Nr 3 (47) czerwiec lipiec 2008

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nr 3 (47) czerwiec lipiec 2008"

Transkrypt

1 Nr 3 (47) czerwiec lipiec 2008 Są różne sposoby na przekazanie żydowskich treści: dzieci z zacięciem artystycznym mogą np. przygotować mandalę pod okiem profesjonalisty. Na koloniach w Zalesiu każdy dzień poświęcony był innej dziedzinie sztuki. Te nietypowe kolonie artystyczne zorganizowały JOINT i ZGWŻ dla dzieci w wieku od 6 do 17 lat. Głównym zadaniem 100-osobowej grupy kolonistów, którzy wzięli udział w warsztatach filmowych, fotograficznych, teatralnych i tanecznych, było stworzenie prac artystycznych łączących tradycję żydowską z ogólną wiedzą o świecie. Mieliśmy dylemat: ślizgać się po powierzchni tematu, czy dotrzeć głębiej, do podstawowych wartości, których dzieci powinny uczyć się w domu mówi Agata Rakowiecka, kierowniczka kolonii. Zwyciężyła druga opcja w takim stopniu, w jakim byliśmy na to przygotowani. Koloniści przede wszystkim poznawali wartości żydowskie poprzez sztukę. Bardzo napięty program kolonii zakładał mnóstwo zajęć obowiązkowych (m.in. literatura od Biblii do Etgara Kereta), ale były także wyprawy nad jezioro i wspólne śpiewanie z Nati Kerman, studentką akademii jazzu i muzyki współczesnej Rimon w Ramat haszaron. Ponadto organizatorzy zabrali uczestników na wycieczkę do Barczewa, gdzie znajduje się XIX-wieczna synagoga. Po drodze mieliśmy grę ze stacjami. Trzeba było zebrać wszystkie sefiry, aby świat znowu był idealny mówi Agata Rakowiecka, wyjaśniając, że w żydowskiej mistyce mówi się o dziesięciu sefirach, czyli emanacjach Boskiego światła. Swoim działaniem człowiek może rozdzielać i łączyć te sefiry, burzyć i budować światy. To wspaniała nauka odpowiedzialności mówi kierowniczka kolonii. Turnus zakończyło zniszczenie żydowskiej mandali. Wyglądała tak: podzielone na trzy części koło, w jednej części chałka i dwie świece ilustracja hasła rodzina. Pozostałe dwie części wypełnione kolorowym piaskiem to dobroczynność i pokój. Do robienia mandali potrzeba skupienia, cierpliwości. Symboliczne zniszczenie pokazało, że istotą jest robienie, a nie ostateczny efekt mówi Agata Rakowiecka. Lato Z MANDALĄ FOT. ARCHIWUM

2 AKTUALNOŚCI Punkt informacyjny Sienna 55 FOT. Jakub Wyszyński 30 lipca zaczął działać Punkt Informacji Turystycznej i Kulturalnej Enklawy Żydowskiej. Będzie tu księgarnia z judaicami oraz bar. Niedługo zostaną postawione dwa automaty: z koszernymi napojami oraz batonami. Punkt można odwiedzać od poniedziałku do piątku od godz. 9 do 17. W planach jest uruchomienie go w weekendy. Otwarcie rozpoczęło się od złożenia wieńca pod murem getta i uroczystego przecięcia wstęgi przez burmistrza Woli Marka Andruka i przewodniczącego ZGWŻ w RP Piotra Kadlčika. Przy wejściu zawieszono mezuzę. Stosunki polsko-żydowskie mają wiele białych plam i niedopowiedzeń. Punkt nie został otwarty tylko, by pokazać historię, ale też by uświadomić turystom z całego świata, że Żydzi nie byli elementem obcym w Warszawie, a ich historia w tym mieście nie skończyła się w 1943 r. mówił Piotr Kadlčik. Nastawiamy się głównie na wycieczki żydowskie z całego świata, ale zapraszamy także warszawiaków zainteresowanych historią tego rejonu zachęcał burmistrz Andruk. Przy Siennej 55 moźna też zobaczyć wystawę zdjęć z getta warszawskiego. Dla Gminy na aukcjach internetowych skupuje je Łukasz Biedka wspólnie z Janem Jagielskim z Żydowskiego Instytutu Historycznego. jewish.org.pl ogłoszenia Na początku parszy Kedoszim (Kpł 19:1-20:27) czytamy: świętymi bądźcie ; Tora jednak nie wyjaśnia, na czym miałoby to polegać. RaMBaN tłumaczy, że nakaz bycia świętymi realizuje się w codzienności. Weźmy dla przykładu spożywanie wina do posiłku: nie jest to zakazane, ale jeśli nie zachowamy umiaru, oddalimy się od ideału. Nie wystarczy tylko wykonywać to, co jest napisane czarno na białym. Tora wymaga od nas więcej. Świętymi bądźcie w waszym codziennym życiu. Fragment dwar Tory, którą Awram HaYman wygłosił 3 maja podczas swojej bar micwy. FOT. Aleksandra bramson W związku z działaniami Towarzystwa Kultury Żydowskiej Beit Warszawa, które zmierzają do utworzenia i zarejestrowania związku wyznaniowego Postępowa Społeczność Żydowska Beit Polska, dnia 14 kwietnia b.r. przewodniczący GWŻ Piotr Kadlčik, w imieniu Zarządu, wystosował list do członków Gminy. Zwraca on uwagę, że w myśl Prawa Wewnętrznego Wyznaniowej Wspólnoty Żydowskiej w Rzeczpospolitej Polskiej art.7 ust.1 do Gminy należeć może osoba pełnoletnia, będąca Żydem lub pochodzenia żydowskiego, nie będąca wyznania innego niż mojżeszowe oraz nie będąca członkiem innego kościoła lub związku wyznaniowego ( ). Dlatego z chwilą uzyskania przez Związek Postępowych Gmin Żydowskich Beit Polska statusu prawnego związku wyznaniowego, członkostwo w nim będzie równoznaczne z wykluczeniem z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. biuletyn nr 3/2008 (47)

3 A jednak się dzieje Zawsze, kiedy Ania przychodzi do mnie zapytać o słowo wstępne do Biuletynu, w pierwszej chwili mam totalną pustkę w głowie. O czym nowym powinienem opowiedzieć członkom naszej Gminy? Co wydarzyło się od wydania poprzedniego Biuletynu? Otwarcie punktu informacyjnego przy murze getta od pomysłu do przemysłu trwało długo ze względu na między innymi kłopoty z remontem i jest niewątpliwym sukcesem, który Gmina odniosła razem z dzielnicą Wola. Sienna 55 to tam zatrzymują się turyści pielgrzymujący po śladach getta. Chciałbym, aby to miejsce w równiej mierze służyło spotkaniu z przeszłością, jak i teraźniejszością. Obsługujący punkt członkowie Gminy informują turystów o naszej działalności, o zaskakujących wielu fakcie, że w Warszawie istnieje jednak społeczność żydowska. W większym pomieszczeniu wyeksponowaliśmy fragment naszej kolekcji zdjęć z warszawskiego getta, ale mam nadzieję, że będą tam również odbywały się spotknia czy wykłady. Rozpoczęto prace przy remoncie elewacji synagogi Nożyków. Poszukujemy firmy, która wymaluje synagogę od wewnątrz. Jaakow Finkelstein, attaché ds. kultury Ambasady Izraela, zakończył misję dyplomatyczną w Polsce. Pożegnaliśmy go na uroczystym kiduszu. Mam nadzieję, że jego następca będzie nam równie przychylny. Dla Jaakowa nasza Gmina coś znaczyła, czuł się tu dobrze. Podczas ostatniego spotkania powiedział: Wy, Żydzi polscy, z przeszłości i dzisiejsi, byliście dla mnie i dla mojej rodziny w ciągu trzech ostatnich lat domem, Gminą i przyjaciółmi. Trwają prace w budynku jesziwy lubelskiej. Idą naprzód mimo trwającego od kilku miesięcy postępowania Ministerstwa Finansów, które chce wykazać, że jesziwę otrzymaliśmy bezprawnie. Mimo absurdalności tej sprawy i złej woli ludzi, którzy ją wywołali, pozostaję optymistą. I już teraz zapraszam na koncert w Lublinie i w Warszawie światowej sławy kantora Meira Helfgota, którego obecność uświetni w październiku jorcajt rabina Meira Szapiro twórcy Jesziwat Chachmej Lublin. Na Woli, na terenie dawnego szpitala starozakonnych, trwają prace projektowe żydowskiego domu seniora. Uzyskawszy warunki zabudowy, poszukujemy teraz inwestora zastępczego, czyli firmy, która przeprowadzi dla nas tę inwestycję. Czas dojrzał, by zastanowić się nad formułą prawną moszaw zkeinim. Rozważamy powołanie stowarzyszenia, które poprowadzi dom seniora, tak jak to było przed wojną. Tę sprawę będę chciał poruszyć na wrześniowym Walnym Zebraniu członków Gminy. Pinchas Zarczyński, uczeń Beren-Amiel Institute Ohr Torah Stone w Efracie, z żoną Rebeką. FOT. Jakub Wyszyński Kilka refleksji na temat prac budowlanych planowanych w okolicach Twardej: na działce sprzedanej przez Fundację Shalom firma Hines już niebawem rozpocznie budowę 160-metrowej wieży. Enklawa zieleni przy ul. Twardej znajdzie się tuż obok wielkiego placu budowy. Trwają poszukiwania rabina pomocniczego. Chcemy, żeby była to osoba mówiąca po polsku. Ten warunek spełnia Pinchas Zarczyński (na zdjęciu). Pinchas urodził się w Warszawie i jako dziecko wyjechał z rodziną Izraela. Mamy okres urlopowo-wakacyjny, więc w samej Gminie niewiele się dzieje. Odwiedzający Kazimierz Dolny mieli okazję wziąć udział w organizowanych przez Gminę w ramach Festiwalu Filmu i Sztuki Dwa Brzegi dniach kultury żydowskiej. Gmina to nie tylko, jak często słyszymy, działalność religijna. Staramy się być widoczni również na zewnątrz. Ale też i świat zewnętrzny o nas nie zapomina a czasem chyba szkoda. Media ekscytują się zwrotem mienia zagrabionego obywatelom Polski. I jakoś ciągle trzeba przypominać, że ta tak zwana żydowska restytucja to tylko kilkanaście procent ogólnej puli roszczeń i jakoś ciągle dziennikarze ten fakt pomijają. Ostatnio, doprowadzony już do irytacji kolejną rozmową w stylu wasze ulice, nasze kamienice, zapytałem: Po drugiej wojnie światowej w całej Polsce było mniej Żydów niż przed wojną w samej Warszawie kto do cholery ma się upominać o te kamienice? Nawet ta cholera nie pomogła tekst się nie pojawił. Wraca jak bumerang problem antysemityzmu. Felietonista Timesa w jednym zdaniu wspomniał, że Polacy w ramach rozrywek palili przed wojną Żydów w synagogach. Można się dziwić szacownemu Timesowi, że przepuścił coś takiego, ale z drugiej strony, proszony o skomentowanie, muszę powiedzieć, że poziom antysemickiego jadu w opiniach internautów na taki wybryk jest o wiele bardziej niepokojący. Ale czy to znaczy, że wszyscy Polacy są antysemitami? Z pewnością nie. Podobnie jak nie wszyscy Żydzi żywią urazę do Polski. Niby czas wakacyjny, a jednak się dzieje. I znowu jest o czym opowiedzieć. Piotr Kadlčik Przewodniczący GWŻ 3 ביולעטין czerwiec lipiec 2008

