Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku"

Transkrypt

1 STANOWISKA I ZALECENIA 75 Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku Polish agreement in ocular allergy diagnostics and treatment. Document accepted by PSA and PSO Skład Grupy Ekspertów: DR N. MED. EWA BOGACKA 1, PROF. DR HAB. PAWEŁ GÓRSKI 2, DR N. MED. ANNA GROBLEWSKA 3, DR HAB. MARTA MISIUK-HOJŁO 4, DR N. MED. MONIKA JĘDRZEJCZAK-CZECHOWICZ 5, PROF. DR HAB. CEZARY PAŁCZYŃSKI 6, DR N. MED. ANNA ZALESKA-ŻMIJEWSKA 7 1 Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Geriatrii AM we Wrocławiu 2 Klinika Pulmonologii i Alergologii AM w Łodzi 3 Klinika Okulistyki Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi 4 Katedra i Klinika Okulistyki AM we Wrocławiu 5 Klinika Immunologii, Reumatologii i Alergii UM w Łodzi 6 Klinika Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi 7 Katedra i II Klinika Okulistyki AM w Warszawie Alergia Astma Immunologia 2009, 15(2): Adres do korespondencji / Address for correspondence Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Geriatrii AM ul. Traugutta 57/ Wrocław SŁOWNICZEK AAC acute allergic conjunctivitis ostre alergiczne zapalenie spojówek AKC atopic keratoconjunctivitis atopowe zapalenie spojówek i rogówki APC antigen presenting cell komórka prezentująca antygen AZS atopowe zapalenie skóry Barwienie fluoresceiną, różem bengalskim, zielenią lizaniny stosowane celem uwidocznienia zmian w rogówce lub/i spojówce w diagnostyce suchego oka, innych stanów zapalnych czy urazach oka BUT break up time czas przerwania filmu łzowego ocenia stabilność filmu łzowego cige całkowite stężenie immunoglobuliny E Chirurgia witreoretinalna chirurgia ciała szklistego i siatkówki ConBC contact blepharoconjunctivitis kontaktowe zapalenie skóry powiek i spojówek CPT conjunctival provocation test test prowokacji dospojówkowej EBM evidence based medicine medycyna oparta na faktach oznaczenie stosowane do wiedzy aktualnie uważanej za wiarygodną i udowodnioną na podstawie prawidłowo przeprowadzonych badań Ektropion odwinięcie powieki dolnej Entropion podwinięcie powieki dolnej Epiteliopatia zmiany chorobowe nabłonka Emolienty substancje nawilżające skórę Fotoablacja precyzyjne ścięcie cienkich warstw tkanki przy użyciu lasera Fotokeratektomia leczenie zmian rogówkowych oraz korekcja wad wzroku przy użyciu lasera GPC giant papillary conjunctivitis olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek Keratopatia zmiany chorobowe rogówki

2 76 Keratektomia leczenie chirurgiczne zmian rogówkowych Krioaplikacja zastosowanie w terapii niskiej temperatury LASIK laser keratomieulesis in situ zabieg chirurgii refrakcyjnej z użyciem lasera excimerowego w korekcji krótkowzroczności i nadwzroczności Laser excimerowy laser gazowy emitujący światło w zakresie widma ultrafioletowego LCIT local conjunctival immunotherapy swoista immunoterapia dospojówkowa Lichenifikacja (lichenizacja) zgrubiały i nadmiernie pomarszczony naskórek jako objaw przewlekłego azs Makroerozja rogówki duży ubytek nabłonka rogówki Nekroliza martwica z oddzieleniem się naskórka od skóry właściwej NSAiD non-steroid-antiinfammatory drug niesteroidowy lek przeciwzapalny OAS oral allergy syndrome zespół alergii jamy ustnej Objaw Dennie-Morgana dodatkowy fałd skóry powieki dolnej Objaw Hertoga przerzedzenie zewnętrznych części brwi Odczyn brodawkowy spojówki przerośnięty nabłonek spojówki ułożony w fałdy i wypukłości z centralnie położonymi naczyniami oraz rozlany naciek komórek zapalnych OAC occupational allergic conjunctivitis zawodowe alergiczne zapalenie spojówek PAC perennial allergic conjunctivitis całoroczne alergiczne zapalenie spojówek Plamki Trantasa-Hornera skupiska zwyrodniałych eozynofilów, ich ziarnistości i komórek nabłonka na szczycie brodawek spojówki (w zapaleniu alergicznym) PRK fotokeratektomia radialna zabieg chirurgii refrakcyjnej przy użyciu lasera excimerowego, modelowanie kształtu krzywizny rogówki w celu likwidacji wady refrakcji PTK fotokeratektomia terapeutyczna, modelowanie nieprawidłowości przedniej powierzchni rogówki przy użyciu lasera excimerowego Alergia Astma Immunologia 2009, 15 (2): Pemfigoid oczny choroba autoimmunologiczna oczu w przebiegu pemfigoidu bliznowaciejacego Pseudogerontoxon przymglenie obwodowej rogówki bez charakterystycznego dla gerontoxonu (obwódki starczej) pozostawienia przezroczystej rogówki przy rąbku SAC seasonal allergic conjunctivitis sezonowe alergiczne zapalenie spojówek, SIT specific immunotherapy immunoterapia swoista SLIT sublingual immunotherapy swoista immunoterapia podjęzykowa SLK superior limbic keratoconjunctivitis górne rąbkowe zapalenie rogówki i spojówki, SPK superficial punctate keratitis powierzchowne punktowe zapalenie rogówki SPT skin prick test punktowy test skórny, Symblepharon zrosty spojówkowo-powiekowe, Test LIPCOF lid parallel conjunctival folds fałdy spojówkowe równoległe do brzegu powieki parametr oceniający zaburzenia filmu łzowego Test Schirmera test oceniający wydzielanie warstwy wodnej filmu łzowego Trichiasis nieprawidłowy wzrost rzęs, najczęściej wynik przewlekłych stanów zapalnych brzegów powiek i ich zniekształcenia VKC vernal keratoconjunctivitis wiosenne zapalenie spojówek i rogówki Zespół Stevensa-Johnsona ciężka odmiana rumienia wielopostaciowego z zajęciem śluzówek, wskutek reakcji nadwrażliwości na leki i antygeny niektórych drobnoustrojów (wirusów, bakterii) Zespoł Lyella (TEN) toxic epidermal necrolysis toksyczna nekroliza naskórka w przebiegu reakcji nadwrażliwości na leki ZAZS zawodowe alergiczne zapalenia spojówek Definicje Alergia to swoiste, niekorzystne dla organizmu reakcje, zależne od wtórnej odpowiedzi immunologicznej na kontakt z obcym antygenem, zazwyczaj nieszkodliwym dla osób zdrowych. Współczesna klasyfikacja chorób alergicznych wprowadza szerszy termin od alergii, a mianowicie nadwrażliwość. Jest to stan obejmujący reakcje zarówno alergiczne jak i niealergiczne, w przebiegu których pojawiają się powtarzalne objawy wywołane ekspozycją na określony bodziec, w dawce tolerowanej przez osoby zdrowe. Jeśli u podłoża tych objawów leżą mechanizmy immunologiczne, nazywamy je alergicznymi. Podział alergicznych chorób narządu wzroku Podział alergicznych chorób narządu wzroku opracowany przez Europejską Akademię Alergologii i Immunologii Klinicznej obejmuje jedynie alergiczne zapalenie spojówek, które dzieli na: 1. Zapalenie spojówek zależne od IgE: okresowe: AAC i SAC, przetrwałe: PAC, VKC i AKC. 2. Zapalenie spojówek niezależne od IgE: ConBC. Podział zaproponowany przez Czajkowskiego i Groblewską wydaje się bardziej przydatny dla lekarza praktyka, ponieważ podyktowany jest obrazem klinicznym chorób alergicznych oczu i obejmuje zmiany nie tylko w zakresie spojówki, ale także w innych częściach aparatu ochronnego i przedniego odcinka oka: ostre alergiczne zapalenie spojówek (AAC acute allergic conjunctivitis), sezonowe alergiczne zapalenie spojówek (SAC seasonal allergic conjunctivitis),

3 Bogacka E Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku 77 całoroczne alergiczne zapalenie spojówek (PAC perennial allergic conjunctivitis), wiosenne zapalenie rogówki i spojówek (VKC Vernal keratoconjunctivitis), atopowe zapalenie rogówki i spojówek (AKC atopic keratoconjunctivitis), olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek (GPC giant papillary conjunctivitis), kontaktowe zapalenie skóry powiek i spojówek (ConBC Contact blepharoconjunctivitis). Patofizjologię alergicznych chorób oczu omówiono w Stanowisku Grupy Ekspertów PTA i PTO w sprawie diagnostyki i leczenia alergicznych chorób oczu. Diagnostyka alergii narządu wzroku Objawy oczne występują u 40-60% osób z dodatnim wywiadem w kierunku jakiejkolwiek choroby alergicznej. Szacuje się, że aż 40 % przypadków zespołu czerwonego oka jest wywołane reakcją alergiczną. Alergię spojówek stwierdza się u 96% chorych na sezonowy alergiczny nieżyt nosa. Objawem typowym dla alergicznego zapalenia oczu jest poszerzenie naczyń spojówki i świąd. Bez świądu nie ma alergii! W praktyce lekarskiej ważne jest przeprowadzenie podstawowego wywiadu alergologicznego i okulistycznego, a następnie zlecenie właściwych badań diagnostycznych. Ryc.1. Algorytm postępowania diagnostycznego w alergii narządu wzroku

