GRZYBICA JAMY USTNEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "GRZYBICA JAMY USTNEJ"

Transkrypt

1 GRZYBICA JAMY USTNEJ Praca specjalizacyjna z zakresu farmacji aptecznej mgr farm. Anna Jopek Sady kierownik specjalizacji mgr farm. Witold Kempiński Kołobrzeg

2 SPIS TREŚCI 1. Wstęp 2. Budowa i fizjologia błony śluzowej jamy ustnej 3. Ogólna charakterystyka grzybów 4. Etiologia zakażeń grzybiczych Drożdżaki z rodzaju Candida Grzyby pleśniowe z rodzaju Aspergillus 5. Patogeneza zakażeń grzybiczych 6. Przebieg i objawy chorobowe 7. Diagnostyka 8. Rodzaje grzybic przewlekła przerostowa przewlekła zanikowa ostra przerostowa ostra zanikowa 9. Farmakoterapia Leki przeciwgrzybicze i antybiotyki Leki ściągające i przeciwzapalne Środki lecznicze stosowane w profilaktyce 10. Dieta 11. Podsumowanie 12. Literatura 2

3 1. WSTĘP Grzyby należą do fizjologicznej flory jamy ustnej. Najczęściej izolowane są te z rodzaju Candida spp i Candida albicans. Rzadko wywołują infekcje u osób ogólnie zdrowych w przypadku braku czynników sprzyjających, takich jak zła higieny jamy ustnej oraz protez, całodobowe ich użytkowanie, kserostomia, cukrzyca, choroby układu krwiotwórczego, upośledzenie odporności, przewlekła steroidoterapia i antybiotykoterapia, immunosupresja, choroby nowotworowe, napromieniowanie okolicy głowy i szyi, nikotynizm. Grzyby w warunkach sprzyjających tworzą w jamie ustnej biofilm przylegający do błony śluzowej, tworzyw uzupełnień protetycznych oraz powierzchni korzeni zębów jako składnik płytki poddziąsłowej. Czynnikami determinującymi ich patogenność są adhezyjność, dymorfizm, produkcja toksyn i enzymów, zmienność fenotypowa i mimikra [28]. Większość autorów [29, 30, 31, 32] wskazuje, że zakażenie to częściej dotyczy kobiet powyżej 50 r. ż. Uwarunkowane jest to czynnikami endokrynologicznymi, większą skłonnością do polipragmazji i nieprawidłowych zachowań żywieniowych (nadmiernym spożywaniem węglowodanów), zmniejszonym wydzielaniem śliny u kobiet (co może być związane z 50% mniejszymi śliniankami podżuchowymi w porównaniu do mężczyzn) [33]. 3

4 2. BUDOWA I FIZJOLOGIA BŁONY ŚLUZOWEJ JAMY USTNEJ Błonę śluzową wyścielająca jamę ustną dzieli się na: żującą wyścielającą dziąsło właściwe i podniebienie twarde pokryte nabłonkiem rogowaciejącym; ruchomą pokrywającą wewnętrzną powierzchnię warg, dno przedsionka jamy ustnej, policzki, dolną powierzchnię języka, dno jamy ustnej, podniebienie miękkie, pokrytą nabłonkiem nierogowaciejącym; specjalną pokrywającą język i czerwień warg pokrytą nabłonkiem częściowo zrogowaciałym. Błona śluzowa jest zbudowana z nabłonka, błony śluzowej właściwej oraz błony podśluzowej. Nabłonek nierogowaciejący składa się z warstwy podstawnej, kolczystej i rogowej. W nabłonku rogowaciejącym między warstwą kolczystą i rogową występuje warstwa ziarnista. Błona śluzowa właściwa jest zbitą tkanką łączną zawierającą elementy komórkowe (fibroblasty i fibrocyty) oraz elementy włókniste (włókna kolagenowe i włókna elastyczne). Błona podśluzowa jest z kolei luźną tkanką łączną, w której znajdują się liczne gruczoły surowiczo śluzowe, naczynia krwionośne i chłonne oraz tkanka tłuszczowa. W warunkach fizjologicznych błona śluzowa jamy ustnej spełnia szereg istotnych funkcji. Chroni jamę ustną przed urazami mechanicznymi dzięki obecności włókien klejodajnych i sprężystych. Nieuszkodzony nabłonek wielowarstwowy płaski zapobiega przenikaniu drobnoustrojów do głębszych warstw. Ślina nawilża i oczyszcza błonę śluzową poprzez mechaniczne spłukiwanie drobnoustrojów z jej powierzchni. Składniki śliny, takie jak lizozym i inhibina, mają właściwości bakteriostatyczne i bakteriobójcze. Dolna powierzchnia języka i dno jamy ustnej mają dużą zdolność wchłaniania niektórych związków chemicznych rozpuszczalnych w tłuszczach, a także nikotyny, alkoholu, cyjanku potasu i nitrogliceryny. Smak słodki, gorzki, kwaśny i słony jest odbierany za pomocą kubków smakowych rozmieszczonych w brodawkach okolonych, grzybowatych i liściastych języka, w błonie 4

5 śluzowej podniebienia i tylnej powierzchni nagłośni. Receptory czuciowe rozmieszczone w błonie śluzowej pozwalają na odczuwanie dotyku, bólu, ciepła i zimna [4, 5, 6]. Na florę bakteryjną jamy ustnej składają się stale bytujące i przejściowo znajdujące się drobnoustroje, które żyją ze sobą w symbiozie lub antybiozie. Zaburzenie biocenozy może spowodować przejście postaci saprofitycznych w chorobotwórcze i spowodować wystąpienie zmian chorobowych. Poprzez hamowanie rozwoju jednych drobnoustrojów antybiotykami, sterydami lub cytostatykami obserwujemy wzrost bakterii i grzybów odpornych na ich działanie. W skład flory fizjologicznej wchodzą bakterie, grzyby, mykoplazmy, pierwotniaki, rzadziej wirusy. U około 70% populacji saprofitującym grzybem jest Candida albicans, a u pacjentów protetycznych w przypadkach stanu zapalnego błony śluzowej wykazano w 98% obecność tego grzyba [6]. 5

6 3. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA GRZYBÓW Grzyby należą do królestwa Fungi. Są jednokomórkowe lub tworzą struktury nitkowate, wytwarzają zarodniki (konidia). Mają jądro komórkowe z błoną jądrową. W ścianie komórkowej grzybów obecne są polisacharydy, chityny, mannany, glukany, polimery galaktozaminy i galaktozy oraz białka i lipidy. Błona komórkowa otacza cytoplazmę, wakuole, mikrotubule, siateczkę wewnątrzplazmatyczną, mitochondria, inne struktury cytoplazmatyczne oraz błonę jądrową otaczającą jądro komórkowe. Błona komórkowa grzybów zawiera ergosterol. Zazwyczaj grzyby są saprofitami, posiadają bogaty układ enzymatyczny, dzięki któremu rozkładają martwą materię organiczną. Wyjątek stanowią dermatofity i endosaprofity bytujące w przewodzie pokarmowym i pochwie. Grzyby są zdolne do reakcji syntezy, w wyniku czego produkują toksyny i antybiotyki. Rosną w warunkach tlenowych, w zależności od gatunku w temperaturze od 0ºC do 50ºC. Preferują środowisko wilgotne, natomiast przy barku wody wytwarzają formy przetrwalnikowe. Optymalne ph do wzrostu grzybów wynosi 6 7. Grzyby rozmnażają się płciowo i bezpłciowo. W rozmnażaniu płciowym z połączenia dwóch komórek powstaje zygota, która następnie przekształca się w jednokomórkowe zarodniki, zwane oosporami. Jeżeli dalszy ich rozwój przebiega w worku nasiennym to powstające endospory noszą nazwę askospor. Konidia znajdujące się na zewnątrz na cienkich szypułkach nazywane są basidosporami. Rozmnażanie bezpłciowe zachodzi przez artrospory wytwarzane przez fragmentację strzępek lub poprzez blastospory, tzw. pączkowanie komórek [1, 2]. 6