4 PODWÓRKO Od Zarządu Gmina nieortodoksyjna 17 maja Zarząd Gminy omawiał organizację i przebieg obchodów kwietniowych świąt i rocznic, głównie problemów występujących podczas pierwszej kolacji sederowej. Członkowie Zarządu wyjaśniali też, że nie mieli wpływu na uzyskanie przez Gminę zaproszeń ani na inne utrudnienia związane z uroczystościami 65. rocznicy powstania w getcie warszawskim 15 kwietnia. Dyskutowano propozycję rabina Michaela Schudricha, aby stanowisko drugiego rabina Warszawy objął rabin Ariel Tal z Izraela. Ponieważ część członków Zarządu wnioskowała o zapytanie rabina Efraima Maislesa, czy podjąłby się tego, ustalono, że obydwaj rabini otrzymają taką propozycję. Przy tym rabin Ariel Tal niebawem przyjedzie wraz z żoną do Polski, aby poznali go i zaopiniowali jego kandydaturę zarówno Zarząd, jak i członkowie Gminy. Raport z dotychczasowej działalności na stanowisku koordynatora programu kulturalno-edukacyjnego Gminy bardzo bogatej już w ciągu pierwszych czterech miesięcy przedstawiła Judyta Nekanda-Trepka, omówiła też plany na przyszłość, a Zarząd zaakceptował związane z tym poprawki w budżecie. Zarząd jednogłośnie przychylił się do propozycji nadania Janowi Jagielskiemu honorowego członkostwa Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Rozpatrzono kilka wniosków o pożyczki i inne formy pomocy dla członków Gminy. na podstawie Wieści Gminnej W odpowiedzi na list otwarty grupy członków Gminy w poniedziałek 23 czerwca Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej zorganizował w synagodze im. Nożyków spotkanie dyskusyjne w sprawie wypracowania warunków dla tych członków Gminy, którzy nie identyfikują się z judaizmem ortodoksyjnym, a pragną uczestniczyć w życiu religijnym społeczności. Na zebranie przybyło ok. 50 osób, w tym liczni członkowie grupy Chawura i Żydowskiej Ogólnopolskiej Organizacji Młodzieżowej. W dyskusji dominowały głosy o możliwości znalezienia miejsca dla siebie w Gminie osób o różnej orientacji religijnej, chociaż część dyskutantów podnosiła zarzut, że opcja ortodoksyjna jest oczywista, a nad inną trzeba się zastanawiać. Z drugiej strony mówiono, że nie ma jasno sprecyzowanego stanowiska i grupy, która by je reprezentowała o jakie właściwie zmiany chodzi. Z konkretów wymieniano głównie możliwość zatrudnienia przez gminę nieortodoksyjnego rabina. Mówiono też, że chodzi o możliwość znalezienia się w synagodze i czucia się w niej dobrze różnych osób, gdyż niektórych synagoga płoszy. Liczne były głosy podkreślające potrzebę, ale przede wszystkim też możliwość znalezienia dla siebie miejsca w życiu religijnym i społecznym Gminy ludzi o różnej orientacji i często niebędących halachicznymi Żydami. Osoby utożsamiające się ze środowiskiem ortodoksyjnym podkreślały, że nie chcą być ustawiane w opozycji do pozostałych grup w Gminie (jeden z głosów z tej grupy: Nie zebrali się tu ortodoksi i nieortodoksi, tylko ludzie aktywni ) i że wszystkim nam chodzi o wspólne uczestnictwo w życiu Gminy. Rabin Michael Schudrich powołując się na czytaną tym tygodniu parszę Korach (o buncie Koracha przeciwko Mojżeszowi podczas wędrówki przez pustynię) wskazywał, że są dwa typy Żydów: tacy jak Korach, którzy rozbijają społeczność, i tacy jak Mojżesz, którzy ją łączą. Przedstawiciele Zarządu podkreślali jego gotowość do rozpatrywania konkretnych wniosków, zwłaszcza przewodniczący Piotr Kadlčik, który proponował też, aby we wrześniu na Walnym Zebraniu członków Gminy zostały zgłoszone konkretne projekty. Zresztą wielokrotnie w trakcie tej dyskusji nawoływano do konkretyzowania propozycji. Wielokrotnie też i to powtarzało się w końcowej części dyskusji jako wniosek formułowano postulat wspólnego środowiska, a w jego obrębie grup, które coś robią razem, a coś osobno z nadzieją, że tych wspólnych inicjatyw będzie jak najwięcej. Na zakończenie Piotr Kadlčik zaproponował jeszcze przed wrześniowym Walnym Zebraniem cykl spotkań, w wyniku których zostałyby zebrane postulaty grupy solidaryzującej się z sygnatariuszami listu i opracowane wnioski tworzące wspólną płaszczyznę. na podstawie Wieści Gminnej Małgorzacie Lanocie oraz Piotrowi i Janowi z Gosią Topińskim wyrazy współczucia z powodu śmierci BP Anny Lanoty de domo Rottenberg składają Zarząd GWŻ w Warszawie i redakcja Biuletynu. Niech dusza jej zostanie wpleciona w węzeł życia wiecznego. Naszemu koledze Henrykowi Kuttenowi z powodu śmierci Matki wyrazy współczucia składają Zarząd GWŻ w Warszawie i redakcja Biuletynu. Niech dusza jej zostanie wpleciona w węzeł życia wiecznego. 4 biuletyn nr 3/2008 (47)

5 Pokoje gościnne w Kazimierzu Chawura rusza w drogę Kiedy ostatnio nocowaliście w synagodze? W ostanie święta Szawuot, a może nigdy? Znamy wiele midraszy mówiących o uczonym, który zagłębiwszy się w lekturze świętych ksiąg nie zdążył na ostatnie metro, ale to zupełnie inna historia. Chawura (nieformalna grupa założona przez członków Gminy zorientowanych nieortodoksyjnie) spędziła ostatni przed wakacjami szabat w synagodze właśnie. Szabaton w Kazimierzu Dolnym. Hoteli i miejsc noclegowych tu nie brak, lecz my zanocowaliśmy na swoim w synagodze. Lehit aneg be-taanugim, barburim u-slaw wedagim... Ale nie samym chlebem człowiek żyje. Wśród tych rozkoszy znaleźliśmy także czas, by podsumować dotychczasowe osiągnięcia Chawury. I tak, wylegując się na nadwiślańskim piasku, zamiast liczyć chmury na niebie, doliczyliśmy się, że oto na spotkanie w sprawie nieortodoksyjnego nurtu w naszej Gminie przyszło dwa razy więcej osób niż, licząc łącznie, na oba spotkania z kandydatami na rabinów. Głos pierwszy: 30-latkowie, którzy już nie działają w organizacjach młodzieżowych, a nie założyli jeszcze rodzin, jeśli chcą utrzymać kontakt ze społecznością idealnie pasują do Chawury. Głos drugi: Kolacje szabatowe to często imprezy międzypokoleniowe: chawurowcy przychodzą ze swoimi rodzicami, dziećmi. Głos trzeci: Chawura to nie tyle grupa, co idea: pomysł na wspólne działanie, cieszenie się ze wspólnego dziedzictwa oraz nowoczesne podejście do judaizmu. Chór głosów: Chawura pomoże w kłopocie/na co dzień, jak i w sobotę/chawura to sposób działania/nie tylko siedzenia, gadania. Każdy ma swój żydowski bagaż. Pomożemy ci go nieść powiadają chawurowcy, którzy coraz dalej zarzucają swe sieci. Ale to po wakacjach. Wracając do Kazimierza: odwiedziliśmy cmentarz żydowski, który miejscowi nazywają Ścianą Płaczu (liczne karteczki z prośbami, jak w Jerozolimie). Była hawdala na kazimierskim rynku, przy dźwiękach muzyki klezmerskiej. Trwał wtedy finałowy koncert III Festiwalu Muzyki i Tradycji Klezmerskiej. Nie mogliśmy trafić lepiej. apartament (2-osobowy) 100 zł/doba 3 pokoje 2-osobowe (2 ze wspólną łazienką) 80 zł/doba pokój 1-osobowy (ze wspólną łazienką) 50 zł/doba Mladen Petrov W synagodze znajduje się księgarnia żydowska, kafejka, wypożyczalnia rowerów; w sali modlitewnej wystawa fotograficzna nt. historii Żydów w Kazimierzu Dolnym (ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN). Rezerwacje: Beitenu Nasz dom ul. Lubelska 2, Kazimierz Dolny tel.: , kom.: lat temu zainicjowano w Wielkiej Brytanii nowatorski program oferujący wszystkim członkom społeczności żydowskiej cykl wykładów, warsztatów i seminariów prowadzonych przez najlepszych specjalistów w danej dziedzinie, a także przez samych uczestników Limudu. Program, w którym nauczyciele stają się uczniami, a uczniowie nauczycielami, odniósł wielki sukces i przyciąga tysiące uczestników na całym świecie. Ale jest jeszcze coś, co różni Limud od wszystkich innych konferencji. Jest to ilość i symultaniczność prowadzonych zajęć prawie o każdej porze dnia i nocy uczestnik może wybrać między kilkunastoma wykładami z każdej chyba dziedziny żydowskiego życia albo samemu wygłosić wykład; może wziąć udział w warsztatach artystycznych i muzycznych, obejrzeć interesujący film, przyłączyć się do grupy studiującej Torę czy tańczyć do białego rana Ilość możliwości przyprawia niemalże o zawrót głowy. Tej jesieni Limud odbędzie się po raz pierwszy w Polsce, a jego organizatorzy dołożą wszelkich starań, by zapewnić Wam edukację i rozrywkę na najwyższym poziomie, dbając o uszanowanie praw i zwyczajów każdego z zaproszonych członków żydowskiej społeczności. A dzieci? Zachęcamy, byście zabrali je ze sobą! Dla najmłodszych jest żłobek, dla trochę starszych gry i zabawy, a dla tych jeszcze starszych ciekawe zajęcia warsztatowe, pokazy filmów i sport. Zapraszamy w dniach października do centrum konferencyjnego Boss pod Warszawą dołączcie do wielkiej Limudowej rodziny! Więcej informacji już wkrótce na stronie: Po raz pierwszy w Polsce! czerwiec lipiec 2008 ביולעטין

6 HISTORIA Zawracanie kijem Wisły I co tu takiego ładnego? powiada elegancka turystka do swojej koleżanki. Same żydowskie domy dookoła! Turystki stoją na kazimierskim rynku, tyłem do XVI-wiecznej fary, której zegar ufundowany przez Stanisława Lichtsona odmierza czas, wybijając kuranty. Oto w dole rozciąga się rynek, gdzie potwierdza urodzona w 1918 r. Anna Sanecka mieszkali sami Żydzi. Zalepili podcienia i w każdej dziurce sklepik maleńki. Tu, gdzie stoją, pod górkę, mijając lodziarnię, turystki mają doskonały widok. Z tego punktu, cytując Adolfa Rudnickiego, ludzie wyglądają jak na scenie. W czasach pisarza wiecznie ktoś tu dyżurował, kupcy i tragarze dniem, stróże i metafizycy nocą. Na scenie nastąpiła zmiana, ale dekoracje wciąż te same: po prawej ręce apteka Lichtsona, po lewej wylot ulicy Lubelskiej. Po prawej, w budynku dawnego ratusza, możemy sobie wyobrazić dwór cadyka Motele Twerskiego, syna magida z Turzysk. Jeździł on poszóstną karetą i żył bardzo wystawnie jako potomek królewskiego domu Saula. Z cadykiem Twerskim twierdzą historycy przybyło do miasta spore grono jego wyznawców, w większości bogatych kupców. Ożywili miejscowy handel i przyczynili się do poprawy sytuacji miejscowych Żydów. Faktem jest, że w 1905 r., kiedy Motele Twerski opuszczał Kazimierz Dolny, Żydzi stanowili 89% ogółu ludności. Więc dwór cadyka po prawej stronie, a po lewej, przy ul. Lubelskiej zabytkowa synagoga. Na murze pamiątkowa tablica: Ku czci trzech tysięcy polskich obywateli żydows k i e j narodowości, dawnych mieszkańców Kazimierza Dolnego, zamordowanych przez okupanta hitlerowskiego w czasie II wojny światowej. Okupant hitlerowski załadował Żydów na wozy i w przeddzień święta Pesach, we wtorek 31 marca 1943 r., wywiózł do Bełżca. Na czele, obok pierwszego wozu opuszczającego rynek, szedł rabin Izrael Zilberminc, niosąc Torę i śpiewając psalmy. Zima 1944 r. jest mroźna, drewniane wyposażenie syn a g o g i Synagoga widziana od strony placyku, na którym w 1916 r., kiedy zostało wykonane to zdjęcie, znajdował się świński targ, dziś zwanego Małym Rynkiem. FOT. Juliusz Kłos biuletyn nr 3/2008 (47)