4 78 Diagnostyka łez Badania łez, poza oznaczaniem IgE, są wykorzystywane jedynie w badaniach naukowych. Osobnym zagadnieniem jest diagnostyka filmu łzowego w kierunku zespołu suchego oka: test Schirmera, BUT, test LIPCOF, barwienie fluoresceiną, różem bengalskim czy zielenią lizaminy. Oznaczenie IgE w łzach (Lacrytest ) Jest to badanie zalecane u osób z wywiadem i obrazem klinicznym sugerującym chorobę alergiczną oczu, u których nie wykazano alergii zależnej od IgE w testach skórnych lub serologicznych. Obecność IgE w łzach upoważnia wtedy do rozpoznania choroby alergicznej oczu, ponieważ fizjologiczny poziom IgE we łzach nie jest możliwy do wykrycia za pomocą Lacrytestu. Test prowokacji dospojówkowej (Conjunctival Provocation Test CPT) Test prowokacji dospojówkowej jest wartościową metodą diagnostyczną chorób alergicznych oczu. Wykorzystywany może być do potwierdzenia reakcji alergicznej u pacjentów, u których diagnoza jest wątpliwa, szczególnie u osób z ujemnymi wynikami punktowych testów skórnych (SPT) i brakiem sige w surowicy. Wskazaniem dla testu prowokacji dospojówkowej jest SAC i w ograniczonym zakresie PAC i VKC. Wynik testu pozwala wskazać wiodący alergen odpowiedzialny za objawy kliniczne. Dospojówkowe próby prowokacyjne charakteryzują się wysoką czułością i swoistością. Proponuje się przed wykonaniem właściwego CPT, wykonanie prowokacji dospojówkowej z roztworem glukozy, w celu wykluczenia niespecyficznej nadreaktywności spojówek u osób nieatopowych. Pozostałe metody diagnostyczne oraz diagnostykę różnicową omówiono w Stanowisku Grupy Ekspertów PTA i PTO w sprawie diagnostyki i leczenia alergicznych chorób oczu. Leczenie alergicznych chorób narządu wzroku A. Niefarmakologiczne B. Farmakologiczne C. Chirurgiczne A. Leczenie niefarmakologiczne Leczenie niefarmakologiczne zaleca się celem unikania lub zmniejszenia narażenia pacjenta na alergeny. Wdrożenie właściwej profilaktyki zmniejsza zużycie leków. Zalecane jest trzymanie rąk z dala od oczu, gdyż tą drogą wprowadzane są alergeny, a także stanowią źródło zakażeń bakteryjnych i wirusowych, a tarcie oczu powoduje mechaniczną degranulację mastocytów i nasilenie świądu. Zimne okłady, podobnie jak przemywanie worka spojówkowego preparatami sztucznych łez, przynoszą ulgę poprzez zmniejszenie świądu oraz obkurczenie powierzchownych naczyń krwionośnych. Postępowanie profilaktyczne należy zawsze zalecać w leczeniu udowodnionej alergii na pyłki, roztocze, grzyby, sierść zwierząt. Dokładne zasady omówiono w Stanowisku Grupy Ekspertów PTA i PTO w sprawie diagnostyki i leczenia alergicznych chorób oczu. Niespecyficzne czynniki drażniące spojówki Na występowanie objawów choroby alergicznej, poza wpływem samych alergenów, mają czynniki nieswoiście drażniące, stąd istotne jest ich unikanie. Do czynników drażniących należą między innymi: dym drzewny (grille, kominki, ogniska), formaldehyd (np. świeże wykładziny i meble sklejkowe), środki dezynfekcyjne (pływalnie!), farby i lakiery, siarczyny używane do konserwowania żywności, dym tytoniowy, smog miejski (SO 2, NO 2 ). Preparaty sztucznych łez Znajdują zastosowanie w leczeniu schorzeń alergicznych oczu wypłukują alergeny, stabilizują film łzowy zaburzony w przebiegu zapalenia alergicznego. Ich działanie terapeutyczne utrzymuje się maksymalnie do 30 minut po podaniu, dlatego wymagają kilkakrotnego stosowania w ciągu doby. Obecnie dostępne są sztuczne łzy w postaci: kropli, żeli, kropli, które po podaniu do worka spojówkowego tworzą żel. Rodzaj alergii oczu Alergia Astma Immunologia 2009, 15 (2): Tabela 1. Częstotliwość stosowania preparatów sztucznych łez w chorobach alergicznych oczu Przewlekłe stałe Okresowo przy wystąpieniu objawów choroby AAC - + SAC - + PAC + + VKC + + AKC + + GPC - + ConBc - + W leczeniu schorzeń alergicznych oczu najważniejsze są preparaty z grupy a i c, najlepiej bez konserwantów. Środki konserwujące zawarte w kroplach ograniczają często-

5 Bogacka E Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku 79 tliwość ich podawania w ciągu doby, czas stosowania po otwarciu opakowania oraz mogą powodować poważne niepożądane działania. Przy stosowaniu leków bez konserwantów nie ma ograniczeń dotyczących częstotliwości ich stosowania. Immunoterapia w chorobach alergicznych oczu Immunoterapia swoista (IT), prowadzona wyłącznie przez alergologa, jest terapią, polega na podawaniu wzrastających dawek alergenu, co prowadzi do wywołania tolerancji, w wyniku, której zostają zniesione objawy choroby. Istnieje wiele schematów prowadzenia immunoterapii. Najbardziej rozpowszechnione jest podskórne podawanie alergenu (SIT), ale stosowane są również metody podjęzykowe (SLIT), donosowe oraz dospojówkowe lokalne (LCIT). Wyniki wielu badań potwierdzają, w oparciu o EBM, efektywność kliniczną zastosowania podskórnej (klasycznej) immunoterapii w leczeniu alergicznego nieżytu nosa oraz zmniejszeniu ryzyka wystąpienia nadwrażliwości oskrzeli i rozwoju astmy oskrzelowej. Zastosowanie IT w leczeniu alergicznego zapalenia spojówek nie ma wystarczającej dokumentacji klinicznej, chociaż niektórzy autorzy zaliczają izolowane zapalenie spojówek, obok astmy oskrzelowej oraz alergicznego nieżytu nosa i spojówek, wśród wskazań do tej formy leczenia. Wskazaniem kategorii A do immunoterapii swoistej jest SAC, będący składową pyłkowicy. Proponuje się również próby zastosowania IT w PAC w przebiegu uczulenia na roztocze. W przypadku VKC i AKC, gdy znamy alergen działający poprzez reakcję zależną od IgE (pyłki drzew, traw, roztocze), podejmowane są próby stosowania IT, ale ich ocena nie jest jednoznaczna. B. Leczenie farmakologiczne W leczeniu alergicznych chorób oczu stosuje się następujące grupy leków: preparaty przeciwhistaminowe miejscowe i ogólne, leki stabilizujące mastocyty i eozynofile, glikokortykosteroidy miejscowe i ogólne, niesteroidowe leki przeciwzapalne miejscowe i ogólne, leki immunosupresyjne. Preparaty przeciwhistaminowe Doustne Preparaty II generacji: cetirizine dihydrochloride, loratadine i nowsze: feksofenadine hydrochloride, levocetirizine dihydrochloride, desloratadine. Nie zaleca się preparatów I generacji ze względu na ich istotne niepożądane działania, a przede wszystkim negatywny wpływ na stabilność filmu łzowego. W leczeniu ostrych stanów alergicznych narządu wzroku (AAC, ConBC) najlepiej zalecić nowsze preparaty doustne II generacji. Podczas leczenia PAC czy AKC, gdzie preparaty II generacji są stosowane przewlekle, należy pamiętać, że taka terapia może prowadzić do zespołu suchego oka. Miejscowe Preparaty I generacji: antazoline sulphate, difenhydramine, pheniramine, wszystkie w połączeniu z lekiem naczyniokurczącym: naphazoline nitrate lub tetryzoline hydrochloride są przeciwwskazane z powodu licznych działań niepożądanych: ketotifen fumarate. Preparaty II generacji: emedastine difumarate, epinastine hydrochloride, azelastine hydrochloride i olopatadine hydrochloride. Skuteczność leczenia miejscowego zależy od możliwości szybkiego uzyskania i długiego utrzymania wysokiego stężenia leku w worku spojówkowym, co dotyczy nie tylko preparatów blokujących receptor histaminowy, a także innych leków. Nasilone objawy alergii oczu lepiej opanowują preparaty miejscowe niż doustne. Olopatadine hydrochloride uważana jest obecnie za najskuteczniejszy lek przeciwhistaminowy w usuwaniu objawów alergii oczu, również w zwalczaniu obrzęku powiek. Leki nazywane stabilizatorami mastocytów i eozynofilów Lodoxamide tromethamine Obecnie najsilniejszy preparat, zalecany w leczeniu VKC i AKC i profilaktyce GPC Kromoglikaniany cromoglicate disodium skuteczność roztworu 2% jest porównywalna z przemywaniem spojówek solą fizjologiczną, cromoglicate disodium roztwór 4%, leki przeciwhistaminowe: emedastine difumarate, epinastine hydrochloride, azelastine hydrochloride i olopatadine hydrochloride. Niektórzy badacze przypisują im klinicznie istotne działanie na komórki zapalenia alergicznego. Glikokortykosteroidy W chorobach alergicznych oczu są stosowane zarówno miejscowo, w postaci kropli lub iniekcji, jak i systemowo. Preparaty w postaci kropli do oczu to: dexamethasone i prednisolone acetate oraz trzy leki o najlepszym profilu bezpieczeństwa: fluorometholone, fluorometholone acetate i loteprednol etabonate. Znane są niepożądane działania glikokortykosteroidów stosowanych sytemowo. Powikłania okulistyczne występujące często po stosowaniu kortykosteroidów w kroplach ocznych to: nadkażenia bakteryjne i wirusowe, zaćma i jaskra. Decyzja dotycząca stosowania glikokortykosteroidów w chorobach narządu wzroku oraz nadzór nad leczeniem należy wyłącznie do lekarzy okulistów. Niesteroidowe leki przeciwzapalne Preparaty miejscowe: diclofenac sodium zalecany w leczeniu AKC, VKC i PAC, znacząco obniża nadreaktywność spojówek,