7 4. ETIOLOGIA ZAKAŻEŃ GRZYBICZYCH Zakażenie grzybicze jest następstwem bezpośredniej inwazji grzyba do tkanek i narządów. Patogenami mogą być zarówno grzyby egzo i endogenne, powszechnie występujące w środowisku naturalnym oraz kolonizujące skórę czy śluzówki makroorganizmu. Czynnikiem etiologicznym najczęściej są drożdżaki: głównie Candida albicans, rzadziej Candida tropicalis, Candida glabrata, Candida parapsilosis, Candida quilliermondii, które kolonizują m. in. śluzówkę przewodu pokarmowego i bytują w niej jako saprofity nie wywołując zmian chorobowych. Drożdżaki najczęściej zasiedlają tylną część nasady języka. Kandydoza jest zakażeniem endogennym. Grzyby Candida albicans mogą występować w kilku formach: drożdżowej (jednokomórkowe blastospory, komórki pączkujące), pseudogrzybni (łańcuchy wydłużonych komórek pseudostrzępki) lub grzybni prawdziwej micelialnej (nitkowate struktury bez widocznej granicy między komórkami strzępki). Inne grzybice oportunistyczne są egzogenne. Grzyby te ze środowiska zewnętrznego wnikają zwykle przez drogi oddechowe. Do najważniejszych grzybic oportunistycznych zalicza się aspergillozę, kryptokokozę i mukormykozy. Ich patogenność rzadko ogranicza się tylko do jamy ustnej. Uraz błony śluzowej ułatwia zakażenie. Z pierwotnych ognisk zakażenia grzyby te mogą się rozprzestrzeniać drogą krwi i chłonki i zakażać inne narządy. Wówczas mają ciężki przebieg wywołując grzybice narządowe i układowe.[2, 7, 17, 18] 7

8 5. PATOGENEZA ZAKAŻEŃ GRZYBICZYCH Rozwój zakażenia grzybiczego zależy zarówno od liczby patogennych drobnoustrojów jak i od odporności gospodarza. W sytuacji zaburzenia homeostazy mikrobiologicznej jamy ustnej, grzyby oportunistyczne stanowiące dotychczasowy składnik jej fizjologicznej flory bakteryjnej mogą stać się czynnikiem patogennym chorobowych zmian. Przejście z bezobjawowego do objawowego zakażenia obserwuje się w sytuacji, kiedy następuje intensywne namnażanie komórek Candida spp., a także występują cechy patogenne szczepu kolonizującego, takie jak zmienność fenotypowa i antygenowa, zdolność adhezji do nabłonka i śródbłonka naczyń, produkcji enzymów hydrolitycznych oraz działalność immunomodulującą. Adhezja (adherencja) jest to zdolność przyczepiania się grzyba za pomocą adhezyn do receptorów komórek gospodarza. Candida albicans wykazuje także zdolność koadhezji z innymi drobnoustrojami, które występują w jamie ustnej, np. Streptococcus sanguis, Streptococcus salivarius, Streptococcus mutans. Dimorfizm jest to zmienność fenotypowa. W zależności od warunków środowiskowych, takich jak temperatura, ph, dostęp i rodzaj substancji odżywczych Candida albicans może występować w trzech różnych postaciach: drożdżowej (jednokomórkowe blastospory) forma Y, pseudogrzybni (łańcuch wydłużonych komórek), grzybni prawdziwej (nitkowate struktury bez widocznej granicy między komórkami), będącej najbardziej inwazyjną formą M micelialna. Właściwości chorobotwórczych nabierają te szczepy Candida albicans, które pod wpływem zmiany środowiska mają zdolność przechodzenia z jednej formy do drugiej i tym samym przystosowania się do życia w nowych warunkach. Wraz ze zmianą formy grzyba zmieniają się również jego antygeny dając efekt maskowania przed układem immunologicznym, bowiem inne antygeny występują na blastosporach, a inne na formie micelialnej. Silne właściwości adhezyjne i zmiany morfotyczne Candida albicans wiążą się ze wzmożoną aktywnością enzymatyczną grzyba. Enzymy produkowane przez grzyby służą przede wszystkim inwazji i częściowo również w celu pozyskiwania składników 8

9 odżywczych. W przypadku szczepów chorobotwórczych najważniejszą rolę odgrywają proteazy i fosfolipazy. Fosfolipazy powodują hydrolizę fosfolipidów błony komórkowej komórek gospodarza, przyczyniając się do lizy i niszczenia, ułatwiają znacznie grzybom penetrację tkanek gospodarza. Proteazy powodują degradację między innymi kreatyny, kolagenu, hemoglobiny, albuminy oraz immunoglobuliny. Niektóre szczepy Candida albicans mogą wydzielać czynnik hemolityczny, który przyczynia się do lizy krwinek. Zniszczona komórka jest źródłem żelaza, którego dostępność jest niezbędna do intensywnego namnażania się komórek grzybowych i rozprzestrzeniania się infekcji. Chorobotwórcze szczepy Candida albicans również produkują mitotoksyny, które poza właściwościami toksycznymi działają immunosupresyjnie. Do rozwoju infekcji grzybiczej bardzo często dochodzi właśnie w wyniku immunosupresji organizmu gospodarza wywołanej przez różne czynniki, zatem jest ona dodatkowo pogłębiana przez rozwijające się grzyby. Innym sposobem obrony drobnoustrojów przed układem immunologicznym jest mimikra antygenowa. Polega ona tym, że na komórkach grzyba występują antygeny udające, podobne do antygenów ssaków. W obronie przeciwgrzybiczej gospodarza istotne znaczenie mają miejscowe warunki środowiskowe, takie jak: zachowanie integralności błony śluzowej, interakcje grzybów i flory bakteryjnej jamy ustnej, mechaniczne usuwanie koloni grzybów z jej powierzchni, fizjologiczny przepływ śliny, obecność przeciwgrzybiczych czynników śliny: lisozym (muramidaza) może uszkadzać Candida, stymulować fagocytozę i aglutynować Candida, laktoferyna działa przeciwgrzybiczo i przeciwbakteryjnie, ponieważ wiąże żelazo i zmienia przepuszczalność ściany komórkowej Candida, laktoperoksydaza, glikoproteiny śliny wpływają na adherencję do błony śluzowej, histatyny, antyleukoproteaza, polipeptydy bogate w histydynę, kalprotektyna. Ogólne mechanizmy odpornościowe związane są z czynnością układu immunologicznego 9

