, działu albo procesu w organizacji,

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Wstęp do kognitywistyki Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Reprezentacje poznawcze Reprezentacja poznawcza umysłowy odpowiednik obiektów (realnie istniejących, fikcyjnych,

Bardziej szczegółowo

Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład 2) Dariusz Gozdowski

Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład 2) Dariusz Gozdowski Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład ) Dariusz Gozdowski Katedra Doświadczalnictwa i Bioinformatyki Wydział Rolnictwa i Biologii SGGW Weryfikacja (testowanie) hipotez statystycznych

Bardziej szczegółowo

Multimedialne Systemy Medyczne

Multimedialne Systemy Medyczne Multimedialne Systemy Medyczne Brain-Computer Interfaces (BCI) mgr inż. Katarzyna Kaszuba Interfejsy BCI Interfejsy BCI Interfejsy mózgkomputer. Zwykle wykorzystują sygnał elektroencefalografu (EEG) do

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH Gliwice, wrzesień 2005 Pomiar napięcia przemiennego Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zbadanie dokładności woltomierza cyfrowego dla

Bardziej szczegółowo

Projekt stanowiska robota przemysłowego IRB 120

Projekt stanowiska robota przemysłowego IRB 120 Tomasz WARCHOŁ, Krystian TUCZYŃSKI Koło Naukowe Informatyków TROJAN, Uniwersytet Rzeszowski, Polska Projekt stanowiska robota przemysłowego IRB 120 Wstęp W dzisiejszych czasach każdy z nas zdaje sobie

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN

ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN MODELOWANIE INŻYNIERSKIE ISSN 1896-771X 37, s. 141-146, Gliwice 2009 ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN KRZYSZTOF HERBUŚ, JERZY ŚWIDER Instytut Automatyzacji Procesów

Bardziej szczegółowo

Usprawnienie procesu zarządzania konfiguracją. Marcin Piebiak Solution Architect Linux Polska Sp. z o.o.

Usprawnienie procesu zarządzania konfiguracją. Marcin Piebiak Solution Architect Linux Polska Sp. z o.o. Usprawnienie procesu zarządzania konfiguracją Marcin Piebiak Solution Architect Linux Polska Sp. z o.o. 1 Typowy model w zarządzaniu IT akceptacja problem problem aktualny stan infrastruktury propozycja

Bardziej szczegółowo

XII International PhD Workshop OWD 2010, 23 26 October 2010. Metodyka pozyskiwania i analizy wyników badań symulacyjnych ścieżek klinicznych

XII International PhD Workshop OWD 2010, 23 26 October 2010. Metodyka pozyskiwania i analizy wyników badań symulacyjnych ścieżek klinicznych XII International PhD Workshop OWD 2010, 23 26 October 2010 Metodyka pozyskiwania i analizy wyników badań symulacyjnych ścieżek klinicznych Methodology of Acquiring and Analyzing Results of Simulation

Bardziej szczegółowo

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI dotyczących realizacji działania: Budowanie kompetencji w zakresie matematyki, informatyki i nauk przyrodniczych jako podstawy do uczenia się przez cale życie (w tym wspieranie

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H W O J S K O W A A K A D E M I A T E C H N I C Z N A W Y D Z I A Ł E L E K T R O N I K I Drukować dwustronnie P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H Grupa... Data wykonania

Bardziej szczegółowo

Modele umysłu rok akademicki 2014/2015. Temat 3. Model modularny jako narzędzie badawcze. Argumenty na rzecz modularnego charakteru analizy językowej

Modele umysłu rok akademicki 2014/2015. Temat 3. Model modularny jako narzędzie badawcze. Argumenty na rzecz modularnego charakteru analizy językowej Modele umysłu rok akademicki 2014/2015 Temat 3 Model modularny jako narzędzie badawcze. Argumenty na rzecz modularnego charakteru analizy językowej Metoda podwójnej dysocjacji (ang. double dissociation):

Bardziej szczegółowo

Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe!

Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe! Jeszcze bardziej dostepne, badania przesiewowe! Platforma Badań Zmysłów jest sprawdzonym urządzeniem przeznaczonym do przesiewowego badania słuchu, wzroku oraz mowy. Przez kilka lat funkcjonowania urządzenia

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3

Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3 Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3 21.06.2005 r. 4. Planowanie eksperymentów symulacyjnych Podczas tego etapu ważne jest określenie typu rozkładu badanej charakterystyki. Dzięki tej informacji

Bardziej szczegółowo

Logika rozmyta typu 2

Logika rozmyta typu 2 Logika rozmyta typu 2 Zbiory rozmyte Funkcja przynależności Interwałowe zbiory rozmyte Funkcje przynależności przedziałów Zastosowanie.9.5 Francuz Polak Niemiec Arytmetyka przedziałów Operacje zbiorowe