7 świetnie nadaje się na opał. W 1945 r. synagoga ogołocona nie jest już nikomu potrzebna i można ją spalić. Stojący dziś budynek to w dużej mierze rekonstrukcja, którą w latach 50. wykonano z przeznaczeniem na kino, według projektu K. Sicińskiego. Nie odtworzono polichromii na ośmiobocznej drewn i a n e j kopule, gdzie jak pisał W. Husarski uwidoczniono gryfy zapożyczone z kamienicy Celejowskiej. Konie, jelenie, zamki, kwiaty, gęsi wagi, gołębie i cała bogata symbolistyka unosi się w górze nad rozmodlonym tłumem. To wschód gorący i fantastyczny pisał Aleksander Janowski. Nic w tej synagodze nie jest oryginalne. Ściany nie namodlone bo nowe, z wapienia miejscowego, a dawniej (tak mówi legenda) kamień pochodził ze Ściany Płaczu w Jerozolimie. Inna legenda wspomina o napisie na framudze, który miał zaświadczać, że synagogę wzniesiono jeszcze w jedenastym wieku w 1099 roku. Pośrodku hali na krzywej estradzie kantor śpiewał z księgi kołysząc tęsknie swój korpus. Gdy zamilkł, drugi mężczyzna odziany w lisią czapę bliżej ołtarza intonował zaklęcia; dwóch młodzieńców atłasowych, chudych, ciasno przepasanych jęczało z lewej i prawej strony. Rytm przybierał... Wierni zdawali się spieszyć. Coraz szybciej czoła młóciły pustkę, coraz wyżej sięgały płomienie szabasówek i schrypnięte głosy. Dwa lwy na świeczniku Estery, wyprężone ku niebu, drżały jak z utęsknienia. Blaszane ciemniki lamp, mosiężne drobiazgi, niewidoczne sprzęty klekotały, dźwięczały, dążyły dokądś z brudnych zardzewiałych miejsc (Maria Kuncewiczowa, Dwa księżyce ). 7 ביולעטין czerwiec lipiec 2008

8 HISTORIA Historycy twierdzą: synagogę wzniesiono w II poł. XVII wieku (wieki XVI i XVII stanowiły dla miasta okres niebywałej prosperity, związany z funkcjonującą w Kazimierzu przeprawą przez Wisłę i przystanią, na której ładowano zboże spławiane do Gdańska), lud powiada: synagogę ufundował Kazimierz Wielki o czym miał świadczyć dowodnie parochet ręcznie wyszywany przez Esterkę, królewską oblubienicę. Esterka z Opoczna, uwieczniona przez Jana Długosza w Rocznikach, przez wielu historyków uważana jest za postać fikcyjną. Legenda głosi, że władca osadził żydowską piękność w specjalnie wzniesionym zamku w Bochotnicy. Chadzał do niej sekretnym przejściem podziemnym biegnącym z Kazimierza. Efektem namiętności poza narodzinami dwóch chłopców, Niemira i Pełki, oraz dziewczynek wychowanych w wierze żydowskiej było nadanie przez króla szerokich praw ludności żydowskiej. Legenda ta dziwnie przypomina biblijną opowieść o królowej Esterze. Tradycja Esterki pisał w 1910 r. A. Janowski przechowała się w pięknych typach kobiet, a pamięć królewskiej kochanki i protektorki ludu żywo tętni w pamięci Żydów tutejszych. Jak Żyd przyszedł z bóżnicy, to cały Bóg wspomina Anna Sanecka. Żydówki się nie modliły albo bardzo mało. (...) Jak Żyd w nocy rzucił krymkę do niej na łóżko, a ona nie zatrzymała jej, tylko odrzuciła z powrotem do niego na łóżko, to był cały dzień zły jak diabeł. Biedne wy, biedne, żydowskie kobiety, że wasze życie tak prędko więdnie! Na zdjęciach Benedykta J. Dorysa widzimy, jak żydowskie piękności piorą w potoku Grodarz, myją naczynia. Fotografie z przedwojennego Kazimierza zdobią dziś wnętrze sali modlitewnej. O jej oryginalnym wyglądzie mówić trudno. Parochet, wyhaftowany jak wiemy przez Esterkę, a także dwie korony na Torę przechowywał u siebie gabaj Szyja Kapłan. Nie pozwalał niczego dotknąć palcami, aby dzwoneczki nie zniszczyły się od dzwonienia, aby delikatne wzory nie znikły, broń Boże, ze starego srebra pisał Mordechaj Canin w Pinkas Kuzmir. W roku 1928 opisanym sprzętem zainteresuje się osobiście gen. Felicjan Słowoj-Składkowski, który na własny koszt rozkaże wykonać na korony specjalne futerały. Oprawę zyskał także starożytny modlitewnik, który zawierał rysunek przedstawiający Żydów przed królem Kazimierzem Wielkim. Trzy pulpity modlitewne. Fotografia Juliusz Kłosa z 1916 r. Pulpit najwyższy mógł należeć do Chaskiela Kuzmirera, protoplasty dynastii Modrzyc (najstarszy jego syn, Szmuel Elijahu, osiadł w Zwoleniu, skąd przeniósł się do Dęblina, czyli po żydowsku: Modrzyc). Cadyk kazimierski, patron muzyki chasydzkiej w Polsce, wzorem Widzącego z Lublina zatrudniał u siebie wesołka i chór z klezmerami. Odznaczał się ponadprzeciętnym wzrostem. Jego laskę ze srebrną gałką i niezwykle długi chałat można było oglądać raz w roku, w rocznicę śmierci cadyka, w specjalnej izbie, która przez wszystkie pozostałe dni była zamknięta. Bardzo ważna rola tej laski przy jej pomocy Chaskiel Kuzmirer przepędzał dybuki i zawracał wzburzone Stare pulpity z synagogi. FOT. Juliusz Kłos Chaskiel Taub ( ) zwany Kuzmirer, syn Cwi Hirsza z Płońska. Uczył się u Widzącego z Lublina, gdzie otaczano go szacunkiem ze względu na zaszczytne pochodzenie dziadek Chaskiela Tauba, Szlomo z Raciąża, był uczniem Beszta. Po śmierci Widzącego w 1815 r. Chaskiel Taub przez krótki czas był rabinem w Ciepielowie k. Iłży, a następnie osiedlił się w Kazimierzu, gdzie wsparli go bogaci kupcy zbożowi i leśni. Po śmierci Chaskiela Kuzmirera najstarszy jego syn, Szmuel Eljahu, zamieszkał w Zwoleniu. Pierwszym cadykiem z dynastii Modrzyc został syn Szmuela Elijahu Israel. Był on autorem wielu nigunów, a także mimo że nie znał nut dzieł teoretycznych nt. muzyki chasydzkiej (Klalej Orajsa, Diwrej Israel). 8 biuletyn nr 3/2008 (47)

9 Szukając Mojżeszowa wody potoku Grodarz. Należący do osób blisko skupionych przy cadyku Chaim Minc, który zanim w 1924 r. odszedł z życia w wieku 105 lat zaklinał się, że to wszystko szczera prawda. Przechadzając się z długą lulką w zębach po kazimierskim rynku, Minc (ciekawostka: Hilary Minc, wicepremier w latach , był w prostej linii potomkiem tego prawowiernego chasyda) przypominał nauki kazimierskiego cadyka. Do wersu Jeśli zobaczysz, że osioł twego brata albo wół jego upadł na drodze nie odwrócisz się od nich, ale z nim razem je podniesiesz (Pwt 22:4) komentarz był następujący: Razem z nim, czyli ze wznoszącym pieśń, podniesiesz nuty melodii, przyłączając się do śpiewu. Chaskiel Kuzmirer codziennie komponował nową melodię. Mawiał, że szabat bez nowej pieśni to szabat stracony. Idąc od synagogi ulicą Lubelską w stronę góry Sitarz przemierzamy tę samą trasę, którą pielgrzymowali Żydzi na grób kazimierskiego cadyka. Na cmentarzu, założonym przed 1568 r., stał jego ohel. Krotki spacer, po lewej stronie szkoła, obok boisko: to tutaj. Macewy znowu bardzo przydatne. W czasie wojny utwardzono nimi teren przy klasztorze oo. Reformatów, dziedziniec magistratu, a także wyłożono ścieżki do szaletów przy domach zajętych przez Niemców. W latach 60., kiedy cmentarz ostatecznie zrównano z ziemią, ułamki nagrobków umieszczono w murze dookoła boiska. Drugi cmentarz, założony w 1851 r. na zboczu wąwozu na Czerniawach (to tu niewtajemniczeni szukają grobu śpiewającego cadyka), też na rozkaz Niemców został zniszczony. Znajduje się tutaj najciekawsze w Polsce lapidarium, dzieło Tadeusza Augustynka, wzniesione w 1985 r. ze szczątków ok. 600 nagrobków. Monika i Stanisław Krajewscy, którzy pomagali autorowi projektu oznaczać odzyskane macewy (miały być na pomniku umieszczone osobno, tak jak osobno chowano mężczyzn i kobiety), przywieźli taką anegdotę: Znany jeden artysta mówi Monika powiedział nam w zaufaniu, że ma krzesło pochodzące z oryginalnego wyposażenia synagogi. Idziemy do niego do domu, patrzymy: zwykły gięty stołek, na siedzisku napis Welcome. czerwiec lipiec 2008 Anna Ciałowicz Debata o etyce żydowskiej we Wrocławiu, graffiti w Zawierciu, prace monograficzne o Żydach w Wałbrzychu, wystawa o sztuce nagrobnej cmentarza we Wrocławiu to tylko kilka z 145 projektów, nad którymi pracowali uczestnicy prowadzonego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego programu Przywróćmy pamięć. Prezentacje finałowe odbyły się w synagodze im. Nożyków w Warszawie (1 czerwca) i tydzień później w lubelskiej jesziwie. Były cztery ścieżki metodyczne: usłyszmy historię, uczymy się od siebie nawzajem, młodzi liderzy regionów, pamięć w sztuce. Program skierowany jest do szkół ponadpodstawowych oraz do ośrodków kultury i lokalnych organizacji pozarządowych. Projekt Przywróćmy pamięć to edukacyjny hit uczy pracy zespołowej, samodzielności, planowania działań, pracy reporterskiej. W trzeciej edycji programu wzięło udział 160 nauczycieli i 3800 uczniów trzy razy więcej niż zakładano. Postępy prac uczniowie opisywali na stronie: Z zamieszczonych tam materiałów powstała publikacja o najbardziej interesujących projektach zrealizowanych w 47 miejscowościach. Program edukacyjny Przywróćmy pamięć angażuje młodzież w poznawanie lokalnego wielokulturowego dziedzictwa i przywracanie społecznościom lokalnym pamięci o nim. Wierzymy, że młodzi ludzie, odkrywając lokalną historię, lepiej zrozumieją siebie i różnorodność otaczającego ich świata czytamy w ulotce reklamującej program. Gimnazjaliści z rzeszowskiej 9 tropili historię miasta, które przed wojną było nazywane Mojżeszowem. Rzeszów, po żydowsku Rejsze, oznacza też początek. To tu zapoczątkowano wiele inicjatyw, które miały istotny wypływ na historię galicyjskich Żydów. Uczniowie odnaleźli osoby, które zostały uhonorowane medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. Dotarli do przedwojennego filmu nakręconego przez Żyda z Kolbuszowej (chasydzi powiadają, że w Kolbuszowej objawi się Mesjasz). W kilku budynkach odkryli detale architektoniczne świadczące o żydowskiej obecności. We Wschowie uczniowie I Zespołu Szkół im. S. Staszica postawili sobie za cel spopularyzowanie historii miejscowego cmentarza żydowskiego. Zaczęli od zlikwidowania znajdującego się na jego terenie nielegalnego placu zabaw. W Zawierciu uczestnicy programu przebijali się do świadomości mieszkańców za pomocą graffiti. Na przenośnych konstrukcjach napisali: cmentarz, synagoga, getto, przechodniom rozdawali ulotki o historii tych miejsc. Cmentarzami zaopiekowali się uczniowie w 27 miejscowościach. W Kamieniu Krajeńskim przy pomocy GPS wytyczyli granice kirkutu, który leży na terenie przedsiębiorstwa. W organizowanych przez Fundację szkoleniach dla uczniów, nauczycieli i animatorów młodzieżowych wzięło udział 700 osób. Chcemy oderwać uczniów od żydowskiej cepeliady mówi Agata Tomaszewska, koordynator programu. Nasi animatorzy uczą, jak rozmawiać o tym, że jesteśmy różni. Do szkół dotarło 1000 egzemplarzy przygotowanych przez FODŻ materiałów edukacyjnych. Kilka tematów z broszury dla nauczycieli: Rodzice i dzieci. Wzajemne obowiązki. Prawa, Starość. Stosunek do ludzi w podeszłym wieku, Obowiązki wobec bliźnich, Prawda i kłamstwo, Zły język zakaz obmowy, O nie zadawaniu cierpienia zwierzętom. Z bogatego wyboru tekstów źródłowych (Tora, midrasze, opowieści chasydów) dowiadujemy się, że każdy, kto bierze na siebie wypełnianie siedmiu przykazań synów Noego (nie kradnij, nie cudzołóż itd.), jest uważany za jednego ze sprawiedliwych wśród narodów świata. Nie jest naszym zadaniem uczenie religii i tradycji żydowskiej mówi Agata Tomaszewska. To ma być pretekst do tego, żeby uczniowie o ważnych tematach porozmawiali też ze swoimi rodzinami. Anna Ciałowicz ביולעטין