10 gospodarza, tj. aktywnością komórek fagocytarnych (neutrofile, makrofagi, eozynofile) oraz swoistą odpowiedzią komórkową. Największą w niej rolę odgrywają limfocyty T CD4, odpowiadające za produkcję swoistych przeciwciał oraz stymulację uwalniania cytokinin. Czynniki osłabiające obronę miejscową przed grzybiczą infekcją jamy ustnej to zaburzenia ilościowe i jakościowe śliny, zmiany patologiczne na błonie śluzowej i w tkankach przyzębia, próchnica, obecność aparatów ortodontycznych lub protez. Do osłabienia obrony miejscowej jamy ustnej przed infekcją Candida albicans przyczyniają się czynniki zaburzające biocenozę flory bakteryjnej jamy ustnej np. niektóre choroby przewodu pokarmowego i antybiotykoterapia. Czynniki osłabiające ogólne mechanizmy obronne można podzielić na: niedobory odpornościowe pierwotne tj. zespoły chorobowe, których istota tkwi bezpośrednio w zaburzeniach ilościowych i/lub jakościowych komórek układu odpornościowego (np. AIDS, związany z dysfunkcją limfocytów T CD4 lub zespół PGA 1 autoimmunologiczna niedoczynność wielogruczołowa typu I, związany z niedoborem limfocytów T); [23, 24] niedobory odpornościowe wtórne, do których dochodzi w sposób pośredni w wyniku przebiegu szeregu różnych zaburzeń hormonalnych (niedoczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, niedoczynność nadnerczy), choroby metaboliczne (np. cukrzyca). Niedobory odpornościowe wtórne również są następstwem leczenia steroidami, cytostatykami, radioterapią, lekami immunosupresyjnymi (szczególnie w terapii przewlekłej, jak np. u pacjentów transplantologicznych). [25 27] Większą skłonność do kandydozy mają osoby, które niedawno przebyły infekcje wirusowe lub bakteryjne. Związane jest to z chwilowym obniżeniem odporności. Grzyby drożdżopodobne występują częściej w jamie ustnej osób podatnych na próchnicę zębów, cierpiących na różne postacie zapaleń przyzębia oraz tych, u których dieta jest uboga w żelazo, kwas foliowy, witaminę C. U osób ze stwierdzoną cukrzycą choroby jamy ustnej występują częściej i mają cięższy przebieg. Przyczynia się do tego: zmienione ph tkanek, obniżona odporność, dysfunkcja granulocytów obojętnochłonnych, zmniejszona zdolność błony śluzowej do regeneracji. Często można zaobserwować zapalenie kątów ust, które w przypadku niewyrównanej 10

11 cukrzycy jest długotrwałe i powiązane z zakażeniem Candida albicans. Obecność produktów glikozylacji białek w komórkach nabłonka może mieć potencjalny, pozytywny wpływ na wrażliwość receptorów na adhezję grzybów, zwiększając stopień ich przylegania. [22] Kandydoza jamy ustnej może towarzyszyć chorobom ogólnym przebiegającym ze zmniejszeniem odporności organizmu, przy antybiotykoterapii, a także w przewlekłej steroidoterapii wziewnej. Rozwój kolonii Candida pobudza częste spożywanie cukrów, suchość jamy ustnej związana z oddychaniem przez usta i wziewnym przyjmowaniem leków przeciwastmatycznych. Na wystąpienie skutków ubocznych wziewnej steroidoterapii ma wpływ częstość podawania leku oraz typ inhalatora. Płukanie roztworem z amfoterycyną B przez sekund jest zalecane w profilaktyce kandydozy jamy ustnej u pacjentów leczonych z powodu astmy steroidami wziewnymi. [19, 21] Istnieją również pewne czynniki fizjologiczne predysponujące do zakażeń grzybiczych jamy ustnej takie jak: ciąża obecność inhibitorów owulacji zwiększających ryzyko występowania kandydoz; grupa krwi 0 receptory komórek nabłonka policzka tych osób zawierają fukozę, a do takich receptorów Candida albicans bardzo łatwo adheruje; brak mikroflory jamy ustnej w okresie noworodkowym ułatwia grzybom zasiedlanie powierzchni błon śluzowych; dieta bogata w węglowodany powoduje, że środowisko jamy ustnej jest kwaśne i sprzyja rozwojowi grzybów. Rozwijają się w takich warunkach także bakterie Streptoccus, do których Candida albicans wykazuje koadhezję i Lactobacillus acidophilus, z którymi Candida albicans również jest w synergistycznym współdziałaniu. [8, 9, 14, 18, 38] 11

12 6. PRZEBIEG I OBJAWY CHOROBOWE Objawy chorobowe grzybicy jamy ustnej są zróżnicowane w zależności od jej rodzaju. Obraz kliniczny kandydozy jamy ustnej charakteryzuje się najczęściej zaczerwienieniem, obrzmieniem, bolesnością i suchością błony śluzowej. Po 2 3 dniach mogą pojawić się białawe naloty podobne do resztek zsiadłego mleka, początkowo silnie złączone z podłożem, następnie pozwalające się łatwo zdjąć. Ich barwa z białawomlecznej przekształca się pod wpływem powietrza w białożółtą i białobrązową. Język jest zwykle pokryty białawym, grubym nalotem lub jest suchy, czerwony i obrzęknięty. W przypadku przewlekłej kandydozy rozrostowej białe plamy nie dają się zdrapać, a po chirurgicznym usunięciu i zbadaniu obserwuje się zgrubiały nabłonek, przez który przenikają strzępki grzyba. Często spotyka się równocześnie zapalenie kątów ust, które charakteryzuje się zaczerwienieniem, suchością, bolesnymi pęknięciami, brak jest natomiast nacieku i tworzenia się strupów.[3, 7, 10, 11, 14] 12

13 7. DIAGNOSTYKA Rozpoznanie czynnika wywołującego zakażenie grzybicze opiera się przede wszystkim na badaniu klinicznym, które poparte powinno być diagnostyką laboratoryjną. Można wyróżnić następujące kierunki badań: poszukiwanie drobnoustroju i jego identyfikacja w materiale diagnostycznym pobranym od chorego; poszukiwanie antygenów rozpuszczalnych w płynach ustrojowych (najczęściej w osoczu, ale również w płynie mózgowo rdzeniowym i moczu) pacjenta; poszukiwanie przeciwciał przeciwgrzybowych w surowicy makroorganizmu. W praktyce stomatologicznej standardowym postępowaniem jest pobranie wymazu jałowym wacikiem ze zmienionej chorobowo błony śluzowej jamy ustnej oraz w przypadku pacjentów leczonych protetycznie także z dośluzowej powierzchni protezy, do jałowego naczynia i przesłanie materiału jak najszybciej do pracowni mikrobiologicznej. Zaleca się pobranie dwóch próbek. Lekarz stomatolog kierując pacjenta na pobranie wymazu powinien go poinformować, aby uzupełnienia protetyczne pozostawił w jamie ustnej na noc, nie mył ich przed badaniem, oraz że powinien być na czczo. Z pobranego materiału sporządza się preparat bezpośredni barwiony metodą Gramma. Następnie pod mikroskopem świetlnym wyszukuje się elementy grzybni w postaci pseudostrzępkowej, czyli pseudomicelialnej. Równocześnie wykonuje się posiew materiału na podłoże w celu izolacji drobnoustroju, a następnie identyfikacji i określenia lekowrażliwości. Najczęściej w tym celu wykorzystuje się stałe podłoże Sabourauda (mieszanina agaru, wody destylowanej, czynników indukujących wzrost grzybów jak glukoza czy pepton oraz antybiotyków służących do zahamowania wzrostu bakterii). Często używane jest też podłoże chromogenne różnicujące niektóre grzyby z rodzaju Candida i podłoże Czapka dla grzybów pleśniowych. Po 7 dniach ocenia się wyhodowane kolonie pod względem cech morfologicznych (w szczególności poszukuje się bezpłciowych elementów reprodukcyjnych) i intensywności wzrostu. Równolegle prowadzi się identyfikację grzybów drożdżopodobnych za pomocą testów 13

