ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH"

Transkrypt

1 Krzysztof Piech ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH W dalszym ciągu trwają spory na temat przyczyn Wielkiego Kryzysu. Pretekstem ponownego zajęcia się tematyką jest mijające w br. 70-lecie jego rozpoczęcia. Gdyby wierzyć Kondratiewowi, powinniśmy być już w trakcie kolejnego, światowego kryzysu gospodarczego, którego pewne symptomy można zaobserwować. Jeśli tak się stanie, z pewnością wystąpi potrzeba ponownego spojrzenia w przeszłość i przypomnienia sobie elementów polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach. Elementy polityki gospodarczej Teoria polityki gospodarczej składa się z następujących, logicznie powiązanych ze sobą elementów: uwarunkowań, podmiotów, narzędzi, celów oraz przedmiotu. Podmioty, do których najczęściej zalicza się naczelne organy władz państwa 1, oddziaływają na przedmiot polityki gospodarczej, którym jest gospodarka lub jej wybrana część 2 w otoczeniu pewnych uwarunkowań 3. Aby mówić o polityce, podmioty muszą oddziaływać na przedmiot(y) świadomie i celowo, tj. są to zorganizowane, zaplanowane działania skierowane w określonym celu. Są one zazwyczaj opisane w różnego rodzaju strategiach, planach rządowych. Oddziaływanie to odbywa się przy wykorzystaniu pewnych narzędzi i instrumentów. By dokładniej wyjaśnić i rozgraniczyć te pojęcia, spróbujemy zastosować heurystyczną 4 technikę analogii bezpośredniej 5. Przeniesiemy mianowicie definicje (rozumiane intuicyjnie, co jest wystarczające dla naszych potrzeb) z innych systemów pojęciowych: medycyny, muzykologii. Narzędziami chirurga są: skalpel, chustki chirurgiczne, zaciskacze, tampony, odsączacze, różnego rodzaju urządzenia pomiarowe, stół operacyjny, lampy, piły, wiertła itd. Natomiast instrumentem, spośród wymienionych, jest jedynie skalpel i inne narzędzia manipulacyjne, bezpośrednio za pomocą których przeprowadza się operację (np. właśnie skalpel). Podobnie narzędziem muzyka jest nie tylko jego instrument, lecz także wykorzystywany przez niego zapis nutowy, jego usta, układ oddechowy, przepona i in. W ekonomii natomiast, narzędzia polityki gospodarczej to akty prawne (ustawy, uchwały, rozporządzenia i in.), uwarunkowania doktrynalne wykorzystywane dla danego celu, instrumenty finansowe (np. środki budżetu centralnego, lokalnego, ulgi itp.), publicznie wypowiadane opinie decydentów (które wpływają na funkcjonowanie gospodarki (szczególnie giełdy, rynku walutowego). Wybór instrumentów, czas ich 1 Nie są to oczywiście wszystkie grupy podmiotów, do których można zaliczyć również wydzielone agencje rządowe, naczelne organy kontrolne, władze regionalne i samorządowe, czy nawet przedsiębiorstwa monopolistyczne. Por. K. Piech, Polityka internetowa próba ujęcia teoretycznego, Polityka Gospodarcza nr 1/1999, ss Od ich nazw pochodzą przymiotniki określające politykę, np. rolnictwo polityka rolna. 3 Mechanizm ten obrazowo przedstawiony został w artykule: Ibidem, s. 233, rys Por. K. Piech, Heurystyka, 5 grudnia 1998 r. 5 Por. J. Antoszkiewicz, Metody heurystyczne. Twórcze rozwiązywanie problemów, PWE, wyd. II, Warszawa 1990, ss

2 94 Krzysztof Piech wprowadzenia, okres zastosowania oraz ich zasięg i natężenie, zależą od decyzji podjętych przez decydentów działających w ramach podmiotów polityki gospodarczej. Są one oparte na pewnych przesłankach, a dokonywane są w sposób algorytmiczny (np. zawarta w określonych aktach prawnych konieczność zadziałania w przypadku wystąpienia określonej sytuacji) lub intuicyjny (w szczególności heurystyczny). Do przesłanek tych należeć mogą wskaźniki makroekonomiczne oraz ich interpretacja, doktryny i teorie ekonomiczne, na których opiera się podejmowanie decyzji (np. obniżenie stopy opodatkowania na podstawie szacunków punktu, w którym znajduje się fiskalizm kraju na krzywej Laffera) itd. Interpretacja wskaźników może następować przy wykorzystaniu techniki wskazówek heurystycznych. 6 Do takich wskazówek w nauce ekonomii należą przykładowo: roczny wzrost PKB nie mniejszy niż 3% i nie większy niż 10%, bilans handlowy z przedziału ± 3% wartości eksportu, stopa bezrobocia powinna być zbliżona do naturalnej stopy bezrobocia (ok. 6%), 7 wg MFW i Banku Światowego stopa inflacji nie może przekraczać 20-25%, w dłuższym czasie musi opadać, a rosnące ceny muszą przywracać równowagę rynkową. 8 Rys. 1. Schemat procesu podejmowania decyzji w polityce gospodarczej CELE przesłanka 1. przesłanka 2. przesłanka n. procesy decyzyjne DECYZJE narzędzia, w tym: 1. instrumenty: zakres, skala, 2. inne. działania na przedmiot polityki gospodarczej. uwarunkowania polityki gospodarczej podmioty polityki gospodarczej narzędzia polityki gospodarczej przedmiot polityki gospodarczej Z przesłanek należących do uwarunkowań decyzji polityki gospodarczej wynikają decyzje, ale interpretacja ich uwarunkowań oraz aktualizacja celów bądź wyznaczenie celów szczegółowych zachodzi wcześniej, w trakcie przebiegu procesów decyzyjnych. Decyzje dotyczą instrumentów wykorzystywanych przez podejmujące je podmioty polityki gospodarczej. Są one wprowadzane (i same też są) narzędziami polityki gospodarczej. W ten sposób oddziałują na przedmiot gospodarkę. 6 Por. ibidem, ss Znajduje się tam opis tej techniki, jednak nie na potrzeby ekonomii (brak takich publikacji), ale dla celów heurystyki rozumianej jako nauki oraz dla wspomagania procesów podejmowania decyzji w zarządzaniu. Zainteresowanie kształtowaniem zjawisk gospodarczych zgodnie z intuicyjnymi (jeszcze nie heurystycznymi) wskazówkami zaczęło się przed powstaniem tej nauki. Nie da się ustalić żadnego prawa dotyczącego ilości, ale można sformułować prawo wystarczająco ścisłe, gdy chodzi o proporcje. Z każdym dniem nabieram mocniejszego przeświadczenia, że badania nad pierwszym z tych praw są jałowe i prowadzą na manowce i tylko badania nad drugim są prawdziwym przedmiotem nauki pisał 9 października 1820 r. Ricardo do Malthusa. Por. J. Keynes, Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, PWN, Warszawa 1956, s. 10 (przypis dolny). 7 Por. F. Kosarin, Forming a subject of the economic politics (Its task and importance) [w:] Polityka gospodarcza w teorii i praktyce, Katedra Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa 1997 (materiały konferencyjne). 8 Por. G. Kołodko, Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa 1999, s. 42 (przypis dolny).

3 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 95 Do pełnego opisania instrumentów polityki gospodarczej nie wystarczy jedynie ich wymienienie (np. stopy procentowe, ulga prorodzinna). Trzeba je również opisać nie tylko w kategoriach ekonomicznych (np. stopa kredytu lombardowego wzrosła z 17 do 19 proc.), ale i historycznych (wcześniej została podniesiona w styczniu tego roku, następnie 17 listopada 1999 r. i na poziomie 19 proc. utrzymuje się do dziś), geograficznych (wzrosła ona w Polsce), doktrynalnych (w oparciu o teorie klasyczne), przyczynowo-skutkowych (bo wystąpił większy od przewidywanego wzrost poziomu cen, deficyt budżetowy po nieprzewidzianych kłopotach ZUS, co ma doprowadzić do obniżenia inflacji przy możliwie braku wpływu na aktywność gospodarczą). W ten sposób opisane zostaną również przesłanki wyboru, zakresu czasowego i geograficznego oraz skali zastosowania określonych instrumentów. Właściwy opis instrumentów powinien zawierać opis mechanizmów z całą ich złożonością (por. rys. 1), z którego wynikać dopiero będzie w podsumowaniu lista instrumentów wykorzystywanych w danym okresie czasowym w wybranych krajach. Tak też powinna przebiegać analiza instrumentów polityki gospodarczej (nie zawsze jednak jest to możliwe). Doktryny ekonomiczne a cykle koniunkturalne Pierwszą doktryną ekonomiczną w czasach nowożytnych był protekcjonizm, powstały w XVII wieku, za czasów ministra finansów i marynarki Francji J.B. Colberta. Zgodnie z nią, państwo miało obowiązek chronić gospodarkę kraju przed konkurencją zagraniczną poprzez stosowanie polityki celnej, mającej na celu utrzymywanie ceł ochronnych i politykę proeksportową. Założenia te weszły później do systemu polityki gospodarczej merkantylizmu. Był on doktryną ekonomiczną, która dominowała w świecie kapitalistycznym (czyli gospodarkach, których funkcjonowanie oparte było w dużej mierze na kapitale, jako jednym z czynników produkcji 9 ) w XVII-XVIII. Zgodnie z nim, źródłem bogactwa narodów jest dodatni bilans handlowy. A bogactwo to stanowi zasób złota w kraju. Stąd natychmiast wynika jeden z celów polityki gospodarczej: utrzymywanie dodatniego bilansu płatniczego. Do osiągnięcia tego celu wyznaczono następujące zadania szczegółowe: wspieranie eksportu, zwłaszcza wyrobów przemysłowych o wysokim stopniu przetworzenia, pomoc w uprzemysłowieniu kraju (wspieranie zakładania manufaktur, rozwój infrastruktury i in.). Wraz ze wzrostem roli handlu i przemysłu, coraz popularniejsze stawały się postulaty fizjokratów, którzy domagali się przejścia od aktywnej (jak na tamte czasy) polityki gospodarczej, do pasywnej. Mówiono: laissez faire, laissez passer pozwólcie działać, pozwólcie przechodzić, opowiadając się za ideą liberalizmu w polityce gospodarczej. Anglia w XVIII w. była najbardziej rozwiniętym gospodarczo krajem świata, wiodła prymat w dziedzinie gospodarki, w tym wymiany handlowej z zagranicą. Nie była już potrzebna ochrona rynku wewnętrznego. Stąd utrzymywanie doktryny wolnego handlu, handlu bez ceł, przynosiło zdecydowanie korzyści temu państwu. Zostało to poparte teorią kosztów komparatywnych D. Ricarda, wyjaśniającą celowość odchodzenia od polityki protekcjonizmu. Jednak byłe kolonie angielskie po uzyskaniu niepodległości, nie zgadzały się z doktryną wolnego handlu. Stany Zjednoczone starały się przez większą część XIX wiek chronić przed ekspansją 9 Obecnie wymienia się następujące czynniki produkcji: a) tradycyjne ziemia, siła robocza, kapitał, b) współczesne organizacja pracy (zarządzanie, know-how, doświadczenie), informacja (wiedza).