10 ZAGRANICA Izrael Naukowcy z Technionu przepisali cały zwokalizowany tekst Biblii na mniejszą niż główka od szpilki pokrytą złotem powierzchnię silikonową. Nie przyświecała im chęć uczynienia Świętej Księgi bardziej przenośną, lecz wzbudzenia powszechniejszego zainteresowania nanotechnologią. Zrobili to w ramach skierowanego do młodych programu edukacyjnego Instytutu Nanotechnologii Russell Berrie na Politechnice w Hajfie. Pomysłodawcą wyżłobienia Biblii za pomocą zogniskowanej wiązki jonowej był prof. Uri Sivan, dyrektor Instytutu Berrie, zaś wykonawcami Ohad Zohar, konsultant ds. nauczania fizyki z Centrum Mikroelektroniki Wolfsona, oraz dr Alex Lahav, były kierownik laboratorium w tymże Centrum. Wystrzeliwane w kierunku podłoża jony galu żłobią w nim napis przypomina to powstawanie dołków w ziemi, kiedy skierujemy na nią z gumowego węża strumień wody pod dużym ciśnieniem. Gdy kierujemy jony galu ku podłożu, z powierzchni wielkości 20 nanometrów wybijane są jony złota i odsłania się ciemniejsza silikonowa warstwa spodnia. Nanometr to jedna dziesięciomiliardowa Kazachstan Władze miasta Ałma-Aty zdecydowały się uznać grób rabina Lewiego Icchaka Sznejersona, ojca siódmego rabina Lubawicz, za pomnik historii. Na spotkaniu z przywódcami żydowskich środowisk religijnych, w obecności przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości Kazachstanu, wiceburmistrz poinformował, że teren cmentarza zostanie uporządkowany, a do grobu rabina będzie prowadzić wygodna ścieżka. W przyszłości nad obiektem zostanie roztoczona stała opieka. Tenże Kazachstan rozwiązał sprawę jednorazowego pobytu obywateli Izraela w kraju bez wcześniejszego zaproszenia. Wizę można otrzymać (rzeczywiście bez zaproszenia) w Kazachskiej Ambasadzie na terenie Izraela na podstawie podania. część metra lub jedna milionowa milimetra. Uzyskane litery można obejrzeć jedynie pod skaningowym mikroskopem tunelowym. Nano-Biblię wykonano w Technionie za pomocą specjalnego programu komputerowego, który tworzy dowolne teksty na miniaturowych powierzchniach. Celem projektu było znalezienie odpowiedzi na pytania: Jak mała może być Biblia? oraz jak przechowywać dane na bardzo małej powierzchni. Eksperci od nanotechnologii mają nadzieję, że w przyszłości będzie można zapisywać dane na DNA i innych bio-cząsteczkach. Fakt, że Biblia zawiera dużo tekstu około 10 milionów bitów był głównym kryterium, dla którego naukowcy zdecydowali się zapisać ją, gęsto upakowując dane, na silikonie. Projekt nano-biblii miał pokazać nasze możliwości miniaturyzacji powiedział Sivan. Pracujemy teraz nad sfotografowaniem całej nano-biblii za pomocą skaningowego mikroskopu tunelowego i powiększeniem obrazu 10 tysięcy razy. Zawiśnie on na ścianie wydziału fizyki w Technionie w ramie o wymiarach siedem na siedem metrów. Całą Biblię będzie można przeczytać gołym okiem wysokość każdej litery wyniesie 3 mm. Obok zostanie umieszczona oryginalna nano-biblia, wielkości kryształka cukru dodał Zohar. Sto karbowańców, z 1917 r., z napisami między innymi w języku jidysz. FOT. ARCIWUM Jednocześnie uproszczono mechanizm rejestrowania pobytu mieszkańców Izraela na terytorium Kazachstanu. Teraz będzie można przeprowadzić rejestrację izraelskich turystów zarówno w punktach kontrolnych na granicy Kazachskiej Republiki, jak i w konsulacie Ambasady Kazachstanu, przed wyjazdem z Izraela. Ukraina Pierwszy bankomat na cedakę, nazywają go Cedakamat, pojawił się na Ukrainie w dniepropietrowskiej synagodze. Dzięki niemu wystarczy karta bankomatowa, żeby móc dać na dobroczynność. Bankomat został zainstalowany w porozumieniu z jednym z banków miasta, ponieważ wyjaśnia kierownictwo synagogi w dzisiejszych czasach ludzie często nie mają przy sobie pieniędzy, a chcą pomóc. Zgodnie z tradycją cedakamat będzie nieczynny w szabat. Przewodniczący Wiaczesław Briez mówi, że w planie jest zainstalowanie kolejnych cedakamatów w innych organizacjach żydowskich Dniepropietrowska. Hundert karbowences nie lada gratka dla kolekcjonerów banknotów. Na Ukrainie uczczono 90-tą rocznicę wypuszczenia do obrotu pieniężnego pierwszych banknotów Ukraińskiej Republiki Ludowej (w 1917 r.!). Dla Żydów ukraińskich fakt ten jest szczególnie ważny, bowiem pierwsze banknoty nominału 100 karbowańców miały opisy w czterech językach: ukraińskim, rosyjskim, polskim i jidysz. Eksperci zapewniają, że był to jedyny przypadek w historii, kiedy zapis na banknotach był wykonany w języku żydowskiej diaspory. Skąd taka nagroda? Dość zabawnie, ale i charakterystycznie brzmi wyjaśnienie, którego udzielił historyk Witalij Nachmanowicz: Mimo pokutujących dzisiaj opinii, przywódcy Ukraińskiej Republiki Ludowej nie tyle byli nacjonalistami, ile oddanymi zwolennikami ideologii socjalistycznej. Chcieli zbudować państwo, w którym wszyscy obywatele czuliby się równi niezależnie od pochodzenia. Dlatego też na banknotach pieniężnych URL (УНР) znalazły się określenia wartości nominałów w językach narodów najliczniej zamieszkałych na Ukrainie; wśród nich także Żydzi, i stąd język jidysz. 10 biuletyn nr 3/2008 (47)

11 Rosja W Rosyjskim Muzeum Etnograficznym w Sankt Petersburgu ponownie otwarto stałą ekspozycję Historia i kultura narodu żydowskiego w Rosji. Jest ona efektem rozmów prowadzonych w 2003 roku przez Władimira Putina i premiera Ariela Szarona. Będąc w Izraelu, prezydent Putin obiecał zrekonstruować w Rosji muzeum, które stworzono 100 lat temu ze środków bogatych Żydów Petersburga. Obecnie ekspozycja mieści się w dwóch salach. Dzięki niej można zapoznać się z życiem Żydów Imperium Rosyjskiego zamieszkałych w małych sztetlach i we wspólnotach Kaukazu oraz Azji Środkowej. Mało? A jednak cieszy. USA Oddajemy cześć Irenie Sendler, dzielnej kobiecie, która uratowała tysiące istnień ludzkich w okresie Holocaustu. Składamy hołd jej męstwu i bezinteresowności głosi rezolucja przyjęta przez amerykańską Izbę Reprezentantów. Chcemy przypomnieć Ameryce i światu nie tylko o strasznych okrucieństwach Holocaustu ale również o tym jak wiele dobrego może zrobić jedna osoba oświadczyli amerykańscy kongresmani. W dokumencie przypomniano jej życiorys, w tym jej działalność w Żegocie, aresztowanie przez gestapo i tortury jakim została poddana przez hitlerowców. W 1965 r. Irena Sendler została uznana przez Instytut Yad Vashem w Izraelu za jedną ze Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W 2006 r. była nominowana do pokojowej Nagrody Nobla. Została też uhonorowana Orderem Orła Białego. Kongresmani podkreślili, że Irena Sendlerowa wielokrotnie ryzykowała życiem by uratować 2500 żydowskich dzieci z warszawskiego getta. Przyjętą jednogłośnie rezolucję upamiętniającą Irenę Sendlerową zgłosiła reprezentująca stan Illinois Jan Schackowsky. Pod dokumentem podpisało się 66 innych kongresmanów, zarówno z Partii Demokratycznej i jak Republikańskiej. Według niepotwierdzonych informacji podobną rezolucję forsuje w amerykańskim Senacie demokratyczny kandydat na prezydenta Barack Obama. Olimpia Nowicka i Victor Sulla podczas ceremonii zaślubin, 6 lipca 2008 r. FOT. Piotr Motek 11 ביולעטין czerwiec lipiec 2008