14 biochemicznych opartych na ich zdolności do asymilacji i fermentacji niektórych węglowodanów. Hodowlę inkubuje się w temperaturze 30ºC przez godzin. W szybkiej diagnostyce grzybów z rodzaju Candida stosuje się test filamentacji (kiełkowania) i określa się zdolność do tworzenia kiełków (filamentów) z okrągłej blastospory. Po 1 3 godzinnej inkubacji z surowicą końską, cielęcą lub ludzką w temperaturze 37ºC kiełkuje Candida albicans. Dla identyfikacji grzybów pleśniowych ogromne znaczenie ma ocena makroskopowa hodowli, zwłaszcza koloru dolnej i górnej części płytki oraz poszukiwanie w preparacie mikroskopowym zarodników. Na koniec określa się lekowrażliwość drobnoustrojów w celu wyboru odpowiedniej metody leczenia. Stosowane są w tym celu specjalne paski nasączone antybiotykami o rożnym stężeniu umożliwiające określenie MIC (Minimal Inhibitory Concentration). Antymikogram jest podstawą do zastosowania celowanej terapii. Diagnostyka mikrobiologiczna jest długotrwała, zaś ocena lekowrażliwości wydłuża oczekiwanie na wynik o kolejne kilka do kilkunastu dni. Pobieranie wymazu z jamy ustnej nie jest badaniem powtarzalnym, ponieważ błona śluzowa często nie jest w równym stopniu objęta procesem chorobowym. Dlatego też metoda ta nie może być stosowana do monitorowania postępów leczenia, co jest niezwykle istotne w skutecznej terapii. Wprowadzono również do diagnostyki metodę repliki polegającej na odlaniu modelu ze zmodyfikowanego agaru Sabourauda, który odwzorowuje dośluzową powierzchnię płyty protezy. Formę dla agaru wykonuje się poprzez oklejenie pobrzeży protezy przy pomocy paska wosku modelowego. Agar po sterylizacji zostaje doprowadzony do fazy płynnej pod wpływem temperatury, a po ochłodzeniu przeniesiony do formy porcjami (10 ml. podłoża na minutę), by nie zaburzyć wzrostu drobnoustrojów. Po zastygnięciu agaru uwalnia się model z formy i przenosi na sterylną szalkę Petriego. Inkubacja prowadzona jest w temperaturze pokojowej, a wzrost oraz rozmieszczenie mikroorganizmów dokumentowane jest po okresach 24, 48, 72 oraz 96 godzin. Metoda repliki wykazuje znacznie większą czułość w porównaniu z pobieraniem wymazu z powierzchni błony śluzowej, co może mieć zastosowanie w przypadku pacjentów z klinicznie zdrową błoną śluzową, a zgłaszających subiektywne dolegliwości uczucia pieczenia czy suchości w obrębie jamy ustnej. Umożliwia ona wczesną 14

15 diagnostykę, a ze względu na fakt, iż badaniem objęte jest całe pole protetyczne możliwe jest określenie rozmieszczenia drobnoustrojów i podjęcie skutecznej terapii już w początkowym stadium rozwoju choroby, a także do dalszego monitorowania jej postępów. Do szybkich metod diagnostycznych można zaliczyć oznaczanie rozpuszczalnych antygenów w płynach ustrojowych pacjenta. W przypadku schorzeń spowodowanych przez Candida należy poszukiwać mannanów, antygenów powierzchniowych obecnych w ścianie komórkowej oraz antygenów białkowych znajdujących się w cytoplaźmie. Do wykrywania metabolitów grzybowych (D arabinitol oraz mannoza) stosowane są techniki chromatograficzne. Oznaczanie przeciwciał przeciwgrzybowych IgM i IgG dla antygenów polisacharydowych ściany komórkowej za pomocą testu precypitacyjnego w żelu i ELISA ma znaczenie tylko w przypadku chorych z prawidłowo funkcjonującym systemem odpornościowym. Ważna jest dynamika narastania poziomu przeciwciał, a oznaczenie ich miana pozwala śledzić rozwój grzybic i monitorować ich leczenie. Wprowadzono na rynek zestawy do szybkiej diagnostyki zakażeń grzybami drożdżopodobnymi., np. test Dentocult CA firmy Orion Diagnostica. Ma on dla lekarza stomatologa znaczenie tylko orientacyjne, ponieważ wykrywa grzyby z rodzaju Candida nie różnicując poszczególnych gatunków i nie określa ich lekowrażliwości. Test polega na pobraniu materiału z błony śluzowej i wykonaniu posiewu na agar wybiórczy Nickersona. Po 48 godzinnej inkubacji w temperaturze pokojowej można otrzymać gładką, brązową pigmentację świadczącą o koloniach Candida albicans. Wyniki interpretuje się jedynie pod względem ilościowym na podstawie załączonych do zastawu barwnych wzorców. Test Dentocult CA może być bardzo przydatny w sytuacjach gdy nie ma możliwości wykonania pełnego badania mikrobiologicznego, a lekarz musi zdecydować o wprowadzeniu terapii przeciwgrzybiczej tylko na podstawie badania klinicznego. Jednak należy pamiętać o tym, że testy biochemiczne potwierdzają jedynie obecność lub brak flory grzybiczej w jamie ustnej. Obecnie coraz większe znaczenie ma diagnostyka grzybicy jamy ustnej przy wykorzystywaniu metod molekularnych. Test PCR pozwala na szybką identyfikację dziesięciu najczęściej występujących gatunków grzybów z rodzaju Candida. Materiał do 15

16 badań uzyskuje się z popłuczyn jamy ustnej za pomocą 5 ml roztworu PBS (Phosphate buffered saline) przez okres 1 min. Następnie należy wyekstrahować DNA oraz dodać go do mieszaniny reakcyjnej, która zawiera startery specyficzne dla odpowiednich gatunków grzybów. Te z kolei dzięki pracy termocyklera przyłączają się się do określonych fragmentów nici DNA umożliwiając amplifikację materiału genetycznego grzybów. Tak powielony materiał jest następnie rozdzielany na drodze elektroforezy i identyfikowany dzięki zjawisku fluorescencji. Metoda PCR porównywana jest z rutynową identyfikacją biochemiczną grzybów będącą częścią typowego postępowania diagnostycznego grzybicy jamy ustnej. Zaletą tej metody jest skrócenie czasu potrzebnego od pobrania materiału do identyfikacji z około 5 dni do 5 godzin oraz czułość umożliwiająca wykrycie już 1 5 komórek w 1 ml materiału diagnostycznego. Pomimo istnienia wielu nowoczesnych metod identyfikacji grzybicy jamy ustnej, najwłaściwszym postępowaniem pozostaje nadal pełna diagnostyka mykologiczna, na którą składa się badanie kliniczne i pobranie wymazu bezpośrednio z błony śluzowej jamy ustnej w celu założenia hodowli oraz sporządzenie antymikogramu służącego do ustalenia oporności na leki przeciwgrzybicze [2,3,8,16,17]. 16