4 96 Krzysztof Piech towarów angielskich, aż w końcu wyprzedziły ten kraj pod względem rozwoju gospodarczego. 10 Można przypuszczać, że wskutek wolniejszego rozwoju myśli ekonomicznej w innych krajach, czy też dokładniej jej (tj. pochodzącej z Anglii) ekspansji za granicę, dorobek naukowy Anglii został później przyjęty przez inne kraje należące do jej kręgu kulturowego, m.in. Francję 11. Zgodnie z doktryną zapoczątkowaną w Anglii, w latach 40-tych XIX wieku zniesiono cła zbożowe, a od lat 60-tych wprowadzono układy o wolnym handlu Anglii z Francją, Belgią, Holandią, Włochami, Austrią. Można by dyskutować nad opłacalnością ekonomiczną handlu tych krajów z Anglią (zwłaszcza rozważając infekowanie gospodarek tych krajów kryzysami pochodzącymi z Anglii), jednak powszechnie przyjęte jest, że obie strony odnotowywały korzyści z wymiany międzynarodowej towarów i usług. Zakwestionowane to zostało w pewnej mierze wydarzeniami pochodzącymi z okresu tzw. wielkiej depresji (1873 r.), jednak nie odnotowano gwałtownego odejścia od idei handlu międzynarodowego i nie powrócono powszechnie do protekcjonizmu (aczkolwiek jego skala wzrosła). W literaturze występuje wiele, różnorodnych dat określających rozpoczęcie kryzysów. Jeśli jednak ograniczyć rozważania do światowych kryzysów gospodarczych 12, to rozpoczęły się one w 1857 r. Wcześniej występowały lokalne (narodowe), czy międzynarodowe kryzysy. 13 A więc można mówić o kryzysach z lat 1810, 1815, Po kryzysie ogólnej nadprodukcji z roku 1825, kryzysy występowały w latach: 1836, 1847, 1857, 1866, 1873, 1882, 1890 i Po kryzysie z 1900 roku natomiast zaczęły narastać zjawiska monopolizacji, które doprowadziły do skrócenia cyklu koniunkturalnego z lat (XIX wiek) do 7-8 lat (początek XX wieku). Następne kryzysy wystąpiły w 1907, 1913, 1920, 1929 i 1938 roku Obecnie nadal podnoszone są (sporadycznie) argumenty przeciwko otwieraniu gospodarek i za działaniom osłonowym przynajmniej wobec wybranych gałęzi przemysłu, tzw. infant industries. Tłumaczy się, że dla ich rozwoju potrzebna jest początkowo (w okresie niemowlęcym ang. infant) ochrona. 11 Nie mówimy tutaj np. o Japonii, gdzie myśl ekonomiczna również się rozwijała, natomiast nie była konfrontowana z innymi odkryciami z tej dziedziny nauki, z powodu polityki zagranicznej Japonii. Por. np. J. Kaja, Eseje o japońskiej ekonomii i gospodarce, Wyd. Nauk. Semper, Warszawa Kryzys gospodarczy minimum dwuletnie załamanie gospodarcze mierzone spadkiem dynamiki PKB poniżej zera, w przypadkach wątpliwych (zmiany PKB bliskie bądź równe zero) rozstrzyga wskaźnik dynamiki PKB per capita. Kryzys światowy to taki, którego wystąpienie miało wpływ na gospodarkę świata, mierzonego przy użyciu miernika produktu światowego brutto (będącego średnią ważoną PKB poszczególnych krajów). Zdaniem autora, można heurystycznie wyznaczyć poziom, którego przekroczenie grozi przejściem z załamania gospodarczego do światowego kryzysu gospodarczego. Przyjmując dynamikę PKB świata na poziomie 80% dynamiki poprzedniego roku, otrzymujemy następujące okresy kryzysów: , , 1985, Pokrywają się one na ogół (może z wyjątkiem 1985 r.) z intuicyjną wiedzą na temat kryzysów gospodarczych, które występowały w najważniejszych regionach świata. 13 Był to pierwszy w historii kapitalizmu kryzys, który miał nie tylko międzynarodowy (jak w 1847 r.), ale światowy charakter. W r Niemcy po raz pierwszy przeżyły [własny] i to nie częściowy, lecz cykliczny kryzys ogólnej nadprodukcji. Wyraźniej niż w r wystąpił również w r kryzys ogólnej nadprodukcji we Francji, gdyż zmiany faz cyklu nie komplikowały tam tym razem wpływy wydarzeń politycznych. W USA kryzys 1847 r. był dość słaby ( ). Kryzys 1857 r. był natomiast w USA głęboki i powszechny. W Anglii kryzys 1857 r. był czwartym z kolei kryzysem ogólnej nadprodukcji, żaden jednak poprzedni kryzys nie zaatakował tak głęboko i wszechstronnie produkcji angielskiej. ( ) Prześcignął on wszystkie dotychczasowe kryzysy pod względem liczby zaatakowanych krajów. L. Mendelson, Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, PWN, t. I, Warszawa 1959, s Pomiędzy nimi występowały kryzysy finansowe, w bardziej rozwiniętych krajach średnio co 3-4 lata. Por. np. W. Rostow, The great population spike and after, Oxford University Press, New York Oxford 1998, pp

5 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 97 Zobrazowane zostało to na rysunku Światowy kryzys gospodarczy wystąpił też w okresie II wojny światowej 16. Następnie światowe kryzysy gospodarcze rozpoczynały się w latach: 1974, 1980, Światowy kryzys gospodarczy może również wystąpić w latach , gdyż w roku 1998 przekroczony został poziom alarmowy. 18 Stać się tak może, jeśli rok 1999 będzie również odznaczał się spadkiem dynamiki PKB. Rys. 2. Zmiany koniunktury w najbardziej rozwiniętych krajach świata Uwagi: PKB jako średnia ważona PKB z następujących krajów: Australii, Austrii, Belgii, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Japonii, Kanady, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Włoch. Wbrew napisowi na rys. 3, w 1927 r. nie było kryzysu gospodarczego, a jedynie załamanie lub recesja gospodarcza 19. Źródło: W. Morawski, Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, s. 31. Jak widać, kryzys z lat był o wiele głębszy od tego z 1920 r. Również kryzys z 1938 r. nie dorównywał mu w tym względzie. W najgorszym 1932 r. PKB 16 najbardziej rozwiniętych państw świata spadł o prawie 7% w porównaniu z rokiem poprzednim. W 1933 r. wzrósł o 2% i zaczął nadrabiać straty. Pierwsze teorie ekonomiczne z zakresu teorii cykli koniunkturalnych powstały w XIX wieku. Objaśnienie kryzysów niewystarczającą konsumpcją spotykamy w pierwszym dwudziestopięcioleciu XIX w. u Sismondiego, a następnie z pewnymi zmianami powtarza je Malthus i Rodbertus. 20 Pod wpływem doświadczeń kryzysu 15 Zgodnie z przyjętą w pracy definicją, w przeciwieństwie do napisu na rys. 2, w 1927 r. nie było kryzysu gospodarczego. 16 Daty są trudne do określenia, z pewnością obejmował on lata Od połowy XIX w., poprzez cały XX wiek, światowe kryzysy gospodarcze występowały co 9-10 lat (w XX wieku wystąpiły dokładnie 10 razy, a więc statystycznie co 10 lat, o ile nie wydarzy się już kolejny kryzys. Prognozy MFW na ten rok tego jednak nie potwierdzają tych obaw podając, że w 1999 r. realny PKB świata wzrośnie o 3,53%, w porównaniu z 2,99% w roku ubiegłym). 18 Dynamika realnego PKB świata spadła z 4,16 w 1997 r. do 2,5 w 1998 r., a więc aż o 40%. Por. World Economic Outlook, IMF, Waszyngton, październik Wymagałoby to jednak sprawdzenia danych dla wszystkich krajów świata. Wyjaśnienie tych pojęć można znaleźć w: K. Piech, Światowe kryzysy gospodarcze końca XX wieku, badania własne Katedry Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa L. Mendelson, Teoria i historia, jw., t. I, s. 43.

6 98 Krzysztof Piech 1857 roku francuski ekonomista Clement Juglar sformułował pierwszą teorię cyklu koniunkturalnego, którego amplituda wahała się co 9-10 lat. 21 ( ) Znane też były cykle o amplitudzie krótszej, rzędu około 40 miesięcy. Pierwszy zwrócił uwagę na ich występowanie Joseph Kitchin w latach dwudziestych. 22 Karol Kautsky objaśniał kryzysy niewystarczającą konsumpcją. Były też przytaczane inne przyczyny. 23 Po II wojnie światowej tematyką kryzysów zajmował się również rosyjski uczony L. Mendelson. Po wielkim kryzysie w szeregu krajów wprowadzono elementy osłony socjalnej, które miały po części rozwiązywać problemy gospodarcze. Kompleksową teorię cykli ekonomicznych stworzył Austriak Joseph Schumpeter. Opierał się on już na teorii Kondratiewa, Juglara i Kitchina, ale uwzględnił rolę wynalazków. Od lat osiemdziesiątych rozwija się szkoła realnego cyklu koniunkturalnego, której przedstawicielami są np. Robert Barro, Edward Prescott, Charles Plosser, Sergio Rebelo. Koncentruje się ona nie na pieniężnych (modnych do 1982 r.), lecz na realnych wstrząsach. 24 Mimo tego intensywnego rozwoju myśli ekonomicznej poświęconego tematyce kryzysów, w dalszym ciągu nie ma zgodności co do ich przyczyn i związanego z tym instrumentarium, które należy wykorzystać do skutecznego rozwiązania problemów gospodarczych. Ingerowanie państwa w gospodarkę zaczęło się na ogół ponownie po wielkiej depresji z 1873 r. Wprowadzano cła ochronne na towary zagraniczne. Władze państwowe też prowadziły działania dla wspierania rozwoju przemysłu, subsydiowały inwestorów, stosowały ulgi podatkowe. Pod koniec XIX wieku dochodziło też do przejmowania kolei; państwo zaczęło posiadać własne fabryki zbrojeniowe. Interwencjonizm państwowy nie był jednak zbyt rozbudowany. Szczególnie silny wpływ podmiotów polityki gospodarczej na gospodarkę wystąpił w okresie I wojny światowej. 25 Państwo starało się ograniczać powstawanie i rozwój monopoli, 21 Por. C. Juglar, A brief history of panics, New York 1966, 3 rd ed. (przypis autora K.P.). Pisał on, że jedyną przyczyną depresji jest dobra koniunktura. Recesja wcale nie musi pojawić się dlatego, że coś poszło nie tak, wystarczy jej tylko to, że coś poszło za dobrze. D. Rozkrut, Początki ewolucji teorii cykli koniunkturalnych [w:] Firma-rynek-konsument. Szanse i zagrożenia, Wydz. Nauk Ekonomicznych i Zarządzania USz, Szczecin 1999 (materiały konferencyjne), s W. Morawski (red.), Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, Warszawa 1994, s Stanley Jevons ( ), uważany za założyciela matematycznej szkoły ekonomii pisał, że: przyczyną kryzysów handlowych są wahania wielkości zbiorów dobre żniwa wywołują ogólne ożywienie gospodarki, niedobre wywołują kryzys; wahania wielkości zbiorów są z kolei skutkiem zmian w ilości ciepła wysyłanego przez słońce, która zmienia się wraz ze zmianą liczby plam na słońcu, których ruch ma charakter określonej periodyczności. L. Mendelson, Teoria i historia, PWN, t. I, Warszawa 1959, s Por. np. B. Snowdon, H. Vane, P. Wynarczyk, Współczesne nurty teorii makroekonomii, PWN, Warszawa 1998, ss ; R. Barro, Makroekonomia, PWE, Warszawa 1997, ss (rozdział Inwestycje i realny cykl koniunkturalny ). 25 W latach ingerencja organów państwowych bardzo wzrosła. Poza reglamentacją obrotu towarowego, ustalaniem cen, państwo kontrolowało również sferę produkcji. Przejście od warunków wojennych do pokojowych spowodowało zarzucenie wojennych metod ingerencji. Było to zjawisko powszechne. Zniesiono ograniczenia w dziedzinie handlu wewnętrznego, zrezygnowano z wojennej dystrybucji artykułów konsumpcyjnych, surowców ( ). Ingerencja państwa pozostawała nadal duża, znacznie większa niż przez 1914 rokiem. Dotyczyło to zarówno bezpośredniej ingerencji państwa w sprawy gospodarcze, a więc występowania państwa w roli przedsiębiorcy, posiadającego i prowadzącego przedsiębiorstwa na własny rachunek, które określa się mianem etatyzmu, jak i działalności pośredniej, a więc kształtowania stosunków handlowych z zagranicą, polityki kredytowej, podatkowej, celnej, bankowej, inwestycyjnej itd. W. Morawski (red.), Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, Warszawa 1994, ss