12 WSPOMNIENIA Pamięci Pawła Wildsteina Paweł Wildstein (pierwszy z lewej) wraz z kuzynami w latach 30. ubiegłego stulecia. FOT. Archiwum Rodzinne 1943 Zima. Nosi bagaże pasażerów na dworcu. Ojciec z córką. Dziewczyna po angielsku mówi do ojca: Zobacz, tata, taki młody człowiek i jemu się pracować nie chce. Młody człowiek rozumie po angielsku i odpowiada: że oszczędza na bilet do Sielc, bo chce wstąpić do wojska. Dziewczyna robi się czerwona ze wstydu. Coś poszeptała ze swoim ojcem, ten wyjął pieniądze i chciał mu dać na pociąg opowiada córka Liliana Kuberska Ale tata powiedział, że może przyjąć tylko w formie pożyczki. Wojskowa kariera Pawła Wildsteina przebiega tak: 1943 dowódca drużyny, 1945 major, 1946 podpułkownik, 1949 pułkownik (najmłodszy w armii, ma 29 lat) Liliana, córka: Zasugerowali tacie zmianę nazwiska, jeśli chce zostać w wojsku. Czekał na niego wniosek generalski. Odmówił. W 1970 r. Wildstein kierownik Katedry Łączności i Radiolokacji w Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie żegna się z mundurem. Pracuje jako tłumacz tekstów technicznych. Byli studenci, spotkani na ulicy, wspominają: A pamięta pan, jak mnie opieprzał przy tablicy? Janina Madej, żona: On zawsze bardzo dużo wymagał, od innych, ale przede wszystkim od siebie. Liliana, córka: Miał duży wpływ na ludzi. Pamiętali go nawet po latach. L ata 50-te. Paweł Wildstein jedzie do Jasła. Dom rodzinny stał w rynku. Chce go zobaczyć. Janina, żona: Strasznie emocjonalnie to przeżywał. Nie wszedł do środka. Rodzina była czteroosobowa: Paweł, jego młodsza siostra Edyta, tata Wiktor i mama, Lola z Neubartów. Paweł przeżył, bo w 1939 r. uciekł na wschód. Zginęli wszyscy Żydzi z Jasła, prócz jeszcze braci, którzy we dwóch ukrywali się pięć lat w szafie. Podobno też jedna rodzina, która mieszka w Brazylii. Sąsiedzi mówią: Po wojnie jakiś człowiek, który ukrywał się na wsi, wrócił, ale ktoś miał chrapkę na ten majątek i zadźgali go widłami. Rodzina Wildsteina ma symboliczny pomnik na cmentarzu żydowskim w Warszawie Wildstein ucieka do Lwowa, zatrudnia się w bazie remontowej w Stryju. Zsyłka. Miejscowość Baturino nad rzeką Czalim w nowosybirskiej obłasti. 12 biuletyn nr 3/2008 (47)

13 Zdies budiete żyt słyszą więźniowie wyładowani na skutym lodem pustkowiu. Więzień, który zna angielski i francuski, od razu jest podejrzany. Szpieg. Stary łagrownik udziela Wildsteinowi instrukcji, jak przeżyć. Wszyscy więźniowie pracują. Do roboty wychodzi się przy 50 stopniach mrozu, chyba że wieje silny wiatr. Jak splunąć, to grudka lodu na ziemię spadała mówi córka. Wszyscy wycieńczeni, bo głód. Wildstein jako majster na odcinku leśnym zapisuje wykonanie dziennej normy. Kobiety i dzieci jej nie wyrabiają. Ale chłopak z Jasła wpisuje do zeszytu, że każdy zrobił, ile trzeba. Inaczej zabraliby i ten nędzny kawałek chleba. Idzie wiosna. Niedługo mróz popuści i okaże się, że drewna nie ma tyle, ile zapisane. Musisz zniknąć mówi łagrownik. Wildstein, który od dawna odkłada chleb, mąkę, postanawia uciekać. Samotnie, bez żadnej pomocy, tylko z workiem na grzbiecie i w kamaszach zrobionych ze szmat powiązanych drutem idzie na północ. Dalej sprawa nie jest jasna. Biogram w Dziennikach Zofii Nałkowskiej (poznali się w Mariańskich Łaźniach, po latach pisała: pięć kwiatów od Wildsteina ) mówi: w końcu 1942 r. przyjęty do armii Andersa w stopniu kaprala, jednak po paru miesiącach jako Żyd został wydalony. Janina, żona: Wydalony nie jako Żyd, ale z powodu tyfusu. O tworzeniu się polskiej armii Wildstein dowiaduje się w Kazachstanie, w kołchozie w obwodzie Lengierskim, gdzie dociera, idąc drogą okrężną z północy. Opowiada później rodzinie: Leżało nas kilkunastu chorych w lazarecie. Któregoś dnia chcę wstać, ale nie mogę. Zczołgałem się z pryczy i kolejno wszystkich szarpię same trupy były. Tymczasem ochotnicy pojechali, myśląc, że w lazarecie już nikt nie został żywy. Liliana, córka: Tata wyczołgał się z namiotu, ponieważ nie miał władzy w nogach, doczołgał się do najbliższej drogi. I tam zemdlał w rowie. Kiedy się ocknął, zobaczył pochyloną nad nim obcą twarz. Rosjanka, której mała córeczka dostrzegła leżącego koło drogi człowieka, wzięła tatę na furmankę i zabrała do siebie, dając mu schronienie w stajni. W pasiołku Aleksandrowka Wildstein spędza pół roku. Stamtąd, odzyskawszy władzę w nogach, wyprawia się Warszawa, dnia 11 kwietnia 2008/6 Nisan 5768 W imieniu Zarządu i pracowników Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego chciałabym odnieść się do spuścizny, którą Pan Paweł, Pinchas ben Awigdor z l, nam pozostawił. Byliśmy z Nim związani, blisko współpracując w dziedzinie regulacji mienia przedwojennych gmin żydowskich. Pan Paweł znał tamte czasy z własnego doświadczenia, co było dla nas szczególnie cennym oparciem. Świadectwo Jego życia to dowód oddania idącej w setki lat historii narodu żydowskiego w naszej Ojczyźnie. Pan Paweł dłużej nie będzie już z nami, ale wartości, którym służył, będą dla nas drogowskazem. Pan Paweł nie mógł pozostać w swoim ukochanym Wojsku Polskim po 1968 r., ponieważ odmówił zmiany swojego nazwiska Wildstein na polskobrzmiące. Taką propozycję nie do odrzucenia złożono człowiekowi, którego żydowskie nazwisko było jedyną pamiątką po wymordowanej w czasie Holocaustu rodzinie. Pan Paweł powiedział mi: to nazwisko dał mi mój ojciec. Tego się od niego nauczyłam: każdy z nas ma tylko jedno imię i jedną twarz. Pan Paweł zawsze robił ogromne wrażenie na wszystkich, którzy się z nim spotykali, jednak nigdy nie chciał być na piedestale. Miał czas, żeby słuchać i doradzać. Zawsze odpowiednie dał rzeczy słowo. Pinchas ben Awigdor z l, jakkolwiek byśmy na niego nie patrzyli, był także ofiarą Holocaustu. Nosił w sobie ból podeptanej godności setek tysięcy Żydów, którzy zostali wymordowani w czasie II wojny światowej (w tym swych najbliższych), i ból pustki po pokoleniach, które nie mogły przeżyć i nie mogły się narodzić. Wiem, że jego praca na rzecz odbudowy tej drobnej społeczności podyktowana była troską o los materialnego wielowiekowego dziedzictwa polskich Żydów i była dopingowana nadzieją z myślą o przyszłości społeczeństwa żydowskiego w Polsce. Jego patriotyzm był głęboki i niepodważalny, dlatego ogromnie go bolały wypowiedzi świadczące o nietolerancji wobec mniejszości. Zawsze jednak wolał milczeć, dawał tym wyraz wierze w siłę pojednania i obowiązku braterstwa między ludźmi. Teraz ciało Pana Pawła oddajemy ziemi, na której od co najmniej 800 lat żyli jego przodkowie. Kim jesteśmy? Czym jest nasze życie? Mgiełką i okamgnieniem. Nie ulega wątpliwości, że odejście Pana Pawła, to odejście epoki, dla wielu z nas tu obecnych symboliczne zakończenie podróży w obecności ludzi, którzy mieli prawo tęsknić do Polski przedwojennej, ponieważ kojarzyła im się ze szczęściem i miłością, przebywaniem wśród rodzeństwa, ciotek i wujków, kuzynów, matki i ojca, hebrajską Biblią i językiem jidysz, literaturą i modlitwami w szabat. Wiemy, jak wielce Pan Paweł był oddany swojej rodzinie, i myślę, że wielu z nas też traktował jak rodzinę. Brakować nam będzie, Panie Pawle, oparcia, które mieliśmy w Panu, szlachetnego, wielkiego świadectwa, jak być Człowiekiem, wzorem życzliwości i prawości. Ata hajita cadik szel dor szelanu. Żegnaj świecie, żegnaj. Szalom, Chawer! Monika Krawczyk Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego 13 ביולעטין czerwiec lipiec 2008