17 8. RODZAJE GRZYBIC Wyróżniamy następujące postacie kandydozy: przewlekła przerostowa (leukoplakia grzybicza), przewlekła zanikowa (protetyczne zapalenie jamy ustnej, zapalenie kątów warg, język romboidalny), ostra przerostowa (drożdżyca), ostra zanikowa (ostra rumieniowa poantybiotykowa). Rzekomobłoniasta (przerostowa) postać kandydozy może mieć charakter ostry lub przewlekły. Najczęściej w jamie ustnej występuje ostra rzekomobłoniasta postać kandydiozy. Spotykana jest zarówno u noworodków, jak i u dorosłych, u których została zaburzona prawidłowa mikroflora jamy ustnej. Często uznaje się ją jako marker wielu chorób przebiegających z upośledzeniem odporności. Przewlekła rzekomobłoniasta postać kandydozy manifestuje się podobnymi objawami klinicznymi jak w postaci ostrej, ale o charakterze długotrwałym, najczęściej na skutek złego stanu ogólnego. Zainfekowane zostają głębsze warstwy błony śluzowej i dochodzi do reakcji przerostowej tkanki gospodarza. Występuje ona u pacjentów z zaburzeniami immunologicznymi lub hormonalnymi. Grzybnia powoduje reakcję dysplastyczną nabłonka i dochodzi do tzw. leukoplakii grzybiczej. Charakteryzuje ją nagłe tworzenie się błon rzekomych. W obrazie klinicznym obserwujemy miękkie, białe, kożuchowate naloty, ściśle połączone z podłożem. Przy próbie ich oderwania pojawiają się miejsca żywo krwawiące. Chory odczuwa pieczenie w jamie ustnej, często skarży się na suchość i przykry smak w ustach, odczuwa też znaczną wrażliwość na pokarmy ostre i kwaśne. Zanikowa postać kandydiozy również może mieć charakter ostry, bądź przewlekły. Ostra zanikowa postać kandydozy występuje najczęściej w wyniku poantybiotykowego zachwiania biocenozy pomiędzy Lactobacillus acidophilus a Candida albicans. Zakażenie grzybicze prowadzi do złuszczenia nabłonka z powierzchni błony śluzowej, na której tworzą się rozległe, czerwone, nie uniesione plamy. Nabłonek jest ścieńczały i w stanie zaniku. Pojawiają się bolesne pęknięcia i nadżerki, a zmiany często lokalizują się na języku. 17

18 Przewlekła zanikowa postać kandydozy przyjmuje trzy postaci kliniczne: protetyczne zapalenie jamy ustnej, zapalenie kątów warg i romboidalne zapalenie środkowej części języka (język romboidalny). Protetyczne zapalenie jamy ustnej (stomatitis protethica) rozwija się u 15 65% użytkujących całkowite lub częściowe uzupełnienia protetyczne. Pod płytą protezy tworzą się optymalne warunki do namnażania grzybów drożdżopodobnych. Uniemożliwione jest oczyszczanie przez ślinę, pod płytą protezy zalegają resztki pokarmowe, gromadzi się płytka bakteryjna, następuje wzrost temperatury, utrudniony jest dostęp tlenu do błony śluzowej. Tworzy się kwaśne i beztlenowe środowisko. Infekcje grzybicze występują szczególnie u osób noszących całodobowo protezy, ale także są dość częste u dzieci użytkujących aparaty ortodontyczne. W obrazie klinicznym obserwuje się mniej lub bardziej rozległe zmiany rumieniowe, z czasem może wystąpić odczynowa, przerostowa reakcja błony śluzowej w postaci bolesnych guzków na podniebieniu. W tej formie grzybicy konieczna może się okazać interwencja chirurgiczna w celu usunięcia zmian przerostowych. Zapalenie kątów warg występuje wówczas, gdy użytkowania protetyczne są wadliwe lub kiedy w wyniku zaniku wyrostka zębodołowego dochodzi do obniżenia wysokości zwarcia. Może być również objawem niedokrwistości, niedoboru żelaza i witaminy B12, cukrzycy, neutropenii lub AIDS. Początkowo wytwarza się ognisko zmacerowanej skóry, otoczone obwódką zapalną. Występuje skłonność do pękania i krwawienia w czasie otwierania ust. Dodatkowo mogą pojawić się nadkażenia bakteryjne, wówczas w obrębie kątów ust powstają bolesne pęknięcia, pokryte następnie strupami. W przypadku długotrwałego drożdżakowego zapalenia kątów warg mogą powstawać ziarninowe nadżerki, wymagające interwencji chirurgicznej. Romboidalne zapalenie środkowej części języka, tzw. język romboidalny jest zmianą atroficzną, gdyż na powierzchni grzbietowej języka dochodzi do zaniku brodawek. Powstaje owalna zmiana barwy różowej lub czerwonej, często gładka, lśniąca i czasem pokryta guzkowatymi wyniosłościami. Zmiana utrzymuje się latami i nie daje dolegliwości subiektywnych. Jednostka ta występuje często u palaczy, ale może też pojawić się u osób stosujących sterydy w aerozolu lub inhalacji, a także zakażonych HIV [3, 4, 7, 8, 9,14, 18, 23]. 18

19 9. FARMAKOTERAPIA Ostatnie pięćdziesięciolecie przyniosło znaczny postęp w farmakoterapii mykologicznej. Przełomowe okazało się wprowadzenie do lecznictwa na początku lat 70. XX wieku preparatów imidazolowych (ketokonazol w 1977r.). Kolejnym sukcesem było wprowadzenie do leczenia triazoli leków imidazolowych nowej generacji (itrakonazol w 1980r. oraz flukonazol w 1982r.). [17] Mechanizm działania leków przeciwgrzybiczych wykorzystuje jako punkty uchwytu różnice w budowie komórki ludzkiej i grzybiczej. Preparaty zaburzające syntezę elementów strukturalnych ściany komórkowej Ściana komórkowa grzyba tworzy swego rodzaju pancerz, który pełni funkcje ochronne. W jej skład wchodzą, w zależności od gatunku grzyba: chityna, glukany, mannany, białka i lipidy. W wyniku uszkodzenia ściany komórkowej może dojść do lizy komórki grzyba w wyniku zwiększenia wrażliwości na ciśnienie osmotyczne. Ściana komórkowa jest doskonałym miejscem działania leków przeciwgrzybiczych, ponieważ nie występuje w komórkach ludzkich. Inhibitory syntetazy glukanowej wykazują mniejszą ilość działań niepożądanych i lepszą tolerancja u pacjentów, niż po podaniu związków polienowych i azoli. Echinokandiny (kapsofungina, anidulafungina, mikafungina) są zupełnie nową grupą leków. Blokują enzymy, które są odpowiedzialne za wbudowywanie glukozy do fibryl, będących składnikami ścian komórkowych grzybów. Echinokandiny wykazują szerokie działanie przeciwgrzybicze obejmujące Candida, w tym również gatunki oporne na działanie innych leków, Aspergillus, Histoplasma, Blastomyces, a także Pneumocystis carinii. Kaspofungina hamuje syntezę beta 1,3 D glukanu, który jest składnikiem błony komórkowej grzybów. Jest skuteczna w terapii inwazyjnej aspergilozy (gdy inne leki nie są skuteczne) oraz w ciężkich zakażeniach drożdżakowych (kandydoza uogólniona, zapalenie drożdżakowe jamy ustnej, gardła i przełyku). Kaspofungina została zarejestrowana w 2003 roku do leczenia rozsianej kandydozy. Lek ten nie jest zarejestrowany w leczeniu pediatrycznym. 19