7 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 99 zapobiegać niepokojom społecznym (zamieszkom, itp.). Nie powrócono do podejmowania działań opartych na doktrynie liberalizmu gospodarczego. 26 Koncepcje ingerencji państwa w gospodarkę pojawiły się na długo przed wydaniem Ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza, gdzie zostały one ujęte w ramy teoretyczne. Analizy kryzysów gospodarczych powstających regularnie od ponad 100 lat doprowadziły Keynesa do wniosku, że niezbędna jest aktywna polityka gospodarcza państwa. Miała być ona remedium na kłopoty związane z pojawianiem się cyklicznych kryzysów nadprodukcji. 27 W tym celu zalecał stosowanie narzędzi polityki gospodarczej: pośrednich: wzrost ilości pieniądza w obiegu, obniżenie stopy procentowej, progresywne opodatkowanie dochodów, zwiększenie świadczeń społecznych, bezpośrednich: roboty publiczne, rozwój infrastruktury (nie powoduje szybkiego wzrostu podaży towarów), nakłady wojenne i zbrojeniowe. Celami szczegółowymi polityki gospodarczej stały się: zwiększenie popytu globalnego, doprowadzenie do wzrostu inwestycji (np. poprzez inwestycje państwowe) i spadku oszczędności. Źródłem finansowania polityki gospodarczej miał być zwiększony dług publiczny, ale społeczeństwo w trakcie kryzysu było zubożone. Tak więc w praktyce rząd miał emitować obligacje, które skupował bank emisyjny. Powodowało to wzrost podaży pieniądza, w dodatku nie mający uzasadnienia w postaci wzrostu popytu globalnego (przynajmniej początkowo, do czasu polepszenia się koniunktury), co mogło wywołać przejściową inflację. Tak więc Keynes dopuszczał, a nawet zalecał zerwanie z dotychczas powszechnie stosowaną w myśl ekonomistów klasycznych politykę deflacyjną. Dopuszczał natomiast powstawanie deficytów budżetowych (dziś nie jest to nic dziwnego), przejściową inflację i deprecjację waluty. Wielki Kryzys, podobnie jak wielka depresja z 1873 r., w rezultacie przyczynił się do znacznego rozwoju myśli ekonomicznej. Przede wszystkim pogodzono się z myślą o konieczności ingerencji państwa w gospodarkę, gdyż wolny rynek nie jest w stanie zapobiegać powstawaniu zjawisk kryzysowych. Początek kryzysu Pierwsze przejawy załamania były widoczne pod koniec pierwszej połowy 1928 r. Od czerwca zaczęła maleć produkcja, natomiast od około sierpnia rozpoczął się spadek cen towarów. W tej sytuacji amerykańscy inwestorzy najpierw zaprzestali lokowania swoich pieniędzy poza granicami kraju, a następnie zaczęli je wycofywać (z Europy) i umieszczać na giełdzie nowojorskiej. Przyczyniła się do tego długotrwała hossa. Wywołana ona została również przez działalność monopoli, które obarcza się winą za wywołanie kryzysu. Główną przyczyną była jednak nadprodukcja, a 26 We wszystkich krajach istniały stawki celne, którymi starano się również zapobiegać dumpingowi (Niemcy w okresie hiperinflacji), udzielano gwarancji kredytowych dla eksporterów. W Austrii po wojnie upaństwowiono kilkanaście banków i spółek przemysłu lekkiego. W rękach państwa były też niektóre przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, np. poczta, telefonia, transport miejski, oczyszczanie miast. 20% inwestycji w Niemczech w latach 20-tych to były inwestycje państwowe. Najbardziej rozbudowana ingerencja państwa w gospodarkę występowała w Japonii. 27 Nie można tu nie wspomnieć o znacznie wcześniej powstałych tezach K. Marksa, F. Engelsa i W. Lenina. Według nich, nadprodukcja miała być nieodłącznym elementem kapitalizmu, gdyż kapitalista zawsze będzie dążył do wzrostu swoich dochodów, osiąganych przez wzrost produkcji, ponosząc jak najmniejsze koszty związane z zatrudnianiem robotników. Postulowali, by nie dążyć do przezwyciężania kryzysów kapitalizmu, lecz w ogóle odrzucić model gospodarki kapitalistycznej, opartej na regułach gry rynkowej.

8 100 Krzysztof Piech monopole jedynie doprowadziły do jego pogłębienia. Przed 1929 r. w USA było dozwolone tworzenie karteli tylko w celach eksportu towarów. Prawodawstwo to nie było jednak w praktyce przestrzegane. Zjawisko monopolizacji nasiliło się w trakcie kryzysu, gdyż: 1. słabe firmy (bo kryzys) podporządkowywały się silnym, zostawały przez nie przejęte (drobni producenci nie mieli szans w walce konkurencyjnej z monopolami, bo utrzymywać one mogły wysokie bariery wejścia na rynek, również ekonomia skali była na ich korzyść), 2. firmy chroniły się w ten sposób przed stratami (ekonomia skali, ewentualna możliwość wpływu na ceny). Z drugiej strony, nasilająca się monopolizacja rynków wpływała na zaostrzenie kryzysu, bo utrzymywanie cen na możliwie wysokim poziomie, przy spadku płac pracowników i spadku cen dla dostawców powodowało: zmniejszenie się sprzedaży (bo wzrost cen), a przy spadku płac realnych, następował spadek popytu i spadek sprzedaży. Czyli spadek sprzedaży wywołany był nie tylko nadmiarem podaży dóbr nad popytem na nie, czyli nadprodukcją, ale też wysokimi cenami oraz spadkiem popytu na dobra wywołanym zmniejszeniem się siły nabywczej społeczeństwa. Wielki Kryzys najwcześniej rozpoczął się w rolnictwie. 28 Był to kryzys agrarny i poprzedził on kryzys przemysłowy (por. rys. 3). Tam też najwcześniej pojawił się interwencjonizm państwowy. Rys. 3. Wskaźniki cen hurtowych na rynkach światowych w latach art. rolne surowce przem Źródło: J. Szpak, Historia gospodarcza powszechna, PWE, Warszawa 1997, s Zatem można powiedzieć, że kryzys był wywołany błędami polityki gospodarczej. 29 Wystąpiły one m.in. w sferze regulacji produkcji rolnej i przemysłowej, ustawodawstwa antymonopolowego. Dopiero w trakcie trwania kryzysu, rozpoczęto prowadzić politykę mającą na celu zmniejszenie produkcji artykułów rolnych. 28 Podobnie z resztą było w poprzednich światowych kryzysach nadprodukcji, gdzie najpierw spadały ceny artykułów żywnościowych, a później przemysłowych. 29 Inną sprawą jest, czy można było przy ówczesnym stanie rozwoju myśli ekonomicznej skutecznie zapobiec jego wystąpieniu.

9 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 101 Już latem 1929 r. Europa zaczęła poważniej odczuwać skutki tych decyzji. Jak można się spodziewać, hossa nie trwała wiecznie. Zakończyła się 24 października 1929 r., który to dzień jest uznawany za przełomową datę dla Wielkiego Kryzysu. Był to tzw. czarny czwartek na giełdzie giełd, czyli na Wall Street w Nowym Jorku. Największe banki amerykańskich dokonały tzw. interwencji giełdowej, w celu ustabilizowania cen. Po tym nastąpiło lekkie uspokojenie sytuacji, do dnia 29 października, nazywanego czarnym wtorkiem. Spadek cen trwał nadal. O ile 3 września przeciętny kurs akcji był na poziomie 381 dolarów, to 13 listopada tylko 198 dolarów. 30 Przy tak znacznym spadku, przy którym nic nie wskazywało na odwrócenie się trendu, wiele osób straciło fortuny. Przedsiębiorstwa musiały ogłosić bankructwa, dochodziło do samobójstw znanych finansistów. 31 Gdyby ten spadek cen na giełdzie miał nastąpić kilka lat wcześniej, to zapewne skutki załamania giełdowego nie byłyby zbyt poważne. W tej sytuacji jednak, krach giełdowy był odbiciem zjawisk zachodzących w sferze realnej gospodarki. Kryzys gospodarczy nie został spowodowany przez spadek indeksów giełdowych. Krach giełdowy był bowiem odbiciem sytuacji gospodarczej i to ona była pierwotną przyczyną kryzysu, której jedynie wyrazem było załamanie indeksów giełdowych i późniejszy kryzys giełdowy. Jak to było wcześniej, spadek kursów w Stanach Zjednoczonych wywołał podobne skutki w innych krajach, najpierw w tych, które były z nimi najbardziej powiązane gospodarczo. Stany Zjednoczone były już pierwszą gospodarką świata, więc każde poważniejsze trudności rynków północnoamerykańskich wywołać mogły znaczne reperkusje na świecie. Skutki tego można zaobserwować na rys. 2. Społeczeństwo utraciło wiarę w możliwość dalszego rozwoju gospodarczego USA, nastąpiły zjawiska typowe dla kryzysów: spadek inwestycji przemysłowych i spadek produkcji, a w konsekwencji spadek zatrudnienia. Według szacunków, w początku 1929 r. bezrobocie wśród robotników przemysłowych w 48 najbardziej uprzemysłowionych krajach świata wynosiło 14 mln osób, w lutym 1930 r. wzrosło do 19,1 mln, w styczniu 1931 r. do 34,5 mln, aby po roku osiągnąć liczbę 48,1 mln. 32 W ciągu dwóch lat kryzysu liczba bezrobotnych wzrosła 2-krotnie! Działały też inne, opisane wcześniej mechanizmy kryzysu: spadkom kursów towarzyszyło żądanie banków spłaty pożyczek; przedsiębiorstwa były zmuszone do sprzedaży posiadanych portfeli akcji; sprzedaż ta dotyczyła również akcji notowanych na giełdach zagranicznych, co wywołało kryzysy giełdowe w Europie. New Deal nowy rodzaj polityki gospodarczej Franklin Delano Roosevelt rozpoczął swoją prezydenturę w okresie największej depresji. W ciągu swoich słynnych stu dni wprowadził wiele inicjatyw, które były rozwiązaniami pionierskimi w ówczesnej polityce gospodarczej. Celami polityki gospodarczej stały się: podniesienie siły nabywczej społeczeństwa, podniesienie cen (bo wzrost opłacalności produkcji). Jednak pierwsze ich zwiastuny wystąpiły wcześniej. W Stanach Zjednoczonych interwencjonizm został zapoczątkowany w 1931 r. za czasów prezydenta H. Hoovera, ale szczególnie nasilił się po objęciu 30 J. Ciepielewski, I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Dzieje gospodarcze świata do roku 1980, PWE, Warszawa 1985, wyd. IV, s Przykładem, jednym z najbardziej znanych, jest bankructwo trustu zapałczanego, mającego ponad 80% światowego rynku, którego twórca i szef Ivar Kreuger popełnił samobójstwo. Ogłoszono też niewypłacalność innych, znanych firm, np. Citroëna. W 1931 r. bankructwo ogłosiło w USA 28,3 tys. przedsiębiorstw, w Niemczech 13,7 tys., a w Japonii 4,3 tys. Por. ibidem, s. 368, J. Ciepielewski i in., Dzieje gospodarcze, jw., s. 373.