14 WSPOMNIENIA Paweł Wildstein i rabin Pinchas Menachem Joskowicz witają królową brytyjską Elżbietą II. FOT. Archiwum Rodzinne do Sielc. Po drodze Nowosybirsk praca sprzątacza i bagażowego na dworcu. Liliana, córka: Tata jechał z Jasła, a mama z Wilna. Mama Janina Madej, wywieziona z matką i dwiema siostrami na Sybir (ojciec zginął w Katyniu). Opowiada, że w ciągu trzech miesięcy podróży w bydlęcym wagonie urodziły się dwie osoby, trzy zmarły. Na miejscu: Estończycy, Niemcy, Łotysze, Litwini. Czeczeńcy i Ingusze, w takich czystych, jedwabnych sukieneczkach, padali jak muchy. Z kołchozu Janina Madej przedostaje się w 1943 r. do Sielc nad Oką (batalion kobiecy). Ale z mężem poznaliśmy się dopiero dwa lata później, w Wesołej. Dostałam skierowanie do pułku łączności. Żołnierz zameldował mnie u szefa. Wchodzę i widzę takie duże włosy, czarne. Wrażenie dziwne, ale myślę: jestem oficerem, nie wolno się bać. I mówię: Panie majorze! Podporucznik Madejówna melduje się na rozkaz!. W jednostce służyło tysiąc kobiet. Lecz szef na nią zagiął parol. Przynosił konserwy, mówił: Madejówna, macie. Razem przeszli szlak bojowy nad Łabę Liliana Kuberska wyciąga zdjęcia. To z Dalajlamą zginęło. Szkoda. Z Clintonami. Z królową angielską. Z Janem Pawłem II. To są zdjęcia nowożytne. Ze zdjęć starożytnych zachowało się jedno z kuzynami Neubartami, Iziem i Milusiem (w 1938 roku wyjechali z rodzicami do Ameryki). Paweł Wildstein jako przewodniczący Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP (praca społeczna) spotyka się z głowami państw, osobistościami świata polityki. Taka anegdotka: Papież pyta, skąd jestem. Z Jasła mówię. Ojciec Święty się ucieszył: To moja parafia!. O Hilarce mówił, że urocza. Od Clintona dostał spinki do mankietów. Liliana, córka: Gdzieś te spinki są. Ale tata nie przywiązywał wagi do zaszczytów. Medale i odznaczenia zajmują całą szufladę i pudło. Dyplomy: Wydziału Dyplomatyczno-Konsularnego Akademii Nauk Politycznych, Inżynierskiej Akademii Łączności w Leningradzie, Akademii Sztabu Generalnego. Oceny celujące. W szafie najcenniejsza pamiątka mundur. Jakie plany miał Wildstein przed wojną nie wiadomo, nigdy o tym nie mówił. Może zostałby adwokatem jak jego ojciec? Liliana, córka: Był do tego urodzony. Za największy swój sukces uważał wprowadzenie ustawy o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich. Obrazki z dzieciństwa: ciepły, przyjazny dom; ojciec raz w tygodniu gra w wista z proboszczem i lekarzem, popijają domowej roboty wino. Siostra ma dwa latka. Choruje. Lekarstwa nie pomagają na gorączkę i wzdęty brzuszek. Jadą z dzieckiem do cadyka. W Dukli cadyk nakazuje: niech zażyje miksturę i posadzić ją na nocniczek. I ona tak, biedulka, siedziała, że się kiwała, bo była bardzo chora, z gorączką, i zrobiła kupkę. W tej kupce była gumowa uszczelka od oranżady. I szczęśliwie dziecko wyzdrowiało opowiada Liliana Kuberska. Dziadek Szymon z wielką ruda brodą. Miał posiadłość we Frysztaku: stawy, pola, lasy. Kilkuletni Paweł spędza u dziadków wakacje. Zdarzyło się raz, że poszedł do lasu i nazrywał poziomek. Dziadek pyta: Skąd masz te poziomki?. A w lesie nazbierałem. W cudzym lesie poziomki zbierałeś?! gniewa się dziadek. Na przyszły rok kupię ci kawałeczek lasu, żebyś w swoim zbierał. I tak było. Na suficie w domu dziadka wymalowane sceny biblijne. Kładli się z wnuczkiem na łóżku i patrzyli na obrazy to praojciec Abraham, a to ofiarowanie Izaaka. Dziadek wie wszystko. W szkole Paweł jest prymusem. Ale też rozrabia, broni słabszych. Liliana, córka, żartem Ich tam było kilkoro dzieci żydowskich w szkole i dokuczali im strasznie. Raz tata tak się pobił, że wrócił do domu jak nosorożec ze stalówką wbitą w nosie. Stąd ten złamany nos i blizna. Jak chciał oddać, to zdjął obraz ze ściany i komuś przyłożył. Wysportowany był, nie bał się. 11 kwietnia Pogrzeb Pawła Wildsteina na cmentarzu żydowskim w Warszawie: salwa honorowa. Jeden strzał pada dopiero przy komendzie: Do nogi broń!. Ktoś się odzywa: Pan Paweł zaraz wstanie z grobu i go opieprzy. Liliana, córka: Tata był wymagający, ale lubili go. Nad grobem podszedł do mnie starszy, siwy pan i mówi: Ja z pani ojcem byłem pięćdziesiąt lat temu na wczasach. Janina, żona: Polska była jego ojczyzną, zawsze to podkreślał. Był wolny od urazy, nienawiści. Bo taka nienawiść w sercu chowana niszczy tego, kto ją w sobie nosi. Był wyjątkowy pod każdym względem. Anna Ciałowicz 14 biuletyn nr 3/2008 (47)

15 Pinchas prof. Bronisław Geremek Kilka tygodni temu czytaliśmy rozdział z Tory opisujący Pinchasa, wnuka arcykapłana Arona. Pinchas był świadkiem haniebnego wydarzenia, gdy Moabitka uwiodła Żyda. Zachwiało to podstawami żydowskiego systemu moralnego. Możemy sobie jedynie wyobrażać, jak straszne było to doświadczenie dla młodego Pinchasa. Traumatyczne przeżycie nie obezwładniło go, lecz przeciwnie zmotywowało do działania na rzecz społeczności. Kiedy inni stali bezczynnie, Pinchas przeszedł do czynu. Był on na swój sposób rewolucjonistą i buntownikiem. I to już by wystarczyło. Lecz Pinchas nie poprzestał na tym, aż w końcu dostąpił godności arcykapłana. Wiedział, kiedy trzeba się buntować, a kiedy sprawa wymaga wzięcia odpowiedzialności za ogół. Przemiana buntownika w przywódcę narodu nie była dla Pinchasa łatwa; umiał jednak swoje indywidualne doświadczenie wykorzystać dla dobra całej społeczności. Wiedział, kiedy burzyć, a kiedy budować. Utraciliśmy niedawno osobę publiczną, która poszła w ślady Pinchasa prof. Bronisława Geremka. Profesor Geremek przeżył największą tragedię swojego narodu Holokaust. Przeszedł straszliwą traumę hitlerowskiego ludobójstwa. Jednak to traumatyczne doświadczenie nie obezwładniło go. Przeciwnie profesor Geremek przystąpił do walki o wolność dla wszystkich. Sprostał moralnemu wyzwaniu swoich czasów, walcząc o to, czego potrzebował naród. Był, tak jak Pinchas, rewolucjonistą. Z buntownika stał się przywódcą. Wzorem Pinchasa profesor Geremek przeciwstawiał się i tworzył. Umiał swoje doświadczenie życiowe wykorzystać do obalenia komunizmu. I wiedział także, jak budować demokratyczną Polskę. Profesor Geremek postępował za przykładem Pinchasa. Poprzez Pinchasa dostąpiliśmy błogosławieństwa, a jego czyny są dla nas inspiracją mimo że minęło już parę tysiącleci. Dostąpiliśmy też błogosławieństwa dzięki prof. Geremkowi, a jego czyny nadal będą dla nas źródłem inspiracji. Tehe niszmato cerura bicror hachajim Oby jego dusza została wpleciona w węzeł życia wiecznego. Michael Schudrich Naczelny Rabin Polski Prof. Bronisław Geremek podczas obrad Parlamentu Europejskiego w 2005 r. FOT. Mouvement européen 15 ביולעטין czerwiec lipiec 2008

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

O FUNDACJI OCHRONY DZIEDZICTWA ŻYDOWSKIEGO ZAŁOŻYCIELE Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP Światowa Organizacja Żydowska ds. Restytucji (WJRO) C

O FUNDACJI OCHRONY DZIEDZICTWA ŻYDOWSKIEGO ZAŁOŻYCIELE Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP Światowa Organizacja Żydowska ds. Restytucji (WJRO) C Program edukacyjny Przywróćmy Pamięć 2008/2009 Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego O FUNDACJI OCHRONY DZIEDZICTWA ŻYDOWSKIEGO ZAŁOŻYCIELE Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP Światowa Organizacja

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu,

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu, IMIENINY ŚWIĘTEGO STANISŁAWA KOSTKI- -Patrona dzieci i młodzieży (8 września) Opracowała: Teresa Mazik Początek roku szkolnego wiąże się z różnymi myślami: wracamy z jednej strony do minionych wakacji

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU SZKOŁA DIALOGU W GIMNAZJUM W KLEOSINIE

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU SZKOŁA DIALOGU W GIMNAZJUM W KLEOSINIE SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU SZKOŁA DIALOGU W GIMNAZJUM W KLEOSINIE Zapraszamy do przeczytania relacji z projektu realizowanego w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Kleosinie przez uczniów klasy III

Bardziej szczegółowo

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler,

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, BIOGRAFIA Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, Sendler z domu Krzyżanowska - ur. 15 lutego 1910 w Warszawie, zm. 12 maja 2008 w Warszawie. Polska działaczka społeczna. Swoje dzieciństwo,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY Irena Sendlerowa pro memoriam. Dialog międzykulturowy

PROJEKT EDUKACYJNY Irena Sendlerowa pro memoriam. Dialog międzykulturowy PROJEKT EDUKACYJNY Irena Sendlerowa pro memoriam. Dialog międzykulturowy 1. ORGANIZATOR:, Al. Tysiąclecia 12 (tel. 23 692 06 41, e-mail: zszrusz@wp.pl). 2. KOORDYNATORZY: Dorota Sobocińska, Anna Świerczewska

Bardziej szczegółowo

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM GETTO WARSZAWSKIE I POWSTANIE W GETCIE WARSZAWSKIM Utworzenie getta: W 1940 r. Niemcy ogrodzili murem część centrum Warszawy i stłoczyli tam prawie pół

Bardziej szczegółowo

Dorośli, chcemy wam powiedzieć, że

Dorośli, chcemy wam powiedzieć, że Dorośli, chcemy wam powiedzieć, że Pod takim hasłem upłynęły obchody Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka w Szkole Podstawowej nr 88 im. Poznańskich Koziołków w Poznaniu. Pomimo tego, że najważniejsze wydarzenia

Bardziej szczegółowo

1 września 2011r. UROCZYSTE ROZPOCZĘCIE ROKU SZKOLNEGO

1 września 2011r. UROCZYSTE ROZPOCZĘCIE ROKU SZKOLNEGO 1 września 2011r. UROCZYSTE ROZPOCZĘCIE ROKU SZKOLNEGO Dzień 1 września to dzień szczególny dla wszystkich: dla dzieci, młodzieży, dla ich rodziców i nauczycieli. Zawsze towarzyszy mu wiele emocji. Dla

Bardziej szczegółowo

Rajd - "Śladami historii Sławkowskich Żydów"

Rajd - Śladami historii Sławkowskich Żydów Rajd - "Śladami historii Sławkowskich Żydów" 26 listopada zabrałam PDDW "Złoci", do której również należę, na rajd - "Historia Sławkowskich Żydów". Całość rozpoczęliśmy o 10.00 pod Muzeum w Sławkowie.

Bardziej szczegółowo

Program edukacyjny Przywróćmy Pamięć

Program edukacyjny Przywróćmy Pamięć Program edukacyjny Przywróćmy Pamięć 2007/2008 O FUNDACJI OCHRONY DZIEDZICTWA ŻYDOWSKIEGO ZAŁOŻYCIELE Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP Światowa Organizacja Żydowska ds. Restytucji (WJRO) CELE

Bardziej szczegółowo

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

Historie Mariańskich. Kapliczek

Historie Mariańskich. Kapliczek Historie Mariańskich Kapliczek Spotkanie z panią Kazimierą Kalis Kazimiera Danuta Kalis -fundatorka kapliczki urodziła się 25.11.1964r. w Chocianowie (woj. dolnośląskie). Ukończyła studia pielęgniarskie

Bardziej szczegółowo

ODSŁONIECIE HISTORYCZNEJ TABLICY

ODSŁONIECIE HISTORYCZNEJ TABLICY ODSŁONIECIE HISTORYCZNEJ TABLICY Na budynku znajdującym się przy ul. Mieszka I 20, będącym w przeszłości siedzibą Rabinów, a obecnie użytkowanym przez Zespół Państwowych Szkół Muzycznych, odsłonięto tablicę,

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Chełmie PROJEKT: Cały świat to jeden wielki Chełm Realizacja projektu Cały świat to jeden wielki Chełm - marzec 2006 Mamy za sobą kolejny etap realizacji projektu.

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

Wycieczka młodzieży do Sejmu

Wycieczka młodzieży do Sejmu Miasto i Gmina Siewierz - http://www.siewierz.pl/ Data umieszczenia informacji: 2009-06-29 10:38:28 Wycieczka młodzieży do Sejmu Dnia 23 czerwca 2009 roku członkowie Młodzieżowej Rady Miejskiej wzięli

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

RODZINA JAKUBOWSKICH

RODZINA JAKUBOWSKICH RODZINA JAKUBOWSKICH Opowiada historię rodziny Jakubowskich ze wsi Skotniki Dolne uhonorowanych medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata Projekt IPN ma na celu przybliżenie uczniom i nauczycielom historii

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

JUDAIZM PODSTAWY WIARY

JUDAIZM PODSTAWY WIARY JUDAIZM PODSTAWY WIARY JØDEDOMMENS LÆRE Według żydów istnieje tylko jeden bóg. Wszyscy żydzi muszą przestrzegać Dziesięciu przykazań. Najważniejsze księgi w judaizmie to Tora i Talmud, w których spisane

Bardziej szczegółowo

Kilka dni Mnóstwo możliwości Świętujmy razem przyłącz się!

