ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE"

Transkrypt

1 ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE KWARTALNIK NAUKOWY Nr 2(10) WYDAWNICTWO POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ GLIWICE 2010

2 SPIS TREŚCI 1. Katarzyna BRATNICKA Twórczość jako arena badań zarządzania. Podstawowe zagadnienia i pojęcia Swetlana FRANKEN Innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw: diagnoza oraz skuteczne narzędzia wspierania innowacyjności MŚP Bogusław GULSKI Zastosowanie koncepcji zapewnienia ciągłości działalności przedsiębiorstwa w wykorzystywaniu okazji Agata HILAROWICZ Społeczny wymiar niestandardowych form zatrudnienia Iwona MENDRYK Diagnoza rozwoju kompetencji marketingowych w małych przedsiębiorstwach wyniki badań Elena MIESZAJKINA Nowoczesne koncepcje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Anna MUSIOŁ-URBAŃCZYK Kluczowe kompetencje kierownika projektu Grażyna RADZIEJOWSKA Strategie logistyczne w innowacyjnym zarządzaniu przedsiębiorstwem Ewa STAWIARSKA Działalność marketingowa w procesie komercjalizacji technologii. Studium dobrych praktyk promowania innowacji technologicznej przez organizacje akademickie oraz wynalazców Zbigniew ŻEBRUCKI Organizacyjne i kooperacyjne formy partnerstwa logistycznego

3 Katarzyna BRATNICKA TWÓRCZOŚĆ JAKO ARENA BADAŃ ZARZĄDZANIA. PODSTAWOWE ZAGADNIENIA I POJĘCIA Streszczenie. W badaniach zarządzania jedno z kluczowych pytań odnosi się do źródeł i trwałości efektywności organizacji oraz przewagi konkurencyjnej. Opierając się na różnorodności badań, zaprezentowano twórczość jako element, który pozwala współczesnym organizacjom sprostać stojącym przed nimi wyzwaniom. Sporządzono syntezę rozproszonego dorobku naukowego, dotyczącego podejmowania twórczości w istniejących organizacjach, która legła u podstaw spójnego, zintegrowanego modelu dającego wielopoziomowe wiedzenie twórczości organizacyjnej. Słowa kluczowe: twórczość organizacyjna, przedsiębiorczość CREATIVITY AS AN ARENA OF MANAGEMENT STUDY. KEY ISSUES AND CONCEPTS Summary. In management study, one of the key questions we ask deals with source and persistence of organization performance and competitive advantage. Building on a variety of research, I suggest the creativity can enable modern organizations to overcome their respective challenges. I synthesize a diverse but scattered body of literature on creativity making in existing organizations to form a coherent integrated model, as a proper theoretical anchor for the multilevel organizational creativity perspective. Keywords: organizational creativity, entrepreneurship 1. Problem twórczości organizacyjnej Autor międzynarodowego bestsellera Richard Florida (2002) przekonująco uzasadnia, że głównym motorem rozwoju społecznego i gospodarczego jest twórczość. Aktualnie organizacje tkwią w burzliwym otoczeniu, które nieustannie dostarcza szans i zagrożeń (Hitt,

4 6 K. Bratnicka Ireland i Hoskisson, 2009). W takich okolicznościach szczególnego znaczenia nabiera strategiczne ukierunkowanie, wychodzące z zasobów organizacji (czyli zasobowe ujęcie zarządzania strategicznego) i stanowiące ważne dopełnienie ekonomiki organizacji przemysłowej, kładącej nacisk na zewnętrzne źródła efektywności. Generowana przez burzliwe otoczenie niepewność nadaje dużą rolę orientacji przedsiębiorczej, pozwalającej dobrze radzić sobie z tą niepewnością i traktować ją jak szansę. Równocześnie, w niepewnym otoczeniu rośnie strategiczna wartość zasobów pozamaterialnych, w tym kultury organizacyjnej. Nic zatem dziwnego w tym, że wzrasta zrozumienie dla konieczności uzupełnienia orientacji przedsiębiorczej i kultury organizacyjnej o kolejne narzędzie menedżerskie, ułatwiające efektywne działanie w warunkach niepewności twórczą zdolność organizacji, która jest głównym nośnikiem innowacji, konkurencyjności, a nawet przetrwania (Oldham i Cummings, 1996), gdzie twórcze wybory strategiczne dobrze służą współewolucji organizacji i otoczenia (Ford, 2002). Współczesne zarządzanie wymaga twórczych strategii, które są tworzone wokół zespalania sprzeczności występujących w czterech kluczowych elementach (Bilton i Cummings, 2010): innowacji (tworzenie kontra odkrywanie), przedsiębiorczości strategicznej (dyletantyzm kontra pilność), przywództwa strategicznego (wizja kontra interakcje społeczne) oraz strategicznej organizacji (luźne kontra ścisłe więzi organizacyjne). Całość ma służyć ukierunkowaniu organizacji, ożywianiu jej rozwoju oraz integrowaniu po to, by przeobrazić zarówno samą organizację, jak i zdefiniować na nowo myślenie o niej. 2. Pojmowanie twórczości W ostatnich dwóch dekadach słychać coraz liczniejsze nawoływania do pogłębienia naszego zrozumienia twórczości w organizacjach (Runco, 2007). Twórczość, wspólnie z wyobraźnią i szansami, jest jednym z głównych obszarów badań przedsiębiorczości strategicznej (Zhou, 2008). Tradycyjnie w literaturze przedmiotu przyjmuje się, że konstrukt ten odnosi się do wytwarzania przez pojedyncze osoby lub grupy osób nowych, a zarazem potencjalnie pożytecznych idei dotyczących produktów, usług, metod pracy, procesów oraz procedur (Amabile, 1988). W tym sensie twórczość jest różna od działalności innowacyjnej (Klijn i Tomic, 2010), która koncentruje się nie tyle na generowaniu twórczych idei, co na ich wprowadzaniu w życie (Szpitter, 2010). Jeżeli generowanie użytecznych nowości odbywa się w gronie uczestników organizacji, to mówimy o twórczości organizacyjnej. Mówiąc bardziej precyzyjnie twórczość organizacyjna jest tworzeniem wartościowego, użytecznego, nowego produktu, usługi, idei, procedury lub procesu przez pojedyncze osoby

5 Twórczość jako arena badań zarządzania 7 pracujące razem w systemie społecznym (Woodman, Sawyer i Griffin, 1993:293). Badania empiryczne wskazują na potrzebę potraktowania nowości i użyteczności jako osobnych wymiarów twórczości. Wprawdzie obydwa te aspekty są konieczne dla twórczości, lecz są one konceptualnie odmienne. Na przykład, słabe więzi społeczne bardziej służą nowości, a mocne więzi społeczne są dobrym nośnikiem nowości (Namkung, 2010); silne nagrody za twórczość wzmacniają zależność pomiędzy nowością i efektywnością, a słabe nagrody wzmacniają relacje pomiędzy użytecznością a efektywnością (Sue-Han i Hempel, 2010). Stąd też zasadne wydaje się być założenie, że są dwa wymiary twórczości, mające różne poprzedniki i konsekwencje, a tym samym także odmienne operacjonalizacje. Wszechstronny przegląd trzydziestu dwóch badań doprowadził do konceptualizacji dynamicznej zdolności, objaśniając, że jest ona potencjałem organizacji do systematycznego rozwiązywania problemów, który jest formowany przez jej skłonności do odczuwania szans i zagrożeń tak, aby podejmować decyzje w odpowiednim czasie i zorientowane rynkowo oraz zmieniać bazę zasobową (Barreto, 2010:271). Zgodnie z tą definicją dynamiczna zdolność organizacji jest konstruktem kształtowanym przez cztery wymiary skłonność do odczuwania szans i zagrożeń, skłonność do podejmowania decyzji w odpowiednim czasie, skłonność do podejmowania decyzji zorientowanych rynkowo oraz skłonność do zmiany zasobowej bazy organizacji. Rozumując przez analogię, można powiedzieć, że twórczość organizacyjna jako specyficzna dynamiczna zdolność organizacji jest potencjałem do systematycznego rozwiązywania problemów, który jest formowany przez skłonność do: (1) odczuwania szans i zagrożeń, (2) tworzenia nowego produktu, usługi, idei, procedury, procesu, (3) podejmowania decyzji w stosownej chwili, (4) kreowania nowości cennych i użytecznych, (5) przeprowadzania zmian w konfiguracji zasobów i zdolności substancjalnych. W konsekwencji, żaden pojedynczy wymiar twórczości organizacyjnej nie może reprezentować całego konstruktu. Na przykład, skłonność do rekonfiguracji zasobów i substancjalnych zdolności organizacji jest proefektywnościowa wtedy, gdy współwystępuje ze skłonnością do kreowania nowości cennych i użytecznych. W związku z tym nie ma wymogu korelacji pomiędzy poszczególnymi wymiarami twórczości organizacyjnej (Law, Wong i Mobley, 1998). Tym niemniej, dwa szczególnie ważne wyróżniki twórczości organizacyjnej wiążą się z tworzeniem nowości (wymiar drugi) oraz z użytecznością tego, co się kreuje (wymiar czwarty). Propozycja twórczości organizacyjnej jako wielowymiarowego konstruktu pozwala połączyć wymiary traktowane zazwyczaj osobno w dotychczasowych badaniach. Ponadto, wskazano na potencjalny charakter twórczej, dynamicznej zdolności organizacji, którą trzeba dopiero uruchomić, aby uzyskać pożądane efekty organizacyjne. W końcu, podkreślenie

6 8 K. Bratnicka systematyczności rozwiązywania problemów zwraca uwagę, że przypadkowa działalność i liczenie na szczęście nie są atrybutami twórczej dynamicznej zdolności organizacji. 3. Zintegrowane ujęcie badań nad twórczością w organizacjach Badania twórczości organizacyjnej były dotychczas prowadzone głównie w nurcie psychologicznym, gdzie opracowano różne modele, zidentyfikowano wielorakie zmienne regulujące, jak i czynniki sprzyjające (Klijn i Tomic, 2010). Same determinanty twórczości badano na poziomie pojedynczej osoby, starając się dociec wyróżniających charakterystyk i cech osób uznawanych za twórcze, rozpoznać wpływ afektu, czy też określić oddziaływanie motywacji. Najnowsze badania koncentrują uwagę na wewnątrzosobowościowej dynamice leżącej u podłoża zależności usposobienie (nastrój) zaangażowanie w twórczość, gdzie patrzy się zarówno na ton hedonistyczny (który może być pozytywny lub negatywny), jak i na aktywację wysoki lub niski stan wzbudzenia (To, Fisher, Rowe i Ashkanasy, 2010); dotyczą nagród wewnętrznych i zewnętrznych (oraz ich ważności) jako jednej z charakterystyk miejsca pracy, stanowiącej predyktor twórczości pojedynczego uczestnika organizacji (Yoon i Choic, 2010); wpływu przywództwa, jako ważnego czynnika kontekstualnego, na twórczość indywidualną (Gong, Huang i Farth, 2009; Houghton i DiLiello, 2010; Mahon i Ford, 2010; Mesdaghinia, Atwater i Keller, 2010; Qu, Janssen i Shi, 2010; Wang i Cheng, 2009; Zhang i Bartol, 2010); organizacyjnych mechanizmów kontroli, a zwłaszcza dużej ważności motywacji wewnętrznej oraz małej możliwości zaprogramowania wykonywanych zadań (Grabner i Speckbacher, 2010). Na poziomie grupy uwagę badawczą koncentrowano na zmienności członkowstwa w grupie, roli nieformalnych kontaktów, społecznym klimacie w grupie, stopniu organiczności struktury, konkurencji, odpowiedzialności, celach poznawczych i społecznych stymulatorach. Aktualnie zarysowuje się przesunięcie od zdominowanej przez psychologów koncentracji na wpływie zdolności poznawczych, cech osobowości, stanów emocjonalnych pojedynczych osób do wychodzącego z socjologii studiowania wpływu indywidualnych sieci społecznych, odzwierciedlających kolektywne procesy w organizacjach w kategoriach częstotliwości porozumiewania się, emocjonalnej intensywności połączeń pomiędzy uczestnikami organizacji, długotrwałości więzi oraz pozycji w sieci (Namkung, 2010) zapewniającej dostęp do zróżnicowanej wiedzy (Lui i Chen, 2010), tworząc zręby wyłaniającej się mikrosocjologii twórczości indywidualnej. Równocześnie sięga się do innych zmiennych kontekstualnych odgrywających rolę moderatorów (Sue-Chan i Hempel, 2010).