10 102 Krzysztof Piech urzędu prezydenckiego przez F.D. Roosevelta w 1933 r. W swoim przemówieniu inauguracyjnym 4 marca 1933 r. Roosevelt zapowiedział, że doprowadzi do zmniejszenia różnicy między dochodami uzyskiwanymi w rolnictwie i w przemyśle oraz do likwidacji bezrobocia. Takie cele były wtedy realizowane za pomocą różnego rodzaju polityki gospodarczej. Rozpoczęto od realizacji określonej polityki systemowej. Na czas od 6 do 9 marca 1933 r. zamknięto wszystkie banki amerykańskie. 33 Kilka dni wcześniej, 3 marca w całym kraju, podobnie jak na szczeblu lokalnym jesienią 1932 r., ogłoszono święto bankowe, w trakcie którego nie pracowały wszystkie banki, co miało uspokoić sytuację w sektorze bankowym marca 1933 r. przyjęta została ustawa przyznająca prezydentowi prawo ustanawiania tymczasowych zarządów w bankach o znaczeniu ogólnokrajowym, które znalazły się w trudnościach. 16 czerwca 1933 r. wprowadzono ustawę o bankach i w ten sposób powstał dzisiejszy System Rezerwy Federalnej. W trakcie kryzysu zrezygnowano ze stosowania systemu waluty złotej i podejmowania zobowiązań międzynarodowych: wprowadzono zakaz wywozu złota za granicę, zniesiono wymienialność dolara na złoto. W maju 1933 r. Kongres upoważnił prezydenta do aż 50% dewaluacji dolara, co spowodowało spadek kursu dolara na giełdach zagranicznych. W styczniu 1934 r. doszło do kolejnej dewaluacji dolara, tym razem o 41%. Rząd ogłosił 5-letnie moratorium dla długów hipotecznych i obniżył ich oprocentowanie poprzez wykup wierzytelności z rąk prywatnych. W maju Kongres uchwalił Agricultural Adjustment Act, na mocy którego rolnicy mogli ograniczyć hodowlę i powierzchnię upraw w zamian za odszkodowanie. Ograniczanie zasiewów powodowało wzrost bezrobocia na wsi wśród pracowników najemnych. Na skutek oporów ze strony przeciwników politycznych Roosevelta, w styczniu 1935 Sąd Najwyższy uchylił ustawę. Po zmianie ekipy i wprowadzeniu osób popierających prezydenta, w 1936 r. prezydentowi udało się skutecznie nałożyć obowiązek ograniczenia powierzchni upraw bawełny o 35%, a państwo rozpoczęło skup nadwyżek rolnych. Wprowadzono odszkodowania dla rolników za zmniejszenie produkcji. W taki sposób walczono z kryzysem agrarnym. Natomiast od czerwca 1933 r. próbowano zażegnać kryzys przemysłowy; wprowadzono wtedy ustawę o uzdrowieniu przemysłu. Ustawa o poprawie stanu narodowego przemysłu powołała Państwową Administrację Poprawy (National Recovery Administration), której zadaniem miało być nadzorowanie stworzenia dla każdej gałęzi przemysłu kodeksu uczciwej konkurencji. Początkowo rozwiązanie to traktowano jako nowość w dziedzinie polityki gospodarczej. Później natomiast efekty tego kodeksu przyniosły coś w rodzaju ruchu stowarzyszeń branżowych. Dla osłony społeczeństwa przed skutkami kryzysu i wzrostu popytu globalnego w 1935 r. Kongres uchwalił system pomocy dla bezrobotnych oraz zasiłków dla starców. W przypadku obu tych ustaw również i tym razem Sąd Najwyższy orzekł (w 1935 r.), że ograniczają one konkurencję i są sprzeczne z konstytucją. Dla zwiększenia popytu globalnego zaczęto przeprowadzać roboty publiczne. Powołano Administrację Robót Publicznych dla zatrudnienia bezrobotnych w takich dziedzinach, które nie powodowały wzrostu podaży towarów, np. mosty, drogi, lotniska, budynki publiczne. Przykładem tu może być uregulowanie rzeki Tennessee i zagospodarowanie jej doliny. W lipcu 1935 r. uchwalone zostało tzw. prawo Wagnera. Dawało ono robotnikom prawo do tworzenia związków zawodowych, które mogły negocjować zbiorowe układy pracy. Wprowadzono liczne elementy osłony socjalnej: renty starcze, ubezpieczenia dla bezrobotnych, minimalna płaca, skrócono 33 J. Kaja, Zarys polityki gospodarczej, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 1994, s Ch. Kindleberger, Szaleństwo, panika, krach. Historia kryzysów finansowych, WIG-Press, Warszawa 1999, s. 255.

11 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 103 tydzień pracy (z 48 do 40 godz.), zwiększono prawa związków zawodowych. Kiedy w drugiej połowie 1937 r. pojawiły się oznaki załamania gospodarczego, powrócono do zasad z lat poprzednich. Rząd podjął ponownie roboty publiczne, obniżył oprocentowanie kredytów, podtrzymywał ceny produktów rolnych. 35 Czyli od 1937 r. mamy już już regularną, normalną ingerencję państwa w gospodarkę, której zalecenia były już wypróbowane kilka lat wcześniej w praktyce. Próby międzynarodowej polityki gospodarczej Kryzys z lat to kryzys bez wątpienia światowy. Działania, które powinny być podjęte dla ratowanie gospodarki całego świata, powinny wykraczać poza partykularne postępowanie różnych państw. Może mogły pozwolić sobie na prowadzenie polityki gospodarczej w oderwaniu od innych państw Stany Zjednoczone, ze względu na ich prymat w handlu międzynarodowym, wielkość produkcji globalnej. Jednak przezwyciężenie kryzysu światowego nie było możliwe przez żadne inne państwo (zwłaszcza, że USA wycofały się z zawierania porozumień międzynarodowych, które mogłyby negatywne wpływać na ich gospodarkę). Tak więc władze wielu państw europejskich doszły do wniosku, że nie są w stanie same przeciwdziałać temu kryzysowi i próbowały zawierać międzynarodowe, wielostronne porozumienia. Jak się okazało, ich efekty nie były zbyt wielkie. Główną cechą decyzji z dziedziny polityki gospodarczej podejmowanych w latach był ich unilateralny charakter. Rządy poszczególnych państw podejmowały decyzje o zawieszeniu systemu waluty złotej czy o wprowadzeniu ceł i kontyngentów (ograniczeń), nie poprzedzając ich międzynarodowymi konsultacjami czy porozumieniami. Nie uwzględniały ani reperkusji, jakie może to mieć dla innych krajów, ani możliwej reakcji tych państw. W dużej mierze było to przyczyną anarchicznego charakteru późniejszego zamętu. 36 Przyczyną tego była słaba integracja polityczna państw, niedotrzymywanie zobowiązań międzynarodowych w obliczu narastających trudności wewnętrznych. Rządy starały się przerzucać ciężar kryzysu na inne kraje, stąd wprowadzały protekcjonizm celny, dumping, ograniczenia dewizowe, dewaluacje. Deprecjacja waluty, podobnie jak polityka celna, kiedy przynosi korzyść własnemu krajowi tylko poprzez pogorszenie warunków za granicą ( ), zwana jest polityką zubożenia sąsiada (beggar-the-neighbor policy). W okresie wielkiego światowego kryzysu polityka zubożenia sąsiada w sposób nieunikniony prowokowała retaliacje zagranicy i często w ostatecznym wyniku pogarszała sytuację we wszystkich krajach. 37 Próby międzynarodowej polityki gospodarczej w trakcie Wielkiego Kryzysu przedstawiały się następująco: osłabienie przez aliantów żądań spłaty reparacji wojennych przez Niemcy; Lozanna (9 lipca 1932) likwidacja zaleceń planu Younga (1930 r.), czym zwolniono praktycznie Niemcy od obowiązku spłacenia odszkodowań 38 ; w efekcie państwa dłużnicze (Francja, Anglia) odmówiły spłat długów wobec USA, które ogłosiło moratorium (tzw. memorandum Hoovera) na spłatę długów przez ich dłużnika (Niemcy); 35 J. Ciepielewski i in., Dzieje gospodarcze, jw., s R. Cameron, Historia gospodarcza świata, KiW, Warszawa 1996, s P. Krugman, M. Obstfeld, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWN, Warszawa 1997, t. II, s Spłatę reparacji zmniejszono aż o 91,5% pierwotnej kwoty.