Kilka dni Mnóstwo możliwości Świętujmy razem przyłącz się! Kilka dni Mnóstwo możliwości Świętujmy razem przyłącz się! Obchody Święta Odzyskania Niepodległości - analiza obecnej sytuacji - Święto odzyskania przez Polskę niepodległości jest ważnym elementem budowy

Bardziej szczegółowo

PODRÓŻE - SŁUCHANIE A2

PODRÓŻE - SŁUCHANIE A2 PODRÓŻE - SŁUCHANIE A2 (Redaktor) Witam państwa w audycji Blisko i daleko. Dziś o podróżach i wycieczkach będziemy rozmawiać z gośćmi. Zaprosiłem panią Iwonę, panią Sylwię i pana Adama, żeby opowiedzieli

Bardziej szczegółowo

Piotr Elsner odebrał nagrody w Pałacu Prezydenckim

Piotr Elsner odebrał nagrody w Pałacu Prezydenckim Piotr Elsner odebrał nagrody w Pałacu Prezydenckim Piotr Elsner, uczeń Szkoły Podstawowej im. Jana Brzechwy w Nowej Wsi Ełckiej, zajął trzecie miejsce w konkursie Mój Szkolny Kolega z Misji. Wczoraj, wspólnie

Bardziej szczegółowo

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan.

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan. "Gdy Jezus przebywał w jakimś miejscu na modlitwie i skończył ją, rzekł jeden z uczniów do Niego: «Panie, naucz nas się modlić, jak i Jan nauczył swoich uczniów». Łk 11,1 Najczęściej o modlitwie Jezusa

Bardziej szczegółowo

Jezus prowadzi. Wydawnictwo WAM - Księża jezuici

Jezus prowadzi. Wydawnictwo WAM - Księża jezuici Jezus prowadzi Elementarz dziecka bożego 1 Wydawnictwo WAM - Księża jezuici Jezus prowadzi Elementarz dziecka bożego 1 Drogi przyjaciół Pana Jezusa Księża Jezuici - Wydawnictwo WAM 1 Pan Jezus gromadzi

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej Budżet partycypacyjny czego potrzebuje nasza okolica?

Scenariusz zajęć edukacyjnych dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej Budżet partycypacyjny czego potrzebuje nasza okolica? Scenariusz zajęć edukacyjnych dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej Budżet partycypacyjny czego potrzebuje nasza okolica? Autor: Krzysztof Romaniuk 1. Temat: Budżet partycypacyjny czego potrzebuje nasza

Bardziej szczegółowo

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ 1 Drogi Czytelniku! Życzymy Ci przyjemnej lektury Szkolnego Newsa. Zachęcamy do refleksji nad pytaniem

Bardziej szczegółowo

70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej

70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej 70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej, 11/05/2015 13:45, autor: Redakcja Bielawa Podobnie jak w całym kraju, tak i w Bielawie, 8 maja odbyły się obchody upamiętniające 70. rocznicę zakończenia II

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE FUNDACJI ATID Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE Z DZIAŁALNOŚCI W 2009 roku

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE FUNDACJI ATID Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE Z DZIAŁALNOŚCI W 2009 roku SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE FUNDACJI ATID Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE Z DZIAŁALNOŚCI W 2009 roku I. Nazwa organizacji: Fundacja ATID (dawniej Fundacja Lauder-Morasha School Foundation) ul. Wawelberga 10 01-188

Bardziej szczegółowo

Z wizytą u Lary koleżanki z wymiany międzyszkolnej r r. Dzień I r.

Z wizytą u Lary koleżanki z wymiany międzyszkolnej r r. Dzień I r. Z wizytą u Lary koleżanki z wymiany międzyszkolnej 29.01.2017r. - 04.02.2017r. Dzień I - 29.01.2017r. O północy przyjechałam do Berlina. Stamtąd FlixBusem pojechałam do Hannoveru. Tam już czekała na mnie

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI Jak to się zaczęło.. W roku 2008 rozpoczęliśmy realizację projektu edukacyjnego,

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolski Konkurs Aktywny zuch, harcerz i uczeń w szkole II edycja r r.

Ogólnopolski Konkurs Aktywny zuch, harcerz i uczeń w szkole II edycja r r. Ogólnopolski Konkurs Aktywny zuch, harcerz i uczeń w szkole II edycja 19.01. 2016 r. - 19.06. 2016 r. Klasa 2b KARTA PRACY 2a ZADANIE 2 - Mapa pamięci o miejscach i bohaterach stworzenie mapki z zaznaczeniem

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

W ramach projektu Kulinarna Francja - początkiem drogi zawodowej

W ramach projektu Kulinarna Francja - początkiem drogi zawodowej W ramach projektu Kulinarna Francja - początkiem drogi zawodowej Chcielibyśmy podzielić się z wami naszymi przeżyciami, zmartwieniami, oraz pokazać jak wyglądała nasza fantastyczna przygoda w obcym ale

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Edukacja Dialog - Partycypacja

Edukacja Dialog - Partycypacja Mamy zaszczyt zaprosić na konferencję Edukacja Dialog Partycypacja. Wyzwania i szanse Dolnego Śląska w zakresie polityki młodzieżowej i aktywizacji obywatelskiej młodzieży, będącej elementem projektu Gmina

Bardziej szczegółowo

20 czerwca 2015 roku. Na czerwca zaplanowaliśmy rajd pieszy do Legionowa szlakiem Armii Krajowej.

20 czerwca 2015 roku. Na czerwca zaplanowaliśmy rajd pieszy do Legionowa szlakiem Armii Krajowej. 1 20 czerwca 2015 roku Na szlaku Polski Walczącej Na 19-20 czerwca zaplanowaliśmy rajd pieszy do Legionowa szlakiem Armii Krajowej. Biwakowaliśmy w Szkole Podstawowej im. AK w Jabłonnie, w której gościliśmy

Bardziej szczegółowo

Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH

Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH CHARAKTERYSTYKA: Program przeznaczony jest dla uczniów szkół podstawowych. Minimum programowe nie uwzględnia podziału treści materiału

Bardziej szczegółowo

Dialog i dyskusja Relacja z II zjazdu Akademii Polin

Dialog i dyskusja Relacja z II zjazdu Akademii Polin Dialog i dyskusja Relacja z II zjazdu Akademii Polin W dniach 7-9 lutego w Przystanku Historia Centrum Edukacyjnego IPN im. Janusza Kurtyki odbył się II zjazd Akademii Polin, podczas którego na wykładach

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

M Z A UR U SKI SK E I J HIST

M Z A UR U SKI SK E I J HIST NATROPACH MAZURSKIEJHISTORII I WOJNA ŚWIATOWA W KRAJOBRAZIE POWIATU GIŻYCKIEGO Projekt edukacyjny skierowany do uczniów szkół ponadgimnazjalnych powiatu giżyckiego I WOJNA ŚWIATOWA W KRAJOBRAZIE POWIATU

Bardziej szczegółowo

drogi przyjaciół pana Jezusa

drogi przyjaciół pana Jezusa Jezus prowadzi ElEmEnta rz dziecka bożego 1 Podręcznik do religii dla I klasy szkoły podstawowej drogi przyjaciół pana Jezusa Wydawnictwo WAM Księża Jezuici rozdział 1 Jezus nas kocha pragniemy Go poznawać

Bardziej szczegółowo

Detal architektoniczny widoczny ale czy znany

Detal architektoniczny widoczny ale czy znany Detal architektoniczny widoczny ale czy znany 2004 W tym roku po raz dziesiąty spotykać się będziemy w wielu miejscowościach naszego regionu na wydarzeniach, organizowanych w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa.

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży.

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży. Ankieta Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży www.fundamentywiary.pl Pytania ankiety i instrukcje Informacje wstępne Wybierz datę przeprowadzenia ankiety w czasie typowego spotkania grupy młodzieżowej.

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Zaimki wskazujące - ćwiczenia

Zaimki wskazujące - ćwiczenia Zaimki wskazujące - ćwiczenia Mianownik/ Nominative I. Proszę wpisać odpowiedni zaimek wskazujący w mianowniku: ten, ta, to, ci, te 1. To jest... mężczyzna, którego wczoraj poznałem. 2. To jest... dziecko,

Bardziej szczegółowo

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki Zbigniew Kręcicki Pomniki i tablice Toruń Po lewej. Plac Rapackiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika Marszałka nastąpiło 15 sierpnia 2000 r. w 80. rocznicę bitwy warszawskiej. Po prawej. Pierwszy, tymczasowy

Bardziej szczegółowo

Obchody 73. rocznicy likwidacji Litzmannstadt Getto

Obchody 73. rocznicy likwidacji Litzmannstadt Getto 20-09-17 1/10 Litzmannstadt Getto 29.08.2017 16:38 Agnieszka Łuczak / BPKSiT kategoria: Tożsamość i tradycja Miasto Modlitwy za zmarłych, którzy zginęli w getcie i obozach zagłady, a następnie Marsz Pamięci

Bardziej szczegółowo

POLICJA.PL 75. ROCZNICA ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Strona znajduje się w archiwum.

POLICJA.PL 75. ROCZNICA ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Strona znajduje się w archiwum. POLICJA.PL Źródło: http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/110876,75-rocznica-zbrodni-katynskiej.html Wygenerowano: Środa, 15 marca 2017, 18:15 Strona znajduje się w archiwum. 75. ROCZNICA ZBRODNI KATYŃSKIEJ

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus chce być blisko każdego z nas. Tekst: Mt 3,13-17: Chrzest Jezusa Wiersz:

Bardziej szczegółowo

Zajęcia dla młodzieży i dorosłych w Eschborn i Chemnitz.

Zajęcia dla młodzieży i dorosłych w Eschborn i Chemnitz. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://pamiec.pl/pa/edukacja/projekty-edukacyjne/ogolnopolskie/program-polonijny/11476,zajecia-dla-mlodziezy-i-doroslych -w-eschborn-i-chemnitz.html Wygenerowano:

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

Stypendyści Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia odwiedzają Białystok i Podlaskie

Stypendyści Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia odwiedzają Białystok i Podlaskie Stypendyści Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia odwiedzają Białystok i Podlaskie Stypendyści Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia spędzają w naszym regionie wakacje. Obóz rozpoczął się od uroczystej mszy

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ NA ROWERY Dziewczyny na rowery! SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Czas trwania zajęć: 90 minut CELE LEKCJI Po zajęciach uczniowie będą potrafili:

Bardziej szczegółowo

Piaski, r. Witajcie!

Piaski, r. Witajcie! Piszemy listy Witajcie! Na początek pozdrawiam Was serdecznie. Niestety nie znamy się osobiście ale jestem waszą siostrą. Bardzo się cieszę, że rodzice Was adoptowali. Mieszkam w Polsce i dzieli nas ocean.