7 Twórczość jako arena badań zarządzania 9 Współczesne badania twórczości zespołowej mają w punkcie wyjścia procesową teorię, która...utrzymuje, że twórczość jest złożonym, wielowymiarowym zjawiskiem polegającym zarówno na indywidualnych talentach, umiejętnościach, działaniach, jak i na organizacyjnych warunkach (Jacques, 2010:15) W polu widzenia pojawiają się elementy kontekstu organizacyjnego nawiązujące do procesu społecznego, gdzie poszczególni członkowie zespołu współprzyczyniają się do powodzenia całości. Meta analiza stu czterech studiów przeprowadzonych w ostatnim trzydziestoleciu prowadzona pod kątem determinant twórczości wskazała na takie zmienne opisujące procesy funkcjonowania i rozwoju, jak: wsparcie dla innowacji, wizję, orientację zadaniową, czy też komunikację zewnętrzną (Hülsheger, Anderson i Salgado, 2009). Unaoczniła też mniejszą rolę kompozycji i struktury zespołu. Przykładowe najnowsze badania dotyczą natężenia konfliktów pojawiających się w czasie realizacji zadań, przy różnym poziomie poczucia bezpieczeństwa psychicznego (Shih i Yeh, 2010), orientacji kolektywizm indywidualizm oddziałującej na społeczne, poznawcze i efektywne procesy twórcze zachodzące na poziomie zespołu, a zwłaszcza na zespołowe przetwarzanie informacji (Kim, 2010). Nieznaczną część wysiłku badawczego przeznaczono na rozpoznanie czynników kształtujących twórczość na poziomie całej organizacji. Zainteresowanie badawcze przyciągały kwestie wpływów kulturowych (np. indywidualizm kontra kolektywizm), polityk wynagrodzenia (motywacja wewnętrzna kontra zewnętrzna), misji i strategii, czy też projektowania organizacji (stopień scentralizowania, stopień sformalizowania, wysmukłość płaskość struktury organizacyjnej). Współcześnie w polu widzenia są przede wszystkim zagadnienia klimatu organizacyjnego jako specyficznej odmiany dostrzeganego przez uczestników wsparcia organizacyjnego (Choi, Madjar i Yun, 2010); związki pomiędzy indywidualnymi zdolnościami i poznaniem z samym kontekstem organizacyjnym (Hirakimoto i Watada, 2010), budowanie strategii organizacyjnej wokół twórczości (Bilton i Cummings, 2010). Kiedy kilka lat temu podsumowano w polu zachowań organizacyjnych dorobek naukowy w zakresie twórczości organizacyjnej, to była już pełna świadomość powiązań z problematyką innowacji (Shalley i Zhou, 2008). Jednakże poruszając tematykę przywództwa, wykorzystywania sprzężeń zwrotnych, formułowania oczekiwań wobec uczestników organizacji przez kadrę zarządzającą, kształtowania twórczych zespołów, roli sieci społecznych, klimatu organizacyjnego i kultury organizacyjnej, twórczego organizowania, udziału profesjonalistów, dokonywania zmian organizacyjnych zupełnie zaniedbano przedsiębiorczość organizacyjną. Tymczasem twórczość organizacyjna jest w środowisku badaczy przedsiębiorczości strategicznej wskazywana jako jedna z dziesięciu podstawowych domen oprócz strategii w powiązaniu z przedsiębiorczością, ryzyka i niepewność, innowacji, zmiany, technologii, przedsiębiorczych działań wraz z innowacjami

8 10 K. Bratnicka i zawłaszczaniem wytworzonej wartości, behawioralnych charakterystyk działalności przedsiębiorczej, przedsiębiorczości i rozwoju ekonomicznego, społecznej roli przedsiębiorczości (Schendel i Hitt, 2007). Stopniowo narasta też świadomość interakcji pomiędzy twórczością i przedsiębiorczością (Manimala, 2008; Zhou, 2008). Patrząc przez pryzmat przedsiębiorczości organizacyjnej, widać, że współczesne badania twórczości organizacyjnej są skupione w znacznej mierze na rozpoznawaniu szans (Hansen i Lumpkin, 2009; Wood i McKinley, 2010); powiązaniach pomiędzy twórczością, przedsiębiorczością i projektowaniem (Matthews, 2010); zespołowym poznaniu w kontekście sieci społecznych (Shalley i Perry-Smith, 2008), a na poziomie jednostki na wpływie afektu na przedsiębiorczą twórczość (Cardon, 2010), czy oceny poziomu twórczości pojedynczych przedsiębiorców w porównaniu z innymi grupami ludzi (Cesinger, 2010). Dotychczasowy przegląd literatury przedmiotu należy podsumować, co zobrazowano na rysunku 1. Jak widać, można wyodrębnić trzy powiązane ze sobą poziomy analizy. Poziom makro, to poziom całej organizacji, gdzie twórczość ma wyraźne odniesienie strategiczne, a cała infrastruktura nośna obejmująca uzależnienie organizacji od twórczości oraz twórczą strategię jest wyraźnie określona dla wszystkich interesariuszy wewnętrznych i zewnętrznych. Na poziomie mezo strategiczne ukierunkowanie na twórczość jest przekładane na zespołowe działania. Kompozycja wraz ze strukturą zespołu, procesy zespołowe, sieci społeczne dają możliwości interakcji, współpracy, informacji zwrotnej, refleksji służącej zespołowej twórczości. W końcu, na poziomie mikro, występują behawioralne realizacje w postaci twórczych zachowań uczestników organizacji. Uczucia, emocje i nastroje wraz z otoczeniem miejsca pracy i organizacyjnymi mechanizmami kontroli współprzyczyniają się do zaangażowania w proces twórczości, a w ślad za tym do twórczości indywidualnej.

9 Poziom makro Poziom mezo Poziom mikro Twórcza organizacja Twórczy zespół Twórczy uczestnik organizacji Uzależnienie od twórczości Twórcza strategia innowacja przedsiębiorczość strategiczna przywództwo strategiczne organizacja strategiczna (w tym kultura organizacyjna, klimat organizacyjny, projekt organizacji wraz z systemem wynagrodzeń) Efektywność twórczości organizacyjnej nowość użyteczność Kompozycja i struktura zespołu Procesy zespołowe (wsparcie, wizja, orientacja zadaniowa, komunikacja zewnętrzna, natężenie konfliktów, indywidualizm kolektywizm) Sieci społeczne Rys. 1. Zintegrowane ujęcie badań twórczości organizacyjnej Fig. 1. Integrated captivation of research of organizational creation Źródło: opracowanie własne. Efektywność twórczości zespołowej Przedsiębiorczość organizacyjna Dynamika wewnątrzosobowościowa Otoczenie miejsca pracy Organizacyjne mechanizmy kontroli Zaangażowanie w proces twórczości (pozytywne przekonania poznawcze oraz chęć do podjęcia wysiłku w kierunku twórczego działania) Efektywność twórczości indywidualnego uczestnika organizacji Twórczość jako arena badań zarządzania 11

10 12 K. Bratnicka 4. Zakończenie Przedstawiona charakterystyka dotychczasowego dorobku badań nad twórczością w organizacjach zapewne nie jest kompletna. Nie da się jednak ukryć, że jak dotychczas nieco zignorowano bezpośrednie oddziaływanie właściwości organizacji na poziom twórczości jej uczestników. Jeżeli nawet zostały uwzględnione pewne zmienne organizacyjne, to nie jest to zadowalająca lista praktycznie brak w niej czynników technologicznych, strukturalnych, a zwłaszcza strategicznych. Równie zauważalny jest niedostatek badań empirycznych, gdzie obiektem badawczym jest cała organizacja. Gdyby pokusić się o próbę zarysowania kierunków dalszych badań, to należałoby wskazać wpływ kultury organizacyjnej na twórczość organizacyjną. Poza tym interesującym ustaleniem byłoby określenie i operacjonalizacja twórczości na poziomie zarządzania strategicznego. Warto też wspomnieć o roli twórczości w przedsiębiorczości organizacyjnej. Bibliografia 1. Amabile T.M A model of creativity and innovation in organizations. W: B.M. Staw i L.L. Cummings (red.), Research in organizational behavior vol. 10: Greenwich: JAI. 2. Barreto I Dynamic capabilities: A review of past research and an agenda for the future. Journal of Management, 36: Bilton C. i Cummings, S. 2010, Creative strategy. Reconnecting business and innovation. Chichester: Wiley. 4. Cardon M Hot flashes versus global warming: Which type of affect drives entrepreneurial activity? Referat przedstawiony na corocznej konferencji Frontiers of Entrepreneurship Research, Lozanna. 5. Cesinger B The creative entrepreneur myth or reality? Referat przedstawiony na corocznej konferencji Frontiers of Entrepreneurship Research, Lozanna. 6. Choi W., Madjar N., Yun Y Perceived organizational support, goal orientation, Exchange ideology and creativity. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 7. Florida R The rise of the creative class: How it s transforming work, leisure, community and everyday life. Cambridge: Basic Books. 8. Ford C.M The futurity of decisions as facilitator of organizational creativity and change. Journal of Organizational Change Management, 15:

11 9. Gong Y.P., Huang J.C., Farth J.L Employee learning orientation, transformational leadership, and employee creativity: The mediating role of creative self-efficacy. Academy of Management Journal, 52: Grabner J., Speckbacher G How to control creative work: The role of intrinsic motivation and task programmability. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 11. Hansen D.J., Lumpkin G.T Testing and refining a creativity based model of opportunity recognition. W: Frontiers of entrepreneurship research A. Zacharakis, S. Alvarez, M.S. Cordon, J.O. De Castro, F. Delmar, E. Douglas, D. Kelley, J. Kickull, H. Landström, T. Lumpkin, L. Marino (red.): XII 1 XII 12. Babson Park: Babson College/Edward Elgar. 12. Hirakimoto H., Watada R Analysis of the factors which affect creativity in Japanese business. Referat przestawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 13. Hitt M., Ireland R.D., Hoskisson R Strategic management. Concepts & cases: Competitiveness and globalization (wyd. 8). Mason: South-Western Cengage Learning. 14. Houghton J.D., DiLiello T.C Leadership development: The key to unlocking individual creativity in organizations. Leadership & Organization Development Journal, 11: Hülsheger U.R., Anderson N., Salgado F Team level predictors of innovation at work: A comprehensive meta analysis spanning three decades of research. Journal of Applied Psychology, 94: Jacques L.S Balancing nations of creativity between artistic and organizational concept. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 17. Kim S.S Individualism collectivism and team creativity: A motivated information processing perspective. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 18. Klijn M., Tomic W A review of creativity within organizations from a psychological perspective. Journal of Management Development, 29: Law K.S., Wong C-S., Mobley W.H Toward a taxonomy of multidimensional constructs. Academy of Management Review, 23: Liu C-H., Chen J-W Intra network relationships, creativity, knowledge diversification and network position. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal.