Program ćwiczeń z mikrobiologii dla studentów III roku Oddziału Analityki Medycznej, rok akademicki 2014/2015 SEMESTR LETNI

Program ćwiczeń z mikrobiologii dla studentów III roku Oddziału Analityki Medycznej, rok akademicki 2014/2015 SEMESTR LETNI Program ćwiczeń z mikrobiologii dla studentów III roku Oddziału Analityki Medycznej, rok akademicki 2014/2015 SEMESTR LETNI Wykłady (16 godz.): Środa 12.15-13.45 Ćwiczenia (60 godz.) środa: 9.45-12.00

Bardziej szczegółowo

OGÓLNY PLAN ĆWICZEŃ I SEMINARIÓW Z MIKROBIOLOGII OGÓLNEJ dla studentów STOMATOLOGII w roku akademickim 2015-2016 semestr zimowy

OGÓLNY PLAN ĆWICZEŃ I SEMINARIÓW Z MIKROBIOLOGII OGÓLNEJ dla studentów STOMATOLOGII w roku akademickim 2015-2016 semestr zimowy OGÓLNY PLAN ĆWICZEŃ I SEMINARIÓW Z MIKROBIOLOGII OGÓLNEJ dla studentów STOMATOLOGII w roku akademickim 2015-2016 semestr zimowy Ćwiczenia - co tydzień 5 ćwiczeń x 2 godz. = 10 godz. Piątek: 9.45-11.15

Bardziej szczegółowo

Jama ustna i ustna część gardła

Jama ustna i ustna część gardła Jama ustna i ustna część gardła Jama ustna Przedsionek Jama ustna właściwa Z przodu ograniczona przez wargi Z tyłu przez łuk językowo-migdałkowy Od dołu dno jamy ustnej Od góry podniebienie twarde i miękkie

Bardziej szczegółowo

SCHORZENIA POCHWY I ICH ZAPOBIEGANIE. Poradnik dla pacjentki o diagnozowaniu i leczeniu chorób pochwy

SCHORZENIA POCHWY I ICH ZAPOBIEGANIE. Poradnik dla pacjentki o diagnozowaniu i leczeniu chorób pochwy SCHORZENIA POCHWY I ICH ZAPOBIEGANIE Poradnik dla pacjentki o diagnozowaniu i leczeniu chorób pochwy Praktycznie każda kobieta odczuwa czasami dolegliwości w obrębie intymnych części ciała. Wpływają one

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka grzybów. 2) Preparat barwiony nigrozyną lub tuszem chińskim (przy podejrzeniu kryptokokozy) uwidocznienie otoczek Cryptococcus neoformans

Diagnostyka grzybów. 2) Preparat barwiony nigrozyną lub tuszem chińskim (przy podejrzeniu kryptokokozy) uwidocznienie otoczek Cryptococcus neoformans I Grzyby drożdżopodobne (drożdże) 1) Ocena morfologii kolonii na podłożu izolacyjnym (zwłaszcza konsystencja, zabarwienie): Candida: białe, kremowe Cryptococcus: białe, kremowe, śluzowate Uwaga! Gatunki

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów)

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) ParoCheck Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) JAK POWSTAJE CHOROBA PRZYZĘBIA? Zapalenie przyzębia jest chorobą infekcyjną tkanek podtrzymujących ząb. Nawet w zdrowej

Bardziej szczegółowo

KSEROSTOMIA. Kserostomia może być prawdziwa lub rzekoma:

KSEROSTOMIA. Kserostomia może być prawdziwa lub rzekoma: KSEROSTOMIA Kserostomia zwana potocznie suchością jamy ustnej to zespół objawów będących efektem redukcji lub braku wytwarzania śliny. Objawy kserostomii są wynikiem uszkodzenia, niechronionych przez wystarczającą

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA PACJENTÓW JAK DBAĆ O GARDŁO I KRTAŃ? Przewlekły nieżyt gardła i krtani

PRZEWODNIK DLA PACJENTÓW JAK DBAĆ O GARDŁO I KRTAŃ? Przewlekły nieżyt gardła i krtani PRZEWODNIK DLA PACJENTÓW JAK DBAĆ O GARDŁO I KRTAŃ? Przewlekły nieżyt gardła i krtani 1 W codziennej praktyce lekarskiej rozróżnia się zapalenie gardła, będące procesem zapalnym, rozwijającym się bez udziału

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

ZMIANY SPOSOBU LECZENIA GRZYBIC UKŁADOWYCH w SPSK Nr 1 w POZNANIU NA PRZESTRZENI 3 OSTATNICH LAT

ZMIANY SPOSOBU LECZENIA GRZYBIC UKŁADOWYCH w SPSK Nr 1 w POZNANIU NA PRZESTRZENI 3 OSTATNICH LAT ZMIANY SPOSOBU LECZENIA GRZYBIC UKŁADOWYCH w SPSK Nr 1 w POZNANIU NA PRZESTRZENI 3 OSTATNICH LAT dr n. farm. HANNA JANKOWIAK GRACZ Agnieszka Pestka Agnieszka Kamińska Czynniki ryzyka zakażeń grzybiczych:

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. NYSTATYNA TEVA, 2 400 000 j.m./5 g, granulat do sporządzenia zawiesiny doustnej i stosowania w jamie ustnej

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. NYSTATYNA TEVA, 2 400 000 j.m./5 g, granulat do sporządzenia zawiesiny doustnej i stosowania w jamie ustnej CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO NYSTATYNA TEVA, 2 400 000 j.m./5 g, granulat do sporządzenia zawiesiny doustnej i stosowania w jamie ustnej 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń krwi Paweł Zwierzewicz

Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń krwi Paweł Zwierzewicz Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń krwi Paweł Zwierzewicz Diagnostyka mikrobiologiczna sepsy oferta firmy biomerieux Automatyczne analizatory do posiewów krwi Automatyczne analizatory do identyfikacji

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. 1. Wstêp... 1

Spis treœci. 1. Wstêp... 1 Spis treœci 1. Wstêp........................................................... 1 Czêœæ 1: MIKROBIOLOGIA OGÓLNA..................................... 3 2. Budowa i taksonomia bakterii.....................................