Bardziej szczegółowo

VIII TO JUŻ WIESZ! ĆWICZENIA GRAMATYCZNE I NIE TYLKO

VIII TO JUŻ WIESZ! ĆWICZENIA GRAMATYCZNE I NIE TYLKO VIII TO JUŻ WIESZ! ĆWICZENIA GRAMATYCZNE I NIE TYLKO I. Proszę wybrać odpowiednie do rysunku zdanie. 0. On wsiada do autobusu. On wysiada z autobusu. On jedzie autobusem. 1. On wsiada do tramwaju. On

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia WSPOMNIENIA Z LAT 70 NA PODSTAWIE KRONIK SZKOLNYCH. W ramach Internetowego Projektu Zbieramy Wspomnienia pomiędzy końcem jednych, a początkiem drugich zajęć wybrałam

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

W dniach r. w Sankt Petersburgu odbył się I Światowy

W dniach r. w Sankt Petersburgu odbył się I Światowy W dniach 30. 10 05.11. 2011 r. w Sankt Petersburgu odbył się I Światowy Festiwal Języka Rosyjskiego. Polskę reprezentowało czterech dyrektorów szkół ponadgimnazjalnych, w tym pan dyrektor Marian Klecha,

Bardziej szczegółowo

Wieczornica Papieska 2017 TOTUS TUUS

Wieczornica Papieska 2017 TOTUS TUUS Wieczornica Papieska 2017 TOTUS TUUS Współczesny świat potrzebuje autorytetów, które uczą, jak godnie żyć i przywracają wiarę w prawdziwe wartości. Jednym z największych autorytetów naszych czasów jest

Bardziej szczegółowo

Letnie warsztaty językowe

Letnie warsztaty językowe Letnie warsztaty językowe Z Kochane dzieciaki! Wakacje jeszcze się nie skończyły, a my już za Wami bardzo tęsknimy. Mamy nadzieję, że każdy z Was naładował akumulatory i odpoczął na tyle, by chętnie powrócić

Bardziej szczegółowo

Dział 1. Jakość życia. Każdy, kto mieszka w domu, otrzymuje pomoc, by czuł się dobrze i był zadowolony.

Dział 1. Jakość życia. Każdy, kto mieszka w domu, otrzymuje pomoc, by czuł się dobrze i był zadowolony. Prezentowany materiał jest wersją uproszczoną publikacji pt. Standardy opieki w domach o charakterze rodzinnym dla osób z niepełnosprawnością intelektualną *. Zarówno wersja pełna, jak i wersja do łatwego

Bardziej szczegółowo

Nie ma innego Tylko Jezus Mariusz Śmiałek

Nie ma innego Tylko Jezus Mariusz Śmiałek Nie ma innego Tylko Jezus Mariusz Śmiałek http://onlyjesus.co.uk Nie ma innego Pan moim światłem Emmanuel (Wysławiamy Cię) Tańcz dla Pana Pan zmartwychwstał Niewidomi widzą Jak łania W Twoim ogniu (Duchu

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja Niedziela przedpostna Estomihi

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja Niedziela przedpostna Estomihi Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja Niedziela przedpostna Estomihi Główna myśl: Bądź naśladowcą Jezusa Tekst: Mk 8,34 Jezus zapowiada swoją śmierć i zmartwychwstanie

Bardziej szczegółowo

TRADYCJE ŚWIĄT BOŻEGO NARODZENIA W POLSCE

TRADYCJE ŚWIĄT BOŻEGO NARODZENIA W POLSCE TRADYCJE ŚWIĄT BOŻEGO NARODZENIA W POLSCE Jesteśmy uczniami i nauczycielami Szkoły Podstawowej Nr 279 im. Batalionów Armii Krajowej Gustaw i Harnaś w Warszawie, stolicy Polski. Chcielibyśmy opowiedzieć

Bardziej szczegółowo

fot. Wilhelm Brauer, Helmut Brauer

fot. Wilhelm Brauer, Helmut Brauer fot. Wilhelm Brauer, Helmut Brauer Pastor Wilhelm Brauer był zwierzchnikiem obornickiej parafii ewangelickiej, i gospodarzem kościoła ewangelickiego, w latach 1933-1945 ale i historykiem opisującym czasy,

Bardziej szczegółowo

Czy na pewno jesteś szczęśliwy?

Czy na pewno jesteś szczęśliwy? Czy na pewno jesteś szczęśliwy? Mam na imię Kacper i mam 40 lat. Kiedy byłem małym chłopcem nigdy nie marzyłem o dalekich podróżach. Nie fascynował mnie daleki świat i nie chciałem podróżować. Dobrze się

Bardziej szczegółowo

III. Temat: Pakujemy plecak na pielgrzymkę. ks. Marek Studenski

III. Temat: Pakujemy plecak na pielgrzymkę. ks. Marek Studenski ks. Marek Studenski Katecheza dla dzieci młodszych Temat: Pakujemy plecak na pielgrzymkę III Katecheza dla dzieci młodszych Cele: uświadomienie czym jest pielgrzymka kształtowanie umiejętności odpowiedzialnego

Bardziej szczegółowo

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę z okazji Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka obchodzonego 20 listopada Chcesz dowiedzieć się, jakie masz prawa i obowiązki?! A do tego wygrać nagrodę? Nic prostszego!

Bardziej szczegółowo

WYCIECZKA DO ZOO. 1. Tata 2. Mama 3. Witek 4. Jacek 5. Zosia 6. Azor 7. Słoń

WYCIECZKA DO ZOO. 1. Tata 2. Mama 3. Witek 4. Jacek 5. Zosia 6. Azor 7. Słoń WYCIECZKA DO ZOO 1 Tata 2 Mama 3 Witek 4 Jacek 5 Zosia 6 Azor 7 Słoń Uczestnicy zabawy siadają na krzesłach (krzesła należy ułożyć jak na rysunku powyżej) Prowadzący zabawę ma za zadanie czytać tekst a

Bardziej szczegółowo

WIEŚCI SZKOLNE Z ŻYCIA SZKOŁY. Cyprian Kamil Norwid

WIEŚCI SZKOLNE Z ŻYCIA SZKOŁY. Cyprian Kamil Norwid MIESIĘCZNIK SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. C.K. NORWIDA W DĄBRÓWCE WIEŚCI Cyprian Kamil Norwid Cyprian Kamil Norwid N U M E R V I SZKOLNE M A R Z E C 2 0 1 4 Z ŻYCIA SZKOŁY W TYM NUMERZE: Z życia szkoły 1 Zuch

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji patriotycznej. Zakres treści tematu : Kształtowanie postawy patriotycznej u młodzieży. Wyjaśnienie Kim jest patriota?

Scenariusz lekcji patriotycznej. Zakres treści tematu : Kształtowanie postawy patriotycznej u młodzieży. Wyjaśnienie Kim jest patriota? Scenariusz lekcji patriotycznej Szkoła: Gimnazjum Czas: 45 min. Temat: Co to znaczy być patriotą? Zakres treści tematu : Kształtowanie postawy patriotycznej u młodzieży. Wyjaśnienie Kim jest patriota?

Bardziej szczegółowo

Pierwsza Komunia Święta... i co dalej

Pierwsza Komunia Święta... i co dalej Ewa Czerwińska ilustracje: Anna Gryglas Pierwsza Komunia Święta... i co dalej Wydawnictwo WAM Fotografia z uroczystości Boże dary dla każdego Pierwsza Komunia Święta... i co dalej Ewa Czerwińska ilustracje:

Bardziej szczegółowo

ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25

ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25 ROCZNICA ZBRODNI KATYŃSKIEJ Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25 Zostaną po nas tylko guziki (bohater filmu Katyń w reż. A. Wajdy) Szanowni Państwo, Mam zaszczyt zaprosić na I przegląd filmów

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut.

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut. Scenariusz zajęć Temat: Spotkanie z Innym. Tolerancja Cele: uświadomienie uczniom obecności w społeczeństwie osób z problemami komunikacyjnymi, nabycie umiejętności posługiwania się metodami komunikacji

Bardziej szczegółowo

Podziękowania dla Rodziców

Podziękowania dla Rodziców Podziękowania dla Rodziców Tekst 1 Drodzy Rodzice! Dziękujemy Wam za to, że jesteście przy nas w słoneczne i deszczowe dni, że jesteście blisko. Dziękujemy za Wasze wartościowe rady przez te wszystkie

Bardziej szczegółowo

Przełożony świątyni odwiedza Jezusa

Przełożony świątyni odwiedza Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Przełożony świątyni odwiedza Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci przedstawia. Przełożony świątyni odwiedza Jezusa

Biblia dla Dzieci przedstawia. Przełożony świątyni odwiedza Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Przełożony świątyni odwiedza Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible

Bardziej szczegółowo

Rodzinki. Prawda: Noe wprowadził do arki po parze zwierząt, aby po wyjściu z niej zapełniły ziemię.

Rodzinki. Prawda: Noe wprowadził do arki po parze zwierząt, aby po wyjściu z niej zapełniły ziemię. Rodzinki Prawda: Bóg umieścił dzieci w rodzinie, aby rodzice troszczyli się o nie. Materiały: kolorowe rozcięte i naklejone na grubszy kartonik rodzinki zwierząt. Zwierzątka te można wykorzystać do wielu

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca Autor wiersza: Anna Sobotka PATRON Każdy patron to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie Pani Ania. Mądra, dobra i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca uszczęśliwić mnie umiała. Myśli moje do Niej

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Kazimierz, obecna dzielnica Krakowa, a niegdyś osobne miasto, został

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Kwartet Czterech Kultur Łódź Berlin Tel Awiw Sankt Petersburg

Kwartet Czterech Kultur Łódź Berlin Tel Awiw Sankt Petersburg Kwartet Czterech Kultur Łódź Berlin Tel Awiw Sankt Petersburg ORGANIZATOR: Centrum Dialogu im. Marka Edelmana Filharmonia Łódzka im. Artura Rubinsteina Kwartet Czterech Kultur koncert premierowy ARTYŚCI

Bardziej szczegółowo

DZIEŃ FLAGI RP ORAZ DZIEŃ POLONII I POLAKÓW ZA GRANICĄ

DZIEŃ FLAGI RP ORAZ DZIEŃ POLONII I POLAKÓW ZA GRANICĄ DZIEŃ FLAGI RP ORAZ DZIEŃ POLONII I POLAKÓW ZA GRANICĄ W związku z przypadającym 2 maja Dniem Flagi Rzeczypospolitej Polskiej, na Wieży Zegarowej Zamku Królewskiego, w obecności prezydenta Andrzeja Dudy,

Bardziej szczegółowo

MUSEUM OF THE HISTORY OF POLISH JEWS TYTUŁ PREZENTACJI PODTYTUŁ PREZENTACJI TU MOŻNA WKLEIĆ ADEKWATNE ZDJĘCIE ROZMIARU: 2562 PIKSELI/1288 PIKSELI

MUSEUM OF THE HISTORY OF POLISH JEWS TYTUŁ PREZENTACJI PODTYTUŁ PREZENTACJI TU MOŻNA WKLEIĆ ADEKWATNE ZDJĘCIE ROZMIARU: 2562 PIKSELI/1288 PIKSELI TYTUŁ PREZENTACJI PODTYTUŁ PREZENTACJI TU MOŻNA WKLEIĆ ADEKWATNE ZDJĘCIE ROZMIARU: 2562 PIKSELI/1288 PIKSELI O PROJEKCIE Muzeum na kółkach to podróżująca wystawa edukacyjna Muzeum Historii Żydów Polskich

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 14. niedziela po Trójcy Świętej

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 14. niedziela po Trójcy Świętej Centrum Misji i Ewangelizacji Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego / www.cme.org.pl / cme@cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 14. niedziela po Trójcy Świętej Główna myśl: Czyń dobrze Tekst:

Bardziej szczegółowo

Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość

Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość Sobota wczoraj i dziś. Wyjątkowa uroczystość Napisano dnia: 2016-10-30 11:00:46 W piątek, 28 października 2016 roku w świetlicy wiejskiej w Sobocie koło Lwówka Śląskiego odbyła się wyjątkowa uroczystość,

Bardziej szczegółowo