12 14 K. Bratnicka 21. Mahon S., Ford C Direct and indirect leadership influences on employee creativity in small & medium- sized enterprises. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 22. Manimala M Creativity and entrepreneurship. W: T. Rickards, M.A. Runco i S. Mager (red.): The Routledge companion to creativity London: Routledge. 23. Matthews J Investigating design, Creativity and entrepreneurial process. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 24. Mesdaghinia S., Atwater L.E., Keller R.T How leadership style affects performance of distant followers in creative and non-creative tasks? Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 25. Namkung S Two aspects of creativity: The value of strong ties in creativity at work in an architecture firm. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 26. Oldham G.R., Cummings A Employee creativity: Personal and contextual factors. Academy of Management Journal, 39: Qu R., Janssen O., Shi K. 2010, Transformational leadership and follower creativity: The mediating role of follower identification. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 28. Runco M.A Creativity: Theories and themes: Research, development, and practice. New York: Elsevier Academic Press. 29. Schendel D., Hitt M.A Comments from the editors. Strategic Entrepreneurship Journal, 1: Shalley C.E., Perry-Smith J.E The emergence of team creative cognition: The role of diverse outside ties, sociocognitive centrality, and team evolution. Strategic Entrepreneurship Journal, 2: Shalley C.E., Zhou J Organizational creativity research: A historical overview. W: Handbook of organizational creativity. C.E. Shalley, J. Zhou (red.): New York: Lawrence Erlbaum Associates/ Taylor & Francis Group. 32. Shih H-A., Yeh Y-C Conflicts and team creativity: A moderated mediation model of psychological safety. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 33. Sue-Chan C., Hempel P.S Disentangling novel from useful. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 34. Szpitter A.A Zarządzanie innowacjami. W: M. Czerska, A. Szpitter (red.), Koncepcje zarządzania: Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck.

13 35. To M.L., Fisher C.D., Rowe P.A., Ashkanasy N.M A within person study of mood, goal orientation and creativity. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 36. Wang A-C., Cheng B-S When does benevolent leadership lead to creativity? The moderating role of creative role identity and job autonomy. Journal of Organizational Behavior, 31: Wood M.S., McKinley W The production of entrepreneurial opportunities: A constructivist perspective. Strategic Entrepreneurship Journal, 4: Woodman R.W., Sawyer J.E., Griffin R.W Toward a theory of organizational creativity. Academy of Management Review, 18: Yoon H.J., Choi N.J Intrinsic and extrinsic rewards and creativity in the workplace: Reward importance as moderator. Referat przedstawiony na corocznej konferencji Academy of Management, Montreal. 40. Zhang X., Bartol K.M Linking empowering leadership and employee creativity: The influence of psychological empowerment, intrinsic motivation, and creative process engagement. Academy of Management Journal, 53: Zhou J New look at creativity in the entrepreneurial process. Strategic Entrepreneurship Journal, 2:1-5. Recenzenci: Dr hab. inż. Anna Michna, prof. nzw. w Pol. Śl. Dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek, prof. UMCS

14 Swetlana FRANKEN FH Bielefeld Bereich Wirtschaft INNOVATIONSFÄHIGKEIT VON KMU: STATUS QUO UND GEEIGNETE INNOVATIONSTOOLS Kurze Zusammenfassung. Die zunehmende Komplexität der unternehmerischen Umwelt übt auf die Unternehmen einen enormen Druck bezüglich Innovationsfähigkeit aus. Die Ideenpotenziale aller beteiligten Wirtschaftsakteure und eine systematische Arbeit an Wissen und Innovationen sind für den langfristigen Erfolg eines Unternehmens unentbehrlich. Die kleinen und mittleren Unternehmen haben dabei besondere Schwierigkeiten, da es ihnen an Ressourcen und methodischer Kompetenz mangelt. Eine Lösung könnte Innovations- und Ideenarbeit in Kooperationen und Netzwerken sein, wobei die Kosten und Risiken verteilt und die Best Practices multipliziert werden können. Zugleich zeichnen sich die KMU durch spezifische Vorteile wie eine starke Kundenorientierung und Flexibilität aus, die zur Lern- und Innovationsfähigkeit wesentlich beitragen, sowie durch die Offenheit und Kooperationsbereitschaft, die Open Innovation und Open Learning begünstigen. Diese Besonderheiten von KMU dienen als Basis für die Entwicklung von speziellen Innovationstools zur Steigerung ihrer Innovationsfähigkeit. Eine Untersuchung des Status quo der Innovationsfähigkeit der deutschen KMU hat die Wichtigkeit der Innovationsarbeit bestätigt und die typischen Probleme sowie die Stärken der Innovationsarbeit von KMU aufgezeigt. Anhand der abgeleiteten Handlungsempfehlungen werden die Innovations- und Wissensarbeit in einzelnen KMU gefördert und allgemeine Förderkonzepte entwickelt. Als Ergebnis der Arbeit werden die spezifischen, für die KMU geeigneten Innovationstools sowie praktische, modular aufgebaute Fortbildungsmaßnahmen ausgearbeitet, um den KMU im Rahmen von Kooperationen und dynamischen Netzwerken eine fundierte Hilfestellung für die Steigerung ihrer Innovationsfähigkeit anzubieten. Schlussel worte: Innovationsfähigkeit, KMU, Innovationsförderung, Innovationsmana-gement, Innovationstools, Innovationsnetzwerke

15 18 S. Franken INNOWACYJNOŚĆ MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW: DIAGNOZA ORAZ SKUTECZNE NARZĘDZIA WSPIERANIA INNOWACYJNOŚCI MŚP Streszczenie. Wzrastająca złożoność otoczenia zmusza przedsiębiorstwa do stałego rozwijania posiadanego potencjału innowacyjnego. W tych warunkach podstawą sukcesu jest efektywne zarządzanie wiedzą i innowacjami przez wszystkich uczestników procesów gospodarczych. Stanowi to ogromne wyzwanie przede wszystkim dla MIŚ, ponieważ nie posiadają one wystarczających zasobów oraz koniecznej wiedzy w zakresie nowoczesnych metod zarządzania. W niniejszym artykule przedstawiono wyniki badań empirycznych przeprowadzonych przez autorkę w ramach projektu badawczego Knowledge&Diversity realizowanego na FU Bielefeld, które stanowią diagnozę obecnego poziomu innowacyjności małych i średnich przedsiębiorstw w Niemczech. Zaprezentowano również specjalnie zaprojektowane narzędzia wspierania innowacyjności MŚP oparte na koncepcji organizacji inteligentnej oraz sieci innowacyjnych. Słowa kluczowe: innowacyjność, MŚP, wspieranie innowacyjności, zarządzanie innowacjami, narzędzia wspierania innowacyjności, sieci innowacyjne 1. Ausgangssituation und Problemstellung Die globale Wissensgesellschaft mit ihrer besonderen Komplexität, steigenden Dynamik und zunehmenden internationalen Konkurrenz stellt Unternehmen vor enorme Herausforderungen hinsichtlich ihrer Innovations- und Wettbewerbsfähigkeit. Zugleich erfordert sie neue Instrumente des Innovationsmanagements, die auf eine optimale Nutzung der kollektiven Intelligenz interner und externer Akteure abzielen und auf Vorteilen moderner Technologien basieren. Langfristiger Erfolg eines Unternehmens ist unter diesen Bedingungen von seiner kontinuierlichen Innovationsfähigkeit abhängig. Deswegen ist eine systematische wissensbasierte Innovationsarbeit für die meisten Großunternehmen bereits selbstverständlich. Die kleinen und mittelständischen Unternehmen (KMU) betreiben solche systematische Innovationstätigkeit selten, da es ihnen an Ressourcen und speziellem methodischem Wissen mangelt. Eine nachhaltige Steigerung der Innovationsfähigkeit von KMU ist eher im Rahmen von Kooperationen und Netzwerken und durch einen anwendungsnahen Wissenstransfer möglich. Die KMU brauchen ein einfaches, verständliches Instrumentarium für die Unterstützung der Innovationsarbeit und ein klar aufgebautes, modularisiertes Fortbildungsprogramm für Innovationsverantwortliche, das