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

estymacja wskaźnika bardzo niskiej intensywności pracy z wykorzystaniem modelu faya-herriota i jego rozszerzeń

estymacja wskaźnika bardzo niskiej intensywności pracy z wykorzystaniem modelu faya-herriota i jego rozszerzeń estymacja wskaźnika bardzo niskiej intensywności pracy z wykorzystaniem modelu faya-herriota i jego rozszerzeń Łukasz Wawrowski, Maciej Beręsewicz 12.06.2015 Urząd Statystyczny w Poznaniu, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Powszechnie przyjmuje się, że każde laboratorium, które chce reprezentować wiarygodne dane musi wdrożyć odpowiednie procedury zapewnienia jakości.

Bardziej szczegółowo

Przykłady bloków: Przykład. Przyporządkowanie. Wykład 9 Zrandomizowany plan blokowy

Przykłady bloków: Przykład. Przyporządkowanie. Wykład 9 Zrandomizowany plan blokowy Wykład 9 Zrandomizowany plan blokowy Staramy się kontrolować efekty zróżnicowania badanych jednostek eksperymentalnych poprzez zapewnienie ich ``jednorodności wewnątrz każdej grupy zabiegowej. Dzielimy

Bardziej szczegółowo

Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze

Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze Wykład III: Psychologiczne modele umysłu Gwoli przypomnienia: Kroki w modelowaniu kognitywnym: teoretyczne ramy pojęciowe (modele pojęciowe)

Bardziej szczegółowo

Projekt rejestratora obiektów trójwymiarowych na bazie frezarki CNC. The project of the scanner for three-dimensional objects based on the CNC

Projekt rejestratora obiektów trójwymiarowych na bazie frezarki CNC. The project of the scanner for three-dimensional objects based on the CNC Dr inż. Henryk Bąkowski, e-mail: henryk.bakowski@polsl.pl Politechnika Śląska, Wydział Transportu Mateusz Kuś, e-mail: kus.mate@gmail.com Jakub Siuta, e-mail: siuta.jakub@gmail.com Andrzej Kubik, e-mail:

Bardziej szczegółowo

Skale w OIT. Jakub Pniak

Skale w OIT. Jakub Pniak Skale w OIT Jakub Pniak SOFA Sepsis-related Organ Failure Assessment score Ocenia: układ oddechowy (Pa0 2 /FiO 2 ) [mmhg] 0-4 pkt. układ nerwowy (GCS) 0-4 pkt. układ krążenia (MAP i konieczność użycia

Bardziej szczegółowo

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Michał Czerwiński Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Fizyki Biomedycznej Koło Fizyki Biomedycznej Sygnał EEG Sygnał EEG, w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Plan prezentacji Wprowadzenie UML Diagram przypadków użycia Diagram klas Podsumowanie Wprowadzenie Języki

Bardziej szczegółowo

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego Piotr Walerjan Elektrofizjologia w padaczce Dlaczego stosujemy metody elektrofizjologiczne w diagnostyce padaczki? Ognisko padaczkowe Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ:

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ: ANALIZA SYSTEMOWA ANALIZA SYSTEMOWA: zbiór metod i technik analitycznych, ocenowych i decyzyjnych, służących racjonalnemu rozwiązywaniu systemowych sytuacji decyzyjnych, badanie wspomagające działania

Bardziej szczegółowo

Paradygmaty programowania

Paradygmaty programowania Paradygmaty programowania Jacek Michałowski, Piotr Latanowicz 15 kwietnia 2014 Jacek Michałowski, Piotr Latanowicz () Paradygmaty programowania 15 kwietnia 2014 1 / 12 Zadanie 1 Zadanie 1 Rachunek predykatów

Bardziej szczegółowo

IMPLIKACJE ZASTOSOWANIA KODOWANIA OPARTEGO NA LICZBACH CAŁKOWITYCH W ALGORYTMIE GENETYCZNYM

IMPLIKACJE ZASTOSOWANIA KODOWANIA OPARTEGO NA LICZBACH CAŁKOWITYCH W ALGORYTMIE GENETYCZNYM IMPLIKACJE ZASTOSOWANIA KODOWANIA OPARTEGO NA LICZBACH CAŁKOWITYCH W ALGORYTMIE GENETYCZNYM Artykuł zawiera opis eksperymentu, który polegał na uyciu algorytmu genetycznego przy wykorzystaniu kodowania