6 80 stabilizuje mastocyty i limfocyty, zmniejsza aktywność fibroblastów i komórek nabłonka spojówki, kwas salicylowy lek alternatywny do z kropli z NSAiD zalecany w VKC, nepafenac. U osób z nadwrażliwością na niesteroidowe leki przeciwzapalne powyższe preparaty mogą wywołać atak astmy. Leki immunosupresyjne cyclosporyna A i mitomycyna C stosowane przez okulistów w leczeniu VKC i AKC o ciężkim przebiegu z uszkodzeniem rogówki. W przypadku AKC z uogólnionymi zmianami skórnymi stosuje się cyclosporynę systemowo, a leczenie prowadzi dermatolog lub alergolog wspólnie z okulistą, pimecrolimus i takrolimus leczenie zmian powiekowych w ConBC, AKC i AZS. Leki naczyniokurczące α-agoniści Są to preparaty z reguły dostępne w aptekach bez recepty. Nie są zalecane w leczeniu alergii oka, ponieważ prowadzą do uzależnienia, nadmiernego wysychania spojówki lub zaostrzenia jaskry. Alergia Astma Immunologia 2009, 15 (2): i przeciwhistaminowe. Miejscowe leczenie alergii oczu jest bardziej skuteczne, ponieważ leki przeciwhistaminowe doustne nie opanowują w całości objawów ocznych. Dozwolone dla dzieci są wszystkie obecnie dostępne preparaty przeciwhistaminowe w postaci kropli do oczu, jednak najlepszy indeks terapeutyczny ma olopatadyna, jest też najlepiej przez dzieci tolerowana. Systemowe podawanie leków przeciwhistaminowych jest konieczne w przypadku współistnienia innej narządowej alergii, ale i wtedy nasilone objawy spojówkowe najlepiej leczyć dodatkowo preparatem miejscowym. U dzieci w leczeniu doustnym stosuje się preparaty przeciwhistaminowe drugiej generacji. W tabeli 3 podano bieżące zestawienie leków przeciwhistaminowych, dopuszczonych do stosowania u dzieci. W przypadku ciężkich zapaleń alergicznych oczu (VKC, AKC) konieczne jest przewlekłe podawanie dospojówkowo lodoxamidu, czasami cyclosporyny, niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub steroidów. Decyzja o leczeniu steroidami i cyclosporyną dospojówkowo należy do okulisty. Tabela 2. Leki antyhistaminowe dozwolone w leczeniu chorób alergicznych oczu u dzieci Nazwa leku przeciwhistaminowego Dawkowanie C. Leczenie chirurgiczne Leczenie operacyjne w alergiach ocznych można podzielić na dwie główne grupy: 1. Leczenie powikłań chorób alergicznych oczu omówiono w Stanowisku Grupy Ekspertów PTA i PTO w sprawie diagnostyki i leczenia alergicznych chorób oczu. 2. Leczenie powikłań polekowych. Powikłania po stosowaniu leków przeciwhistaminowych: zespół suchego oka, nadreaktywność spojówki. Leczenie: zatyczki do punktów łzowych, przeszczep gruczołów ślinowych do powieki górnej. Powikłania po przewlekłej steroidoterapii miejscowej i ogólnej: zaćma posteroidowa usunięcie soczewki z wszczepem wewnątrzgałkowym, jaskra posteroidowa leczenie przede wszystkim zachowawcze. W przypadku progresji zmian i/lub nieuregulowanego ciśnienia śródgałkowego zabiegi laserowe, zabiegi operacyjne. Sytuacje szczególne w terapii alergicznych chorób oczu dzieci Azelastine krople dospojówkowe Cetirizine tabletki, syrop. krople doustne Desloratadine syrop, tabletki Emedastine krople dospojówkowe Epinastine krople dospojówkowe Fexofenadine tabletki Levocetirizine tabletki syrop Loratadine tabletki, syrop Ketotifen tabletki, syrop, krople dospojówkowe Olopatadine krople dospojówkowe >4 r.ż. >1 r.ż. >3 r.ż. >3 r.ż >12 r.ż. >12 r.ż. >6 r.ż. >2 r.ż. >2 r.ż. >7 miesiąca życia >3 r.ż. >3 r.ż. W leczeniu alergii u dzieci szczególnie ważna jest właściwa profilaktyka oraz wszystkie niefarmakologiczne zabiegi. Immunoterapia swoista w zapaleniu błony śluzowej nosa i oczu w przebiegu uczulenia na pyłki i roztocze jest skuteczna i zalecana od 5 r.ż. Dzieci niechętnie przyjmują leki dospojówkowo. Powodem jest pieczenie w momencie podawania leku, co można zmniejszyć podając chłodne krople do oczu, przechowywane w lodówce. Zaleca się krople ze stabilizatorami mastocytów, eozynofilów Ciąża i laktacja Optymalnym postępowaniem jest przestrzeganie zaleceń profilaktycznych oraz przemywanie worka spojówkowego preparatami sztucznych łez. Immunoterapia swoista może być kontynuowana podczas ciąży, jeśli jest dobrze znoszona przez pacjentkę i nie wywołuje objawów niepożądanych. Nie wolno natomiast rozpoczynać immunoterapii w czasie ciąży.

7 Bogacka E Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku 81 W przypadku konieczności zastosowania leczenia farmakologicznego, preferowane jest leczenie miejscowe: kromony, a jeśli nie są skuteczne leki przeciwhistaminowe. Jeśli ich działanie jest niewystarczające, można zalecić cetirizine lub loratadine jako względnie bezpieczne leki doustne. W przypadku nasilonego nieżytu nosa i spojówek dopuszczalne jest stosowanie kortykosteroidów donosowych. Kortykosteroidy, zarówno donosowe, jak i wziewne, nie mają wpływu teratogennego na płód ani nie powodują u niego zagrożenia niewydolnością kory nadnerczy. Decyzję o ich stosowaniu powinien podjąć lekarz alergolog. Współistnienie innych chorób oczu Alergie oczne po lekach Większość leków stosowanych miejscowo w postaci maści lub kropli może dawać objawy alergicznego kontaktowego zapalenia skóry i spojówek, zarówno z powodu samego preparatu, jak i użytego środka konserwującego (np. chlorek benzalkonium, tiomersal) czy podłoża, np. lanolina. Obraz kliniczny to ConBc lub zapalenie skóry powiek. Do leków okulistycznych najczęściej uczulających należą między innymi: atropina i homatropina, aminoglikozydy, leki przeciwwirusowe, sulfonamidy, analogi prostaglandyn. Systemowe reakcje nadwrażliwości na leki: tetracykliny, penicyliny, chinolony, hydantoinę, fenylobutazon, fenotiazynę, karbamazepinę, barbiturany mogą dotyczyć również narządu wzroku. Groźne powikłania oczne obserwowano w zespołach Stevens-Johnsona i Leyella. Chirurgia refrakcyjna u pacjentów z alergią oczną Chorzy alergiczni częściej nie tolerują soczewek kontaktowych i płynów do ich konserwacji. Z tego powodu są kwalifikowani do zabiegu LASIK czy PRK. Powikłania po tym leczeniu można zmniejszyć poprzez zastosowanie leku przeciwhistaminowego przed zabiegiem refrakcyjnym. Soczewki kontaktowe u osób z chorobami alergicznymi U pacjentów z alergią przewlekłe stosowanie soczewek kontaktowych może prowadzić do następujących powikłań: olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek (GPC), górne rąbkowe zapalenie spojówki i rogówki (SLK), powierzchowne punktowe zapalenie rogówki (SPK). Czynnikami alergizującymi mogą być substancje odkładające się na powierzchni soczewek: białka i produkty ich rozpadu, zanieczyszczenia i konserwanty w płynach do pielęgnacji soczewek (zwłaszcza preparaty odbiałczające). Z tego powodu u osób z alergią należy zawsze rozważyć zasadność noszenia soczewek lub zalecać soczewki jednodniowe. Atopowe zapalenie skóry (AZS) Nawet u 42% chorych może ono przebiegać ze zmianami w narządzie wzroku. Są to: zapalenia rogówki, zapalenia tęczówki, zaćma wikłająca u 17-25% chorych, odwarstwienia siatkówki u 8-15% chorych (zawsze współistnieją z zaćmą), zmiany zwyrodnieniowe siatkówki z obecnością bezobjawowych przedarć od 25% do nawet 60% chorych. Zaćma atopowa Zmętnienia soczewki u pacjentów z AZS są często stwierdzane już w czasie pierwszej wizyty okulistycznej. Zmiany występują u osób młodych i są najczęściej obuoczne. Wykazano związek między rozwojem zaćmy atopowej a podawaniem kortykosteroidów systemowo i miejscowo. Każdy pacjent z rozpoznaną zaćmą atopową, kwalifikowaną do zabiegu operacyjnego, powinien mieć obejrzany obwód siatkówki w celu wykrycia zmian i ewentualnego ich zabezpieczenia fotokoagulacjami laserowymi przedarcia w siatkówce występują średnio u 25% chorych z zaćmą atopową. Astma, przewlekły nieżyt nosa a zmiany w narządzie wzroku Leczenie ogólne pacjentów z astmą może wywierać niekorzystny wpływ na funkcję widzenia, z możliwością wystąpienia powikłań wymagających nawet leczenia chirurgicznego. Udowodniono niekorzystny wpływ przewlekłego stosowanie leków przeciwhistaminowych na rozwój lub nasilenie już istniejącego zespołu suchego oka. Długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów wiąże się z ryzykiem powikłań ocznych. Najgroźniejsze z nich to zaćma, jaskra i zwiększenie ryzyka infekcji gałki ocznej. Ich częstotliwość istotnie zmniejsza stosowanie glikokortykosteroidów systemowych tylko okresowo i o krótkim czasie półtrwania, a wziewnych lub donosowych w niskich dawkach. Alergiczne choroby oczu pochodzenia zawodowego Zawodowe alergiczne zapalenie spojówek Definicja Zawodowe alergiczne zapalenie spojówek ZAZS (occupational allergic conjunctivitis OAC) to alergiczny proces zapalny w obrębie spojówek, spowodowany reakcją na wprowadzenie do ustroju alergenu specyficznego dla środowiska pracy (alergia zawodowa). Pojęcie specyficzności czynnika dla środowiska pracy obejmuje: rodzaj czynnika (występuje on jedynie w środowisku pracy), poziom narażenia (istotnie większa ekspozycja w środowisku pracy).

8 82 Wśród przypadków ZAZS występują postacie zależne oraz niezależne od IgE. Do tych ostatnich zaliczamy ConBC pochodzenia zawodowego. Czynniki przyczynowe Czynnikami etiologicznymi ZAZS może być wiele alergenów zawodowych, charakteryzujących się również zdolnością wywoływania zawodowej astmy oskrzelowej i zawodowego alergicznego nieżytu nosa (tabela 3). Alergia Astma Immunologia 2009, 15 (2): Obraz kliniczny Objawy ZAZS i ConBC zawodowego są tożsame z objawami alergicznych chorób oczu o przyczynie pozazawodowej. Diagnostyka alergii zawodowej jest trudna i powinna być przeprowadzana wyłącznie w placówkach specjalistycznych: instytutach naukowo-badawczych medycyny pracy. Tabela 3. Alergeny zawodowe Czynnik Główne grupy narażonych Czynniki o dużej masie cząsteczkowej pochodzenia roślinnego mąki (np. pszenna, żytnia, owsiana, kukurydziana, sojowa) oraz ich zanieczyszczenia pyły drewna (np. dąb, buk, sosna) lateks gumy naturalnej kalafonia i inne żywice enzymy (np. α-amylaza, alkalaza, papaina, pepsyna, proteazy) inne alergeny roślinne (np. bawełna, sizal, pył liści tytoniu, kakao) piekarze, ciastkarze, młynarze, kucharze pracownicy tartaku, przemysł drzewny, meblarski pracownicy służby zdrowia, przemysł gumowy pracownicy zakładów elektronicznych, lutownicy pracownicy fabryk proszków do prania i detergentów, pralni i przemysłu spożywczego pracownicy przemysłu włókienniczego, spożywczego, produktów tytoniowych, szwaczki Czynniki o dużej masie cząsteczkowej pochodzenia zwierzęcego alergeny zwierząt laboratoryjnych i hodowlanych (białka pochodzące z sierści, piór, surowicy, moczu) roztocza magazynowe (np. Tyrophagus putrescentiae, Glycyphagus destructor, Acarus siro) owady hodowlane (np. pszczoła, jedwabnik) alergeny występujące w produkcji spożywczej (np. owoce morza, ryby, Anisakis) rolnicy, hodowcy zwierząt, pracownicy zwierzętarni naukowych i ogrodów zoologicznych, weterynarze rolnicy, pracownicy magazynów spożywczych hodowcy owadów pracownicy przemysłu spożywczego, rybacy Czynniki o małej masie cząsteczkowej diizocyjaniany bezwodniki kwasowe sole metali (np. platyny, niklu, chromu, kobaltu) lakiernicy, pracownicy budownictwa, pracownicy zatrudnieni przy produkcji mas plastycznych i produktów zawierających poliuretany pracownicy przemysłu chemicznego, tworzyw sztucznych, farmaceutycznego galwanizerzy, spawacze, pracownicy przemysłu chemicznego

9 Bogacka E Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku 83 aminy pracownicy przemysłu chemicznego leki (np. penicyliny, spiramycyna) składniki tworzyw sztucznych (np. akrylany) barwniki (np. henna, barwniki do tkanin) środki odkażające (np. chloraminy, glutaraldehyd, chlorheksydyna) pracownicy przemysłu farmaceutycznego i ochrony zdrowia pracownicy przemysłu chemicznego i zatrudnieni przy produkcji tworzyw sztucznych pracownicy przemysłu chemicznego, użytkownicy barwników (przemysł meblowy, tekstylny), fryzjerzy pracownicy ochrony zdrowia, przemysł chemiczny Ryc. 2. Postępowanie w celu rozpoznania choroby zawodowej

10 84 Alergia Astma Immunologia 2009, 15 (2): Piśmiennictwo 1. Abelson MB. Allergic disease of the eye. Ed. MB. Abelson, Saunders Co, Philadelphia, USA, Abelson MB, George MA, Garofalo C. Differential diagnose of ocular allergic disorders. Ann Allergy 1993; 70: Abelson M.B.,Smith L., Chapin M. Ocular Allergic Disease: Mechanisms, Disease Sub-types, Treatment. Ocular Surf Jul; 1: Abelson MB, Granet D. Ocular Allergy in pediatric practice. Curr Allergy Asthma Rep. 2006; 6: Abelson MB, Pratt S, Mussoline JE, Townsend D. One-visit, randomised placebo-controlled, conjunctival allergen challenge study of scanning and imaging technology for objective quantification of eyelid swelling in the allergic reaction with contralateral use olopatadine and artificial tears. Clin Ther 2003; 25: Abelson MB, Chambers WA, Smith LM. Conjunctival allergen challenge: a clinical approach to studying allergic conjunctivitis. Arch Ophthalmol 1990; 108: Aghayan-Ugurluoglu. Dissociation of allergen-specific IgE and IgA responses in sera and tears of pollen-allergic patients. J Allergy Clin Immunol. 2000; 105: Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma ARIA Workshop Report. J Allergy Clin Immunol 2001; 108(suppl.5). 9 Anderson DF, MacLeod JD, Baddeley SM. Seasonal allergic conjunctivitis is accompanied by increased mast cell numbers in the absence of leukocyte infiltration. Clin Exp Allergy 1997; 27: Avunduk A.M., Avunduk M.C., Kapicioglu Z. Mechanisms and comparison of anti-allergic efficacy of topical lodoxamide and cromolyn sodium treatment in vernal keratoconjunctivitis. Ophthalmology 2000; 107: Asano-Kato N, Toda K, Hori-Komai Y, Tsubota K. Allergic conjunctivitis as a risk factor for laser in situ keratomileusis J. Cataract Refract. Surg. 2001; 27: Azuma N., Hida T., Katsura H., Takeuchi S. Retrospective survey of surgical outcomes on retinal detachments associated with atopic dermatitis. Arch Ophthalmol 1996; 114: Bartkowiak-Emeryk M, Toczołowski J. Metody diagnostyczne w alergicznych schorzeniach oczu. Okulistyka Wydanie Specjalne Maj: Baudouin Ch. Allergic reaction to topical eyedrops. Curr Op Allergy Clin Immunol 2005; 5: Bacon AS, Ahuluwalia P, Irani AM, Schwartz LB. Tear and conjunctival changes during the allergen-induced early-and latephase responses. J Allergy Clin Immunol 2000; 106: Berdy GJ., Hedquist B. Ocular allergic disorders and dry eye disease: associations, diagnostic dilemmas and management. Acta Ophtalmol Scand 2000; 78: BenEzra D. (ed.): Ocular surface inflammation. Guidelines for diagnosis and treatment. International Ocular Inflammation Society Berger W, Abelson MB, Gomes PJ, Beck M. Effects of adjuvant therapy with 0,1% olopatadine hydrochloride ophthalmic solution on quality of life in patients with allergic rhinitis using systemic or nasal therapy, Ann Allergy Asthma Immunol, 2005; 95: Bielory L. Allergic and immunologic disorders of the eye. J Allergy Clin Immunol 2000; 106: Bielory L. Allergic diseases of the eye. Med Clin North Am Jan: 90: Bielory L. Ocular allergy and dry eye syndrome. Curr Opin Allergy Clin Immunol Oct; 4: Bielory L. Ocular toxicity of systemic asthma and allergy treatments. Curr Allergy Asthma Rep. 2006; 6: Bogacka E Leczenie alergicznych chorób oczu. Alergia Astma Immunol. 2004; 9(supl.2): Bogacka E. Choroby alergiczne narządu wzroku. Acta Penum Allergol Pediatr, 2004; 8: Bonini S. Bonini St. Studies of allergic conjunctivitis. Chibret Int. J 1987; 5: Bonini S. Bonini St. Pathogenesis of allergic conjunctivitis. [w] Mechanisms of allergic diseases. Basic and clinical aspects. JA. Denburg (red.). NJ, Humana Press Bonini S. Allergic Conjunctivitis. Dev Ophtalmol. Basel Krater. 1999; 30: Bonini S. Allergic conjunctivitis: the forgotten disease. Chem Immunol Allergy 2006; 91: Bonini S. Atopic keratoconjunctivitis. Allergy 2004; 59: Bonini S, Bonini S, Vecchione A, Naim DM, A. Inflammatory changes in conjunctival scrapings after allergen provocation in humans. J Allergy Clin Immunol 1990; 82: Bonini S, Bonini S, Berruto A. Conjunctival provocation test as a model for the study of allergy and inflammation in humans. Int Arch Allergy Appl Immunol 1989; 88: Bonini S, Bonini S, Bucci MG, Berruto A. Allergen dose response and late symptoms in a human model of ocular allergy. J Allergy Clin Immunol 1990; 86: Boorstein SM. Atopy patient- specific risk for diffuse lamellar keratitis. Ophtalm 2003; 110: Buckley RJ. Allergic eye disease a clinical challenge. Clin Exp Allergy 1998; 28(suppl. 6): Butrus S., Portela R. Ocular allergy: diagnosis and treatment. Ophthalmol Clin North Am Dec;18: Cakmak S, Dales RE, Burnett RT et al. Effect of airborne allergens on emergency visits by children for conjunctivitis and rhinitis. Lancet 2002; 359: Calonge M., Enriquez-de-Salamanca A. The role of the conjunctival epithelium in ocular allergy. Cur Opin Allergy Immunol 2005; 5: Calder VL. Cellular mechanisms of chronic cell-mediated allergic conjunctivitis. Clin Exp Allergy 2002; 32: Chambless SL, Trocme S. Developments in ocular allergy. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2004; 4: Cipriandi G. Buscaglia S, Pesce G. Effects of conjunctival hyperosmolar challenge in allergic subjects and normal controls. Int Arch Allergy Immunol 1994; 104: Cook EB. Tear cytokines in acute and chronic ocular allergic inflammation. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2004; 4: Costagliola C., Prute AD., Incorvaia C., Fusco R. Ocular surface changes induced by topical application of latanoprost and timolol: a short term study in glaucomatous patients with and without allergic conjunctivitis. Graefes Arch Clin Exp Ophthalmol 2001; 239: Czajkowski J., Groblewska A. Etiologiczny podział alergicznych chorób oczu. [w] Alergiczne choroby oczu. Czajkowski J.(red.) Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław Fernandes M., Sridhar M. S., Sangwan V., Rao G. Amniotic membrane transplantation for ocular surface reconstruction Cornea 2005; 6:

11 Bogacka E Polski konsensus diagnostyki i leczenia alergicznych chorób narządu wzroku Friedlaender M.H. Conjunctivitis of allergic origin: clinical presentation and differential diagnosis. Surv Ophthalmol 1993; 38(suppl): Friedlaender MH. Conjunctival provocation testing: overview of recent clinical trials in ocular allergy. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2002; 2: Friedlaender MH. Objective measurement of allergic reactions in the eye. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2004; 4: Fujishima H. Quantitative evaluation of the early changes in ocular surface inflammation following MMC-aided papillary resection in severe allergic patients with corneal complications. Cornea 2006; 3: Gautrin D., Ghezzo H., Infante-Rivard C., Malo PL. Incidence and host determinants of work-related rhinoconjunctivitis in apprentice pastry-makers. Allergy 2002; 57: Gerkowicz M., Pożarowska D. Alergie polekowe część II narząd wzroku. Okulistyka suplement 2003; 2: Gierek-Ciaciura S. Alergie na soczewki kontaktowe i płyny pielęgnacyjne a decyzja o laserowym zabiegu refrakcyjnym. Okulistyka 2003; (supl 2): Goś R., Hadław-Durska K., Goś A. Farmakoterapia alergicznych chorób oczu. Okulistyka 2001: Groblewska A., Najdyhor B., Czajkowski J. Metody diagnostyczne w alergicznych schorzeniach oczu. Okulistyka 2000; 4: Groblewska A., Czajkowski J., Bogacka E. Farmakologiczne leczenie alergicznych chorób oczu. [w] Alergiczne Choroby Oczu. J. Czajkowski(red.). Górnicki Wyd. Med., Wrocław Hayashi H., Igarashi C., Hayashi K. Frequency of ciliary body or retinal breaks and retinal detachment in eyes with a topic cataract Br J Ophthalmol 2002; 86: Hida T., Tano Y., Okinami S., Ogino N. Multicenter retrospective study of retinal detachment associated with atopic dermatitis Jpn J Ophthalmol 2000; 44: Johansson S.G.O., Hourihane J., Bousquet J. et al. A revisited nomenclature for allergy. An EAACI position statement from the EAACI nomenclature task force. Allergy 2001; 56: Kanski J. Okulistyka Kliniczna. Wyd. Med. Urban& Partner Katelaris C.H. Giant papillary conjunctivitis a review. Acta Ophthalmol Scand 1999; 77: Kowalski ML. Choroby Alergiczne. [w] Choroby Wewnętrzne. A. Szczeklik(red.). Med. Prakt., Kraków Lemp MA. Contact lenses and associated anterior segment disorders: dry eye, blepharitis and allergy. Ophthalmol Clin N Am 2003;16: Leonardi A., Borghesan F., Faggian D., Depaoli M. Tear and serum soluble leukocyte activation markers in conjunctival allergic disease. Am J Ophthalmol 2000; 129: Leonardi A. In vivo diagnostic measurements of ocular inflammation. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2005; 5: Leonardi A., Battista MC., Gismondi M., Fregona IA., Secchi AG. Antigen sensitivity evaluated by tear-specific and serum-specific IgE, skin tests, and conjunctival and nasal provocation tests in patients with ocular allergic disease. Eye 1993; 7: Leonardi A., Jose PJ., Zhan H., Calder VL. Tear and mucus eotaxin-1 and eotaxin-2 in allergic keratoconjunctivitis. Ophthalmology 2003; 110: Leonardi A. Emerging drugs for ocular allergy. Expert Opin Emerg Drugs 2005; 10: Lindstrőm M., Alanko K., Keskinen H., Kanerva L. Dentist s occupational asthma, rhinoconjunctivitis, and allergic contact dermatitis from methacrylates. Allergy 2002; 57: Margrini L., Bonini S., Centofanti M., Schiavone M., Bonini S. Tear tryptase levels and allergic conjunctivitis. Allergy 1996; 51: Martin A., Gomez Demel E., Gagliardi J., Berra A., Mariani AL., Baena Cagnani CE. Clinical signs and symptoms are not enough for the correct diagnosis of allergic conjunctivitis. J Invest Allergol Clin Immunol 2003; 13: McGill J.I., Bacon A.S., Anderson D. et al. Allergic eye disease mechanisms. Br J Ophthalmol 1998; 82: Messmer E.M. Ocular allergies. Ophthalmologie May; 102: Mitchell H., Friedlander MD. Current concepts in ocular allergy. Annals of Allergy 1991; 67: Montan PG., van Hage-Hamsten M. Eosinophil cationic protein in tears in allergic conjunctivitis. Br J Ophthalmol 1996; 80: Mrukwa-Kominek E., Magnacka E., Gierek-Ciaciura S., Zawojska I. Ocena zmian krzywizny rogówki występujących po zabiegu fotokeratektomii terapeutycznej (PTK) u pacjentów z nawrotowymi erozjami rogówki. Okulistyka 2005; 2: Nathan R., Meltzer E., Selner J., Storms W. Prevalence of allergic rhinitis in the United States. J Allergy Immunol 1997; 99: Nomura K., Takamura E. Tear IgE concentrations in allergic conjunctivitis. Eye 1998; 12: Oh JW., Shin JC., Jang SJ., Lee HB. Expression of ICAM-1 on conjunctival epithelium and ECP in tears and serum from children with allergic conjunctivitis. Ann Allergy Asthma Immunol 1999; 8: Ono SJ., Abelson MB. Allergic conjunctivitis: Update on pathophisiology and prospects for future treatment. J Allergy Clin Immunol 2005; 115: Piirila P., Kanerva L., Alanko K., Estlander T. Occupational IgEmediated asthma, rhinoconjunctivitis, and contact urticaria caused by Easter lily (Lilium longiflorum) and tulip. Allergy 1999; 5: Proud D., Sweet J., Stein P., Settipane RA. Inflammatory mediator release on conjunctival provocation of allergic subjects with allergen. J Allergy Clin Immunol 1990; 8: Rezende R., Hammersmith K., Bisol T., Lima AL. Comparative study of ocular Herpes Simplex Virus in patients with and without self- reported atopy. Am J Ophthalmol 2006; 6: Sangwan VS., Murthy SI., Vemuganti GK., Bansal AK. Cultivated corneal epithelial transplantation for severe ocular surface disease in vernal keratoconjunctivitis. Cornea 2005; 4: Santos C. Efficacy of lodoxamide 0,15 ophtalmic solution in resolving corneal epitheliopathy associated with vernal keratoconjunctivitis. Am J Ophtalmol 1994; 117: Secchi A., Leonardi A., Abelson M. The role of eosinophilic cationic protein and histamine in vernal keratoconjunctivitis. Ocular Immunol Inflamm 1995; 3: Stahl JL., Barney NP. Ocular allergic disease. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2004; 4: Suzuki S., Goto E., Dogru M., Asano-Kato N., Matsumoto Y., Hara Y., Fujishima H. Tear film lipid layer alterations in allergic conjunctivitis. Cornea 2006; 3: Takahashi M., Suzuma K., Inaba I., Ogura Y., Yoneda K., Okamoto H. Retinal detachment associated with atopic dermatitis. Br J Ophthalm 1996; 80: Taniguchi H., Ohki O., Yokozeki H., Katayama A. Cataract and retinal detachment in patients with severe atopic dermatitis who were withdrawn from the use of topical corticosteroid. J Dermatol 1999; 26:

12 86 89 Tarlo S. Practical implications of studies in occupational rhinoconjunctivitis. J Allergy Clin Immunol 2003; 112: Tomassini M., Magrini L., Bonini S., Lambiase A. Increased serum levels of eosinophil cationic protein and eosinophil-derived neurotoxin (protein X) in vernal keratoconjunctivitis. Ophthalmol 1994; 101: Trocme S., Sra KK. Spectrum of ocular allergy. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2002; 2: Turgeon P.W. Choroby aparatu ochronnego oka i rogówki. Część 8. [w] Pecold K. Chirurgia minimalna i maksymalna w leczeniu samoistnego odwarstwienia siatkówki. Okulistyka 2001; 1: Tsubota K., Takamura E., Hasegawa T., Kobayashi T. Detection by brush cytology of mast cells and eosinophils in allergic and vernal conjunctivitis. Cornea 1991; 10: Uchio E. Possibility of non-steroidal treatment in allergic conjunctival diseases. Allerg. Int. 2004; 53: Uchio E., Miyakawa K., Ikezawa Z., Ohno S. Systemic and local immunological features of atopic dermatitis patients with ocular complications. Br J Ophtalmol, 1998; 82: Usowska A., Rapiejko P., Lipiec A. Zaburzenia filmu łzowego w sezonowym alergicznym zapaleniu spojówek. Okulistyka 2003; (supl. 2): Alergia Astma Immunologia 2009, 15 (2): Van Cauwenberge P., De Belder T., Vermeiren J., Kaplan A. Global Resources in Allergy (GLORIA): allergic rhinitis and allergic conjunctivitis. Clin Exp All Rev 2003; 3: Vichyanond P. Childhood Allergic Conjunctivitis and Vernal Keratoconjunctivitis. Allergy Clin Immunol Int. 2004; 16: Wittczak T., Pas-Wyroślak A., Pałczynski C. Occupational allergic conjunctivitis due to coconut fibre dust. Allergy 2005; 60: Wittczak T., Pałczyński C. Interaktywny Program Kontroli Alergii Zawodowej. Wyd. IMP Łódź Wylęgała E., Wróblewska EM., Tarnawska D., Mierzwa M. Zastosowanie głębokiej keratoplastyki warstwowej w leczeniu schorzeń rogówki bez zmian w śródbłonku. Klinika Oczna 2003; 5: Wylęgała E., Tarnawska D., Orzechowska-Wylęgała B. Techniki chirurgiczne stosowane przy przeszczepach rąbkowych komórek macierzystych. Klinika Oczna 2003; 5: Yang H-Y., Fujishima H., Toda K., Itoh S. Allergic conjunctivitis as a risk factor for regression and haze after photorefractive keratectomy Am J Ophthalmol 1998; 125: Yoneda K., Okamoto H., Wada Y., Morita K. Atopic retinal detachment. Report of four casus and a review of the literature. Br J Ophthalmol 1995; 133:

Alergiczne choroby oczu

Alergiczne choroby oczu Alergiczne choroby oczu Podział alergicznych chorób oczu wg obrazu klinicznego Do alergicznych chorób oczu zaliczamy obecnie następujące jednostki chorobowe (podział zaproponowany przez polskich autorów)*:

Bardziej szczegółowo

ALERGIA kwartalnik dla lekarzy Powikłania oczne związane z leczeniem farmakologicznym stosowanym w alergii - opisy przypadków

ALERGIA kwartalnik dla lekarzy Powikłania oczne związane z leczeniem farmakologicznym stosowanym w alergii - opisy przypadków autor(); Dr n. med. Anna Zaleska-Żmijewska prof. dr hab. n. med. Jerzy Szaflik Katedra i Klinika Okulistyki II WL AM w Warszawie Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Jerzy Szaflik keywords (); DIAGNOSTYKA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACYJNY KOMPENDIUM OKULISTYKI

PROGRAM EDUKACYJNY KOMPENDIUM OKULISTYKI Zeszyt 2 2009 (6) OKULISTYKA KWARTALNIK MEDYCZNY ISSN 1505-2753 Wydanie specjalne PROGRAM EDUKACYJNY KOMPENDIUM OKULISTYKI Objawy alergii narządu wzroku i jej leczenie dr n. med. Anna Zaleska-Żmijewska

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO GRUPY EKSPERTÓW PTA I PTO W SPRAWIE DIAGNOSTYKI I LECZENIA ALERGICZNYCH CHORÓB NARZĄDU WZROKU.

STANOWISKO GRUPY EKSPERTÓW PTA I PTO W SPRAWIE DIAGNOSTYKI I LECZENIA ALERGICZNYCH CHORÓB NARZĄDU WZROKU. STANOWISKO GRUPY EKSPERTÓW PTA I PTO W SPRAWIE DIAGNOSTYKI I LECZENIA ALERGICZNYCH CHORÓB NARZĄDU WZROKU. SPIS TREŚCI 1. Wstęp E. Bogacka... 5 2. Definicje E. Bogacka... 5 3. Podział alergicznych chorób

Bardziej szczegółowo

PRACE POGLĄDOWE ZAWODOWE ALERGICZNE ZAPALENIE SPOJÓWEK. Tomasz Wittczak 1 Alicja Pas-Wyroślak 2 Cezary Pałczyński 1,3

PRACE POGLĄDOWE ZAWODOWE ALERGICZNE ZAPALENIE SPOJÓWEK. Tomasz Wittczak 1 Alicja Pas-Wyroślak 2 Cezary Pałczyński 1,3 Medycyna Pracy 2007;58(2):125 130 Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi http://medpr.imp.lodz.pl Tomasz Wittczak 1 Alicja Pas-Wyroślak 2 Cezary Pałczyński 1,3 ZAWODOWE ALERGICZNE ZAPALENIE

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

Nadwrażliwość czy alergia na leki?

Nadwrażliwość czy alergia na leki? Nadwrażliwość czy alergia na leki? Alicja Grzanka Katedra i Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych, Dermatologii i Alergologii w Zabrzu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Nadwrażliwość czy alergia?

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Pronasal Omówienie rozpowszechnienia choroby Alergiczny nieżyt nosa (ANN) jest najczęściej występującym zaburzeniem zapalnym w obrębie

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. ALLERGODIL, 0,5 mg/ml, krople do oczu, roztwór Azelastini hydrochloridum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. ALLERGODIL, 0,5 mg/ml, krople do oczu, roztwór Azelastini hydrochloridum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA ALLERGODIL, 0,5 mg/ml, krople do oczu, roztwór Azelastini hydrochloridum Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona informacje ważne dla

Bardziej szczegółowo

Alergie oczu: rozpoznawanie i diagnostyka chorób powierzchni oka wynikających z nadwrażliwości*

Alergie oczu: rozpoznawanie i diagnostyka chorób powierzchni oka wynikających z nadwrażliwości* 58 TEMAT WIODĄCY: Alergie oczu Alergie oczu: rozpoznawanie i diagnostyka chorób powierzchni oka wynikających z nadwrażliwości* Ocular allergy: recognizing and diagnosing hypersensitivity disorders of the

Bardziej szczegółowo

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII 3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, charakteryzującą się nawracającymi atakami duszności, kaszlu i świszczącego oddechu, których częstotliwość

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Pacjent z alergią w praktyce kontaktologicznej

Pacjent z alergią w praktyce kontaktologicznej Allergy in contact lens practice Piotr Marszalik 1,2, Paulina Figura 3 1 Oddział Okulistyczny, Specjalistyczne Centrum Medyczne S.A. w Polanicy-Zdroju Kierownik: lek. Piotr Marszalik 2 Ośrodek Okulistyki

Bardziej szczegółowo

Badanie eozynofilii we łzach w diagnostyce alergicznego zapalenia spojówek o etiologii zawodowej

Badanie eozynofilii we łzach w diagnostyce alergicznego zapalenia spojówek o etiologii zawodowej Alergia Astma Immunologia, 7 (): -4 Badanie eozynofilii we łzach w diagnostyce alergicznego zapalenia spojówek o etiologii zawodowej Eosinophilia in the tear fluid in diagnostics of occupational allergic

Bardziej szczegółowo

Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy alergii?

Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy alergii? Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Czy alergia układu oddechowego to często spotykany problem? Choroby alergiczne występują obecnie z bardzo dużą częstością. Szacuje się, że na

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Olopatadyna 1 mg/ml krople do oczu, roztwór. Abdi Farma, Unipessoal Lda

Olopatadyna 1 mg/ml krople do oczu, roztwór. Abdi Farma, Unipessoal Lda Plan zarządzania ryzykiem Olopatadyna 1 mg/ml krople do oczu, roztwór Abdi Farma, Unipessoal Lda Data: 23 maja 2013 r. NINIEJSZY DOKUMENT ZAWIERA INFORMACJE POUFNE. KOPIOWANIE I ROZPOWSZECHNIANIE BEZ PISEMNEGO

Bardziej szczegółowo

Spojówki. Anatomia spojówki

Spojówki. Anatomia spojówki Spojówki Anatomia spojówki Metody badania Badanie w lampie szczelinowej Odwracanie powieki górnej i dolnej Wymaz z worka spojówkowego, zeskrobiny spojówkowe Przekrwienie spojówek powierzchowne głębokie

Bardziej szczegółowo

POSTÊPY W CHIRURGII G OWY I SZYI 1/2008 19

POSTÊPY W CHIRURGII G OWY I SZYI 1/2008 19 Zalecenia diagnostyczno-terapeutyczne w zakresie rynologii Klasyfikacja zapaleñ zatok przynosowych i zalecenia Europejskiego Towarzystwa Rynologicznego Na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Otorynolaryngologów

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Opinia Rady Przejrzystości nr 38/2012 z dnia 27 marca 2012 r. w sprawie objęcia refundacją budesonidu w produktach leczniczych podawanych w leczeniu

Bardziej szczegółowo

Zespół oka czerwonego jako manifestacja zespołu suchego oka.

Zespół oka czerwonego jako manifestacja zespołu suchego oka. Zespół oka czerwonego jako manifestacja zespołu suchego oka. Red eye syndrome as a manifestation of dry eye Dr n. med. Anna Zaleska- Żmijewska Prof. dr hab. n. med. Jerzy Szaflik Katedra i Klinika Okulistyki

Bardziej szczegółowo

Konsensus ekspertów w sprawie zastosowania preparatu Taflotan w leczeniu jaskry

Konsensus ekspertów w sprawie zastosowania preparatu Taflotan w leczeniu jaskry Konsensus ekspertów w sprawie zastosowania preparatu Taflotan w leczeniu jaskry zaakceptowany przez zarząd Polskiego Towarzystwa Okulistycznego Stan na dzień 20 maja 2015 Konsensus został opracowany przez

Bardziej szczegółowo

Alergeny wziewne. DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowym alergenem wziewnym u psa jest roztocze z gatunku Dermatophagoides

Alergeny wziewne. DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowym alergenem wziewnym u psa jest roztocze z gatunku Dermatophagoides 4 Alergie na alergeny wziewne Alergie na alergeny wziewne 69 DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowym alergenem wziewnym u psa jest roztocze z gatunku Dermatophagoides W alergologii weterynaryjnej najczęstszą przyczyną

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. ALLERGODIL, 0,5 mg/ml, krople do oczu, roztwór Azelastini hydrochloridum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. ALLERGODIL, 0,5 mg/ml, krople do oczu, roztwór Azelastini hydrochloridum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta ALLERGODIL, 0,5 mg/ml, krople do oczu, roztwór Azelastini hydrochloridum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03 SUBSTANCJA CZYNNA (INN) GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU LECZNICZEGO, KTÓREGO DOTYCZY PLAN ZARZĄDZANIA RYZYKIEM 12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna:

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study.

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study. 1. Wstęp Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach epidemiologicznych stwierdzono znaczący wzrost częstości występowania alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

podręcznik chorób alergicznych

podręcznik chorób alergicznych podręcznik chorób alergicznych Gerhard Grevers Martin Rócken ilustracje Jurgen Wirth Redaktor wydania drugiego polskiego Bernard Panaszek I. Podstawy alergologii... 1 II. Diagnostyka chorób alergicznych...