16 Innovationsfähigkeit von KMU 19 ihnen bei dem Aufbau und der Anwendung von Innovations- und Wissensarbeitstools helfen kann. In dem Artikel werden die Ergebnisse allgemeiner Forschung und eigener Untersuchung zum Status quo der Innovationsfähigkeit von KMU in Deutschland (am Beispiel Nordrhein- Westfalen) sowie die für KMU geeigneten Innovationstools diskutiert. 2. Stand der Forschung zur Innovationsfähigkeit von KMU Die Problematik der Innovationsfähigkeit von KMU und ihrer Förderung genießt im aktuellen wissenschaftlichen Diskurs in der EU und in Deutschland ein großes Ansehen, was durch zwei Ursachen begründet werden kann. Auf der einen Seite steigt der Innovationsdruck auf Unternehmen aufgrund zunehmender Konkurrenz und Globalisierungsprozesse in der europäischen und deutschen Wirtschaft. Auf der anderen Seite zeichnen sich insbesondere kleine und mittelständische Unternehmen durch ungenügende Innovationsfähigkeit aus, was vor allem auf Ressourcenmangel und fehlendes methodisches Wissen zurückzuführen ist. Aktuelle Studien belegen, dass Misserfolgsraten bei neuen Produkten von KMU sehr hoch sind und Innovationsarbeit nur bei wenigen von ihnen systematisch betrieben wird (Fraunhofer Institut, 2007). Derzeit nutzen nur 30 Prozent der KMU bewusst Methoden des Innovationsmanagements, lediglich 7 Prozent haben ihre Innovationskraft überhaupt analysiert (consurge, 2008). Politische Initiativen des Bundes und der Länder bieten zahlreiche Fördermaßnahmen, um die Innovationspotenziale der KMU in Deutschland zu aktivieren. Die im Jahre 2006 von der Bundesregierung gestartete Hightech-Strategie sieht unter anderem eine intensive Innovationsförderung der KMU vor. Ein beschleunigter Zugang zu Förderprogrammen durch KMU-innovativ sowie eine gezielte Mittelstandsförderung im Zentralen Innovationsprogramm Mittelstand (ZIM) werden von der Bundesregierung vorangetrieben (BMBF, 2009). Diese Maßnahmen bringen die ersten Ergebnisse, können allerdings nur langfristig ihre volle Wirkung entfalten. Auch die Wissenschaft befasst sich verstärkt mit der Innovation in KMU. Hat sich noch vor zehn Jahren die Mehrheit der Lehrbücher und Fachpublikationen über Innovationsmanagement auf den Bedürfnissen produzierender Großunternehmen ausgerichtet (Vahs/Burmester, 2005; Stern/Jaberg, 2005 u.a.), so ist heute eine deutliche Wende in Richtung KMU und Dienstleistungsunternehmen zu beobachten (Abel/Bass/Ernst-Siebert, 2006; Cupok, 2004). Nur eine kontinuierliche Innovationsfähigkeit eines Unternehmens kann seinen langfristigen Erfolg sichern. Genau hier liegt das Problem von KMU. Wie können sie sich

17 20 S. Franken mit ihren knappen personellen und finanziellen Ressourcen eine spezielle Organisationseinheit für Innovation leisten? Wer übernimmt die F&E-Aufgaben und setzt neue Ideen in marktreife Produkte um? Vor diesem Hintergrund sind für die KMU Innovationskooperationen, Netzwerke und Open Innovation von besonderer Bedeutung (Cupok, 2004; Franke, 2007; Franken/Brand, 2008, Hempe, 2008; Kroß, 2005). In Zusammenarbeit mit Lieferanten und Wettbewerbern können KMU schneller und kostengünstiger neue Produkte entwickeln, neue Prozesse und Organisationsmodelle implementieren. Verbände, Vereinigungen und Netzwerke tragen zur Austausch von relevanten Informationen und Best Practices bei. In der aktuellen Literatur finden sich viele Studien, die KMU bezüglich ihrer Innovationsfähig-keit untersuchen und vergleichen. Dabei geht es um die harten Zahlen der Innovationsarbeit (Balmer/Inversini/von Planta, 2000; Lindemann/Fischer/Klauer/Sturm, 2001; Wagner/Slama/ Rogowski/Bannert, 2007), verschiedene Anreizsysteme zur Förderung der Innovationsarbeit (Ebert, 2006), innovationsfördernde Führungsstile (Kaudela- Baum/Wolf/Scheiber, 2008). Die meisten Untersuchungen zielen auf ein internationales, nationales oder regionales Benchmarking von KMU ab. Es gibt Studien, die die Innovationsfähigkeit von KMU in der EU messen, Vergleiche von KMU in Deutschland (Mertins/Kohl/ Krebs, 2008), spezielle Untersuchungen in der Schweiz (Kaudela- Baum/Wolf/Scheiber, 2008), in einzelnen deutschen Bundesländern (Cupok, 2004; Kugler/Zickert, 2005) und nach Branchen (Kroß, 2005; Partl, 2008) anstreben. Auch wenn diese Benchmarking-Ansätze positive Best Practices aufzeigen und Anregungen geben, zeichnet sich die Innovationsarbeit eines konkreten Unternehmens durch individuelle Besonderheiten aus und kann nicht aufgrund pauschaler Lösungen gestaltet werden. Insofern sind die Möglichkeiten solcher Vergleiche stark eingeschränkt. Interessanter sind theoretische Modelle und Empfehlungen, die ganzheitlich vorgehen und sämtliche Bausteine der langfristigen Innovationsfähigkeit von KMU systematisch ansprechen (Franken/Brand, 2008; Looks/Hacker, 2006). Die theoretischen Ansätze können grundsätzlich nur als Einleitung zur individuellen Förderung der Innovationsfähigkeit in einem KMU angesehen werden. Diese Arbeit sollte systematisch und langfristig ausgerichtet und von erfahrenen Beratern bzw. Wissenschaftern unterstützt werden. Die typischen Probleme und Best Practices der Innovationsarbeit in KMU sollen verallgemeinert und zu handfesten verständlichen Konzepten zusammengefasst und in Kooperationen und Netzwerken multiplizieren werden.

18 Innovationsfähigkeit von KMU Hintergründe der Untersuchung und das Forschungsprojekt Innovationsförderung für KMU der FH Bielefeld Seit einigen Jahren befassen sich ein Forschungsteam der FH Bielefeld im Rahmen des Schwerpunktes Knowledge&Diversity mit den Fragestellungen der Innovationsarbeit und der Nutzung der kollektiven Intelligenz in der globalen Wissensgesellschaft. Auch die Problematik der Unternehmensführung wird von ihr aus der Perspektive des entscheidenden Produktionsfaktors Wissen betrachtet, was zu einem Wandel des Führungsparadigmas führt (Franken, 2007; Franken/Brand, 2008). Im Rahmen der angewandten Forschung wurden verschiedene Modelle der Innovationsund Wissensarbeit sowie die Praxiserfahrungen der Großunternehmen in Deutschland und Europa analysiert und auf dieser Basis eigene Ansätze entwickelt, vor allem ein ganzheitliches Modell des intelligenten Unternehmens und die Wege zu seiner Gestaltung konzipiert (vgl. Franken/Brand: Ideenmanagement für intelligente Unternehmen, 2008). Auf der Grundlage des Modells des intelligenten Unternehmens und mit dem Ziel, dieses Modell an die Besonderheiten der KMU anzupassen sowie interessierte Unternehmen bei der Förderung ihrer Innovationsfähigkeit zu unterstützen, wurde Anfang 2009 an der FH Bielefeld das Forschungsprojekt Innovationsförderung für kleine und mittlere Unternehmen (ifkmu) gestartet (s. ausführlicher unter Dieser Ansatz beinhaltet als Kernelement das individuelle Innovationsfähigkeitsprofil. Dieses Profil macht die Stärken und Schwächen eines Unternehmens sowie seine Chancen und Risiken bezüglich Innovationsarbeit sichtbar und ermöglicht eine gezielte Beschäftigung mit seiner Innovationsfähigkeit. Im Einzelnen stehen folgende Elemente des Ansatzes, die auf Best Practices und Erkenntnissen der Forschung basieren, im Vordergrund: Implementierung einer nachhaltigen Innovationsstrategie, die mit der Geschäftsstrategie des Unternehmens und Trendforschung verknüpft und vom Top Management vorgelebt werden sollte, Eine nachhaltige Etablierung des internen Ideenmanagements: die Wissens- und Kreativitätspotenziale der Belegschaft des Unternehmens identifizieren (Gelbe Seiten, Erfassung von Skils), fördern und optimal nutzen; die Diversität als Faktor der Kreativitätssteigerung wertschätzen, Gestaltung der innerbetrieblichen Arbeit mit Wissen und Ideen mithilfe klarer und verständlicher methodischer Instrumente: die Prozesse der Ideenfindung, -bewertung und -umsetzung sowie Wissensaustausch und -gewinnung vorantreiben; Kreativitätstechniken systematisch einsetzen,

19 22 S. Franken Nutzung der Potenziale relevanter externer Akteure (Kunden, Lieferanten, Wettbewerber, Wissenschafter) im Rahmen von Open Innovation (externe Ideen langfristig einbinden und vernetzen) und Open Learning, Schaffung von innovations- und lernfördernden Rahmenbedingungen in Unternehmen (Maßnahmen zur Gestaltung der Visionen bezüglich Innovation, Unternehmenskultur, Betriebsklima, Motivation und Identifikation); Systematische Bewertung der Wirtschaftlichkeit von Innovationsmaßnahmen, die den Wert und die Effizienz dieser Instrumente aufzeigt. Im Rahmen des Forschungsprojektes wurde in der ersten Phase eine Situations- und Bedarfsanalyse der Innovationsfähigkeit von KMU in NRW (Laufzeit März Dezember 2009) durchgeführt und die typischen Probleme und Best Practices der Innovationsarbeit in KMU identifiziert. Die durchgeführte Untersuchung hat die Relevanz des Themas Förderung der Innovationsfähigkeit von KMU bestätigt und einen großen Bedarf an Unterstützung von Seiten der Wissenschaft und Politik identifiziert. Die KMU können aufgrund des Mangels an Ressourcen und spezieller Kompetenz die Herausforderungen moderner Wirtschaftswelt nicht bewältigen, die Bereitschaft zu kooperieren und sich den Netzwerken anzuschließen, um die Innovationsarbeit gemeinsam zu gestalten, ist sehr hoch (vgl. Franken, 2010). Darüber hinaus hat die Online-Befragung gezeigt, dass die KMU bei der Innovationsarbeit nicht nur Nachteile, sondern auch einige Vorteile gegenüber Großunternehmen besitzen. KMU sind meistens auf die Bedürfnisse der Kunden ausgerichtet und entwickeln neue Produkte für Marktbedarf, zeichnen sich durch Flexibilität und Veränderungsbereitschaft aus. Auf diesen Stärken von KMU kann man bei der Gestaltung der Innovationsarbeit aufbauen. 4. Theoretische Basis der Untersuchung Als Grundlage der Untersuchung dient das Modell des intelligenten Unternehmens (Franken/Brand, 2008), das jedoch an die Besonderheiten von KMU angepasst werden sollte. Zu diesem Zweck wurden die Ergebnisse sekundärer Forschung analysiert und die Praxisprojekte mit einzelnen Unternehmen durchgeführt Modell des intelligenten Unternehmens Nur ein Unternehmen, das seine internen Wissens- und Kreativitätspotenziale erkennt und fördert, die Ideen relevanter externer Akteure in Form von Kooperationen und Netzwerken bündelt, seine Wissensarbeit und Prozesse optimal gestaltet sowie innovationsfördernde Rahmenbedingungen schafft, kann langfristig erfolgreich agieren. Darin besteht die Intelligenz eines Unternehmens, als Fähigkeit zum effizienten Handeln, Problemlösen und Lernen (vgl. Franken/Brand, 2008).