Bardziej szczegółowo

POMIAR POTENCJAŁÓW CZYNNOŚCIOWYCH MIĘŚNI U DZIECI METODĄ EMG

POMIAR POTENCJAŁÓW CZYNNOŚCIOWYCH MIĘŚNI U DZIECI METODĄ EMG MODELOWANIE INŻYNIERSKIE ISSN 1896-771X 38, s. 237-242, Gliwice 2009 POMIAR POTENCJAŁÓW CZYNNOŚCIOWYCH MIĘŚNI U DZIECI METODĄ EMG EUGENIUSZ ŚWITOŃSKI*, AGNIESZKA GŁOWACKA-KWIECIEŃ*, KATARZYNA JOCHYMCZYK*,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Czucie proprioceptywne (głębokie) to drugi, poza czuciem powierzchownym,

Bardziej szczegółowo

Usługi analityczne budowa kostki analitycznej Część pierwsza.

Usługi analityczne budowa kostki analitycznej Część pierwsza. Usługi analityczne budowa kostki analitycznej Część pierwsza. Wprowadzenie W wielu dziedzinach działalności człowieka analiza zebranych danych jest jednym z najważniejszych mechanizmów podejmowania decyzji.

Bardziej szczegółowo

Kompatybilność elektromagnetyczna urządzeń górniczych w świetle doświadczeń

Kompatybilność elektromagnetyczna urządzeń górniczych w świetle doświadczeń mgr inż. ROMAN PIETRZAK Instytut Technik Innowacyjnych EMAG Kompatybilność elektromagnetyczna urządzeń górniczych w świetle doświadczeń Omówiono problemy wynikłe w pracy urządzeń podczas oceny ich funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Pisanie prac empirycznych z psychologii instrukcja. Tomasz Smoleń

Pisanie prac empirycznych z psychologii instrukcja. Tomasz Smoleń Pisanie prac empirycznych z psychologii instrukcja Tomasz Smoleń 10 kwietnia 2016 Spis treści 1. Informacje ogólne 2 2. Struktura pracy 2 3. Omówienie poszczególnych części pracy empirycznej 3 3.1. Strona

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA TWORZENIA KRZYśÓWEK

INSTRUKCJA TWORZENIA KRZYśÓWEK INSTRUKCJA TWORZENIA KRZYśÓWEK KrzyŜówka została tworzona w programie MsOffice. Polecam równieŝ program OpenOffice. W całym dokumencie obowiązuje standard: krzyŝówka wraz z pytaniami powinna (musi!!) mieścić

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG Alicja Kędzia Katedra i Zakład Anatomii Prawidłowej Akademii Medycznej we Wrocławiu Wojciech Derkowski Poradnia Neurologiczna i Pracownia EEG w Kluczborku Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy

Bardziej szczegółowo

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego (na podstawie: Żółtowski B. Podstawy diagnostyki maszyn, 1996) dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Teoria eksperymentu: Teoria eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Projekty w zakresie wskaźników internacjonalizacji - Procedury, metody i wyniki

Projekty w zakresie wskaźników internacjonalizacji - Procedury, metody i wyniki Projekty w zakresie wskaźników internacjonalizacji - Procedury, metody i wyniki Raport w kontekście europejskiego projektu Indicators for Mapping & Profiling Internationalisation (IMPI, Wskaźniki mapowania

Bardziej szczegółowo

PILNE Informacje dotyczące bezpieczeństwa Korekta urządzenia medycznego

PILNE Informacje dotyczące bezpieczeństwa Korekta urządzenia medycznego Strona 1 z 7 Ważne Ostrzeżenie przed napromieniowaniem przez produkt elektroniczny Szanowni Państwo! W tomografach komputerowych Brilliance 64 i Ingenuity CT firmy Philips wykryto problem w oprogramowaniu

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE Calowanie pokoju gościnnego Ent-teach Rozdział 6 Zarządzanie Projektem

ĆWICZENIE Calowanie pokoju gościnnego Ent-teach Rozdział 6 Zarządzanie Projektem ĆWICZENIE Calowanie pokoju gościnnego Ent-teach Rozdział 6 Zarządzanie Projektem Opis ćwiczenia Ty i trójka Twoich przyjaciół decydujecie się przemalować Wasz salon. Aby zrealizować ten projekt, musicie

Bardziej szczegółowo

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH Inżynieria Rolnicza 2(100)/2008 METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH Krzysztof Nalepa, Maciej Neugebauer, Piotr Sołowiej Katedra Elektrotechniki i Energetyki, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000

Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000 Mariusz J. Ligarski, Joanna Krysztofiuk, Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000, Problemy jakości, 2005, nr 10, s. 32-39. Mariusz J. Ligarski, Joanna

Bardziej szczegółowo

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@amu.edu.pl Plan: definicja pojęcia wnioskowania wypowiedzi inferencyjne i wypowiedzi

Bardziej szczegółowo