12 104 Krzysztof Piech próby porozumień międzynarodowych objęły też produkcję rolną, np. przyjęty w 1931 r. plan Chadbourne a, na mocy którego miano ograniczyć produkcję cukru przez 10 krajów (w tym Polska); w efekcie w latach obniżyły one produkcję z 12,9 do 5,8 mln ton rocznie, ale w tym samum czasie inne państwa odnotowały wzrost produkcji z 15 do 20,2 mln ton; końcowy efekt porozumień był mały, luty 1931 r. konferencja państw-eksporterów zboża z Europy Środkowej i Wschodniej z krajami importerami europejskimi; nie przyniosła większych efektów; kwiecień 1932 r., Londyn przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Niemiec dyskutowali nad rozwiązaniem problemów gospodarczych Austrii, Czechosłowacji, Węgier, Jugosławii, Rumunii; nie podjęto żadnych decyzji; 1932 r., Ottawa ułatwiono wymianę handlową w obrębie Wspólnoty Brytyjskiej i utrudniono handel z resztą świata; czerwiec 1933 r., Londyn konferencja pod auspicjami Ligi Narodów zwołana w celu zawarcia porozumienia w sprawie znoszenia barier handlu zagranicznego, zniesienia regulacji dewizowej, koordynacji polityki walutowej, kontroli produkcji i obrotu towarami handlu światowego; cele te nie zostały osiągnięte brak efektów konferencji, Tak więc działania na arenie międzynarodowej były dość chaotyczne i nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. W tej sytuacji każdy kraj starał się wychodzić z kryzysu na własną rękę. Brak więc było skutecznej współpracy międzynarodowej. Wyrazem potrzeby zmiany tego stanu było powołanie instytucji w Bretton Woods. 39 Po II wojnie światowej rolę koordynacji międzynarodowej polityki gospodarczej starał się przejąć utworzony Międzynarodowy Fundusz Walutowy, mający działać na rzecz rozwoju międzynarodowego handlu i przeciwdziałać kryzysom walutowym. Polityka gospodarcza Wielkiej Brytanii W wyniku kryzysu spadły obroty handlowe Stanów Zjednoczonych, dzięki czemu Wielka Brytania ponownie stała się w 1934 r. największym importerem i eksporterem na świecie, ale tylko do 1937 r. Nieskuteczne były próby międzynarodowej polityki gospodarczej, wobec czego Wielka Brytania starała się ją prowadzić na własną rękę z państwami należącego do Commonwealth (por. wyżej, 1932 r. Ottawa). 40 Spośród działań limitacyjnych wprowadzono kontrolę wydobycia i cen węgla, podobnie jak w Stanach Zjednoczonych wprowadzono ustawodawstwo społeczne. Na podstawie ustawy z 1934 r. rząd starał się skłaniać firmy prywatne do przeniesienia się do miejsc o szczególnie wysokim bezrobociu lub wspomagając tworzenie tam nowych spółek. W kraju tym narodziła się (mimo stosowania pewnych jej elementów wcześniej w Stanach Zjednoczonych) nowa teoria ekonomiczna 39 Można się jednak zastanawiać, czy ich działalność spełnia obecnie oczekiwania np. zapobiegania występowania światowych kryzysów. Być może w tym celu powinna istnieć międzynarodowa, skoordynowana polityka. Występuje ona na poziomach regionalnych, np. Mercosur, Unia Europejska, NAFTA. Spełniają pewną rolę (zwłaszcza UE) w przeciwdziałaniu negatywnym tendencjom, lecz nie są w stanie zapobiec spadkowi światowego PKB. Grupują się również kraje o podobnym rozwoju, np. G-8, G W polityce wielu krajów funt odgrywał dużą rolę. Państwami tymi były głównie dominia brytyjskie (od roku 1931 na mocy II Statutu Westminsterskiego miały już swobodę ustawodawczą). Zmiany zachodzące w Zjednoczonym Królestwie były uważnie śledzone przez inne rządy.

13 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 105 keynesizm. Warto więc przyjrzeć się bliżej temu krajowi i wydarzeniom w będącym tłem dla jej powstania. Podobnie jak w USA, również w Wielkiej Brytanii pojawiła się na scenie politycznej postać, która wyprowadziła kraj z kryzysu i (przejściowo) doprowadziła do odzyskania prymatu Anglii w światowym handlu. Osobą tą był James Ramsay MacDonald 41 jedna z nielicznych osób, którym udało się w Wielkiej Brytanii skonstruować rząd jedności narodowej. 42 W wyborach z 1923 r. laburzyści po raz pierwszy zdobyli więcej miejsc niż posłowie Partii Liberalnej. W styczniu 1924 r. MacDonald został premierem, przydzielając sobie tekę ministra spraw zagranicznych. Dopiero po wyborach w 1929 r. Labour Party stała się największą partią parlamentarną, choć nie miała zapewnionej absolutnej większości głosów. Był to wielki sukces laburzystów i MacDonalda, który w 1929 r. ponownie został premierem. W momencie obejmowania rządów przez Partię Pracy (wiosną 1929 r.) ogólna sytuacja wyglądała całkiem dobrze i nic nie wróżyło nadciągającej burzy. Nawet bezrobocie główny przedmiot troski laburzystów między listopadem 1928 r. a majem spadło o 100 tys. osób. Tymczasem na międzynarodowych rynkach gospodarczych rosły zapasy gotowych produktów, wytwórcy łączyli się tworząc trusty lub monopole, spadały ceny żywności, ale jej produkcja rosła. Sądzono, że trudności ze zbytem mają charakter tylko przejściowy, a nawet, że kryzysy nadprodukcji zostały już przezwyciężone. Ustalony w 1925 r. parytet złota spowodował, że funt mógł ( ) spojrzeć dolarowi w twarz 43, co było dumą angielskiego narodu. Niestety wkrótce okazało się, że był on przewartościowany. Dodatkowo związki zawodowe miały duża siłę. Z powodu strajków (było ich dużo w latach dwudziestych), płace utrzymywały się na wyższym niż w reszcie Europy poziomie. Z tych powodów towary brytyjskie przestały być konkurencyjne na kontynencie. Było to katastrofalne w skutkach dla eksportu w następnych sześciu latach. Przedsiębiorcy ograniczali produkcję, rosło bezrobocie. Rozpoczynający się na świecie kryzys spowodował mniejsze dochody z inwestycji zagranicznych. Z tymi problemami musiał sobie poradzić Bank Anglii oraz Rząd Jego Królewskiej Mości, najpierw lauborzystowski, a później koalicyjny, który został powołany już w okresie kryzysu (w 1931 r.) i działał do 7 czerwca 1935 r. Wielka Brytania była od wielu lat uważana za bankiera świata" i wiele państw wzorowało się na niej prowadząc swoją politykę gospodarczą. Wszelkie próby należało więc podjąć z dużą rozwagą. Dlatego premier MacDonald konsultował się z wieloma ekonomistami, w tym z Johnem Keynesem. Sir George May stanął na czele komisji, której zadaniem było określenie środków do walki z deficytem budżetowym. Raport opublikowany przez tę komisję 31 lipca 1931 r., został ostro skrytykowany przez Snowdena (Kanclerza Skarbu z Partii Pracy). Zawarte tam postanowienia mówiły, że jedyną drogą wyjścia z sytuacji jest zastosowanie cieć budżetowych. Redukcja zasiłków dla bezrobotnych o 20% oraz płac o 10%, a także zwiększenie podatków pozwolić miały na zrównoważenie budżetu. 44 Dla zbadania postanowień Komisji May'a powołany został Komitet Pięciu. W jego skład weszli: MacDonald, Snowden, Henderson (minister spraw zagranicznych), Thomas (Lord 41 Doprowadził do tego, że stworzona przez niego partia laburzystowska (inaczej Partia Pracy) zastąpiła na scenie politycznej partię liberalną (partia wigów), która obecna była na scenie politycznej aż przez trzy wieki. Por. A. Harasimowicz, James Ramsay MacDonald życiorys socjaldemokraty, Łódź Należy rozgraniczyć dwa pojęcia, specyficzne dla brytyjskiego systemu władz. Gabinet to węższa część rządu, w której podejmowane są najważniejsze decyzje. Wchodzi do niego zazwyczaj tylko kilka osób, podczas gdy liczba członków rządu może przekroczyć nawet sto. 43 J. Butler, History of England , London 1960, s A. Harasimowicz, James Ramsay..., jw., s. 272.

14 106 Krzysztof Piech Tajnej Pieczęci), Graham (minister handlu). Pierwsze spotkanie wyznaczone było na 25 sierpnia 1931 r. Jednakże już pod koniec lipca zaufanie do brytyjskiej waluty spadło tak znacznie, że w ciągu dwóch ostatnich tygodni tego miesiąca z banków londyńskich wycofano 35 mln funtów. 45 Wyczerpały się źródła kredytu zagranicznego. W podobnej sytuacji znalazły się wcześniej Niemcy, które zdecydowały się na kilka dni zamknąć banki oraz zamrozić depozyty. Osłabiło to znacznie zaufanie do niemieckiego systemu bankowego. Wielka Brytania, chcąc zachować pozycję centrum światowych finansów, nie mogła tego uczynić. Zebrał się Komitet Pięciu (12, 13 sierpnia). Snowden stwierdził, że według raportu May'a deficyt na rok 1932 wyniesie 170 mln funtów, czyli o 50 mln więcej niż wcześniej liczono. Ucieczkę od funta powstrzymać mogą jedynie nowe kredyty z Nowego Jorku i Paryża. Zagraniczni bankierzy postawili jednak warunek przyjęcia przez rząd konkretnego, zmniejszonego planu wydatków. 46 Zatem rząd Partii Pracy, popierany głównie przez robotników, miał teraz zadecydować o zmniejszeniu im płac! Wznieciłoby to wybuch ogromnego niezadowolenia w społeczeństwie tym bardziej, że związki zawodowe odrzuciły program oszczędności. Aby podjąć skuteczne działania potrzebny był rząd cieszący się poparciem większości społeczeństwa. Wieczorem 23 sierpnia MacDonald złożył dymisję na ręce króla Jerzego V, ale ten ponownie desygnował go na premiera, tym razem koalicyjnego rządu. Zapewnił go, że konserwatyści poprą jego wysiłki zmierzające do przywrócenia zaufania kapitału zagranicznego do finansowej stabilności kraju sierpnia 1931 r. Ramsay MacDonald stanął na czele Pierwszego Rządu Narodowego (First National Government). W gabinecie, poza nim, było trzech ministrów Partii Pracy (Snowden, Thomas, Sankey), czterech konserwatystów i dwóch liberałów. 31 sierpnia zdrajca ruchu robotniczego, MacDonald, został wydalony z Labour Party. 8 września zebrała się Izba Gmin, która zatwierdziła proponowany przez Snowdena budżet. Banki nowojorskie i paryskie przyznały kredyty w wysokości 80 mln funtów. Decyzja ta wymagała jednakże zwiększenia podatków oraz obniżenia płac (w sferze budżetowej średnio o 10%). Wskutek redukcji żołdu o ponad 15%, 15 września cześć załóg floty zbuntowała się. Było to wydarzenie bezprecedensowe i groźne w skutkach. Ponownie spadło zaufanie do funta. W ciągu trzech dni z Londynu wycofano 33 mln funtów. 19 września Bank Anglii nie miał już wystarczających zapasów złota, aby nadal móc wymieniać walutę na kruszec września weszła w życie ustawa zawieszająca Gold Standard. Kolejnym posunięciem rządu było odejście od ustalonego w 1925 r. parytetu złota. Spowodowało to dewaluację funta o ok. 25%. W efekcie, jeszcze w tym samym miesiącu, w krajach silnie związanych z angielską walutą (np. w dominiach), zniesiono pełną wymienialność na złoto. Nawet Stanom Zjednoczonym nie udało się obronić dolara. Tylko kilka krajów z tzw. złotego bloku zdecydowało się prowadzić politykę deflacyjną i utrzymać wymienialność. Czwartek, 27 października, przejdzie do historii jako data największej wyborczej zmiany w całej historii demokracji brytyjskiej Front Jedności Narodowej uzyskał 556 z 615 miejsc w Izbie Gmin, w tym konserwatyści aż 471. Podzielona Partia Pracy (bez MacDonalda) spadła do poziomu sprzed roku Nowy rząd miał 45 A. Maurois, Dzieje Anglii, Warszawa 1957, s Podobnie postępuje obecnie MFW. 47 A. Harasimowicz, James Ramsay..., jw., s J. Kędzierski, Dzieje Anglii Tom drugi , Wrocław 1986, s R. Bassett, Nineteen thirty one: political crisis, London 1958, s H. Tiltman, James Ramsay MacDonald. Labour s man of destiny, New York 1929, s. 240.