20 Innovationsfähigkeit von KMU 23 Allerdings ist die Unternehmensintelligenz wegen ihres kollektiven Charakters schwer zu beschreiben und zu nutzen. Wissen und Handeln sind in einem Unternehmen zwischen verschiedenen Akteuren verteilt. Nicht nur die individuelle Intelligenz der internen und externen Unternehmensakteure, sondern auch Qualität und Quantität des Wissensaustauschs sowie eine optimale Nutzung von Wissen und Kreativität bestimmen die Intelligenz des Unternehmens als Ganzes. Deswegen erfordert die Gestaltung eines Intelligenten Unternehmens ein ganzheitliches Ideenmanagement (intern und extern) in Kombination mit einer systematischen Wissensarbeit unter Bedingungen einer gelebten Unterstützung durch das Top Management und einer offenen, vertrauensvollen Unternehmenskultur. Alle Faktoren spielen in diesem Modell zusammen und erfordern eine systemische Vorgehensweise. Als Basis für ein intelligentes Unternehmen dienen die individuellen Intelligenzen interner (Mitarbeiter mit ihren Kompetenzen und Potenzialen) und externer Akteure, deren Wissen und Kreativität von dem Unternehmen genutzt werden kann. Um eine kollektive Intelligenz zu erzeugen, werden die individuellen Intelligenzen einer Transformation unterworfen, wofür drei Prozesse notwendig sind (vgl. Abbildung 1). Intelligentes Unternehmen Fördernde Rahmenbedingungen Internes Ideenmanagement interne Wissensund Ideenpotenziale identifizieren, aktivieren, nutzen, koordinieren, vernetzen Intelligenzen (Wissen und Kreativität) interner Akteure Wissensarbeit zur Schaffung eines kollektiven Wissens Externes Ideenmanagement: relevante externe Wissens- und Ideenquellen identifizieren, erschließen, vernetzen Intelligenzen (Wissen und Kreativität) externer Akteure Abb. 1. Modell des intelligenten Unternehmens (vgl. Franken/Brand, 2008, s. 14) Rys. 1. Model organizacji inteligentnej (źródło: Franken, Brand 2008, s. 14) Zum Einen, geht es um das interne Ideenmanagement, das sich mit dem Schaffen von neuem Wissen im Unternehmen beschäftigt und auf die Identifikation, Aktivierung, Nutzung, Entwicklung, Koordination und Vernetzung individueller Wissens- und Ideenpotenziale der Belegschaft ausgerichtet ist. Eigene Mitarbeiter sind für ein Unternehmen die wichtigsten Wissens- und Ideenträger. Zum Zweiten, muss die externe Intelligenz relevanter Stakeholder identifiziert, erschlossen und vernetzt werden das ist die Aufgabe des externen Ideenmanagement. Externe Akteure (Kunden, Lieferanten, Zwischenhändler, Kooperationspartner, wissenschaftliche Institutionen) sind eine wichtige Ideenquelle, die erfasst, genutzt und gepflegt werden soll.

Digitalizacja szlaku konnego w Borach Dolnośląskich i jego promocja. Digitalisierung Reitwege in Bory Dolnośląskie und deren Werbung

Digitalizacja szlaku konnego w Borach Dolnośląskich i jego promocja. Digitalisierung Reitwege in Bory Dolnośląskie und deren Werbung Digitalizacja szlaku konnego w Borach Dolnośląskich i jego promocja Digitalisierung Reitwege in Bory Dolnośląskie und deren Werbung Konferencja organizowana w ramach projektu Digitalizacja szlaku konnego

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE I W NIEMCZECH - WPROWADZENIE Erneuerbare Energiequellen in Polen und in Deutschland eine Einführung

ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE I W NIEMCZECH - WPROWADZENIE Erneuerbare Energiequellen in Polen und in Deutschland eine Einführung ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE I W NIEMCZECH - WPROWADZENIE Erneuerbare Energiequellen in Polen und in Deutschland eine Einführung BMUB, 9 Dezember 2014 Zainstalowana moc - Energia wiatrowa Installierte

Bardziej szczegółowo

Steuerberaterin Ria Franke

Steuerberaterin Ria Franke Polnische Arbeitnehmer mit Wohnsitz in Polen Polscy pracownicy z miejscem zamieszkania w Polsce Steuerberaterin Ria Franke Verdienst > 450 / Monat Wynagrodzenie > 450 /miesięcznie Entscheidung über die

Bardziej szczegółowo

Stand Up. design by Mikomax Team

Stand Up. design by Mikomax Team design by Mikomax Team PL / EN / DE / Coraz więcej pracowników skarży się na dyskomfort fizyczny w pracy. Nawet najlepszy fotel biurowy nie rozwiąże tego problemu. Doraźne rozwiązania również nie jeśli

Bardziej szczegółowo

WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET?

WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET? WARSZTATY WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET? 7 CZERWCA 2011 r. ////// godz.17 20 NOWY WSPANIAŁY ŚWIAT, UL. NOWY ŚWIAT 63, WARSZAWA WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET? 7 CZERWCA 2011 r. ////// godz.17 20 NOWY

Bardziej szczegółowo

Anna Garczewska, Krzysztof Garczewski Polskie i niemieckie narracje historyczne w filmach na tle prawa i polityki

Anna Garczewska, Krzysztof Garczewski Polskie i niemieckie narracje historyczne w filmach na tle prawa i polityki Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora ost-west-forum Gut Gödelitz e.v. Anna Garczewska, Krzysztof Garczewski Polskie i niemieckie narracje historyczne w filmach na tle prawa i polityki Pułtusk

Bardziej szczegółowo

Współpraca transgraniczna samorządów. Razem dla pogranicza Dolny Śląsk Saksonia. Grenzübergreifende kommunale Zusammenarbeit

Współpraca transgraniczna samorządów. Razem dla pogranicza Dolny Śląsk Saksonia. Grenzübergreifende kommunale Zusammenarbeit Współpraca transgraniczna samorządów terytorialnych Razem dla pogranicza Dolny Śląsk Saksonia Gemeinsam für den Grenzraum Niederschlesien Sachsen Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków

Bardziej szczegółowo

www.mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl www.jezyki-mniejszosci.pl

www.mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl www.jezyki-mniejszosci.pl www.mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl www.jezyki-mniejszosci.pl Polski system oświaty umożliwia uczniom należącym do mniejszości narodowych i etnicznych podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej,

Bardziej szczegółowo

Blick über die Grenzen: Bestandsmanagement in polnischen Unternehmen

Blick über die Grenzen: Bestandsmanagement in polnischen Unternehmen Blick über die Grenzen: Bestandsmanagement in polnischen Unternehmen Dr. Ing. Aleksander Niemczyk, Mag. Tomasz Janiak Institut für Logistik und Lagerwirtschaft 2 Pressestimmen Die neuesten Zahlen des Statistischen

Bardziej szczegółowo

Anfrage. 95 Jahre 95 lat

Anfrage. 95 Jahre 95 lat Anfrage KONTAKT: Telefon +49 561 40090160 Fax 032223735277 email anfrage@24.pflegeteam.net Skype pflegeteam.net Internet www.24.pflegeteam.net Adres pocztowy: Wallensteinstr. 3 Doradztwo: Tylko po wcześniejszym

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 201 JĘZYK NIEMIECKI KWIECIEŃ 201 ZESTAW ISN_0 1 minuty (Wersja dla zdającego) W czasie pobytu za granicą mieszkasz u znajomych. Z nimi odwiedziłeś/-łaś

Bardziej szczegółowo

Centrala Bank PKO BP o/ Choszczno Sąd Rejonowy Szczecin

Centrala Bank PKO BP o/ Choszczno Sąd Rejonowy Szczecin Es ist uns ein Vergnügen, Ihnen das von uns mitentwickelte Montagesystem für PV Module vorstellen zu dürfen. Wir empfehlen vor Beginn der Montage eine kurze Unterweisung bzw. Schulung bei unseren Fachleuten

Bardziej szczegółowo

Futuro. design by Przemysław Mac Stopa

Futuro. design by Przemysław Mac Stopa design by Przemysław Mac Stopa PL / EN / DE / Optymalizacja powierzchni biurowej i tym samym kosztów biura jest kluczowa. Wyzwaniem jest jednak połączenie tego wymagania z utrzymaniem wysokiego komfortu

Bardziej szczegółowo

Vorstellungsgespräch, czy Job Interview

Vorstellungsgespräch, czy Job Interview Vorstellungsgespräch, czy Job Interview Webinarium Worldwide School Prowadzenie Anna Bąk 19 listopada 2013 r. Plan webinarium: - Wortschatz: Deutsche Hochschulen, Einstiegs- und Aufstiegschancen für Berufsanfänger,

Bardziej szczegółowo

Deutsch-polnischer Workshop Interkulturelles Webdesign

Deutsch-polnischer Workshop Interkulturelles Webdesign Guten Tag Deutsch-polnischer Workshop Interkulturelles Webdesign Oerlinghausen 5-11.08.2013 bei Bielefeld die Hauptidee Uns interessieren Unterschiede, die einen Unterschied machen. In unserem Workshop

Bardziej szczegółowo

Freiwillige Feuerwehr Reken Ochotnicza Straż Pożarna Reken

Freiwillige Feuerwehr Reken Ochotnicza Straż Pożarna Reken Ochotnicza Straż Pożarna Reken - Hilfeleistung bei Notständen und bei Unfällen -Pomoc w stanach zagrożenia i w wypadkach -Brandbekämpfung und Menschenrettung - Zwalczanie pożarów i ratownictwo ludzi -Brandschutzaufklärung

Bardziej szczegółowo

Z L E C E N I E Nazwa firmy (spółki)..

Z L E C E N I E Nazwa firmy (spółki).. Rejestracja podatkowa w Niemczech spółki kapitałowej z siedzibą w Polsce Rejestracja podatkowa w Niemczech jest obowiązkowa, jeżeli firma z siedzibą w Polsce ma wykonywać w Niemczech usługi, od których

Bardziej szczegółowo

BRAK POŁĄCZEŃ TRANSGRANICZNYCH HAMULCEM ROZWOJU GOSPODARCZEGO REGIONU NA PRZYKŁADZIE KOSTRZYNA NAD ODRĄ

BRAK POŁĄCZEŃ TRANSGRANICZNYCH HAMULCEM ROZWOJU GOSPODARCZEGO REGIONU NA PRZYKŁADZIE KOSTRZYNA NAD ODRĄ BRAK POŁĄCZEŃ TRANSGRANICZNYCH HAMULCEM ROZWOJU GOSPODARCZEGO REGIONU NA PRZYKŁADZIE KOSTRZYNA NAD ODRĄ MANGELNDE GRENZÜBERGÄNGE ALS DIE BREMSE DER WIRTSCHAFTLICHEN ENTWICKLUNG DER REGION AUF BEISPIEL

Bardziej szczegółowo

Raport Ergotest. Raport Ergotest. Arbeit und Gesundheit Das polnische Forum für Arbeitssicherheit

Raport Ergotest. Raport Ergotest. Arbeit und Gesundheit Das polnische Forum für Arbeitssicherheit Arbeit und Gesundheit Das polnische Forum für Arbeitssicherheit Das Entscheider-Magazin für den polnischen Arbeitsschutz MEDIADATEN Titelporträt Kurzcharakteristik Arbeitsschutz in Polen Verstärkte Initiativen

Bardziej szczegółowo

Fragebogen zur steuerlichen Erfassung von polnischen Einzelunternehmen / Formularz podatkowej rejestracji polskich przedsiębiorstw jednoosobowych

Fragebogen zur steuerlichen Erfassung von polnischen Einzelunternehmen / Formularz podatkowej rejestracji polskich przedsiębiorstw jednoosobowych Fragebogen zur steuerlichen Erfassung von polnischen Einzelunternehmen / Formularz podatkowej rejestracji polskich przedsiębiorstw jednoosobowych Finanzamt Oranienburg Heinrich-Grüber-Platz 3 16515 Oranienburg

Bardziej szczegółowo

JĘZYK NIEMIECKI DLA ABSOLWENTÓW KLAS DWUJĘZYCZNYCH

JĘZYK NIEMIECKI DLA ABSOLWENTÓW KLAS DWUJĘZYCZNYCH Egzamin maturalny maj 2009 JĘZYK NIEMIECKI DLA ABSOLWENTÓW KLAS DWUJĘZYCZNYCH KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ CZĘŚĆ I HÖRVERSTEHEN ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Poprawna odpowiedź (1 pkt) A. X B. X C. D. X E. X

Bardziej szczegółowo

Przyimki. Präpositionen

Przyimki. Präpositionen Przyimki Präpositionen Przyimki to słowa współpracujące z rzeczownikiem lub z zaimkiem: pod stołem do szkoły w pokoju dla ciebie z rodzicami od babci Tak samo funkcjonują przyimki w języku niemieckim.