Bardziej szczegółowo

Konsensus okulistyczno-położniczy w sprawie wskazań do rozwiązania porodu drogą cięcia cesarskiego z powodu zmian w narządzie wzroku

Konsensus okulistyczno-położniczy w sprawie wskazań do rozwiązania porodu drogą cięcia cesarskiego z powodu zmian w narządzie wzroku Konsensus okulistyczno-położniczy w sprawie wskazań do rozwiązania porodu drogą cięcia cesarskiego z powodu zmian w narządzie wzroku Wytyczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego 1 Konsensus okulistyczno-położniczy

Bardziej szczegółowo

OKULISTYKA PROGRAM EDUKACYJNY KOMPENDIUM OKULISTYKI WSPÓŁPRACA ALERGOLOGÓW, OKULISTÓW I DERMATOLOGÓW W LECZENIU ALERGICZNYCH CHORÓB NARZĄDU WZROKU

OKULISTYKA PROGRAM EDUKACYJNY KOMPENDIUM OKULISTYKI WSPÓŁPRACA ALERGOLOGÓW, OKULISTÓW I DERMATOLOGÓW W LECZENIU ALERGICZNYCH CHORÓB NARZĄDU WZROKU Zeszyt 1 2015 (29) OKULISTYKA KWARTALNIK MEDYCZNY ISSN 1505-2753 PROGRAM EDUKACYJNY KOMPENDIUM OKULISTYKI WSPÓŁPRACA ALERGOLOGÓW, OKULISTÓW I DERMATOLOGÓW W LECZENIU ALERGICZNYCH CHORÓB NARZĄDU WZROKU

Bardziej szczegółowo

Diagnozowanie i leczenie nieżytu nosa (rhinitis): Praktyczne wskazówki

Diagnozowanie i leczenie nieżytu nosa (rhinitis): Praktyczne wskazówki DONIESIENIE PRASOWE Diagnozowanie i leczenie nieżytu nosa (rhinitis): Praktyczne wskazówki Płynotok nosowy (rhinorhea), zatkany nos, swędzenie i częste kichanie należą do typowych objawów nieżytu nosa.

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO PIMAFUCORT (10 mg + 10 mg + 3500 I.U.)/g, maść 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH Jeden gram maści zawiera 10

Bardziej szczegółowo

4 NA 5 CHORYCH NA ASTMĘ

4 NA 5 CHORYCH NA ASTMĘ 4 NA 5 CHORYCH NA ASTMĘ CIERPI NA PODRAŻNIENIE GÓRNYCH DRÓG ODDECHOWYCH 1,2 3w1 nebulizator Górne drogi Środkowe drogi Dolne drogi A3 COMPLETE UNIKALNY NEBULIZATOR EFEKTYWNE LECZENIE SCHORZEŃ PŁUC I GÓRNYCH

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. DICLOABAK, 1 mg/ml, krople do oczu, roztwór Diclofenacum natricum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. DICLOABAK, 1 mg/ml, krople do oczu, roztwór Diclofenacum natricum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA DICLOABAK, 1 mg/ml, krople do oczu, roztwór Diclofenacum natricum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę,

Bardziej szczegółowo

Draft programu Sympozjum Alergii na Pokarmy 2015

Draft programu Sympozjum Alergii na Pokarmy 2015 20.03.2015 Piątek GODZ. 12.50 13.00 GODZ. 13.00 14.30 Ceremonia Inauguracyjna Sesja Inauguracyjna Alergia pokarmowa w 2015 roku co dalej? 1. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii pokarmowych, 13.00-13.30

Bardziej szczegółowo

Azelastyna w aerozolu do nosa: lek pierwszego wyboru przy alergicznym nieżycie nosa

Azelastyna w aerozolu do nosa: lek pierwszego wyboru przy alergicznym nieżycie nosa KOMUNIKAT PRASOWY Azelastyna w aerozolu do nosa: lek pierwszego wyboru przy alergicznym nieżycie nosa Alergiczny nieŝyt nosa (ANN) jest jednostką chorobową obejmującą ponad 25% populacji. Najczęstsze objawy

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie, skuteczność i tolerancja preparatów cetyryzyny w codziennej praktyce klinicznej

Zastosowanie, skuteczność i tolerancja preparatów cetyryzyny w codziennej praktyce klinicznej Zastosowanie, skuteczność i tolerancja preparatów cetyryzyny w codziennej praktyce klinicznej The indications, efficacy and tolerance of cetirizine in daily clinical practice Jerzy Chudek Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo

Wady refrakcji u niemowląt, dzieci i młodzieży.

Wady refrakcji u niemowląt, dzieci i młodzieży. Anna Gotz-Więckowska Wady refrakcji u niemowląt, dzieci i młodzieży. Katedra Okulistyki i Klinika Okulistyczna UM w Poznaniu Kierownik: Prof.UM dr hab. Jarosław Kocięcki Rozwój narządu wzroku Precyzyjny

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Bimican przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Bimican przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Bimican przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby jest stosowany w celu zmniejszenia

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Wczesna diagnostyka stożka rogówki Czy można wykorzystać OCT?

Wczesna diagnostyka stożka rogówki Czy można wykorzystać OCT? Wczesna diagnostyka stożka rogówki Czy można wykorzystać OCT? Bartłomiej J. Kałużny Klinika Chorób Oczu, Collegium Medicum, Bydgoszcz Kierownik: prof. dr hab. med. G. Malukiewicz Po co? - prawidłowa kwalifikacja

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Buczyłko Centrum Alergologii w Łodzi. Rzut oka na alergie

Krzysztof Buczyłko Centrum Alergologii w Łodzi. Rzut oka na alergie Krzysztof Buczyłko Centrum Alergologii w Łodzi Rzut oka na alergie Rzut oka na alergie Alergia w praktyce klinicznej 1 Alergia atopowa (typ I) sige +,(CRD+) PTS(+), NTP(+) Alergia kontaktowa (typiv) HTP(+),

Bardziej szczegółowo

Choroby alergiczne a narząd wzroku przypadki kliniczne

Choroby alergiczne a narząd wzroku przypadki kliniczne Choroby alergiczne a narząd wzroku przypadki kliniczne M. Pietruszyńska, I. Jankowska Lech, I. Grabska-Liberek Klinika Okulistyki CMKP w Warszawie Kierownik Kliniki : prof. dr hab. I. Grabska - Liberek

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

(Hydrocortisoni butyras)

(Hydrocortisoni butyras) ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA LATICORT 0,1%, 1 mg/ml, płyn na skórę (Hydrocortisoni butyras) Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

Claritine. Informacje o stosowaniu: Schering-Plough/USA. Claritine' ... Q) '., ::: N

Claritine. Informacje o stosowaniu: Schering-Plough/USA. Claritine' ... Q) '., ::: N Informacje o stosowaniu: Claritine@ - tabletki i syrop Loratadyna - lek przeciwhistaminowy o przedłużonym działaniu, nie wywołujący objawów uspokojenia. Opis: każda tabletka preparatu Claritine'" zawiera

Bardziej szczegółowo

Wst p Jerzy Kruszewski... 15 PiÊmiennictwo... 18. Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman...

Wst p Jerzy Kruszewski... 15 PiÊmiennictwo... 18. Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman... Spis treêci Wst p Jerzy Kruszewski....................... 15 PiÊmiennictwo........................... 18 Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman.....................

Bardziej szczegółowo

www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Choroba behceta Wersja 2016 2. DIAGNOZA I LECZENIE 2.1 Jak diagnozuje się tę chorobę? Diagnoza jest głównie kliniczna. Może minąć od roku do nawet pięciu lat

Bardziej szczegółowo

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych S.Szymik-Kantorowicz, A.Taczanowska-Niemczuk, P.Łabuz, I.Honkisz, K.Górniak, A.Prokurat Klinika Chirurgii Dziecięcej CM

Bardziej szczegółowo

Część 1. Podstawowe zagadnienia 1. Informacje ogólne 1

Część 1. Podstawowe zagadnienia 1. Informacje ogólne 1 Spis treści Wstęp do wydania czwartego Wstęp do wydania pierwszego Skróty xiii xiv xv Część 1. Podstawowe zagadnienia 1. Informacje ogólne 1 1.1 Anatomia stosowana 1 1.2 Fizjologia stosowana 4 1.3 Fizyczne

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

Astma i POChP. Maciej Kupczyk Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Astma i POChP. Maciej Kupczyk Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Astma i POChP Maciej Kupczyk Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Epidemia alergii i astmy Devereux G. 2006. Nature Rev Immunol 6;869-874. Epidemiologia astmy i chorób

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Perosall C, roztwór do stosowania podjęzykowego. Mieszanka alergenów pyłku chwastów. Zestaw do leczenia podstawowego: 0 JS*/ ml, 00 JS/ ml, 000 JS/

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Tobrosopt-DEX, (3 mg + 1 mg)/ml, krople do oczu, zawiesina Tobramycinum + Dexamethasonum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Tobrosopt-DEX, (3 mg + 1 mg)/ml, krople do oczu, zawiesina Tobramycinum + Dexamethasonum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Tobrosopt-DEX, (3 mg + 1 mg)/ml, krople do oczu, zawiesina Tobramycinum + Dexamethasonum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

Sesje. "Instytut Alergii - Inne oblicza alergii"

Sesje. Instytut Alergii - Inne oblicza alergii ŚRODA 23.04.2008 Sesje SESJA SZKOLENIOWO-NAUKOWA I 14.15-15.45 "Instytut Alergii - Inne oblicza alergii" Prof. dr hab. med. Janusz Patkowski, Prof. dr hab. med. Piotr Kuna 14.15-14.45 "Choroby alergiczne

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 328 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 328 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 328 SECTIO D 2005 1 Poradnia Alergologiczna NZOZ Euromedica The Allergology Outpatient Department Euromedica, Grudziadz,

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nadmierne wydzielanie śluzu w drogach

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO CROTAMITON FARMAPOL płyn do stosowania na skórę, 100 mg/g 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 g płynu do stosowania

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie niepożądanych działań leków

Monitorowanie niepożądanych działań leków Monitorowanie niepożądanych działań leków Anna Wiela-Hojeńska Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Niepożądane działanie leku (ndl) Adverse Drug Reaction (ADR) (definicja

Bardziej szczegółowo

Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny

Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny PODYPLOMOWA SZKOŁA PEDIATRII / POSTGRADUATE SCHOOL OF PAEDIATRICS 141 Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny The symptomatology of allergic diseases in children allergic march Grażyna

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Okulistyka. Klasyfikuj prace: Pielęgniarstwo okulistyczne w WY 158.

Okulistyka. Klasyfikuj prace: Pielęgniarstwo okulistyczne w WY 158. WW Okulistyka Klasyfikuj prace: Pielęgniarstwo okulistyczne w WY 158. WW 1-100 Wydawnictwa informacyjne i ogólne WW 101-290 Oko WW 101-113 Anatomia. Fizjologia. Higiena WW 140-160 Choroby. Postrzeganie

Bardziej szczegółowo

Wst p. Podzia alergicznych schorzeƒ oczu. Objawy i leczenie alergii narzàdu wzroku

Wst p. Podzia alergicznych schorzeƒ oczu. Objawy i leczenie alergii narzàdu wzroku 1 Objawy i leczenie alergii narzàdu wzroku Dr n. med. Anna Zaleska- mijewska Katedra i Klinika Okulistyki II W. L. WUM SPKSO w Warszawie Wst p Alergie dotyczàce ró nych narzàdów sà cz sto spotykanymi schorzeniami

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych www.aotm.gov.pl Rekomendacja nr 229/2014 z dnia 13 października 2014 r. Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych w sprawie zasadności wydawania zgód na refundację

Bardziej szczegółowo

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Dorota Lewandowska dr n. med. Obecnie dostępne formy pomocy palącym Farmakologiczne NTZ guma plastry pastylki pastylki podjęzykowe Bupropion (Zyban) Wareniklina

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

PRECYZYJNE WYNIKI DLA BEZPIECZNYCH I LEPSZYCH DECYZJI DIAGNOSTYCZNYCH

PRECYZYJNE WYNIKI DLA BEZPIECZNYCH I LEPSZYCH DECYZJI DIAGNOSTYCZNYCH Klicka här för att ändra format PRECYZYJNE WYNIKI DLA BEZPIECZNYCH I LEPSZYCH DECYZJI DIAGNOSTYCZNYCH Wypełnij lukę diagnostyczną w alergii na jady pszczoły i osy Rozwiązanie dla podwójnie pozytywnego

Bardziej szczegółowo

SZYBKIE I SKUTECZNE MIEJSCOWE LECZENIE KORTYKOSTEROIDAMI

SZYBKIE I SKUTECZNE MIEJSCOWE LECZENIE KORTYKOSTEROIDAMI SZYBKIE I SKUTECZNE MIEJSCOWE LECZENIE KORTYKOSTEROIDAMI Dermovate najsilniejszy steroid stosowany w leczeniu wyprysku i łuszczycy Dermovate jest kortykosteroidem o bardzo silnym działaniu miejscowym,

Bardziej szczegółowo

Rozpoznanie i leczenie alergicznego nieżytu nosa Allergic rhinitis diagnosis and treatment

Rozpoznanie i leczenie alergicznego nieżytu nosa Allergic rhinitis diagnosis and treatment Anna Grad, Ludmiła Bartoszewicz, Bolesław Kalicki, Anna Jung Pediatr Med Rodz 2009, 5 (3), p. 199-203 Pierwotnie w: Pediatr Med Rodz 2008, 4 (3), p. 154-158 Received: 03.10.2008 Accepted: 09.10.2008 Published:

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2012/2013 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY V roku

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2012/2013 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY V roku PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2012/2013 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY V roku 1. NAZWA PRZEDMIOTU : PULMONOLOGIA 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek ) realizującej

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWY PROGRAM PROFILAKTYCZNY DOTYCZĄCY ALERGII ZAWODOWEJ

KOMPLEKSOWY PROGRAM PROFILAKTYCZNY DOTYCZĄCY ALERGII ZAWODOWEJ KOMPLEKSOWY PROGRAM PROFILAKTYCZNY DOTYCZĄCY ALERGII ZAWODOWEJ W ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet II Działanie 2.3 Wzmocnienie potencjału zdrowia osób pracujących oraz poprawienie

Bardziej szczegółowo

20.03.2015 Piątek. 1. Diagnostyka in vitro co trzeba wiedzieć 14.30-14.50. 2. Testy skórne przydatność i interpretacja 14.50-15.10

20.03.2015 Piątek. 1. Diagnostyka in vitro co trzeba wiedzieć 14.30-14.50. 2. Testy skórne przydatność i interpretacja 14.50-15.10 20.03.2015 Piątek GODZ. 12.50 13.00 GODZ. 13.00 14.30 Ceremonia Inauguracyjna Sesja Inauguracyjna Alergia pokarmowa w 2015 roku co dalej? Prof. Bolesław Samoliński 1. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA 1

ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Alerzina, 10 mg, tabletki powlekane (Cetirizini dihydrochloridum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Krzysztof Letachowicz Katedra i Klinika Nefrologii i Medycyny Transplantacyjnej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Marian Klinger Cewkowo-śródmiąższowe

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... Skróty...

Przedmowa... Skróty... VII Przedmowa.............................................................. Skróty................................................................... Przedmowa..........................................................

Bardziej szczegółowo

Sesje. "POLASTMA - Astma oskrzelowa - problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny" 16.00-17.30

Sesje. POLASTMA - Astma oskrzelowa - problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny 16.00-17.30 ŚRODA 25.03.2009 Sesje SESJA SZKOLENIOWO-NAUKOWA I 14.00-15.45 "POLASTMA - Astma oskrzelowa - problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny" Prof. dr hab. med. Wacław Droszcz, Prof. dr hab. med. Piotr Kuna

Bardziej szczegółowo

Przewlekły alergiczny nieżyt nosa w przebiegu uczulenia na alergeny pyłku traw. Opis przypadku

Przewlekły alergiczny nieżyt nosa w przebiegu uczulenia na alergeny pyłku traw. Opis przypadku Przewlekły alergiczny nieżyt nosa w przebiegu uczulenia na alergeny pyłku traw. Opis przypadku Perennial allergic rhinitis in the course of grass pollen allergy. Case discussion dr n. med. Agnieszka Lipiec

Bardziej szczegółowo

Zawiadomienie Prezesa UR z dnia 19.03.2015 CCDS March 2014

Zawiadomienie Prezesa UR z dnia 19.03.2015 CCDS March 2014 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta PEVISONE, (10 mg + 1,1 mg)/g, krem Econazoli nitras + Triamcinoloni acetonidum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI:

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: 1. Adres jednostki: Adres: Katedra i Klinika Okulistyki Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 61-848 Poznań ul:długa

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA ŚRODKA FARMACEUTYCZNEGO 1. NAZWA HANDLOWA ŚRODKA FARMACEUTYCZNEGO Cutivate 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ propionian flutikazonu (zmikronizowany) 0,5 mg/g (krem) propionian

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

Atopia, alergia, atopowe zapalanie skóry czy to to samo?

Atopia, alergia, atopowe zapalanie skóry czy to to samo? Atopia, alergia, atopowe zapalanie skóry czy to to samo? Czy jak mam AZS, to zawsze mam alergię? Czy każdy z atopią ma AZS? Wiele osób stara sie zrozumieć, co im właściwie dolega. Razem z Fundacją Pokonać

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA 1

ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Alermed, 10 mg, tabletki powlekane (Cetirizini dihydrochloridum) Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zażyciem leku. - Należy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50)

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) Załącznik B.32. LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Diklofenak sodowy... l tnghnl

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Diklofenak sodowy... l tnghnl CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZW A PRODUKTU LECZNICZEGO DICLOABAK, 1 mg/mi, kt ople do oczu, roztwór 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Diklofenak sodowy... l tnghnl Substancja pomocnicza: rycynooleinian

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów

Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów Strona 1 z 1 STANDARDOWA PROCEDURA OPERACYJNA Tytuł: Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów SOP obowiązuje od: 05.06.2014 Data ważności: 31.10.2014 Zastępuje

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Beclonasal Aqua 50 mikrogramów/dawkę, aerozol do nosa, zawiesina 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Jedna dawka (0,09 ml) zawiera 50 mikrogramów

Bardziej szczegółowo

Wartość diagnostyczna stężenia immunoglobuliny E u pacjentów w podeszłym wieku

Wartość diagnostyczna stężenia immunoglobuliny E u pacjentów w podeszłym wieku Gerontologia Polska PRACA ORYGINALNA tom 13, nr 1, 59 63 ISSN 1425 4956 Andrzej Bożek, Jerzy Jarząb Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Dermatologii Śląskiej Akademii Medycznej w Zabrzu Wartość diagnostyczna

Bardziej szczegółowo

Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej

Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej Nie można być mistrzem we wszystkich dyscyplinach. Czas na biogospodarkę Jerzy Samochowiec Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Bardziej szczegółowo

Wystąpienia na wykładach organizowanych przez:

Wystąpienia na wykładach organizowanych przez: Wystąpienia na wykładach organizowanych przez: uniwersytety i akademie medyczne, instytuty i towarzystwa naukowe, organizacje społeczne wyższej użyteczności publicznej, fundacje i inne. Wykłady dotyczyły

Bardziej szczegółowo

ORGANIZATORZY WSPÓŁUDZIAŁ NAUKOWY ZŁOTY SPONSOR

ORGANIZATORZY WSPÓŁUDZIAŁ NAUKOWY ZŁOTY SPONSOR Koleżanki i Koledzy Mam przyjemność już po raz trzynasty zaprosić Państwa na Konferencję Naukowo-Szkoleniową Alergia Astma Immunologia Kliniczna, która odbędzie się w Łodzi w dniach 12-14 czerwca 2014

Bardziej szczegółowo