15 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 107 ogromne poparcie społeczne (72,28% elektoratu). Pozwoliło to na kontynuowanie przełomowych reform. Przede wszystkim porzucono idee liberalizmu i wolnego handlu, czyli braku interwencji państwa w gospodarkę oraz w wymianę międzynarodową. Na towary importowane zostało nałożone cło, które nie dotyczyło jedynie dóbr pochodzących z dominiów. Zwiększyło to wpływy do budżetu. Produkty zagraniczne stały się droższe, spadł popyt na nie, co wpłynęło na wzrost zapotrzebowania na artykuły krajowe. By zatrzymać pieniądze w bankach podniesiono stopę procentową do 6%. Zwiększyło to sumę oszczędności, ale kredyty stały się droższe. Powstała sytuacja patowa: popyt na rodzime towary zachęcał do zwiększenia ilości inwestycji, ale wysokie oprocentowanie kredytów spowodowało, iż zwiększenie produkcji (wymagające nowych nakładów) było ekonomicznie nieuzasadnione. Nowy Kanclerz Skarbu (Chamberlain) znalazł rozwiązanie. Z jego inicjatywy Bank Anglii obniżył stopę procentową do 2%. Jednocześnie rozpoczął emitowanie bonów pożyczki wojennej (w sumie o wartości 2 mld funtów). Ich oprocentowanie było wyższe (3,5%) przez co były chętnie kupowane. Zaoszczędziło to państwu zaraz 23 mln ( ), w 1936 r. już 86 mln funtów. 51 Tanie kredyty zachęcały do inwestowania. Po spadku produkcji o 17-24% (do 1933 r.) koniunktura zaczęła się rozkręcać. 52 Wzrost produkcji był szczególnie dobrze widoczny w nowych gałęziach przemysłu, np. lotniczym, elektromechanicznym, chemicznym. Rozwój nie ominął przemysłu elektrycznego i samochodowego, gdzie liczba zatrudnionych wzrosła prawie trzykrotnie. 53 Wprowadzone cła ochronne polepszyły sytuację w przemyśle stalowym i żelaznym; pozwoliły na zwiększenie krajowej produkcji oraz eksportu. Poprzez wzrost wydatków na zbrojenia, zwiększyła się ilość zakładów zbrojeniowych oraz ich dochody. Prawdziwy boom nastąpił w budownictwie mieszkaniowym. W latach wybudowano ponad 1,5 mln nowych domów. Nie udało się przezwyciężyć problemu bezrobocia. W 1930 r. wyniosło ono 16,8%, a dwa lata później już 25,2%. 54 Poczynione próby stworzenia nowych miejsc pracy nie dały efektów. Dlatego w 1932 r. ze względu na dochody z ceł i zubożenie społeczeństwa obniżono podatki bezpośrednie. Rząd włączył się w politykę agrarną poprzez subsydiowanie rolnictwa. Pozwoliło to na zwiększenie mechanizacji i ulepszenie metod gospodarowania. Zmiana sytuacji na międzynarodowych rynkach walutowych (po zniesieniu Gold Standard) wymagała nowych posunięć. W kwietniu 1932 r. powstał Wyrównawczy Fundusz Wymiany (Exchange Equalisation Fund), który w rzeczywistości sztucznie utrzymywał wartość funta na niskim poziomie. Zagraniczni handlowcy mogli przez to za tą samą ilość pieniędzy kupić więcej towarów pochodzących z Wielkiej Brytanii. Zwiększało to opłacalność brytyjskiego eksportu. Już w 1933 r. zaobserwowano wzrost jego wartości. Tendencja ta utrzymywała się w następnych latach wraz z poprawą sytuacji rodzimych wytwórców. Poprzez wprowadzenie ceł skutecznie zapobiegano nadmiernemu importowi. Jego wzrost był proporcjonalny do przyrostu eksportu. Dlatego deficyt w handlu zagranicznym utrzymywał się prawie na niezmienionym poziomie. 55 Innym osiągnięciem rządu koalicyjnego, a zwłaszcza Chamberlaina, było obniżenie deficytu budżetowego. Spadł on z 104 mln funtów w 1931 r. do 32 mln funtów w 1935 r J. Kędzierski, Dzieje..., jw., s H. Zins, Historia Anglii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, wyd. II, s J. Kędzierski, Dzieje, jw., s H. Zins, Historia, jw., s F. Capie, Depression and protectionism: Britain between the Wars, London 1983, s T. Ashton, An Economic History of England , London 1963, s. 343.

16 108 Krzysztof Piech Kryzys początku lat trzydziestych XX wieku w większości krajów cechował się: spadkiem wartości nabywczej waluty, wzrostem deficytu handlowego oraz budżetowego, spadkiem produkcji przemysłowej, wprowadzeniem ceł i subsydiów. Po raz pierwszy politycy zaczęli konsultować się u uniwersyteckich wykładowców ekonomii. Jednym z nich był John Maynard Keynes, człowiek, który radykalnie zmienił sposób patrzenia na kwestie równowagi budżetowej, interwencjonizmu państwowego. Sugerował podjęcie następujących kroków: 1) dewaluacja, 2) porozumienie narodowe, 3) system subwencji wspierających eksport przemysłowy, 4) racjonalizacja, 5) protekcja, 6) międzynarodowa konferencja w celu podniesienia światowych cen. 57 Te wytyczne, choć nie w pełni zrealizowane, zostały zaaprobowane na całym świecie. Ingerencja państwa w sprawy wolnego rynku jest dziś rzeczą powszechną. W okresie międzywojennym była to jednak nowość. Dlatego podniesienie się gospodarki brytyjskiej w latach największego kryzysu w historii świata... zdumiało największych optymistów. 58 Stabilność polityczną gwarantował J.R. MacDonald, który, będąc politykiem laburzystowskim, odważył się stanąć na czele rządu złożonego głównie z konserwatystów. Zawiódł przez to zaufanie ludzi głosujących na Partię Pracy (przegrał wybory w 1936 r.). Pozostał wierny swoim przekonaniom i zmarł w osamotnieniu 9 listopada 1937 r. Tak więc w czasie Wielkiego Kryzysu w Anglii wprowadzono w życie dużą liczbę nowatorskich rozwiązań w dziedzinie polityki gospodarczej. Osiągnięcia tego okresu są wykorzystywane po dziś dzień. Podejmowane wtedy decyzje były trudne, wymagały dużej determinacji, lecz zostały uwieńczone sukcesem. Polityka gospodarcza państw faszystowskich Włochy, podobnie jak inne państwa faszystowskie, prowadziły aktywną politykę gospodarczą. Z bezrobociem walczono poprzez roboty publiczne, np. osuszenie Błot Pontyjskich, co planowano zrealizować jeszcze w starożytnym Rzymie, zalesianie, budowę dróg, tuneli. Kryzys i związane z nim bezrobocie był przyczyną niepokojów społecznych w Niemczech i przesłanką dla objęcia władzy przez Hitlera. Toteż po objęciu przez niego władzy również wprowadzano silne elementy interwencjonizmu. Prowadzono zakrojone na szeroką skalę inwestycje, mające nie dawać efektów w postaci wzrostu podaży towarów. Dotyczyło to szczególnie infrastruktury, która mogła być w przyszłości przydatna dla prowadzenia przyszłych wojen. Tak więc budowano autostrady, których skala przekraczała potrzeby aktualne, podobnie powstawały lotniska. Na granicy z Francją (na linii Zygfryda) wybudowano fortyfikacje. W Japonii, Włoszech, Niemczech występował wzrost nakładów na zbrojenia, który stał się w tych krajach jednym ze sposobów na wyleczenie kraju z nadprodukcji, zwłaszcza w przemyśle. We Włoszech, zasadą polityki gospodarczej podobnie jak w Niemczech stała się autarkia. 59 Chęć uniezależnienia się od zagranicznych partnerów handlowych, by w przypadku wojny nie przeżywać trudności zaopatrzeniowych, skutkowała takimi właśnie kłopotami w czasie trwania kryzysu. Rozwiązaniem tych problemów miały być podboje innych krajów (Czechy, Chiny). Wzrosły nakłady na badania naukowe, które miały pomóc w odnalezieniu sposobów zastępowania brakujących w kraju surowców. O ile Włochy i Niemcy prowadziły aktywną politykę socjalną, w Japonii prawie brak było tych elementów. 57 A. Booth, Employment, capital and economic policy Great Britain , Oxford 1985, s A. Maurois, Dzieje, jw., s J. Szpak, Historia gospodarcza powszechna, PWE, Warszawa 1997, s. 198.

17 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 109 Uznaje się, że największa skala interwencjonizmu wystąpiła w Stanach Zjednoczonych, jednak za wyjątkiem państw faszystowskich. Przyczyny ku temu można podsumować następująco: 1. chęć zyskania poparcia społecznego dla przejęcia i utrzymania (przynajmniej na początku) władzy, co wymagało zmniejszenia bezrobocia, 2. planowane (i realizowane) przygotowania wojenne. Wprowadzono tam dogmat wyższości społeczeństwa i interesu całego narodu nad jednostką. Z tego względu następował rozwój sektora państwowego, rozrastały się autorytarne, a nie demokratyczne struktury władzy. Zlikwidowano prawa do strajków i związki zawodowe (w Japonii wprowadzono przymusową przynależność do nich). Zmniejszenie bezrobocia również możliwe było dzięki wzrostowi liczebności armii, policji wewnętrznej. Polityka gospodarcza innych krajów W pozostałych krajach polityka gospodarcza również opierała się na interwencji państwa. W Belgii m.in. upaństwowiono niektóre gałęzie przemysłu. Szwecja rozbudowała system pomocy społecznej (dzięki wysokiej progresji podatkowej), rząd przejął kontrolę nad wieloma upadającymi bankami i częścią przemysłu. We Francji wprowadzono 40-godzinny tydzień pracy (w miejsce 48-godzinnego). Stworzony został monopol zbożowy, prowadzący wykup nadwyżek produktów rolnych. Doszło do nacjonalizacji kolei, lotnictwa, przemysłu zbrojeniowego. W październiku 1936 r. Francja, jako ostatni kraj złotego bloku, zdewaluowała franka. W Brazylii znacjonalizowano banki i górnictwo. W latach zniszczono 26 mln worków kawy, co było wielkością w przybliżeniu równą jednorocznemu zużyciu tej używki. W Polsce trwałym następstwem kryzysu okazał się wzrost roli państwa w systemie kredytowym. 60 I nie tylko w nim, gdyż w 2. połowie lat 30-tych podjęto budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. Państwo jeszcze wielokrotnie interweniowało w kształt gospodarki. Podsumowanie Trudno jest w kilku słowach podsumować wydarzenia okresu Wielkiego Kryzysu. Jak to było wspominane, był to czas przełomowy w historii gospodarczej świata oraz myśli ekonomicznej. Wielki Kryzys nie był bynajmniej spowodowany krachem giełdowym. Każde załamanie giełdowe ma oczywiście wpływ na gospodarkę, ale nie musi być to wpływ aż tak destrukcyjny. Do dziś trwa spór o prawdziwe przyczyny Wielkiego Kryzysu: czy są one w sferze realnej, czy pieniężnej. 61 Już po tym skróconym przypomnieniu przyczyn widać, jakie były błędy polityki gospodarczej tamtego okresu. Po pierwsze, dopuszczono do wystąpienia nadprodukcji (chociaż to było wtedy zjawiskiem normalnym) i nadmiernej akcji kredytowej (która ją wywołała). Po drugie, nieskuteczne działania antymonopolowe pogłębiły niekorzystne stany na rynkach: spekulacje. Po trzecie, aczkolwiek kontrowersyjne, nie interweniowanie w sytuacji nadmiernie rosnących kursów akcji, 60 J. Ciepielewski i in., Dzieje gospodarcze, jw., s Niektórzy uważają też, że tkwią one w niestabilności kredytu, słabości systemu bankowego. Por. Ch. Kindleberger, Szaleństwo, panika, jw., ss