Bardziej szczegółowo

Vorstellung des ZIEL3-Projektes RegRec Przedstawienie - Projektu Cel 3 RegRec

Vorstellung des ZIEL3-Projektes RegRec Przedstawienie - Projektu Cel 3 RegRec Vorstellung des ZIEL3-Projektes RegRec Przedstawienie - Projektu Cel 3 RegRec "Regionale Entsorgung und Recycling in den Kreisen und "Regionalna gospodarka odpadami i recyklingu w powiatach i 05.11.2010

Bardziej szczegółowo

Propozycje przykładowych zadań przygotowujących do ustnego egzaminu maturalnego w nowej formule

Propozycje przykładowych zadań przygotowujących do ustnego egzaminu maturalnego w nowej formule Propozycje przykładowych zadań przygotowujących do ustnego egzaminu maturalnego w nowej formule Lektion 11 Kannst du mir bitte helfen? I. Ich kann das nicht! ABI SPRECHEN 1 (rozmowa z odgrywaniem roli)

Bardziej szczegółowo

Seminarium / Seminar Rolnictwo ekologiczne produkcja roślinna Ökolandbau Schwerpunkt Pflanzenproduktion

Seminarium / Seminar Rolnictwo ekologiczne produkcja roślinna Ökolandbau Schwerpunkt Pflanzenproduktion Seminarium / Seminar Rolnictwo ekologiczne produkcja roślinna Ökolandbau Schwerpunkt Pflanzenproduktion Kowary, 19-20.05.2011 Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska Niederschlesisch-Sächsische

Bardziej szczegółowo

Moje prawa w opiece nad osobami starszymi: Wynagrodzenie i Czas pracy Spotkanie opiekunek ze Europy Środkowo- wschodniej w Zurychu, 15.11.

Moje prawa w opiece nad osobami starszymi: Wynagrodzenie i Czas pracy Spotkanie opiekunek ze Europy Środkowo- wschodniej w Zurychu, 15.11. Moje prawa w opiece nad osobami starszymi: Wynagrodzenie i Czas pracy Spotkanie opiekunek ze Europy Środkowo- wschodniej w Zurychu, 15.11.2015 Christine Michel, Sekretarz Branży opieki w domach prywatnych,

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWE OGNISKO PLASTYCZNE im. L. Konarzewskiego Seniora w Rydułtowach DAS LUDWIK-KONARZEWSKI- SENIOR-KULTURZENTRUM FÜR KUNST IN RYDUŁTOWY

PAŃSTWOWE OGNISKO PLASTYCZNE im. L. Konarzewskiego Seniora w Rydułtowach DAS LUDWIK-KONARZEWSKI- SENIOR-KULTURZENTRUM FÜR KUNST IN RYDUŁTOWY PAŃSTWOWE OGNISKO PLASTYCZNE im. L. Konarzewskiego Seniora w Rydułtowach DAS LUDWIK-KONARZEWSKI- SENIOR-KULTURZENTRUM FÜR KUNST IN RYDUŁTOWY HISTORIA PLACÓWKI Geschichte der Schule 1 grudnia 1945 roku

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka niemieckiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka niemieckiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) Egzamin maturalny na poziomie dwujęzycznym 111 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) Rozmowa wstępna 1 minuta

Bardziej szczegółowo

Platforma Dostawców VW

Platforma Dostawców VW PROCES REJESTRACJI Proces rejestracji Dostawcy na światowej platformie dostawców Koncernu VW składa się z trzech etapów: informacja własna od dostawcy (SSR) akceptacja umowy ramowej B2B wypełnienie bazy

Bardziej szczegółowo

Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) das Deutsch-Polnische Jugendwerk (DPJW)

Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) das Deutsch-Polnische Jugendwerk (DPJW) zip zap Sprachanimationen Workshops Animacje językowe warsztaty 2015 Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) już od 2008 roku organizuje warsztaty z animacji językowej Zip-Zap W ubiegłych latach wzięło

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO ARKUSZ ZAWIERA INFORMACJE PRAWNIE CHRONIONE DO MOMENTU ROZPOCZĘCIA EGZAMINU! Miejsce na naklejkę dysleksja MJN-R1_1P-091 PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STYCZEŃ ROK 2009 POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Vertrag Nr. / Umowa nr:

Vertrag Nr. / Umowa nr: 1 Ort und Datum Vertrag Nr. / Umowa nr: zwischen: Suwałki Miejscowość i data / pomiędzy: der Jobagentur / agencją zatrudnienia: Lingua Germanica ul. Noniewicza 10/444 16 400 Suwałki Polska Nr. der Genehmigung

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji języka niemieckiego

Scenariusz lekcji języka niemieckiego Termin realizacji:. Czas trwania : 45 min. Klasa III gim Temat lekcji: Wie feierst du? Scenariusz lekcji języka niemieckiego Cele językowe: Uczeń zna słownictwo ze świętami Bożego Narodzenia Rozumie tekst

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 201 JĘZYK NIEMIECKI KWIECIEŃ 201 ZESTAW ISN_0 1 minuty (Wersja dla zdającego) Wybierasz się ze znajomymi na pieszą wycieczkę po okolicy. Porozmawiaj

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3

Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3 Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3 Die Familien- und Behindertenverei 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3 ata utworzenia SRiON - 26.03.1997r. - Gründung

Bardziej szczegółowo

CZTERY LINIE PRODUKTÓW Już od lat po drogach 6-ciu kontynentów poruszają się auta pod maską których "zielonej mocy" dostarczają 4 linie produktów: EXCLUSIVE Line COMFORT Line EXCLUSIVEline - to linia produktów

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

OBS UGI KLAWIATURY GALILEO

OBS UGI KLAWIATURY GALILEO OBS UGI KLAWIATURY GALILEO KCINSTRUKCJA 600 BETRIEBSANLEITUNG FÜR DIE GALILEO TESTATUR Wprowadzenie / Opis w³aœciwoœci Gratulujemy zakupu KLAWIATURY GALILEO. Niniejszy podrêcznik u ytkownika zawiera wszystkie

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce podstawowe fakty. Ehrenamt in Polen -Grundlegende Fakten. Anna Pytlik 30.08.2014, Rydułtowy

Wolontariat w Polsce podstawowe fakty. Ehrenamt in Polen -Grundlegende Fakten. Anna Pytlik 30.08.2014, Rydułtowy Wolontariat w Polsce podstawowe fakty Ehrenamt in Polen -Grundlegende Fakten Anna Pytlik 30.08.2014, Rydułtowy Podstawa prawna Rechtsgrund Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z

Bardziej szczegółowo

Pobranie makr firmy Rittal oraz wstawianie do projektu systemu EPLAN electric P8

Pobranie makr firmy Rittal oraz wstawianie do projektu systemu EPLAN electric P8 Pobranie makr firmy Rittal oraz wstawianie do projektu systemu EPLAN electric P8 Zgodność od wersji 1.8 Copyright 2007 EPLAN Software & Service GmbH & Co. KG. Die EPLAN Software & Service GmbH & Co. KG

Bardziej szczegółowo

Gewerbe und Beschäftigung deutscher Bürger in Polen

Gewerbe und Beschäftigung deutscher Bürger in Polen Gewerbe und Beschäftigung deutscher Bürger in Polen Doradca Podatkowy Steuerberater Albert Kokoszka ul. Srebrna Góra 2a, 66-600 Krosno Odrzańskie tel. 068 383 8967 Podstawowe obowiązki Grundlegende Pflichten

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

Projekt. Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska. Niederschlesisch-Sächsische Akademie für Landwirtschaft und Umweltschutz

Projekt. Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska. Niederschlesisch-Sächsische Akademie für Landwirtschaft und Umweltschutz Projekt Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska Niederschlesisch-Sächsische Akademie für Landwirtschaft und Umweltschutz Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego we Wrocławiu Konferencja

Bardziej szczegółowo

Einkommensteuergesetz Körperschaftsteuergesetz Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych

Einkommensteuergesetz Körperschaftsteuergesetz Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych Zweisprachige Textausgabe Tekst dwuj zyczny Einkommensteuergesetz Körperschaftsteuergesetz Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych T umaczenie Rödl &

Bardziej szczegółowo

POLSKA OŚWIATA NA UKRAINIE

POLSKA OŚWIATA NA UKRAINIE ROCZNIK LUBUSKI TOM XXX, CZ. I, 2004 Władysław Strutyński POLSKA OŚWIATA NA UKRAINIE Pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, w czasach pieriestrojki w ZSRR, okrągłego stołu w Polsce (1989 r.),

Bardziej szczegółowo

Auf der Internet-Suche nach Pressglas in Polen... mit Allegro und/oder ebay

Auf der Internet-Suche nach Pressglas in Polen... mit Allegro und/oder ebay Abb. 2007-3/472 Allegro Polen... http://www.allegro.pl/26013_antyki_i_sztuka.html... Suche nach Glas: Antyki i Sztuka... Antyki... Szkło SG September 2007 Auf der Internet-Suche nach Pressglas in Polen...

Bardziej szczegółowo

Von der Idee zum Erfolg - Od pomysłu do sukcesu. WTC 26.11.2013 Poznań

Von der Idee zum Erfolg - Od pomysłu do sukcesu. WTC 26.11.2013 Poznań Von der Idee zum Erfolg - Od pomysłu do sukcesu O nas / Über uns Firma założona w 1991 w Duisburgu, od roku 2001 we Frankfurt nad Odrą. Jesteśmy zespołem międzynarodowych doradców, trenerów i moderatorów

Bardziej szczegółowo

CENTRALNE BIURO ŚLEDCZE KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI

CENTRALNE BIURO ŚLEDCZE KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI CENTRALNE BIURO ŚLEDCZE KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI Działania podejmowane przez CBŚ mają na celu zwalczanie przestępczości zorganizowanej o charakterze transgranicznym, kryminalnym, narkotykowym i ekonomicznym

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Danuta Kubińska

Opracowanie: Danuta Kubińska Opracowanie: Danuta Kubińska Scenariusz lekcji. Przedmiot: język niemiecki Podręcznik: Alles klar 2b rozdział 9 Czas: 2 godziny lekcyjne Miejsce: pracownia języka niemieckiego Temat: Das Wichtigste in

Bardziej szczegółowo

Arbeitnehmerfreizügigkeit zwischen Deutschland und Polen. Swobodny przepływ pracowników między Polską a Niemcami. Interdisciplinary Polish Studies 1

Arbeitnehmerfreizügigkeit zwischen Deutschland und Polen. Swobodny przepływ pracowników między Polską a Niemcami. Interdisciplinary Polish Studies 1 Arbeitnehmerfreizügigkeit zwischen Deutschland und Polen Swobodny przepływ pracowników między Polską a Niemcami Interdisciplinary Polish Studies 1 Dagmara Jajeśniak-Quast, Laura Kiel, Marek Kłodnicki (Hg./red.)

Bardziej szczegółowo

WIZYTA STUDYJNA WE FRANKFURCIE N. ODRĄ / SŁUBICACH STUDIENBESUCH IN FRANKFURT (O) / SLUBICE 12-14 LUTY / FEBRUAR 2014

WIZYTA STUDYJNA WE FRANKFURCIE N. ODRĄ / SŁUBICACH STUDIENBESUCH IN FRANKFURT (O) / SLUBICE 12-14 LUTY / FEBRUAR 2014 PRACTPLANT WIZYTA STUDYJNA WE FRANKFURCIE N. ODRĄ / SŁUBICACH STUDIENBESUCH IN FRANKFURT (O) / SLUBICE 12-14 LUTY / FEBRUAR 2014 Projekt PRACTPLANT (nr projektu 0855.01.J2.2.280813.1.10) jest dofinansowany

Bardziej szczegółowo

Fotowoltaika. Moduły standardowe, specjalne, systemy montaŝowe, całościowe rozwiązania. Sukcesy:

Fotowoltaika. Moduły standardowe, specjalne, systemy montaŝowe, całościowe rozwiązania. Sukcesy: w długości udzielanej przez nas 5-letniej na produkty i gwarancji 90% wydajności przez 10 i 85% wydajności przez 25 lat. Produkcja jakościowych ogniw fotowoltaicznych według austriackich standardów gatunkowych

Bardziej szczegółowo

MORO D-PL-Wettbewerb Konferenz

MORO D-PL-Wettbewerb Konferenz MORO D-PL-Wettbewerb Konferenz Dirk Benofsky () Berlin 14./15.10.2014 1 Inhalt 1 2 der EURO-NEISSE-Tickets 4 und Preise 5 6 7 / Handlungsbedarf Treść 1 2 Biletu Euro-Nysa 4 i ceny 5 6 7 / obszary wymagające

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1 Zadanie 3. Zadanie 3. Rozdział 3. Przed obejrzeniem filmu: Schritt 1. Film ohne Ton. Schritt 2. Film mit Ton

Zadanie 1 Zadanie 3. Zadanie 3. Rozdział 3. Przed obejrzeniem filmu: Schritt 1. Film ohne Ton. Schritt 2. Film mit Ton .shock Fotolia Przed obejrzeniem filmu: Zadanie 1 Zadanie 3 Zadanie 1 Was stellt dieses Foto dar? Schreib deine Assoziationen auf. Napisz swoje skojarzenia z powyższym zdjęciem. Zadanie 2 Wie sieht die

Bardziej szczegółowo

Wspólny bilet Gorzów Wlkp. Berlin Gemeinsames Ticket Gorzów Wlkp.-Berlin

Wspólny bilet Gorzów Wlkp. Berlin Gemeinsames Ticket Gorzów Wlkp.-Berlin Wspólny bilet Gorzów Wlkp. Berlin Gemeinsames Ticket Gorzów Wlkp.-Berlin Zdefiniowane potrzeby: Definierte Bedürfnisse: Koniecznośd promocji wymiany turystycznej między województwem lubuskim a Berlinem

Bardziej szczegółowo

Entwicklung im ländlichen Raum Rozwój obszarów wiejskich

Entwicklung im ländlichen Raum Rozwój obszarów wiejskich Entwicklung im ländlichen Raum Rozwój obszarów wiejskich! Impulse für den ländlichen Raum: Bürgerengagement fördern! Netzwerke aufbauen! Innovationen realisieren!! Impulsy dla regionów wiejskich: wspieranie

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Der Grenzraum von oben Pogranicze z lotu ptaka

Der Grenzraum von oben Pogranicze z lotu ptaka Der Grenzraum von oben Pogranicze z lotu ptaka Das Projekt wird von der Europäischen Union aus Mitteln des Europäischen Fonds für Regionale Entwicklung im Rahmen des Operationellen Programms der grenzübergreifenden

Bardziej szczegółowo

ANLAGEN UND AKTIVITÄTEN DES SEEHAFENS SWINOUJSCIE

ANLAGEN UND AKTIVITÄTEN DES SEEHAFENS SWINOUJSCIE Vortrag (4) ANLAGEN UND AKTIVITÄTEN DES SEEHAFENS SWINOUJSCIE Marek Trojnar, Swinoujscie 33 Komplex der Häfen in Szczecin und Świnoujście Strategische Lage Der kürzeste Weg aus Skandinavien nach Südeuropa

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO MAJ 2012 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO MAJ 2012 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

BASISDATEN 1. PERSÖNLICHE ANGABEN

BASISDATEN 1. PERSÖNLICHE ANGABEN BASISDATEN Status: Status kandydata w chwili rozpoczcia stypendium [Studierende studenci; Graduierte absolwenci, czyli osoby, które posiadaj ju dyplom (np. licencjat, inynier, magister); Doktoranden doktoranci;

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorstwo zwinne. Projektowanie systemów i strategii zarządzania

Przedsiębiorstwo zwinne. Projektowanie systemów i strategii zarządzania Politechnika Poznańska, Wydział Inżynierii Zarządzania Dr inż. Edmund Pawłowski Przedsiębiorstwo zwinne. Projektowanie systemów i strategii zarządzania Modelowanie i projektowanie struktury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1.

Bardziej szczegółowo

ALTERNATYWNE ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DŁUGOTERMINOWEGO W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH. Wstęp

ALTERNATYWNE ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DŁUGOTERMINOWEGO W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH. Wstęp Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu CCCLXXVII (2006) DOROTA CZERWIŃSKA-KAYZER ALTERNATYWNE ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DŁUGOTERMINOWEGO W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Z Katedry Ekonomiki Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Einbau von Rauchwarnmeldern nach DIN 14676

Einbau von Rauchwarnmeldern nach DIN 14676 Einbau von Rauchwarnmeldern nach DIN 14676 Gesetzlich ist der Eigentümer für die Installation von Rauchwarnmeldern verantwortlich. Objekt: Einfamilienhaus mit insgesamt 3 Etagen. Objektanschrift: Beispielweg

Bardziej szczegółowo

SPORT ist in!... czyli o trendach w sporcie zarówno w Niemczech, jak i w Polsce

SPORT ist in!... czyli o trendach w sporcie zarówno w Niemczech, jak i w Polsce Magdalena Górczak 1 SPORT ist in!... czyli o trendach w sporcie zarówno w Niemczech, jak i w Polsce Aerobik, zumba, jazda na rowerze, nordic walking któż z nas nie słyszał o tych sportach. Pewnie wielu

Bardziej szczegółowo

Entwicklung des Schienenverkehrs zwischen Deutschland und Polen Rozwój transportu szynowego między Polską a Niemcami

Entwicklung des Schienenverkehrs zwischen Deutschland und Polen Rozwój transportu szynowego między Polską a Niemcami Entwicklung des Schienenverkehrs zwischen Deutschland und Polen Rozwój transportu szynowego między Polską a Niemcami Berlin, 14. Mai 2013 Hans-Werner Franz Geschäftsführer VBB Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg

Bardziej szczegółowo

Herzliche Einladung an alle Schüler der 1.-7. Klasse Serdecznie zapraszamy wszystkich uczniów klas 1-7

Herzliche Einladung an alle Schüler der 1.-7. Klasse Serdecznie zapraszamy wszystkich uczniów klas 1-7 Herzliche Einladung an alle Schüler der 1.-7. Klasse Serdecznie zapraszamy wszystkich uczniów klas 1-7 Kinderwallfahrt 2015 Pielgrzymka dzieci 2015 Religiöse Kinderwoche (RKW) 2015 Wakacje z Bogiem (RKW)

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) obowiązuje od 01.10.2015 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Regio Info. Entwicklung eines zweisprachigen Fahrgastinformationssystems für den grenznahen Raum zwischen Sachsen und Polen

Regio Info. Entwicklung eines zweisprachigen Fahrgastinformationssystems für den grenznahen Raum zwischen Sachsen und Polen Regio Info Entwicklung eines zweisprachigen Fahrgastinformationssystems für den grenznahen Raum zwischen Sachsen und Polen Stworzenie dwujęzycznego systemu informacji pasażerskiej dla regionu przygranicznego

Bardziej szczegółowo

Information des Oberbürgermeisters Frankfurt (Oder) und des Bürgermeisters Słubice zur Umsetzung der Beschlüsse aus der letzten gemeinsamen Sitzung

Information des Oberbürgermeisters Frankfurt (Oder) und des Bürgermeisters Słubice zur Umsetzung der Beschlüsse aus der letzten gemeinsamen Sitzung Information des Oberbürgermeisters Frankfurt (Oder) und des Bürgermeisters Słubice zur Umsetzung der Beschlüsse aus der letzten gemeinsamen Sitzung der Stadtverordneten-versammlung am 11.12.2012 Informacja

Bardziej szczegółowo

BADANIE JAKOŚCI ŻYCIA. -FORSCHUNG -Methodologische Grundlagen LEBENSQUALITÄTS. założenia metodologiczne. Tadeusz Borys

BADANIE JAKOŚCI ŻYCIA. -FORSCHUNG -Methodologische Grundlagen LEBENSQUALITÄTS. założenia metodologiczne. Tadeusz Borys Tadeusz Borys BADANIE JAKOŚCI ŻYCIA założenia metodologiczne LEBENSQUALITÄTS -FORSCHUNG -Methodologische Grundlagen Tadeusz Borys 1. Jaki jest cel naszych badań? 2. Jakie założenia metodyczne przyjęto

Bardziej szczegółowo

Wir sind an der Ausnutzung unseres Menschen- und Maschinenpotenzials interessiert.

Wir sind an der Ausnutzung unseres Menschen- und Maschinenpotenzials interessiert. 1 Firma STALMET aus Strzelce Opolskie ist bereit, die Zusammenarbeit mit Firmen aus Deutschland als ihr Subunternehmer oder Hersteller ihrer Produkte aus Stahl, aufzunehmen. Wir sind an der Ausnutzung

Bardziej szczegółowo

Język niemiecki. Poziom podstawowy Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY

Język niemiecki. Poziom podstawowy Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Poziom podstawowy Język niemiecki Język niemiecki. Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Zadanie 1. Za każde poprawne rozwiązanie przyznajemy 1 punkt. Maksimum 5. R F 1.1. Arthus-Bertrand

Bardziej szczegółowo

ROLA KREDYTÓW PREFERENCYJNYCH NA ZAKUP OBROTOWYCH ŚRODKÓW PRODUKCJI. Wstęp

ROLA KREDYTÓW PREFERENCYJNYCH NA ZAKUP OBROTOWYCH ŚRODKÓW PRODUKCJI. Wstęp Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu CCCXLIII (2002) DOROTA CZERWIŃSKA-KAYZER ROLA KREDYTÓW PREFERENCYJNYCH NA ZAKUP OBROTOWYCH ŚRODKÓW PRODUKCJI Z Katedry Ekonomiki Gospodarki Żywnościowej Akademii

Bardziej szczegółowo

INTERREG IV A. Informacje na temat aplikowania. Informationen zur Antragstellung. Löcknitz, 18.02.2010 Irena Stróżyńska, Olaf Wulf - GTS/WST 1

INTERREG IV A. Informacje na temat aplikowania. Informationen zur Antragstellung. Löcknitz, 18.02.2010 Irena Stróżyńska, Olaf Wulf - GTS/WST 1 INTERREG IV A Informationen zur Antragstellung Informacje na temat aplikowania Löcknitz, 18.02.2010 Irena Stróżyńska, Olaf Wulf - GTS/WST 1 Programm / Program Prioritäten: Priorytety: 1. Infrastruktur

Bardziej szczegółowo

Aus den Mitteln der Europäischen Territorialen Zusammenarbeit: Ze środków Europejskiej Współpracy Terytorialnej:

Aus den Mitteln der Europäischen Territorialen Zusammenarbeit: Ze środków Europejskiej Współpracy Terytorialnej: Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Polska (Województwo Lubuskie) Brandenburgia 2007-2013 w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej Operationelles Programm zur grenzüberschreitenden Zusammenarbeit

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Proces rejestracji dostawców na światowej platformie dostawców Koncernu VW

Proces rejestracji dostawców na światowej platformie dostawców Koncernu VW Proces rejestracji dostawców na światowej platformie dostawców Koncernu VW PROCES REJESTRACJI Jednorazowy proces rejestracji dostawcy na światowej platformie dostawców Koncernu VW składa się z trzech kroków:

Bardziej szczegółowo

1. Orientacja rynkowa - aspekty i potrzeba rozwoju w środowisku internetowym - Milleniusz W. Nowak 15

1. Orientacja rynkowa - aspekty i potrzeba rozwoju w środowisku internetowym - Milleniusz W. Nowak 15 Wprowadzenie 9 Część I. Zarządzanie marketingowe 1. Orientacja rynkowa - aspekty i potrzeba rozwoju w środowisku internetowym - Milleniusz W. Nowak 15 1.1. Różne koncepcje roli marketingu w zarządzaniu

Bardziej szczegółowo

Program spotkania informacyjnego w ramach projektu Zwiększenie konkurencyjności regionów poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR) Dzień I

Program spotkania informacyjnego w ramach projektu Zwiększenie konkurencyjności regionów poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR) Dzień I Program spotkania informacyjnego w ramach projektu Zwiększenie konkurencyjności regionów poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR) Dzień I Termin realizacji spotkania: 25.05.2012 Miejsce realizacji

Bardziej szczegółowo

Odpady ulegające biodegradacji nowe złoto Biogene Reststoffe aller Art das neue Gold

Odpady ulegające biodegradacji nowe złoto Biogene Reststoffe aller Art das neue Gold Odpady ulegające biodegradacji nowe złoto Biogene Reststoffe aller Art das neue Gold Stare indianskie przysłowie mówi: Ein altes indianisches Sprichwort sagt: Co weźmiesz od natury, musisz jej zwrócić.

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Saatgutversorgung für den Öko-Landbau in Lettland. Zaopatrzenie w materiał siewny rolnictwa ekologicznego na Łotwie

Saatgutversorgung für den Öko-Landbau in Lettland. Zaopatrzenie w materiał siewny rolnictwa ekologicznego na Łotwie Zaopatrzenie w materiał siewny rolnictwa ekologicznego na Łotwie Saatgutversorgung für den Öko-Landbau in Lettland Dr.agr. Ilze Skrabule State Priekuli Plant Breeding Institute Dr.agr. Ilze Skrabule State

Bardziej szczegółowo

Nahverkehr ohne Grenzen Gemeinsamer Vortrag DB Netz AG und PKP PLK S.A. Ruch regionalny bez granic Wspólna prezentacja DB Netz AG i PKP PLK S.A.

Nahverkehr ohne Grenzen Gemeinsamer Vortrag DB Netz AG und PKP PLK S.A. Ruch regionalny bez granic Wspólna prezentacja DB Netz AG i PKP PLK S.A. Nahverkehr ohne Grenzen Gemeinsamer Vortrag DB Netz AG und PKP PLK S.A. Ruch regionalny bez granic Wspólna prezentacja DB Netz AG i PKP PLK S.A. DB Netz AG/PKP PLK S.A. Arvid Kämmerer/Ireneusz Kluczyk

Bardziej szczegółowo

KBE System_88mm. Perfekcja nie uznaje kompromisów SYSTEMY OKIENNE

KBE System_88mm. Perfekcja nie uznaje kompromisów SYSTEMY OKIENNE Perfekcja nie uznaje kompromisów SYSTEMY OKIENNE Nowa generacja okien KBE System_ 88mm spełnia wysokie wymagania, które stawia się aktualnie nowoczesnym systemom okiennym z tworzyw sztucznych. Najważniejszymi

Bardziej szczegółowo

Die heutige Veranstaltung versteht sich aber auch

Die heutige Veranstaltung versteht sich aber auch Die heutige Veranstaltung versteht sich aber auch Einführung durch Berlin wird den Erwartungen seiner polnischen Nachbarn bislang nicht gerecht Ergebnisse des 85. Stadtforums am 5. Oktober 2001 Unter dem

Bardziej szczegółowo

CMS_LawTax_CMYK_28-100.eps

CMS_LawTax_CMYK_28-100.eps CMS_LawTax_CMYK_28-100.eps POLSKIE FIRMY NA NIEMIECKIM RYNKU WYZWANIA, SZANSE, MOŻLIWOŚCI POLNISCHE UNTERNEHMEN AUF DEM DEUTSCHEN MARKT HERAUSFORDERUNGEN, CHANCEN, MÖGLICHKEITEN Kwiecień 2016 r. April

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

OPIS TESTU DIAGNOSTYCZNEGO Z PNJN II rok - filologia germańska Rok akademicki 2013/2014

OPIS TESTU DIAGNOSTYCZNEGO Z PNJN II rok - filologia germańska Rok akademicki 2013/2014 OPIS TESTU DIAGNOSTYCZNEGO Z PNJN II rok - filologia germańska Rok akademicki 2013/2014 KATALOG WYMAGAŃ I ZADAŃ NA TEŚCIE DIAGNOSTYCZNYM ZAKRES MATERIAŁU Rok II TEIL I: Aufsatz (wypracowanie, objętość

Bardziej szczegółowo

Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni?

Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni? Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni? Gliwice, 30.11.2012 Jakub Brdulak Ekspert Boloński U-Map i U-Multirank Jakub Brdulak 1

Bardziej szczegółowo

Człowiek najlepsza inwestycja

Człowiek najlepsza inwestycja Człowiek najlepsza inwestycja MODEL PARTNERSTWA PUBLICZNO-SPOŁECZNEGO NA RZECZ RYNKU PRACY MODELL EINER SOZIALEN PARTNERSCHAFT ZUR FÖRDERUNG DES ARBEITSMARKTES DOBRE PRAKTYKI GOOD PRACTICE Spis treści:

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz przyłączenia do ubezpieczenia rodzinnego (Fragebogen für die Aufnahme in die Familienversicherung)

Kwestionariusz przyłączenia do ubezpieczenia rodzinnego (Fragebogen für die Aufnahme in die Familienversicherung) Kwestionariusz przyłączenia do ubezpieczenia go (Fragebogen für die Aufnahme in die ) Imię członka Vorname des Mitglieds Nazwisko członka Name des Mitglieds Numer ubezpieczenia zdrowotnego KV-Nummer 1.

Bardziej szczegółowo

1983-2013. 30 lat współpracy 30 Jahre Schüleraustausch

1983-2013. 30 lat współpracy 30 Jahre Schüleraustausch 1983-2013 30 lat współpracy 30 Jahre Schüleraustausch 1983 Poznań 1983 - Posen Wymianę szkolną pomiędzy Bismarckschule z Hanoweru a V Liceum Ogólnokształcącym im. Klaudyny Potockiej w Poznaniu zapoczątkowali:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI dla absolwentów klas dwujęzycznych Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 Zadanie 1. 1.1. C 1.2. A 1.3. A 1.4. B Zadanie

Bardziej szczegółowo

TRANSgraniczny MechaTRONIK nauka bez granic w regionie przygranicznym TRANSnationale MechaTRONIKer europäisches Lernen in der Grenzregion

TRANSgraniczny MechaTRONIK nauka bez granic w regionie przygranicznym TRANSnationale MechaTRONIKer europäisches Lernen in der Grenzregion TRANSgraniczny MechaTRONIK nauka bez granic w regionie przygranicznym TRANSnationale MechaTRONIKer europäisches Lernen in der Grenzregion W styczniu 2010 roku rozpoczęły się pierwsze wspólne zajęcia w

Bardziej szczegółowo

Sicher bauen - über Grenzen hinweg

Sicher bauen - über Grenzen hinweg Sicher bauen - über Grenzen hinweg Budować bezpiecznie ponad granicami Staatliche Arbeitsschutzverwaltungen des Landes Brandenburg und der Republik Polen Federalny Urząd Ochrony Pracy Landu Brandenburgii

Bardziej szczegółowo

Próbny egzamin maturalny z języka niemieckiego

Próbny egzamin maturalny z języka niemieckiego Próbny egzamin maturalny z języka niemieckiego Wersja dla zdającego Zestaw 1 podróżowanie sport jedzenie Zadanie 1 / 3 minuty Jesteś na wakacjach u znajomego/ znajomej w Niemczech. Wspólnie ustalacie plan

Bardziej szczegółowo