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotu Mikrobiologia kosmetologiczna dla studentów II roku kierunku Kosmetologia

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotu Mikrobiologia kosmetologiczna dla studentów II roku kierunku Kosmetologia Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotu Mikrobiologia kosmetologiczna dla studentów II roku kierunku Kosmetologia I. Zagadnienia omawiane na wykładach. Uzupełnieniem zagadnień omawianych na wykładach są

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Clotrimazolum GSK, 10 mg/g, krem 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 gram kremu zawiera 10 mg klotrymazolu (Clotrimazolum). Substancje pomocnicze:

Bardziej szczegółowo

Monika Weber-Dubaniewicz 1, Zdzisław Bereznowski 1, Anna Kędzia 2, Jolanta Ochocińska 3

Monika Weber-Dubaniewicz 1, Zdzisław Bereznowski 1, Anna Kędzia 2, Jolanta Ochocińska 3 PROTET. STOMATOL., 2007, LVII, 5, 339-343 Stężenie białka całkowitego, immunoglobuliny A (IgA,) laktoferyny i lizozymu w ślinie użytkowników akrylowych protez ruchomych z objawami stomatopatii protetycznej

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Clinical Practice Guidelines for the Management of Candidiasis: 2009 Update by the Infectious Diseases Society of America

Clinical Practice Guidelines for the Management of Candidiasis: 2009 Update by the Infectious Diseases Society of America Clinical Practice Guidelines for the Management of Candidiasis: 2009 Update by the Infectious Diseases Society of America Opracowała Kamilla Parczewska Candida species Candida albicans Candida tropicalis

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

SHL.org.pl SHL.org.pl

SHL.org.pl SHL.org.pl Kontrakty na usługi dla szpitali SIWZ dla badań mikrobiologicznych Danuta Pawlik SP ZOZ ZZ Maków Mazowiecki Stowarzyszenie Higieny Lecznictwa Warunki prawne dotyczące konkursu ofert Ustawa z dnia 15 kwietnia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z BADAŃ MIKROBIOLOGICZNYCH Nr 20006/11859/09

SPRAWOZDANIE Z BADAŃ MIKROBIOLOGICZNYCH Nr 20006/11859/09 SPRAWOZDANIE MOŻE BYĆ POWIELANE TYLKO W CAŁOŚCI. INNA FORMA KOPIOWANIA WYMAGA PISEMNEJ ZGODY LABORATORIUM. SPRAWOZDANIE Z BADAŃ MIKROBIOLOGICZNYCH Nr 20006/11859/09 BADANIA WŁASNOŚCI PRZECIWDROBNOUSTROJOWYCH

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO PIMAFUCORT (10 mg + 10 mg + 3500 I.U.)/g, maść 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH Jeden gram maści zawiera 10

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka zakażeń grzybiczych pochwy

Profilaktyka zakażeń grzybiczych pochwy Profilaktyka zakażeń grzybiczych pochwy Prof. dr hab. med. Artur J. Jakimiuk Poradnik dla pacjentki W wydzielinie pochwy zdrowych kobiet w okresie reprodukcyjnym przeważają bakterie z rodzaju Lactobacillus,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Kandydoza jamy ustnej

Kandydoza jamy ustnej Gerontologia Polska PRACA POGLĄDOWA tom 14, nr 4, 160 164 ISSN 1425 4956 Beata Petkowicz, Marta Skiba-Tatarska, Joanna Wysokińska-Miszczuk Katedra i Zakład Periodontologii Akademii Medycznej w Lublinie

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Nowoczesna diagnostyka mikrobiologiczna

Nowoczesna diagnostyka mikrobiologiczna Nowoczesna diagnostyka mikrobiologiczna 1 2 Nowoczesne laboratorium mikrobiologiczne połączenie metod manualnych i automatyzacji Nowoczesne laboratorium mikrobiologiczne To nie tylko sprzęt diagnostyczny,

Bardziej szczegółowo

Powiedz rakowi: NIE!!!

Powiedz rakowi: NIE!!! Powiedz rakowi: NIE!!! Internetowe wydanie gazetki ekologicznej NR 5- wrzesień 2015 W V numerze naszej gazetki poruszymy: Nawyki żywieniowe dzisiejszych nastolatków, czyli domowe pizzerki Kleszcze, czyli

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Mikrobiologia jamy ustnej

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Mikrobiologia jamy ustnej S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Mikrobiologia jamy ustnej Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania 1. Czym są komórki? Budulec naszego organizmu i jego narządów Jednostki, których funkcjonowanie jest uzależnione wyłącznie od narządów Najmniejsze jednostki budulcowe i funkcyjne w ludzkim organizmie 2.

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Wszystko o jamie ustnej i jej higienie

Wszystko o jamie ustnej i jej higienie Wszystko o jamie ustnej i jej higienie Jama ustna początkowy odcinek przewodu pokarmowego człowieka wyznaczany przez szparę ust, podniebienie twarde, podniebienie miękkie i cieśń jamy ustnej. Funkcje jamy

Bardziej szczegółowo

BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO

BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO 1. Pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) Podstawowym sposobem uzyskania próbki do badania płynu mózgowo rdzeniowego jest punkcja lędźwiowa. Nakłucie lędźwiowe przeprowadza

Bardziej szczegółowo

WYCIECZKA DO LABORATORIUM

WYCIECZKA DO LABORATORIUM WYCIECZKA DO LABORATORIUM W ramach projektu e-szkoła udaliśmy się do laboratorium w Krotoszynie na ul. Bolewskiego Mieliśmy okazję przeprowadzić wywiad z kierowniczką laboratorium Panią Hanną Czubak Oprowadzała

Bardziej szczegółowo

ZAKAŻENIA SZPITALNE. Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok

ZAKAŻENIA SZPITALNE. Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok ZAKAŻENIA SZPITALNE Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok REGULACJE PRAWNE WHO Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Pracowni Ekologii Drobnoustrojów w Katedry Mikrobiologii UJCM

Prezentacja Pracowni Ekologii Drobnoustrojów w Katedry Mikrobiologii UJCM Prezentacja Pracowni Ekologii Drobnoustrojów w Katedry Mikrobiologii UJCM Informacja o Katedrze Rozwój j naukowy młodej kadry naukowców w w kontekście priorytetów badawczych: W 2009 roku 1 pracownik Katedry

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12.6 Specjalność: - 1. PRZEDMIOT NAZWA

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Rodzaje substancji leczniczych

Rodzaje substancji leczniczych Rodzaje substancji leczniczych Próby kliniczne leków - film Leki na nadkwasotę neutralizujące nadmiar kwasów żołądkowych Leki na nadkwasotę hamujące wydzielanie kwasów żołądkowych Ranitydyna (ranitidine)

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

Część A Programy lekowe

Część A Programy lekowe Wymagania wobec świadczeniodawców udzielających z zakresu programów zdrowotnych (lekowych) Część A Programy lekowe 1.1 WARUNKI 1. LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WZW TYPU B 1.1.1 wymagania formalne Wpis w rejestrze

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE PODEJŚCIE DO MIEJSCOWEJ ANTYBIOTYKOTERAPII ZAPALEŃ DRÓG ODDECHOWYCH

WSPÓŁCZESNE PODEJŚCIE DO MIEJSCOWEJ ANTYBIOTYKOTERAPII ZAPALEŃ DRÓG ODDECHOWYCH WSPÓŁCZESNE PODEJŚCIE DO MIEJSCOWEJ ANTYBIOTYKOTERAPII ZAPALEŃ DRÓG ODDECHOWYCH Wprowadzenie antybiotyków do lecznictwa było wielkim przełomem w medycynie. W chwili obecnej posiadamy bogate, 50-letnie

Bardziej szczegółowo

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii 1 Kierunek: PILĘGNIARSTWO Nazwa przedmiotu Chirurgia i pielęgniarstwo chirurgiczne Kod przedmiotu Poziom przedmiotu Rok studiów Semestr Liczba punktów Metody nauczania Język wykładowy Imię i nazwisko wykładowcy

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Terapia vectorowa bezbolesny powrót przyzębia do zdrowia W terapii tej wykorzystujemy najlepszą dostępną technologię Vector Paro, która gwarantuje delikatne i bezbolesne leczenie przyczynowe oraz podtrzymujące,

Bardziej szczegółowo

Glony z rodzaju Prototheca -patogen ludzi i zwierząt. dr n.wet.henryka Lassa

Glony z rodzaju Prototheca -patogen ludzi i zwierząt. dr n.wet.henryka Lassa Glony z rodzaju Prototheca -patogen ludzi i zwierząt dr n.wet.henryka Lassa Prototheca to tlenowe, jednokomórkowe organizmy eukariotyczne, które w drodze ewolucji przystosowały się do pasożytniczego trybu

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 5 Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego WP i NoZ AM w Lublinie, p.o. kierownika Zakładu: Prof. dr hab. n.

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwdrobnoustrojowe - wytyczne postępowania w neutropenii

Leczenie przeciwdrobnoustrojowe - wytyczne postępowania w neutropenii Leczenie przeciwdrobnoustrojowe - wytyczne postępowania w neutropenii Zakażenia są częstym powikłaniem i główną przyczyną zgonów pacjentów z nowotworami zarówno krwi jak i narządów litych. Wynikają one

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

PYTANIA O DROŻDŻYCĘ (KANDYDOZĘ)

PYTANIA O DROŻDŻYCĘ (KANDYDOZĘ) 1 PYTANIA O DROŻDŻYCĘ (KANDYDOZĘ) Chociaż jestem nauczycielem metod samopomocy i posługuję się medycyną komplementarną, to nadal podkreślam, że samodzielne ustalanie rozpoznania jest niebezpieczne. Zanim

Bardziej szczegółowo

Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów.

Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów. Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów. 1 / 9 Pozbycie się grzybicy to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i wytrwałości. Suplementacja

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO JESTEŚMY SZCZĘŚLIWE?

DLACZEGO JESTEŚMY SZCZĘŚLIWE? CATOSAL: SKŁAD Per ml: Butafosfan Witamina B12 WSKAZANIA 100 mg ] Źródło aktywnego fosforu ] 0,050 mg ] Składniki Dodatek witaminowy aktywne Zaleca się stosowanie preparatu przy zaburzeniach przemiany

Bardziej szczegółowo

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Gruźlica jest przewlekłą chorobą zakaźną. W większości przypadków zakażenie zlokalizowane jest w płucach

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

Zawiadomienie Prezesa UR z dnia 19.03.2015 CCDS March 2014

Zawiadomienie Prezesa UR z dnia 19.03.2015 CCDS March 2014 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta PEVISONE, (10 mg + 1,1 mg)/g, krem Econazoli nitras + Triamcinoloni acetonidum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

Zakażenia w Oddziałach Intensywnej Terapii SEPSA Możliwe miejsca zakażenia Czynniki patogenne Bakterie G dodatnie, G ujemne Bakterie beztlenowe Grzyby Wirusy Pierwotniaki Zakażenia szpitalne Występują

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka molekularna w OIT

Diagnostyka molekularna w OIT Diagnostyka molekularna w OIT B A R B A R A A D A M I K K A T E D R A I K L I N I K A A N E S T E Z J O L O G I I I I N T E N S Y W N E J T E R A P I I U N I W E R S Y T E T M E D Y C Z N Y W E W R O C

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Jeśli wyniki tego samego badania przeprowadzone dwoma różnymi metodami nie różnią się od siebie

Jeśli wyniki tego samego badania przeprowadzone dwoma różnymi metodami nie różnią się od siebie lek.wet. Agnieszka Dereczeniuk Badania laboratoryjne w hodowli Łódź 24.03.2012 Po co badać? Badania przesiewowe Badania profilaktyczne Badania obowiązkowe dla danej rasy Badania okresowe Badania diagnostyczne

Bardziej szczegółowo

HPV......co to jest?

HPV......co to jest? HPV......co to jest? HPV- wirus brodawczaka ludzkiego Wirus z rodziny papillomawirusów. Szacuje się, że istnieje od 100 do 200 typów tego wirusa, które wywołują różne choroby. CHOROBY WYWOŁYWANE PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Najczęstsze choroby błony śluzowej nosa i zatok. Poradnik dla pacjenta Dr Grzegorz Warkowski

Najczęstsze choroby błony śluzowej nosa i zatok. Poradnik dla pacjenta Dr Grzegorz Warkowski Najczęstsze choroby błony śluzowej nosa i zatok Poradnik dla pacjenta Dr Grzegorz Warkowski 1. Błona śluzowa nosa i zatok. Budowa i znaczenie dla organizmu Bariera przeciw zakażeniom i zanieczyszczeniom

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Zakażenia grzybicze u pacjentów onkologicznych

Zakażenia grzybicze u pacjentów onkologicznych Zakażenia grzybicze u pacjentów onkologicznych Fungal infections are among the most serious complications in neutropenic patients. The clinical use of antibacterial drugs, immunosuppressive agents, cancer

Bardziej szczegółowo

Feli Immun. Feli Immun. Tabletki. Naturalny dodatek do karmy wzmacniający odporność organizmu u kotów

Feli Immun. Feli Immun. Tabletki. Naturalny dodatek do karmy wzmacniający odporność organizmu u kotów Feli Immun Tabletki Feli Immun Naturalny dodatek do karmy wzmacniający odporność organizmu u kotów > Zastosowanie Feli Immun Pomóż swojemu kotu! Produkty linii anivital dla kotów poprawiają kondycję, zdrowie

Bardziej szczegółowo

Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne

Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne naczynie chłonne komórki uczestniczące w reakcjach immunologicznych

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Propedeutyka onkologii Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO NIZAX ACTIV, 20 mg/g, szampon leczniczy 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 g szamponu leczniczego zawiera 20 mg ketokonazolu (Ketoconazolum).

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING Starzenie się skóry jest rezultatem wpływu wielu czynników biologicznych, biochemicznych i genetycznych na indywidualne jednostki. Jednocześnie wpływ czynników zewnętrznych chemicznych i fizycznych determinują

Bardziej szczegółowo

2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY

2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY Załącznik nr 2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY Cel stażu: pogłębienie wiedzy teoretycznej oraz doskonalenie i utrwalenie praktycznych umiejętności z zakresu promocji zdrowia oraz zapobiegania,

Bardziej szczegółowo

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM Przedstawiamy badanie w kierunku raka jamy ustnej zamieszczone na stronach Państwowego Instytutu Dentystycznego i Twarzowo-Czaszkowego

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Metody fotodynamiczne PDT Technika diagnostyczna i terapeutyczna zaliczana do form fotochemioterapii

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Pobranie i transport materiału biologicznego do badań mikologicznych

Pobranie i transport materiału biologicznego do badań mikologicznych Pobranie i transport materiału biologicznego do badań mikologicznych Diagnostyka grzybic układowych 1. Plwocina 1.1. Przygotowanie pacjenta przed pobraniem materiału Protezy, dostawki uzębienia należy

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae. Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej

Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae. Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej Plan 1. Znaczenie ekologiczne i gospodarcze pszczół 2. Choroby pszczół i ich diagnostyka 3. Podstawy

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji w PERIODONTOLOGII

Program specjalizacji w PERIODONTOLOGII CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w PERIODONTOLOGII Warszawa 2000 (c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 2000 Program specjalizacji przygotował

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo

Immulina wzmacnia odporność

Immulina wzmacnia odporność Immulina wzmacnia odporność Narodowe Centrum Badania Preparatów Naturalnych Immulina została opracowana przez zespół naukowców z Narodowego Centrum Badania Preparatów Naturalnych Uniwersytetu Missisipi

Bardziej szczegółowo