18 110 Krzysztof Piech nieuzasadnionych z punktu widzenia wzrostu PKB, co doprowadziło do załamania giełdy. Z dzisiejszego punktu widzenia można powiedzieć, że podmioty polityki gospodarczej (zwłaszcza rząd, bank centralny) nauczyły się przeciwdziałać występowaniu tych zjawisk. Schładza się gospodarkę, np. poprzez podniesienie stóp procentowych, wprowadza się ustawodawstwo antymonopolowe 62, ostrzega się przed niekorzystnymi zjawiskami na giełdzie (robią to głównie szefowie banków centralnych) i grozi ewentualnym podniesieniem stóp (odpływ kapitału z giełdy do sektora bankowego). W kwestii rozwiązań problemów gospodarczych również wiele nauczono się od czasu Wielkiego Kryzysu. Keynes ujął w ramy teoretyczne występującą w praktyce politykę gospodarczą państw, w tym Anglii. Jest ona, choć ze słabnącym natężeniem, stosowana w wielu krajach, gdy chce się doprowadzić do wzrostu gospodarczego w okresie depresji. Mimo, że doktryna Keynesa nastawiona jest na krótki okres, jest to uzasadnione dla podjęcia działań zmierzających do wyprowadzenia kraju z kryzysu. Później, wraz z uspokajaniem się sytuacji, stopniowo przechodzi się do coraz bardziej wolnorynkowej polityki, prowadząc ją w oparciu o teorie neoklasyczne. Zatem interwencjonizm jest niezbędny w okresie zagrożenia (zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego) stabilności gospodarki państwa. Później jednak, politykę gospodarczą powinien cechować coraz większy liberalizm, gdyż jak pokazuje doświadczenie wielu krajów (naszego regionu szczególnie) gospodarka rynkowa jest o wiele bardziej efektywna, od sterowanej centralnie. Jeśli jednak występują ponownie zaburzenia w jej rozwoju, kolejny raz trzeba sięgnąć po instrumenty interwencjonistyczne i opierać ich zastosowanie na doktrynie keynesowskiej. Instrumenty te (wyróżnione w poprzednich fragmentach tekstu podkreśleniem) powinny wynikać z decyzji podejmowanych przez podmioty polityki gospodarczej. To jakie zostaną podjęte, zależy nie tylko od przekonań politycznych ekipy rządzącej (jak czasem się potocznie uważa), lecz od doktryny, na której oparta jest polityka gospodarcza (oraz wielu innych przesłanek). Od wiedzy i umiejętności (doświadczenie) podmiotów polityki gospodarczej zależy przebieg procesów decyzyjnych, które mogą być w pewnych warunkach zalgorytmizowane, lecz zazwyczaj podejście do nich bywa intuicyjne, twórcze. Takie zarządzanie gospodarką jest ważne zwłaszcza w przypadku wystąpienia poważnych problemów, które wymagają podjęcia nowych, niespotykanych wcześniej decyzji. Tak to było również w okresie Wielkiego Kryzysu. Bibliografia 1. Antoszkiewicz J., Metody heurystyczne. Twórcze rozwiązywanie problemów, PWE, wyd. II, Warszawa Ashton T., An Economic History of England , London Barro R., Makroekonomia, PWE, Warszawa Bassett R., Nineteen thirty one: political crisis, London Booth A., Employment, capital and economic policy Great Britain , Oxford Choć jego skuteczność jest ograniczona. Coraz częściej dochodzi do powstawania gigantycznych korporacji transnarodowych o sumie aktywów przekraczającej PKB wielu krajów. Dla przeciwdziałania takim zjawiskom potrzebne było by ustawodawstwo o charakterze ponadnarodowym. W pracy wskazywano na brak międzynarodowej polityki gospodarczej w okresie Wielkiego Kryzysu. Jej wprowadzenie postulował J.M. Keynes, lecz do dziś nie jest to wykonane, aczkolwiek pewne elementy tu występują. Wspomnieć można działalność MFW dla przywrócenia równowagi płatniczej krajów, a także spotkania grupy G-7.

19 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach Butler J., History of England , London Cameron R., Historia gospodarcza świata, KiW, Warszawa Capie F., Depression and protectionism: Britain between the Wars, London Ciepielewski J., I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Dzieje gospodarcze świata do roku 1980, PWE, Warszawa 1985, wyd. IV 10. Harasimowicz A., James Ramsay MacDonald życiorys socjaldemokraty, Łódź Juglar C., A brief history of panics, New York 1966, 3 rd ed. 12. Kaja J., Eseje o japońskiej ekonomii i gospodarce, Wyd. Nauk. Semper, Warszawa Kaja J., Zarys polityki gospodarczej, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa Keynes J., Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, PWN, Warszawa Kędzierski J., Dzieje Anglii Tom drugi , Wrocław Kindleberger Ch., Szaleństwo, panika, krach. Historia kryzysów finansowych, WIG-Press, Warszawa Kołodko G., Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa Kosarin F., Forming a subject of the economic politics (Its task and importance) [w:] Polityka gospodarcza w teorii i praktyce, Katedra Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa 1997 (materiały konferencyjne) 19. Krugman P., Obstfeld M., Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWN, Warszawa 1997, t. II 20. Maurois A., Dzieje Anglii, Warszawa Mendelson L., Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, PWN, t. I, Warszawa Mendelson L., Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, PWN, t. II, Warszawa Morawski W. (red.), Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, Warszawa Piech K., Heurystyka, 5 grudnia 1998 r. 25. Piech K., Polityka internetowa próba ujęcia teoretycznego, Polityka Gospodarcza nr 1/ Piech K., Światowe kryzysy gospodarcze końca XX wieku, badania własne Katedry Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa Rostow W., The great population spike and after, Oxford University Press, New York Oxford Rozkrut D., Początki ewolucji teorii cykli koniunkturalnych [w:] Firma-rynekkonsument. Szanse i zagrożenia, Wydz. Nauk Ekonomicznych i Zarządzania USz, Szczecin 1999 (materiały konferencyjne) 29. Snowdon B., H. Vane, P. Wynarczyk, Współczesne nurty teorii makroekonomii, PWN, Warszawa Szpak J., Historia gospodarcza powszechna, PWE, Warszawa Tiltman H., James Ramsay MacDonald. Labour s man of destiny, New York Zins H., Historia Anglii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, wyd. II

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939

Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939 Gospodarka światowa Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939 Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Etapy w analizie Lata 1918-1924 Lata 1924-1929 Lata

Bardziej szczegółowo

Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska

Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki Gospodarczej Sytuacja gospodarcza Polski w 1989 r. W 1989

Bardziej szczegółowo

literatury światowymi kryzysami gospodarczymi, nie koniecznie miały taki

literatury światowymi kryzysami gospodarczymi, nie koniecznie miały taki Światowe recesje w okresie rosnącego protekcjonizmu lat 1873-1900 Daty załamań i kryzysów gospodarczych nie pokrywają we wszystkich przypadkach. Oznacza to, że kryzysy, nazywane w części literatury światowymi

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Zagraniczna polityka handlowa Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Podstawowe definicje Zagraniczna polityka gospodarcza oddziaływanie państwa na stosunki wymiany

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 2 Bank of America Merrill Lynch podniósł prognozy wzrostu PKB dla Polski - z 3,3 do 3,5 proc. w 2015 r. i z 3,4 do 3,7 proc. w 2016 r. W raporcie o gospodarce

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Łapa MODERNIZACJA PAŃSTWA POLSKA POLITYKA GOSPODARCZA 1926-1929

Małgorzata Łapa MODERNIZACJA PAŃSTWA POLSKA POLITYKA GOSPODARCZA 1926-1929 Małgorzata Łapa MODERNIZACJA PAŃSTWA POLSKA POLITYKA GOSPODARCZA 1926-1929 Ibidem Łódź 2002 SPIS TABEL Tabela 1 - Działalność legislacyjna w Polsce od 15 V 1925 do 31 XII 1929 roku 60 Tabela 2 - Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Autor: Paweł Pastusiak

Autor: Paweł Pastusiak Autor: Paweł Pastusiak Czarny czwartek 24 października 1929 roku, dzień, w którym ceny akcji na Nowojorskiej Giełdzie Papierów Wartościowych (ang. New York Stock Exchange) gwałtownie spadły, co obecnie

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Handel międzynarodowy. Bilans płatniczy. Kurs walutowy

Handel międzynarodowy. Bilans płatniczy. Kurs walutowy Handel międzynarodowy. Bilans płatniczy. Kurs walutowy Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki Gospodarczej Przyczyny wymiany handlowej. Free trade is

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty siódmy kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny Makroekonomia Blok V Cykl koniunkturalny Cykl koniunkturalny i jego fazy Cykl koniunkturalny okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej Fazy cyklu: - Kryzys (A-B) - Depresja (B-C) - Ożywienie (C-D)

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 2 Hiszpania pod koniec XX wieku była jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy, kres rozwojowi położył światowy kryzys z końca

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia Polityka monetarna Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin Pieniądz i jego funkcje Pieniądz powszechny ekwiwalent towarów i usług. Kategoria ekonomiczna, w której możemy wyrazić wartość wszelkich towarów i usług.

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

Kursy walutowe wprowadzenie

Kursy walutowe wprowadzenie Kursy walutowe wprowadzenie Krzysztof Radojewski Koło Naukowe Zarządzania Finansami http://knmanager.ae.wroc.pl e-mail: knmanager@ae.wroc.pl Spis treści podstawowe pojęcia, ewolucja międzynarodowego systemu

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty czwarty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel Akademia Młodego Ekonomisty Walutowa Wieża Babel Dr Andrzej Dzun Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. Pieniądz- powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań,

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty drugi kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne 26 marca 2012 Aktualne wskaźniki makro: KRAJ Stopy CPI Bezrobocie PKB % r/r r/r r/r USA 0,25 3,90 9,00 2,50 Euroland 1,25 0,80 10,20 1,60 Wielka Brytania 0,50

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

11. Emisja bonów skarbowych oznacza pożyczkę zaciągniętą przez: a) gospodarstwo domowe b) bank komercyjny c) sektor publiczny d) firmę prywatną

11. Emisja bonów skarbowych oznacza pożyczkę zaciągniętą przez: a) gospodarstwo domowe b) bank komercyjny c) sektor publiczny d) firmę prywatną Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Baza monetarna to: a) łączna ilość banknotów i bilonu, znajdujących się w obiegu

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów. Słowo wstępne

Wykaz skrótów. Słowo wstępne Wykaz skrótów Słowo wstępne Rozdział pierwszy Pojęcia 1.Początki ekonomii (Marcin Smaga) 2.Definicja ekonomii (Tadeusz Włudyka, Marcin Smaga) 3.Prawidłowości i prawa ekonomiczne (Tadeusz Włudyka, Marcin

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty szósty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu 2015-11-16 08:43:09

Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu 2015-11-16 08:43:09 Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu 2015-11-16 08:43:09 2 ANALITYKA: Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu Przegląd realnego

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-07-31 10:18:31

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-07-31 10:18:31 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-07-31 10:18:31 2 Stany Zjednoczone są największą i najbardziej zaawansowaną technologicznie gospodarką świata. Jej mocną stroną jest właśnie innowacyjność, a siłą napędową

Bardziej szczegółowo

WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD. Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma

WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD. Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma Polecenia 1. Popatrz na wykresy na kolejnych slajdach? 2. Czym się różnią? 3. Co możesz z nich odczytać? 4. Jakie cechy charakterystyczne zauważyłeś?

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM

Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM Krzysztof Osiński BIZNES MIĘDZYNARODOWY NA PROGU XXI WIEKU KOMPENDIUM Szczecin, 2010 Spis treści Wstęp... 11 CZĘŚĆ I OD WYMIANY MIĘDZYNARODOWEJ DO GOSPODARKI GLOBALNEJ Rozdział 1 HANDEL MIĘDZYNARODOWY....

Bardziej szczegółowo

USDPLN to analogicznie poziom 3,26 i wsparcie 3,20-3,22.

USDPLN to analogicznie poziom 3,26 i wsparcie 3,20-3,22. 09:00 Okazuje się, że wczorajsze dane o wykorzystanie deficytu budżetowego w Polsce nie były tragiczne i dodatkowo EURUSD znów zaczyna rosnąć więc występują naturalne czynniki sprzyjające umocnieniu PLN.

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne 12 marca 2012 Aktualne wskaźniki makro: KRAJ Stopy CPI Bezrobocie PKB % r/r r/r r/r USA 0,25 3,90 9,00 2,50 Euroland 1,25 0,80 10,20 1,60 Wielka Brytania 0,50

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Mirosław Gronicki Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Warszawa 31 maja 2011 r. Spis treści 1. Geneza światowego kryzysu finansowego. 2. Światowy kryzys finansowy skutki. 3. Polska

Bardziej szczegółowo

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Piotr Banaszyk Katedra Logistyki Międzynarodowej Globalny kryzys ekonomiczny opinie Banku Światowego W 2013 r. gospodarka eurolandu pozostanie w recesji, kurcząc się o 0,1

Bardziej szczegółowo

KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA

KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA Do tej pory skupialiśmy się na technicznej stronie procesu inwestycyjnego. Wiedza ta to jednak za mało, aby podejmować trafne decyzje inwestycyjne. Musimy zatem zmierzyć się

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Programy wspierania kredytobiorców hipotecznych w wybranych krajach

Programy wspierania kredytobiorców hipotecznych w wybranych krajach Programy wspierania kredytobiorców hipotecznych CHORWACJA Wobec kredytów we franku szwajcarskim władze zamroziły na jeden rok kurs kuny do franka (na poziomie 6,39, czyli sprzed decyzji SNB o uwolnieniu

Bardziej szczegółowo

Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej

Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej Witold Grostal, Dyrektor Biura Strategii Polityki Pieniężnej w NBP Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej VII Konferencja dla Budownictwa / 14 kwietnia 2015 r. 2005Q1 2006Q1

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Wybrane modele handlu międzynarodowego

Wybrane modele handlu międzynarodowego Uniwersytet Mikołaja Kopernika Wydział Matematyki i Informatyki Lidia Wasielewska nr albumu: 244871 Praca licencjacka na kierunku matematyka Wybrane modele handlu międzynarodowego Opiekun pracy dyplomowej

Bardziej szczegółowo

Zagrożona korona, czyli za i przeciw wprowadzaniu euro. Autor: Marzena Hausman, Dariusz Stasik

Zagrożona korona, czyli za i przeciw wprowadzaniu euro. Autor: Marzena Hausman, Dariusz Stasik Zagrożona korona, czyli za i przeciw wprowadzaniu euro Autor: Marzena Hausman, Dariusz Stasik Proponowany przebieg zajęć Po wykonaniu tego ćwiczenia będziesz znał obawy i nadzieje, jakie wiązali Szwedzi

Bardziej szczegółowo

Finanse przedsiêbiorstw Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka

Finanse przedsiêbiorstw Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka KARTA MODU U / KARTA PRZEDMIOTU Kod moduùu Nazwa moduùu MAKROEKONOMIA Nazwa moduùu w jêzyku angielskim Macroeconomics Obowi¹zuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODU U W SYSTEMIE STUDIÓW

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

Euro wspólny pieniądz

Euro wspólny pieniądz Euro wspólny pieniądz dr Agnieszka Kłos Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji

Bardziej szczegółowo

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett Złoto i srebro we współczesnym portfelu inwestycyjnym Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, zakurzoną Ryzyko bierze szybę, się niż z przez niewiedzy czysto o umytą tym co szybę robisz przednią

Bardziej szczegółowo

Budżet państwa. Polityka fiskalna

Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej.

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej Konrad Walczyk Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 22 maja 2013 r. Plan wykładu Co to jest koniunktura gospodarcza? W jaki sposób ją mierzyć?

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wyzwania stojące przed polską gospodarką Bartosz Majewski Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 8 czerwca 2015 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia siedemdziesiąty dziewiąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2013 r.) oraz prognozy na lata 2013 2014

Bardziej szczegółowo

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra TEMAT: Zadłużenie międzynarodowe 9. 8. Funkcje kredytów w skali międzynarodowej: eksport kapitałów; możliwość realizacji określonych inwestycji np. przejęcie kontroli nad firmą znajdującą się zagranicą,

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Zaznacz państwa członkowskie starej Unii Europejskiej, które nie wprowadziły dotąd

Bardziej szczegółowo

Informator uro w Polsce w roku 20.?.?. Ekonomiczne, polityczne i społeczne aspekty rezygnacji z waluty narodowej

Informator uro w Polsce w roku 20.?.?. Ekonomiczne, polityczne i społeczne aspekty rezygnacji z waluty narodowej Informator uro w Polsce w roku 20.?.?. Ekonomiczne, polityczne i społeczne aspekty rezygnacji z waluty narodowej Konwergencja nominalna a konwergencja realna kiedy będzie możliwe wprowadzenie euro? Joanna

Bardziej szczegółowo

DMK Sp. z o.o. ul. Nowy Świat 6/12, 00-400 Warszawa Tel: +48 22 661 74 12, fax: +48 022 661 74 20 web: http://www.dmk-alpha.

DMK Sp. z o.o. ul. Nowy Świat 6/12, 00-400 Warszawa Tel: +48 22 661 74 12, fax: +48 022 661 74 20 web: http://www.dmk-alpha. 9:00- Niedawne obawy o inflację na świecie, z dnia na dzień przeradzają się w coraz bardziej możliwą walkę ze zjawiskiem zupełnie odwrotnym, tj. deflacją. W Japonii wskaźnik CPI w sierpniu spadł o 0,9%

Bardziej szczegółowo

Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU

Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU Wydawnictwo KUL Lublin 2012 SPIS TREŚCI Od autora 9 Część I DŁUG NA ŚWIECIE: FAKTY I. BOMBA DŁUGU PUBLICZNEGO 13 1. Zegar długu na świecie 14 2. Tym razem w dtugi popadły

Bardziej szczegółowo

Kraje i banki będą potrzebować ponad 2 bln euro w 2012 r.

Kraje i banki będą potrzebować ponad 2 bln euro w 2012 r. Kraje i banki będą potrzebować ponad 2 bln euro w 2012 r. Dane na ten temat pojawiają się w serwisach informacyjnych, np. w agencji Bloomberg, są także podawane przez specjalistyczne serwisy informacyjne

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-17 09:54:36

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-17 09:54:36 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-17 09:54:36 2 Wielka Brytania jest wciąż ekonomiczną potęgą. Według Banku Światowego to 6. gospodarka świata z PKB przekraczającym 2,5 bln dolarów, co stanowi ok.

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Blok III. Budżet państwa Polityka fiskalna

Makroekonomia Blok III. Budżet państwa Polityka fiskalna Makroekonomia Blok III Budżet państwa Polityka fiskalna Budżet a rola państwa w gospodarce Neoklasycy contra Keynesiści Efektywność rynku i efektywność sfery publicznej O co ten hałas? Czyli jaki jest

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl t en m l ragek.p f wy kart o rm.bez a D ww w Recenzenci Prof. zw. dr hab. Ewa Kucharska-Stasiak Prof. zw. dr hab. Halina Henzel Opracowanie graficzne i typograficzne Jacek Tarasiewicz Redaktor Jadwiga

Bardziej szczegółowo

Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com

Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com OPROCENTOWANIE Wysokość oprocentowania lokat jest głównym wyznacznikiem zysku. To tym czynnikiem kieruje się większość ludzi zainteresowanych

Bardziej szczegółowo

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro PREZENTACJA WYNIKÓW Wojciech Mroczek Znaczenie strefy euro w światowym handlu 1996-1998 2004-2006 Czy wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Korekta nierównowagi zewnętrznej

Korekta nierównowagi zewnętrznej Wykład 4 Korekta nierównowagi zewnętrznej Plan wykładu 1. System kursu walutowego 2. Korekta przy sztywnym kursie 1. System kursu walutowego W systemie płynnych kursów walutowych cena waluty jest wyznaczona

Bardziej szczegółowo

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy?

Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy? Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy? Łukasz Tarnawa Departament Strategii i Analiz Warszawa, 6 listopada 2008 1 Gospodarka globalna kryzys sektora finansowego w gospodarkach

Bardziej szczegółowo

październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski

Bardziej szczegółowo

I OPERACJI MORSKICH I. CHARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU

I OPERACJI MORSKICH I. CHARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU AKADEMIA MARYNARKI WOJENNEJ K A R T A P R Z E D M I O T U WYDZIAŁ DOWODZENIA I OPERACJI MORSKICH I. CHARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: Polityka gospodarcza Kod: Gpg Kierunek studiów: Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Prof. Anna Zielińska-Głębocka Uniwersytet Gdański Rada Polityki Pieniężnej 1.Dynamika wzrostu gospodarczego spowolnienie

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Po co komu Unia Europejska i euro? Prof. dr hab. Elżbieta Kawecka-Wyrzykowska (Katedra Integracji Europejskiej im. Jeana Monneta; www.kawecka.eu) Poprzedniczka strefy euro Łacińska

Bardziej szczegółowo

Międzyrynkowa analiza kursów walutowych SPIS TREŚCI

Międzyrynkowa analiza kursów walutowych SPIS TREŚCI Międzyrynkowa analiza kursów walutowych Ashraf Laidi SPIS TREŚCI Przedmowa Podziękowania Wprowadzenie Rozdział 1. Dolar i złoto Koniec systemu z Bretton Woods złoto rozpoczyna hossę Restrykcyjna polityka

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo